VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

1989: Shpalosja e një revolucioni

By | November 5, 2019

Komentet

Gazeta franceze (1958)- Filmi “Skënderbeu” do të shfaqet në kinema në këto data dhe orë

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 19 Shkurt 2020

 

“Le Segréen” ka botuar, të shtunën e 22 nëntorit 1958, në faqen n°5, një shkrim në lidhje me shfaqjen në kinema të filmit për heroin tonë kombëtar, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Kinema “familjare”

 

Këtë javë : “Skënderbeu” i pathyeshëm

 

Film i madh historik me ngjyra, i cili gjurmon jetën e heroit shqiptar që i bëri ballë me sukses pushtimit turk.

 

Seancat : Të shtunën e 22 nëntorit, në orën 20:30 ; të dielën e 23 nëntorit, në orën 16:00 dhe 20:30.

Dëshmia e rrallë e kolonelit që shërbeu si Shef i Zbulimit: Enveri ka gisht në vrasjen e Vojos dhe spiunoi Koci Xoxen te italianët

Dashnor Kaloçi

Publikohen kujtimet e panjohura të kolonel Hamit Keçit, ish-shok kursi me Mehmet Shehun në shkollën ushtarake në Itali dhe më pas në akademinë ushtarake të Moskës. Memorie.al shkruan se ai në periudhën e Luftës, ishte një nga drejtuesit kryesorë të njësiteve guerile të Tiranës së bashku me Beqir Ballukun, dhe për atë kontribut, iu besua detyra e Komandantit të Brigadës së XXII-të Sulmuese, pas Luftës ajo e Shefit të Zbulimit pranë Shtabit të Përgjithshëm në Ministrinë e Mbrojtjes ku dhe përfundoi në burg pas një konflikti me Enver Hoxhën. Dëshmitë e Keçit për implikimin e Enverit në vrasjet e bujshme të komunistëve në Tiranë, nga tre Heronjtë e Kodrës së Kuqe me në krye Vojo Kushin, te pesë komunistët nga Fieri me në krye Ferit Xhajkun, si dhe Koci Xoxen, të cilit Enveri i sugjeroi të ndërtonte një barakë, ku dhe e arrestuan italianët…?!

Një nga ata persona që pas viteve ’90-të kanë hedhur hije dyshimi dhe kanë bërë akuza të drejtpërdrejta ndaj Enver Hoxhës, duke e bërë atë përgjegjës kryesor në vrasjen e disa prej komunistëve kryesorë gjatë periudhës së Luftës në vitet 1939-1944, ka qenë edhe koloneli në pension Hamit Keçi, një nga komunistët e parë në Tiranë dhe më pas komandant i Brigadës së 22-të dhe i Korpusit të Parë të Tiranës. Pas mbarimit të Luftës, ai përfundoi Akademinë Ushtarake në Bashkimin Sovjetik dhe shërbeu në Shtabin e Përgjithshëm të Ushtrisë në Ministrinë e Mbrojtjes, duke mbajtur funksionin e drejtorit të Zbulimit. Në vitin 1949, ai u arrestua teksa tentonte të hynte me forcë në vilën e Enver Hoxhës, ku donte të sqaronte disa konflikte që i kishin lindur me kuadrot kryesorë të Shtabit të Përgjithshëm. Pas kësaj ai u dënua me 15 vite burg, pasi Enver Hoxha kujtoi se ai kishte shkuar për ta vrarë. Pas dënimit të Hamitit, të njëjtin fat pësuan edhe dy vëllezërit e tij, Isufi (nënkryetar i Komitetit Ekzekutiv të Tiranës) dhe Maliqi, si dhe burri i motrës së tyre, ministri i Transporteve, kolonel Njazi Islami, i cili u vra nga Sigurimi i Shtetit, duke e shpallur si vetëvrasje. Pas viteve ’90-të, Hamit Keçi filloi të shkruajë kujtimet e tij për periudhën e Luftës, ku ndër të tjera e akuzonte Enver Hoxhën si përgjegjësin kryesor për disa nga vrasjet e bujshme që u bënë në atë kohë në Tiranë. Disa prej atyre ngjarjeve koloneli në pension Hamit Keçi na i ka dëshmuar publikisht pak kohë para se të ndërronte jetë, ndërsa në shkrimin e mëposhtëm, ekskluzivisht për Memorie.al po botojmë disa ngjarje të tjera nga kujtimet e tij të lëna në dorëshkrim.

“Zbulimi i depos së armëve”
Një ndër akuzat e para të Hamit Keçit ndaj Enver Hoxhës është ajo që thotë se Enveri ka treguar tek italianët vendndodhjen e depos sekrete të armëve, e cila ishte në bodrumin e shtëpisë së Shyqëri Këllezit, njërit prej anëtarëve të Grupit Komunist të të Rinjve të Tiranës. Sipas Keçit, Enveri e bëri atë për të implikuar dhe fshehur kontributin e punën e atij grupi në dobi të Luftës, krerët e të cilit, Anastas Lulën dhe Sadik Premten, ai i shihte si rivalë kryesorë për kreun e PKSH-së. Lidhur me ngjarjen e zbulimit të depos nga ana e italianëve, midis të tjerash, në kujtimet e tij, Hamit Keçi ka shkruar: “Aty nga viti 1940 Anastas Lulo dhe Sadik Premtja ndërtuan një dhomë në oborrin e shtëpisë së Shyqëri Këllezit. Poshtë dhomës ata ndërtuan një bodrum të fshehtë, me qëllim që të fusnin aty armët që do të grumbullonin për çetat partizane që do të formoheshin në rrethin e Tiranës. Armët u sollën në Tiranë pjesë-pjesë gjatë periudhës kur zhvillohej lufta italo-greke dhe transporti i tyre bëhej nga shokët e Vlorës me në krye Fejzo Gjomemën.

Kështu, aty në atë bodrum të ndërtuar posaçërisht për këtë qëllim, u strehuan gjithsej: 6 mitraloza të lehtë tip “Breda”, 24 pushkë, 17 revolverë dhe dy arka me bomba dore. Për këtë depo armësh nuk është folur asnjëherë nga Enver Hoxha në kujtimet e tij, sepse Enveri asnjëherë nuk e ka pranuar që Anastasi dhe Sadik Premtja të kenë qenë për luftë kundër okupatorit. Në kohën kur ato armë ndodheshin të fshehura aty, në shtëpinë e Shyqëri Këllezit, erdhi dhe u strehua Miladin Popoviçi, të cilin e liroi nga kampi i Peqinit, Mustafa Gjinishi. Në kujtimet e veta në librin e tij “Kur lindi Partia”, në mes të tjerash Enveri shkruan: ‘Miladinin e vendosëm në një bazë të sigurtë’. Por ai nuk thotë se në atë bazë, e cila ishte shtëpia e Shyqëri Këllezit, ndodhej edhe depoja e armëve. Po kështu, Enveri nuk e tregon edhe faktin se në atë bazë Miladinin e solli Anastas Lulo, i cili bashkëpunoi me Gjinishin për sjelljen e tij në Tiranë. Shumë të paktë ishin ata që kishin dijeni atëherë për atë bazë, dhe unë e dija nga goja e Anastasit, i cili më kishte porositur disa herë që t’i kontrolloja ato armë a ishin vendosur dhe ambalazhuar mirë, me qëllim që të mos ndryshkeshin nga lagështia. Ky veprim u ndërpre nga vendosja në atë dhomë e Miladinit. I pyetur para tre vjetësh për fatin e asaj depoje armësh, Shyqëri Këllezi ka dëshmuar se aty kishte shkuar tre herë policia për kontroll dhe vetëm herën e tretë ata kishin mundur që të gjenin hyrjen sekrete të depos. Nuk ka asnjë dyshim se këtë depo ia dorëzoi armikut vetëm Enver Hoxha”.

Keçi: “Enveri tregoi Ferit Xhajkon”
Një nga akuzat e dyshimet e tjera që Hamit Keçi ka hedhur në kujtimet e tij për Enver Hoxhën, është edhe ajo ku thuhet se Enveri ka treguar tek italianët për Ferit Xhajkon e shokët e tij, të cilët u arrestuan në vitin 1942 në dalje të qytetit të Fierit. Lidhur me këtë ngjarje, në mes të tjerash Keçi ka shkruar: “Pasi kishte spiunuar Koçi Xoxen tek italianët, Enveri bëri të njëjtën gjë, duke futur në burg Sinan Gjonin (Rrumbullakun), i cili në atë kohë ishte sekretar organizativ i Qarkorit Komunist të Vlorës. Në 12 prill të vitit 1942, Sinani erdhi në Tiranë si ilegal për të marrë pjesë në mbledhjen e aktivit të PKSH-së, së bashku me Hysni Kapon, i cili ishte sekretar politik i Qarkorit të Vlorës. Në mbarim të mbledhjes, Miladin Popoviçi e lavdëroi Sinanin për punën e mirë dhe plot aktivitet që kishte bërë Qarkori i Vlorës, i cili në atë kohë kishte organizuar aksionin e hapjes së depove të grurit duke ia shpërndarë popullit, si dhe hedhjen në erë të depove të municionit të italianëve në Rradhimë. Pas mbledhjes, Enveri e ndau Sinanin nga Hysniu, dhe për atë gjë në kujtimet e tij ai shprehet: ‘Hysniun e mbajtëm për disa punë në Tiranë, kurse Sinanin e nisëm për në Vlorë të shoqëruar me tre ilegalë’. Por e vërteta qëndron ndryshe, nuk ishin tre, por pesë ilegalë: Hamdi Mëzezi, Ferit Xhajko, Nikolla Tupe, Spiro Dhima e Niko Arapi. Në kujtimet e tij, Enver Hoxha e vazhdon gënjeshtrën, duke thënë: ‘Hamdiun, Feritin, Nikollën e Sinanin i arrestuan në Fier, Sinanin e internuan në Itali, kurse tre shoqëruesit, pasi i torturojnë i varën’. Me atë dëshmi Enveri kërkon të njollosë Sinan Gjonin, për të cilin thotë se e internuan në Itali, kurse tre shoqëruesit i varën.

Në fakt, e vërteta është kështu: pesë ilegalët dhe Sinani, me një makinë pesëvendëshe, u nisën për në Vlorë. Në të dalë të Fierit, te postblloku, policia ndalon veturën dhe një polic i detyron të zbresin nga makina. Gjatë kontrollit, në xhepin e pasmë të pantallonave ai i gjeti një komunikatë Ferit Xhajkos. Pas kësaj policia kontrolloi gjithë veturën, ku gjeti edhe pesë revolverë të fshehur në motorin e saj. Pas gjetjes së armëve, ata i arrestojnë menjeherë dhe i nisin për në Fier, ku pasi i torturojnë, i marrin që andej dhe i sjellin në Tiranë. Edhe në Tiranë ata u torturuan nga kuestura, por nuk treguan asgjë. Nisur nga kjo gjë, ata i nxjerrin në gjyq dhe i dënojnë të pestë me vdekje, kurse shoferin me 15 vjet burg. Pasi i dënuan, ata i sollën në burgun e vjetër ku ndodhesha dhe unë në atë kohë. Një ditë aty erdhën nga Gjykata Ushtarake duke i pyetur përsëri një nga një, se ku po shkonin atë ditë që ishin arrestuar e ç’qëllime kishin. Ata u premtuan se po të tregonin, do t’u falej jeta, por ata nuk e hapën gojën. Mbas tre ditësh, Feritin, Nikollën e Hamdiun i varën, kurse Sinanit, Spiros e Nikos ua falën jetën. Të tre ata që u falën, më pas u bashkuan me ne dhe Sinani, që unë e njihja prej kohësh kur vinte në shtëpinë time përpara formimit të Partisë, më tregoi të vërtetën se si kishte ndodhur arrestimi i tyre. Pak ditë më vonë, Sinanin e morën dhe e internuan në ishullin San-Stefano në Itali, nga ku ai u kthye në vitin 1944. Në fillimin e vitit 1945, Sinanin e arrestuan dhe e burgosën, e pa e nxjerrë fare në gjyq, e marrin një natë dhe e pushkatojnë. As sot nuk dihet se ku ndodhen eshtrat e tij. Kjo ngjarje m’u kujtua kur kam lexuar librin e Enverit “Kur lindi Partia”, dhe që nga ajo kohë, duke e ditur të gjithë ngjarjen, unë kam krijuar bindjen e plotë se ata u tradhtuan nga Enver Hoxha.

“Enveri i tha Koçit të ndërtonte një barakë dhe aty e arrestuan”
Në kujtimet e tij, Hamit Keçi ka shkruar edhe për mënyrën se si Enver Hoxha erdhi në krye të Partisë Komuniste, duke zënë vendin e Sekretarit të Komitetit Qendror, funksion i cili, sipas Keçit, në mbledhjen e 8 nëntorit 1941 i ishte ngarkuar Koçi Xoxes. Lidhur me manovrat që përdori Enveri për të ardhur në krye të Partisë, midis të tjerash Keçi ka shkruar: “Në fundin e muajit tetor 1941, në shtëpinë e Bije Vokshit u bë një mbledhje nën drejtimin e Dushanit, me qëllim që të sheshoheshin divergjencat ne mes të grupeve komuniste. Kjo mbledhje përfundoi pa sukses. Në mbledhjen e 8 nëntorit, Anastas Lulo dhe Sadik Premtja shkuan aty, duke kujtuar se ajo do të ishte vazhdim i asaj mbledhjeje dhe do të diskutonin përsëri për të sqaruar divergjencat e më pas të binin dakord për formimin e Partisë Komuniste. Në mbledhjen e 8 nëntorit, Anastasi dhe Sadiku u ndodhën përpara një kurthi të përgatitur që më parë. Të mbetur vetëm, Anastasi dhe Sadiku pranuan që më parë të formohej Partia, dhe pastaj të diskutohej për të sheshuar divergjencat që kishin grupet në mes tyre. Kështu, Partia u formua edhe me votat e tyre, ndërsa diskutimet vazhduan edhe për disa ditë të tjera. Akuza kryesore që i bëhej Grupit të të Rinjve, ishte se nuk pranuan direktivat e Kominternit, ndërsa Grupi i Korçës i kishte përqafuar dhe i kishte vënë në jetë. Këto ishin pallavra të kota. Në mbledhjen e 8 nëntorit, Koçit i është thënë se ishte zgjedhur Sekretar i Komitetit Qendror provizor dhe për arsye të konspiracionit të thellë, votimet aty ishin bërë pa emra, por vetëm me të dhënat e biografive. Kjo gjë nuk iu tha anëtarëve të Komitetit Qendror. Gjatë mbledhjes së aktivit të Partisë që u zhvillua nga data 12 deri më 14 prill 1942, në të cilën nuk merrte pjesë Koçi Xoxe pasi ishte në burg, pranë Miladinit qëndronte Enver Hoxha. Të gjithë pjesëmarrësit e asaj mbledhjeje që vinin nga rrethet, duke parë Enverin pranë Miladinit, e konsideruan atë si Sekretar të Komitetit Qendror të Partisë. Po si kishte ndodhur arrestimi i Koçit? Në atë kohë Enveri e këshilloi Koçin që të ndërtonte një barakë ku të ushtronte zanatin e tij si teneqexhi, në mënyrë që të zhdukte çdo dyshim nga policia dhe spiunët. Kur Koçi po e përfundonte barakën me ndihmën e Andon Deçkës, befasisht aty vijnë dy policë dhe e arrestojnë së bashku me Andonin. Pasi i arrestuan, ata të dy i dërguan direkt në burgun e vjetër të Tiranës. Në këtë mënyrë Enveri e hapi rrugën për të zënë vendin e Sekretarit të Komitetit Qendror provizor”.

Dëshmia e Keçit: Enveri i implikuar në vrasjen e Vojo Kushit
Një ndër akuzat e shumta të Hamit Keçit për Enver Hoxhën është edhe ajo për vrasjen e Vojo Kushit, Xhoxhi Martinit e Sadik Stavalecit, të cilët njihen ndryshe edhe si tre heronjtë e Kodrës së Kuqe. Lidhur me këtë, në kujtimet e tij Keçi ka shkruar: “Në tetorin e vitit 1942, pasi Sadik Stavaleci ishte kthyer nga sanatoriumi i Barit në Itali, Enveri e caktoi që të shkonte në Kosovë. Në mëngjesin e 7 tetorit ai u gjet i rrethuar në shtëpinë e Haxhi Farkës. Në mbrëmjen e 6 tetorit, në atë shtëpi ka shkuar edhe Enver Hoxha, gjë të cilën mua ma ka treguar vëllai im, Maliqi (Keçi), që kishte shkuar aty atë natë për të parë Xhoxhi Martinin, me të cilin kishte shumë shoqëri. Xhoxhi qëndronte në atë shtëpi pasi ishte plagosur në këmbë, gjatë një përpjekjeje me armë që kishin bërë me policinë Isuf Keçi, Mërkur Çela dhe Xhoxhi, në shtëpinë e Isuf Radës. Në mbrëmjen e 6 tetorit, një orë para se të mbyllej qarkullimi, në shtëpinë e Haxhi Farkës vjen Enver Hoxha dhe përzë prej aty Maliqin e një person tjetër të quajtur Muharrem Llanaj, i cili kishte ardhur aty nga çeta e Matit, ku ishte caktuar si i deleguar i KQ të PKSH-së. Enveri i përzuri ata të dy, duke u thënë se nuk duhej të strehoheshin shumë komunistë në një bazë, se mund të diktoheshin nga italianët, ashtu siç kishte ndodhur pesë muaj më parë me Qemal Stafën. Pasi i përzuri ata të dy nga ajo bazë, aty mbetën vetëm Vojo Kushi, Sadik Stavaleci dhe Xhoxhi Martini, të cilët ishin anëtarë të Grupit të të Rinjve të Tiranës.

Pak minuta pas largimit të Enverit, Muharrem Llanaj u kthye përsëri aty në atë bazë, pasi ai nuk kishte se ku të shkonte. Siç dihet, ajo bazë u rrethua nga italianët dhe të katër shokët që ndodheshin aty, luftuan kundër tyre me armë në dorë. Siç dihet, Vojo, Xhoxhi dhe Sadiku luftuan deri në pikën e fundit të gjakut në një luftë të pabarabartë, duke u bërë simbol heroizmi për brezat që do vijnë. Kurse Muharremi u kap i gjallë dhe u burgos nga italianët në burgun e Tiranës, ku ai u prezantua jo me emrin e tij, por me një emër të rremë. (Më pas Muharremi doli nga burgu dhe pas çlirimit ai ka qëndruar në internim në fshatrat e Lushnjës deri në 1991, duke mos u përmendur asnjëherë si pjesëmarrës i betejës së Kodrës së Kuqe). Nuk ka asnjë dyshim se në rrethimin e shtëpisë së Haxhi Farkës ka qenë dora tradhtare e Enver Hoxhës, i cili synonte eleminimin e Sadik Stavalecit, pasi e shihte atë si një pretendent të mundshëm për vendin e Sekretarit të PKSH-së. Në këtë post Enveri u zgjodh në Konferencën e Parë të PKSH-së që u mbajt në Labinot nga data 17 deri më 22 mars 1943, ku u zgjodh dhe Komiteti Qendror definitiv, me Enverin Sekretar të Përgjithshëm. Është marrë vesh se në mbarim të punimeve të asaj mbledhjeje, nën kryesinë e Enver Hoxhës është mbajtur një mbledhje tjetër sekrete, ku janë dënuar me vdekje të gjithë anëtarët kryesorë të Grupit të të Rinjve. Zbatimi i atij vendimi filloi shumë shpejt mbas kësaj mbledhjeje. I pari u ekzekutua Anastas Lula dhe pas tij me radhë Neki Ymer Hoxha, Xhemil Çakërri, Sadik Premtja (u plagos dhe u arratis nga Shqipëria), Pali Terova, Sinan Gjoni, Fejzo Gjomema etj.”/Memorie.al

LULE PER VRASJET E LULEVE SHQIPTARE – Nga Fritz RADOVANI

 

PLOT 15 VJET… 21 PRILL 2005…

 

Ambasadori Sovjetik Vladimir Nikollajeviç Tokin në Tiranë. i dhuroi vrasësit komunist “hero” Ramiz Alia, “një lule dhe një dekoratë kujtim”… Tashti Ramizi e ka mbi vorr!..

Dhe, vrasësi i Luleve Shqiptare, i ardhun me kohë nga Bosnja.., e merr kujtimin e vet.

I takon atij me siguri, dhurata e mikes së vjeter… KGB-së… “Janë lidhjet e vjetra”…

Kishte ma shumë se 50 vjetë që groposë Shqiptarë në Token tonë të rijtun me gjak…

As ata që i dhuruen Lulet, as ky që i mori me andje ato, nuk e harrojnë rrugen e Atyne Luleve Shqiptare prej 1945, kur i mori nga Dardania Ynë e mërrijti me 3000 prej Tyne në Tivarin e vjeter të mbetun rob… Ku, i groposën edhe Ato Lule fatzeza… Ka edhe sot prej Shqiptarëve që sytë e Tyne i riguen lot dishprimi.., ato ditë të zeza të “çlirimit” vrastar…

E Adriatiku u skuq…

Prandej, edhe Lulet janë të kuqe si duertë që e shterngojnë Ate…E frymen i moren Asaj!

E jo larg asaj rruge të thepisun nga Kuksi Ynë, u pat skuq Drini e bora ato ditë… 

Edhe buken e thatë Shqiptari i ngratë e njomi me Gjak!

E piramidat në Token tonë… “Heronjtë” e serbit.., i ngulën në Tivarin plak…

E bora vazhdonte me ra e kuqe.., jo pak po, 50 e sa vjetë… Era e merrte si bajrak…

E nder piramidat e hasmit t’ vjeter, ai u xue njak…

Tirani barbar me Lulet e freskëta nuk ngopej…

E rreth’e rrotull Shqipnia buronte veç Gjak…

E prej një kodres u ndigjue virrma: Kush asht ai me atë Lule që vret e pret pa da… E Token time, n’ Gjak e ka la?! – Po, në doren e atyne gjakbasave tiranë, Shqipnia asht ala?

Asht zani i të Madhit Gjergj Kastrioti që Token dyshë prej dishprimit ka ça…

E Ajo me të bardha që vazhdon me kja… Asht Nanë Tereza.., që nuk din me pra…

“Larg ‘atyne’ mizorë që rrijnë tue na perça Vllaun me Vlla!”.., se: “Një Nanë na ka ba!” 

“Liria nuk fitohet tue fsha!”…

            Melbourne, Shkurt 2020.                               

500 nazistët që luftuan në Shqipëri përkrah partizanëve të Enver Hoxhës

Dashnor Kaloçi – Memorie.al” publikon historinë e panjohur të njësisë ushtarake naziste hitleriane me emrin “Divizioni 999”, të njohur ndryshe si “Njerëzit me shenjën blu”, apo “Llumi i Gjermanisë”, pasi ajo njësi përbëhej nga një konglomerat njerëzish të shtresave shoqërore nga më të ndryshmet, si: vjedhës ordinerë, komunistë, antifashistë, pacifist, anarkistë, sindikalistë, social-demokratë etj., të cilët pasi ishin mbajtur për vite me radhë në një kamp përqendrimi në Heiberg të Gjermanisë (afër Alpeve të Shvabesë), me fillimin e Luftës, më 3 shtator 1939, pak ditë para sulmit ndaj Polonisë, me sugjerimin e Shefit të Shërbimeve Sekrete të Policisë gjermane, Heydrich, Hitleri i mobilizoi ata në armatat naziste, duke i dërguar në frontet e luftës në disa shtete të Europës, si në Francë, Itali, Poloni, Bashkimin Sovjetik, Rumani, Bullgari, Greqi, Shqipëri, e deri në Afrikën e Veriut.

Dezertimi i tyre nga frontet e luftës në të gjitha shtetet ku shkuan, duke u bashkuar me partizanët vendës dhe duke luftuar kundra ish-bashkatdhetarëve të tyre nazistë hitlerianë, siç bënë edhe në Shqipëri që në fillimin e vjeshtës së vitit 1944, duke ardhur nga Greqia ku ata kishin luftuar përkrah forcave partizane të ELAS-it që në korrikun e vitit 1943. Ndër oficerët kryesorë që kaluan me partizanët shqiptarë ishte komandanti i baterisë artiliere, Sepp Moritz nga Graci i Austrisë; Herman Heurich, komandant i baterisë së 8-të,Walter Brehdow e Paul Ludvik, (komandant e zv.komandant të Baterisë së 9-të) Otto Koch dhe Cuke Will. Shembullin e tyre e ndoqën më pas edhe Ernest Oschmann, Willi Perletberg, Hans Ressmann, Mikael Schifer etj.
Si hynë ata në lidhje me krerët kryesorë të formacioneve partizane që vepronin në jug të Shqipërisë, si: nënkolonelët Hulusi Spahiu e Irfan Peshtani, kapiten Abdurrahman Guri, nëntoger Aleks Duro etj., duke u bërë efektiva të atyre njësive partizane që vepronin në zonën e Konispolit, Sarandës, Delvinës, etj., ku luftuan kundër ish-bashkatdhetarëve të tyre, nazistëve hitlerianë, duke dhënë një kontribut të madh në çlirimin e Delvinës, Sarandës, Elbasanit, Tiranës, Shkodrës, etj., e deri në krahinat e veriut të Shqipërisë, ku ata ishin në përbërje të Divizionit të Parë të Ushtrisë Nacionalçlirimtare të komanduar nga Enver Hoxha dhe Spiro Moisiu.

Në verën e vitit 1944, ata dezertuan nga radhët e forcave të ushtrisë gjermane të Adolf Hitlerit dhe kaluan në anën e partizanëve shqiptarë, duke u bërë efektiva të brigadave të Ushtrisë Nacionalçlirimtare të Enver Hoxhës, të cilat ishin përqendruara në zonën e Delvinës, Sarandës e Gjirokastrës etj.. Pjesa më e madhe e atij kontingjenti të inkuadruar në “Divizionin 999”, ose siç njiheshin ndryshe në Gjermani me nofkën “Njerëzit me shenjën blu” mori pjesë aktive në disa beteja, duke luftuar me armë në dorë kundër bashkatdhetarëve të tyre nazistë.

Madje duke dhënë një kontribut shumë të çmuar në radhët e brigadave partizane, siç ishin betejat për çlirimin e Delvinës, Sarandës, Elbasanit, Tiranës apo dhe Shqipërisë së Veriut. Po cila ishte e kaluara e atyre efektivave të ushtrisë naziste hitleriane të cilët në gjysmën e dytë të vitit 1944 pranuan të luftonin përkrah partizanëve shqiptarë kundër ish-shokëve të tyre dhe nga erdhën ata në Shqipëri? Cili ishte kontributi që ata dhanë për partizanët dhe përse historiografia e regjimit komunist nuk e njohu kurrë rolin e tyre ashtu siç bëri me ushtarët italianë që u rreshtuan në radhët e Ushtrisë Nacionalçlirimtare të Enver Hoxhës?
Lidhur me këto ngjarje, bën fjalë libri i autorit gjerman, Artur Musil, i cili është botuar në Gjermani në vitin 1988 dhe që na e ka dhuruar me bujari, prof. Rexhep Hida, një nga njohësit më të spikatur të gjuhës gjermane në Shqipëri dhe gjithashtu drejtuesi i Shtëpisë Botuese, “Fan Noli”. Musil, është një nga ata dhjetëra gjermanë të “Divizionit 999”, që në vitet 1943-’44 luftuan në Shqipëri përkrah partizanëve të Enver Hoxhës dhe disa vjet para se ai të shkruante librin e tij, historia e “Divizionit 999”, apo siç njiheshin ndryshe “Njerëzit me shenjën blu”, kishte grishur fantazinë e regjisorit të njohur, Harold Pihllip, që të realizonte një film artistik (me metrazh të gjatë), i cili në atë kohë bëri bujë të madhe në Gjermaninë Perëndimore, për shkak të historisë që ai trajtonte, atë të disidencës naziste.

Si u krijua “Divizioni 999”?
Që me ardhjen e tij në fuqi në vitin 1932, Hitleri krijoi një kamp përqendrimi në Heiberg të Gjermanisë, i cili ishte një vend i largët në Alpet e Shvabesë si shkretëtirë e vërtetë, ku nuk kishte as dhe një fshat rreth e rrotull. Në atë kamp bënin pjesë kontingjentë shtresash shoqërore nga më të ndryshmet, si: vjedhës ordinerë, pacifistë, anarkistë, antifashistë, humanistë, sindikalistë, social-demokratë, komunistë etj., të cilët aty i nënshtroheshin një dhune fizike e psikike të pashembullt.

Në kazermat e atij kampi në fillim u futën rreth 9000 vetë dhe krijimi i tij u konsiderua si një vendim ideal për realizimin e synimeve naziste, pasi kundërshtarët e mundshëm të regjimit në fuqi, pas kësaj “do të pësonin një asgjësim fizik të ngadalshëm”! Nga fundi i vitit 1941, numri i të izoluarve në atë kamp si kundërshtarë të regjimit nazist, arriti në rreth 300 mijë veta, gjë e cila e shtyu Hitlerin që një pjesë të tyre t’i dërgonte nëpër burgje. Më 3 shtator 1939, dy ditë para se Gjermania naziste të sulmonte Poloninë, Hitleri dhe Himleri thirrën shefin e Shërbimeve Sekrete të Policisë së Shtetit, Heydrich, të cilit i thanë të gjente një zgjidhje për atë kontingjent të madh njerëzish të atij kampi. Heydrich, me miratimin e Vermahtit i ndau në dy grupe, ku më të rrezikshmit i mbylli nëpër kampe përqendrimi, dhe pjesën tjetër i mobilizoi në një Divizion të koduar me numrin 999, apo siç u njoh ndryshe: “Njerëzit me shenjën blu”.
Duke i mbajtur nën një mbikëqyrje të rreptë, më pas atë njësi Hitleri e dërgoi në front, si në Afrikën e Veriut, Francë, Itali, Poloni, Bashkimin Sovjetik, Rumani, Bullgari, Greqi dhe Shqipëri. Edhe pse në radhët e “Divizionit 999” vepronte policia e fshehtë e Hitlerit, të cilët kishin si detyrë të asgjësonin fizikisht çdo person që nuk u bindej urdhrave të eprorëve, pjesa me e madhe e atij kontingjenti dezertuan nga radhët e ushtrisë naziste dhe u bashkuan me partizanët vendas kudo që ata shkuan. Për herë të parë efektivat e “Divizionit 999” u vunë nën urdhrat e gjeneralit të famshëm Romel, që vepronte në Afrikë dhe pas thyerjes së tij, ato njësi erdhën në Itali, Francë, Belgjikë e Ballkan, duke vepruar fillimisht në Greqi. Pas hyrjes së trupave naziste në Ballkan, (Greqi e Shqipëri) “Divizioni 999” kontaktet e para i mori me Ushtrinë Çlirimtare Popullore greke të ELAS-it. Kjo ndodhi më 14 korrik 1943, rreth pesë javë pasi ato kishin hyrë në Greqi. Në luftën për çlirimin e territoreve greke, përkrah ELAS-it dhanë jetën 170 efektiva të “Divizionit 999”. Vlen për t’u përmendur heroizmi që ata treguan në luftimet e ashpra që u zhvilluan në Amalas. Pas kësaj më korrik 1944, në Peloponez u krijua “Lidhja e antifashistëve gjermanë”, të cilët u inkuadruan në Divizionin e III të Ushtrisë Greke të ELAS-it.

Gjermanët që çliruan Delvinën nga nazistët
Për herë të parë forcat e “Divizionit 999” hynë në Shqipëri në grupe të vogla në verën e vjeshtën e 1944-ës, pas pushtimit të Greqisë nga trupat britanike. Pas futjes në territorin shqiptar, antifashistët gjermanë u vendosën në zonën e Delvinës e Gjirokastrës, duke bashkëpunuar ngushtë me forcat partizane që operonin në atë zonë. Pjesa më e madhe e tyre, (rreth 500 vetë) luftuan me armë në dorë kundra bashkatdhetarëve të tyre nazistë, duke marrë pjesë jo vetëm në çlirimin e Delvinës e Sarandës, por edhe në Shqipërinë e Veriut, ku u vendosën më pas brigadat partizane ku ata u inkuadruan.
Në radhët e partizanëve shqiptarë nuk luftuan vetëm ata gjermanë që kishin bashkëpunuar më parë me ELAS-in në Greqi, por edhe efektivat e ushtrisë naziste që ndodheshin në Delvinë e Sarandë, pasi të gjithë ata ishin nga “Divizioni 999”. Në këtë zonë ata gjetën rastin dhe kaluan menjëherë në anën e partizanëve shqiptarë. Vlen për t’u theksuar mikpritja që u ofroi atyre popullsia vendëse, e cila i trajtoi shumë mirë ato efektiva, edhe pse e dinte se ishin forca kundërshtare që luftonin kundër bijve të tyre partizanë. Vetë gjermanët u habitën nga mikpritja e popullsisë vendëse në jugun e Shqipërisë, pasi propaganda zyrtare e Berlinit, i kishte paraqitur ata, sikur i prisnin me pushkë dhe pushkatonin menjëherë çdo gjerman që gjenin. Pas kësaj, frika u thye dhe dezertimi i efektivave të “Divizionit 999” u bë në masë.

Dhe, me gjithë përpjekjet e kujdesin e Komandës së Përgjithshme Gjermane në Berlin, dezertoi edhe Bateria e 8-të e njësisë së tretë të Regjimentit të Artilerisë të “Divizionit 999”. Kështu mjaft efektiva të këtij Divizioni që drejtonin automjete me ushqime dhe municione, devijuan nga destinacioni i tyre dhe i dërguan ato tek forcat partizane që vepronin nga Janina në Delvinë. Ndër oficerët kryesorë që kaluan me partizanët, ishte komandanti i baterisë artiliere, Sepp Moritz nga Graci i Austrisë, Herman Heurich, komandant i baterisë së 8-të, Walter Brehdow e Paul Ludvik, (komandant e zv.komandant të Baterisë së 9-të) Otto Koch dhe Cuke Will. Shembullin e tyre e ndoqën më pas edhe Ernest Oschmann, Willi Perletberg, Hans Ressmann, Mikael Schifer etj., të cilët braktisën njësitë naziste ku ishin inkuadruar dhe u bashkuan me partizanët shqiptarë, duke luftuar përkrah tyre në çlirimin e Sarandës e Delvinës.

Gjermani Musil: Si e shpëtuam Delvinën
Lidhur me këto ngjarje të ndodhura në 1944-ën në Jugun e Shqipërisë, gjermani Artur Musil, efektiv i “Divizionit 999”, në librin e tij mes të tjerash ka shkruar: “Sipas planit të komandaturës sonë (naziste gjermane), deri në mbrëmjen e 10 tetorit, Delvina duhej të sulmohej dhe të rrënohej plotësisht. Unë si komandant i njësisë së tretë, së bashku me një mikun tim, majorin Haring, u dhamë urdhër ushtarëve tanë që të kalonin menjëherë përpara fillimit të sulmit te partizanët shqiptarë. Kurse unë me majorin gjetëm një palë rrobe fshatari shqiptar, të cilat ata na i dhanë me bujari. Pas kësaj hipëm mbi gomarë dhe duke kaluar mbi një qafë mali, dolëm për te zona që kontrollohej nga partizanët. Mikut tim majorit, i qëlloi që të ecte më shumë në këmbë dhe njësitë gjermane që e pikasën veprimin tonë, filluan të na qëllonin me mortaja duke plagosur një nga kafshët që kishim hipur ne. Kjo gjë bëri që të ngadalësohej lëvizja jonë dhe mezi arritëm në buzëmbrëmje për aty ku ishim nisur. Ndërsa ecnim, qielli ndërkohë filloi të mbushej me re të zeza dhe të gjëmonte. Miku im më mbante përkrahu dhe më qetësonte: Më mirë në shi se në plumbat e gjermanëve. Duke ecur, mendonim që të ktheheshim në ndonjë shtëpi fshatari. Ndërkohë kur hodha sytë nga Delvina, pashë se njësia ime ishte larguar plotësisht. Aty m’u kujtua se si nga nxitimi kisha harruar në kazermë një çantë me disa sende të mija personale. Të nesërmen mundëm të hynim në kontakt me shtabin partizan që vepronte në atë zonë ku dolëm ne. Ne ju dhamë atyre detajet e planit që mendohej të sulmohej Delvina (plani i shtabit nazist) dhe atëherë brenda një kohe shumë të shkurtër, njësitë shqiptare bashkë me ne, bëmë një riorganizim dhe sulmuam të parët. Kjo bëri që njësitë gjermane të shpartalloheshin krejtësisht dhe sulmi mbi Delvinë të shmangej. Më pas vijuan ditë të tëra miqësie dhe lufte me partizanët shqiptarë në zona të tjera kundër të njëjtit armik e për të njëjtin qëllim”.

Alfred Kluwe: Korçari më shpëtoi jetën nga oficeri SS
Një tjetër gjerman efektiv i “Divizionit 999” që ka qenë në Shqipëri dhe që dezertoi më pas e u bashkua me partizanët në luftë kundër bashkatdhetarëve të tij nazistë, ka qenë edhe komandanti i Batalionit të Alfred Kluwe. Lidhur me ngjarjet e asaj kohe, në kujtimet e tij të botuara në librin e Artur Musil, mes të tjerash ai ka shkruar: “Kur njësia jonë po ecte në drejtim të Korçës, ne gjetëm rastin dhe dezertuam. Ndërkohë që isha me mikun tim nga Berlini, Paul Balewski, përshëndetëm një fshatar i cili na u përgjigj me përzemërsi. Me anë të përkthyesit tonë i shpjeguam fshatarit qëllimin tonë që ai të mos trembej. Atij i kërkuam të na tregonte se ku ishin çetat partizane. Ai pasi na besoi plotësisht, na tha gjithashtu se aty pranë ishte një depo me ushqime dhe municione për të cilat kishte aq shumë nevojë populli dhe çlirimtarët shqiptarë. Dhashë urdhër që të gjithë ushtarët tanë të qëndronin dhe bashkë me fshatarët të shkonin te vendi ku ndodhej depo. Kur arritëm përpara saj, vura re se ajo ruhej nga dy ushtarë SS. Pasi u përshëndeta me ta, i thashë njërit prej tyre se njësia ime kishte nevojë për ushqime. Ai më besoi dhe unë bashkë me fshatarin hymë brenda për të parë e marrë diçka. Por befas njëri nga oficerët SS (i dyti tashmë i vetëm) dyshoi dhe nxori revolverin të më qëllonte. Në atë moment fshatari që ishte me mua, menjëherë nxori një thikë që e kishte pasur me vete, dhe e eliminoi fizikisht oficerin, duke më shpëtuar për mrekulli jetën mua. Kur dolëm nga depo, oficerin e dytë SS, e arrestuam menjëherë pa ndonjë problem, e pastaj u kthyem te njësia jonë. Pas kësaj shkuam përsëri tek depoja bashkë me njësinë dhe morëm sasi të konsiderueshme ushqimesh, veshmbathjesh e municioni, duke ndihmuar kështu popullsinë e asaj zone dhe partizanët. Që prej asaj dite, ne, së bashku me njësitë partizane të asaj zone, kemi marrë pjesë në mjaft luftime si në zonën e Shpatit të Elbasanit, ashtu dhe në atë Elbasan-Tiranë”

Po kështu pjesëtarë të tjerë të “Divizionit 999”, kanë shërbyer pranë partizanëve shqiptarë si specialistë në fusha të ndryshme, si radio-ndërlidhje, shoferë, apo dhe gazetarë. Kështu, është për t’u përmendur rasti i Oskar Fuselbach (anëtar i PSD Gjermane) i cili ka ndihmuar në Prefekturën e Vlorës, pranë gazetës së asaj prefekture. Ai në atë kohë banonte pranë një familje shqiptare dhe u ka dhënë një ndihmë të madhe kolegëve shqiptarë, të cilët ishin të rinj dhe pa përvojë në fushën e gazetarisë. Numri i ushtarëve gjermanë efektiva të “Divizionit 999” që dezertoi nga armata e Fyherit dhe u bashkua me çlirimtarët shqiptarë, ka qenë mbi 500 veta. Kontributi i tyre në këtë luftë ka qenë tepër i ndjeshëm dhe ata kanë luftuar deri në çlirimin e Shqipërisë në qytetin e fundit të saj, Shkodrës, duke ardhur deri aty me luftime nga rruga Durrës-Tiranë-Shkodër.

Dokumentet partizane: Gjermanët luftuan krah nesh
Ndonëse gjatë 45 vjetëve të regjimit komunist të Enver Hoxhës në librin e Historisë së Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare (1939-1944) nuk është shkruar kurrë mbi kontributin e këtyre ushtarëve gjermanë, duke e injoruar tërësisht atë fakt, shumë nga ata ish-ushtarë dhe oficerë gjermanë kanë ruajtur e disponojnë mjaft dokumente që e vërtetojnë më së mirë pjesëmarrjen e tyre në luftë përkrah partizanëve shqiptarë. Ata kanë ruajtur deri në ditët e sotme mjaft nga dëshmitë, deklaratat dhe vërtetimet që ish-komandantët dhe komisarët e njësive të ndryshme të ushtrisë partizane, ua patën lëshuar atyre në atë kohë.
Kështu në disa prej atyre dëshmive thuhet:

“Ushtria Nacional-Çlirimtare
Komanda e Përgjithshme e Artilerisë
Vdekje e Fashizmit, Liri e Popullit Tiranë më 13.2.1945
Deklaratë
Vërtetohet se i quajturi Max Zaspel ka qenë në rreshtat e Ushtrisë Nacional-Çlirimtare Shqiptare dhe prej datës 25.1.1945 efektiv i kësaj komande si artilier.
Komandanti i Artilerisë
Nënkolonel Hulusi Spahiu (firma)
Po kështu në një tjetër dokument të lëshuar nga Hulusi Spahiu, (pas lufte gjeneral-major dhe Drejtor i Artilerisë në Ministrinë e Mbrojtjes) shkruhet:
Letër-udhëtimi
Autorizohen partizanët e poshtëshënuar me nënshtetësi gjermane, me udhëtuar deri në Elbasan, të cilët vazhdojnë udhëtimin për në frontin e Lindjes, duke mos pasur asnjë pengim prej kësaj komande.
1. Partizan Max Zaspel
2. Paul Ludwig
3. Albin Tomaschek
4. Hans Bauer
5. Max Wolf
6. Walter Bredow
7. Robert Kraus
8. Joseff Gennoch
9. Alex Kauffman

Krahas këtyre dokumenteve të firmosura nga ish-komandanti partizan i Artilerisë, nënkolonel Spahiu, (në vitet ’50-të u burgos nga Enver Hoxha), në librin e autorit gjerman, Artur Musil, janë dhënë me faksimile edhe mjaft dokumente të tjera të firmosura nga komandantë e komisarë të tjerë partizanë mjaft të njohur si në atë kohë e më pas, si: Irfan Peshtani, Abdurrahman Guri, Aleks Spiro etj. Por edhe pse këto dokumente hedhin dritë dhe flasin qartë mbi pjesëmarrjen e 500 gjermanëve në radhët e Ushtrisë Nacionalçlirimtare partizane të Enver Hoxhës, kjo gjë nuk u shkrua kurrë në librat e historisë apo kujtimet e veteranëve të Luftës si para viteve ’90-të, ashtu dhe në këto tre dekada pas shembjes së regjimit komunist…

Në vitin 1960-të, regjisori Harold Phillipe realizoi një film për “Divizionin 999”, që bëri bujë në Gjermaninë Perëndimore

Gjatë dhe në mbarim të Luftës së Dytë Botërore, shumë nga ish-efektivët e “Divizionit 999” apo siç njiheshin ndryshe në periudhën e Gjermanisë naziste, si “Njerëzit me shenjën blu”, nuk u kthyen më në atdheun e tyre, por preferuan që të qëndronin në mërgim, ku krijuan dhe bërthamën e parë të Partisë Komuniste Gjermane, e cila disa vjet më pas do të vinte në fuqi në Gjermaninë Lindore. Shumë të tjerë prej “Divizionit 999”, menjëherë pas Luftës zunë vende dhe funksione të rëndësishme në qeverinë komuniste gjermano-lindore dhe hierarkinë e udhëheqjes partiake që drejtonte atë. Madje një pjesë e ish-ushtarakëve nazistë të “Divizionit 999” që kishin luftuar dikur në Shqipëri përkrah partizanëve të Enver Hoxhës, në vitet ’50-’60-të u rikthyen këtu si turistë, studentë, apo dhe me delegacionet e ndryshme qeveritare. Historia e divizionit nazist e përbërë nga “Njerëzit me shenjën blu”, apo siç njiheshin ndryshe me përçmim nga nazistët hitlerianë, si “Llumi i Gjermanisë”, në vitin 1960 grishi fantazinë e regjisorit të njohur gjerman, Harald Phillipe, i cili realizoi filmin artistik me metrazh të gjatë, të titulluar “Straftbattalion 999”. Ky film ku dy rolet kryesore interpretoheshin nga aktorët Werner Peters dhe Sonja Ziemman, bëri bujë të madhe asokohe në Gjermaninë Perëndimore, për shkak se trajtonte një temë dhe histori të panjohur deri në atë kohë, atë të disidencës naziste.

Paris–presse (1970)- Kërkesa e shqiptarit që mori peng avionin Boeing – 707 të Panam Bejrut – Nju Jork dhe të cilin e detyroi të ulej në Kajro: “Thuajini Nixonit të largohet nga Vietnami e Kamboxhia dhe të mos i shesë Izraelit avionët Phantom.”

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 18 Shkurt 2020

 

“Paris-presse” ka botuar, të mërkurën e 24 qershorit 1970, në faqen n°11, një shkrim në lidhje me veprimin dhe kërkesën e veçantë të një shqiptari që jetonte në Amerikë dhe që urrente presidentin amerikan Richard Nixon, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

 

Ekuipazhi i rrëmbyer nga një pirat i ajrit shqiptar që donte të hakmerrej ndaj Richard Nixon-it

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Ekuipazhi i relaksuar në Orly (Paris) : Zotërinjtë. Stafford, bashkë-pilot, John Burn, kapiten, dhe Mac Cabe, inxhinier radio (nga e majta në të djathtë). – (Fotografi e “France-Soir”.)

 

Romë, e martë (A F.P., A.P., U.P.I.). – “Asnjë nga pasagjerët nuk e vuri re që avioni ishte rrëmbyer, gjithçka kaloi pa incidente.”, tha në ndalesën e Romës Zonjusha Veronika Ballman, nga Mynihu, një nga stjuardesat e Boeingut – 707 të Panam Bejrut – Nju Jork, i cili, dje, u mor peng në drejtim të Kajros nga një pirat i ajrit.

 

Bëhet fjalë për Hadji Hassan Xyaert (Haxhi Hasan Xhaferrin), 38 vjeç, shqiptar që jeton në Shtetet e Bashkuara, ku ushtron profesionin e tregtarit të materialeve të ndërtimit, i cili shpjegoi gjestin e tij për urrejtjen që kishte ndaj Amerikës.

 

Ndërsa avioni me 134 pasagjerë dhe prej dhjetë anëtarësh të ekuipazhit fluturonte mbi Nikozi (Qipro), Xyaert (Xhaferri), i cili mbante një revolver të fshehur pas një çante udhëtimi, e detyroi Zonjushën Ballman të hapte kabinën e pilotazhit. Aty, ai urdhëroi kapitenin John Burn të fluturonte për në Kajro dhe shtoi: “Thuajini Nixonit që të largohet nga Vietnami dhe Kamboxhia dhe të mos i shesë Izraelit avionët Phantom.”

 

Pas uljes në Kajro, ndërsa policia egjiptiane i afrohej avionit, pirati qëlloi një herë në njërën prej dritareve të kabinës, dhe më pas u dorëzua pa rezistencë.

 

Hadji Hassan Xyaert (Haxhi Hasan Xhaferri) nuk ka kërkuar azil politik në Kajro. Midis pasagjerëve të Boeing-ut ishin njëmbëdhjetë punonjës të Departamentit të Punëve të Jashtme të Shteteve të Bashkuara, duke përfshirë një ministër këshilltar, Z. Thatcher. Ky i fundit nuk hasi asnjë vështirësi për kërkuar fluturimin e avionit, i cili vazhdoi rrugën për në Romë, Paris dhe Nju Jork.

La Croix (1912)- Shqiptarët protestojnë kundër burgosjes dhe shfarosjes së bashkatdhetarëve të tyre në Kosovë

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 17 Shkurt 2020

 

“La Croix” ka botuar, të premten e 15 nëntorit 1912, në faqen n°2, një shkrim në lidhje me protestën e shqiptarëve kundër kryeministrit serb Pashiq, si dhe reagimin e tyre kundër burgosjes dhe shfarosjes së bashkatdhetarëve të tyre në Kosovë, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

 

Protesta e shqiptarëve

 

Vjenë, 14 nëntor.

 

— Neue Freie Presse mori nga organizata kombëtare shqiptare shkresën e mëposhtme nëpërmjet Kataros (Kotorrit) :

 

Në emër të Shqipërisë, ne protestojmë kundër akuzave të rreme dhe ofendimeve të bëra nga z. Pashiq, President i Këshillit të Ministrave të Serbisë, ndaj Shqipërisë.

 

Shqiptarët protestojnë kundër burgosjes dhe shfarosjes së shqiptarëve në Vilajetin e Kosovës. Disa shqiptarë, të burgosur lufte, janë vrarë gjithashtu në fshehtësi.

 

Shqiptarët nuk do të lejojnë kurrë copëtimin e vendit të tyre. Në rast të kundërt, ata do të zgjedhin vdekjen.

 

Tre milionë shqiptarë kërkojnë ndihmën e Evropës së civilizuar dhe të diplomacisë për të ruajtur lirinë dhe integritetin e territorit të tyre.

 

Gëzuar 12 vjetorin e pavarësisë Kosovë !” – Aurenc Bebja, Francë

Përplasja Enver-Mehmet në Byronë Politike (II) – Nga Fitim Çaushi

Fitim Çaushi

Si u diskutua në Byro takimi i Mehmetit me ambasadorin sovjetik dhe qëndrimi i Enverit. Si diskutuan Hysni Kapo, Gogo Nushi, Manush Myftiu, Pilo Peristeri dhe Spiro Koleka në Byro. Autokritika e Mehmetit…

 (Vijon nga numri i kaluar)

Për të siguruar një farë mbrojtje, Shehu përsërit të kaluarën e tij luftarake: “E çova çështjen tek Levinçkini, jo drejt, por në prizmin personal, duke i bërë elozhe vetes për të kaluarën time luftarake dhe iu luta shokut Levinçkin që në baza internacionaliste të influenconte tek shoku Enver për të forcuar besimin e shokut Enver kundrejt meje dhe për të më ndihmuar që të dilja nga ajo situatë.”( AQRSH F, 14APOU, d. 5, f. 237-251)

Bisedimi me Levinçkinin më qetësoi deri diku, prandaj pas këtij takimi mendova të vete apo jo… tek Shoku Enver? Në takimin e dytë Levinçkini më tha “pse të mos e shtrosh me shokun Enver, nuk ke arsye ta lësh kaq gjatë, mund të bisedosh më parë, se të bëni analizën në Ministrinë e Brendshme. Atëherë bisedova që të nesërmen me shokun  Enver.”( AQRSH F.14/APOU, d. 5, f.. 237-251)

Nuk ka dyshim se Levinçkini e ka siguruar Shehun se Enver Hoxha nuk do ta shtronte problemin politikisht, do ta analizonte si problem karakteri. Këtu ka një problem të madh parimor: Në autokritikat e tij, Shehu përbetohet se “Unë kam patur kurdoherë respekt të plotë e besim absolut tek shoku Enver. Kundërshtime pikëpamjesh me karakter parimor midis mje dhe shokut Enver nuk ka pasur kurrë. Marrëdhëniet tona kanë qenë kurdoherë të shëndosha, kanë qenë marrëdhënie partie. Rrahja e mendimeve midis meje e shokut Enver ka qenë kurdoherë pozitive, për të mirën e punës e të Partisë. Asnjëherë nuk ka pasur midis nesh grindje personale.”( AQRSH F.14/APOU, d.32, f. 2-3)

Përderisa Shehu kishte një besim dhe vlerësim absolut tek Enver Hoxha, përse denoncimin e Sokrat Bufit nuk e përfshiu në praktikën e tij të zakonshme; rrahjen e mendimeve me Enver Hoxhën, por shkoi i rrahu mendimet me Levinçkinin? A mundet që për një ftohje, në dukje, një anëtar i Byrosë Politike, probleme kaq delikate, t’ia përcjell një udhëheqjeje të huaj? Përse nuk e kërkoi ndihmën më parë tek Enver Hoxha dhe nëse nuk gjente mirëkuptimin e tij, të shkonte edhe tek Levinçkini? Shehu ka një frikë të madhe nga ballafaqimi me Enver Hoxhën… ndodhur në gjendje të rrezikuar dhe të alarmuar, Shehu përdor gruan e tij, Fiqretin, për të tatuar pulsin e Enver Hoxhës: “Të nesërmen Fiqreti kërkoi të takohej me shokun Enver herët në mëngjes dhe i raportoi çqetësimin tim të tmerrshëm, duke kërkuar skjarime nga shoku Enver, se nuk kuptonte asgjë ç’kishte ndodhur me mua. Shoku Enver i shpjegoi Fiqiretit çështjen dhe e këshilloi të më ndihmonte të dilja nga ato pozita të gabuara. Deri atëhere nuk i kisha thënë Fiqiretit as një gjysëm fjale.“( AQRSH F.14/APOU, d. 5, f. 237-251)

A mund të besojë ish shefi i zbulimit, nga eksperienca e tij, se Shehu nuk i kishte thënë gruas së tij, anëtares së KQPPSH, as një fjalë për një letër që shkruhej për një problem të paqenë, për një shpifje ordinere, të pavlerë? Kaq frikë kishte ministri i Brendshëm nga shpifje të pa dokumentuara, sa të përjetonte gjendje të tmerrëshme shpirtërore dhe të fshihej edhe nga bashkëshortja, pjesë e udhëheheqjes së lartë të Partisë?! Pse Shehu shkoi tek Levinçkini dhe jo tek shokët e tjerë të Byrosë? Nuk kishte Shehu një shok besnik në Byro, të paktën tek Hysni Kapo, për ta konsultuar me të problemin e një “shpifjeje” që s’përmante asgjë të vërtetë? Si pati guximin dhe u afrua përsëri me shokët, ndërkohë që i kishte injoruar?!            

Ndoshta ekspertë të zbulimit, si z. Perlat, mund ta kuptojnë, se ishte frika që nuk e la Shehun të kuptonte, se ku po shkonte. Ai po e autodemaskonte veten me veprimet e pakontrolluara. Pas arrogancës së Shehut në takimin me Enver Hoxhën për ta burgosur medoemos Sokrat Bufin, çështja shtrohet për diskutim në Byronë Politike:

Pilo Peristeri: -Ku bazohej Mehmeti që kish humbur besimi i shokëve për të, pse i lindën këto dyshime pikërisht në këtë kohë?… Shoku Enver e ka vlerësuar Mehmetin me të drejtë. Mehmeti nuk ka pasur arsye të thosh, se shoku Enver nuk ka besim tek unë. Shoku Enver drejtë e ka çmuar Mehmetin, prandaj çuditem se si nuk e ka parë edhe këtë anë të Mehmeti!

Gogo Nushi: – Kur vajte për herën e parë tek Levinçkini, ai të këshilloi që për këtë çështje të fliste me komandantin. Atëhere përse e zgjate kaq shumë çështjen e të shtruarit  të këtij problemi me shokun Enver?

Hysni Kapo: – Është ashtu siç ka thënë shoku Enver, se byroja Politike ka pasur besim të patundur dhe kurrë nuk i është lëkundur besimi për Mehmetin. Vendi ku duhet të hapte zemrën shoku Mehmet, ishte Byroja Politike dhe Sekretari i Përgjithshëm i Partisë…Unë mendoj, se shoku Mehmet nuk e ha hiç kritikën, ka besim të tepruar në veten e tij…Një e metë e tij është edhe gjaknxehtësia. Ka raste, si në mbledhjen e KQ,, thotë për Spiron: “ti kapitullove”, ose për Manushin ka thënë “të përjashtohet nga KQ”. Ka edhe shprehje të tjera…nuk është mbajtur qëndrim nga ne, për shprehje të papërshtatshme të shokut Mehmet….Çështjet që u shtruan përbëjnë një faj të rëndë nga ana e shokut Mehmet, që po ta shohim në parim prek unitetin e Partisë. Ky faj është veçanërisht i rëndë, kur bëhet nga Mehmeti që është një shok udhëheqës i Partisë...po të shohim gabimet në të cilat ra Mehmeti, të shohim edhe mbeturinat e tij dhe, si iu shfaqën këto në këtë rast, mendoj, se këto ia mundën përgatitjen që ka.”( AQRSH F.14, APOU, d.32, f.21-78)

Gogo Nushi: – Përveç të metave që ka Ministria e Brendshme, Mehmeti ka edhe mjaft të meta nga ana personale, sidomos shprehje jo të mira. Mua më ka thënë në mes të 20 vetave, “ty të tërheqin nga hundët”. Unë mund të kisha edhe gabime, po një shprehje e tillë nuk i drejtohet një shoku. Manushit në mbledhje i thotë: “ti je dembel i madh”. Mehmeti nuk ka bërë gabim që ka shkuar tek Levinçkini, por gabimi i tij është që nuk erdhi njëkohësisht t’ia thosh këtë hall edhe partisë së tij  dhe shokut Enver.

Spiro Koleka: – Ne akoma nuk e gëlltisim mirë kontrollin e partisë. Unë këtu e gjej edhe vonesën e shokut Mehmet. Çështjet kryesore të kontrollit të partisë, ne duhet t’i forcojmë jashtëzakonisht në Byro për të gjithë sektorët. Shoku Enver e quajti me vend ta thërrasi disa herë shokun Mehmet dhe ta këshillojë të thellohet. Mehmeti duhet ta kishte kërkuar vetë një gjë të tillë nga shoku Enver dhe Byroja…Shoku Enver ka pasur durim të jashtzakonshëm, duke e ndihmuar Mehmetin, me këtë rast, na jep edhe neve një mësim të madh. Edhe gjykimi i çështjes së Sokrat Bufit ka qenë i drejtë…Takti i drejtë i shokut Enver e ka sjellë shokun Mehmet në rrugë të drejtë. Kuadrin duhet ta shohim mirë, është kapitali më i çmuar për partinë. Shprehjet e papërshtatshme për shokët, nuk vijnë vetëm nga gjaknxehtësia, por edhe nga nënvleftësimi i të tjerëve.

Manush Myftiu: – Mund të ketë demokraci dhe kolegjialitet në udhëheqje në rast se të gjithë njerëzit e ndjejnë veten njëlloj. Por shoku Mehmet nuk e ka ndierë veten njëlloj si gjithë shokët e tjerë këtu dhe për këtë unë kam vërejtjet e mia… Nga ana e tij nuk ka përpjekje për t’i afruar kuadrot e partisë…Unë vete tek shoku Enver pa ndrojtje, fare i lirë, pa le me shokët e tjerë. Shoku Mehmet ka një të folur të tillë që nuk e afrojnë atë me shokët, e sidomos me anëtarët e thjeshtë të partisë. Për shokun Mehmet kam pasur dhe kam respekt, por për punë nuk më pëlqen të vete tek ai...Duhet të mësojmë shumë nga qëndrimi i shokut Enver që i gjykon çështjet jo në mënyrë subjektive. Ai kujdeset që të shkojë mirë puna e Partisë…ka bërë edhe autokritikë për të na dhënë shembull, aq sa unë kam thënë, që e ka ekzagjeruar.”( AQRSH F.14/APOU, d. 34 f. 110-129)

Nga kjo panoramë që sjellin anëtarët e Byrosë Politike në këtë analizë, bindemi, se sa i molepsur paska qenë Mehmet Shehu në karakterin e tij dhe në metodat për t’i nënshtruar anëtarët e tjerë të Byrosë Politike, me synimin për të nënshtruar edhe Enver Hoxhën. Analiza e Byrosë Politike e ka shfryrë Shehun si një tullumbace dhe ballafaqoi karakterin e tij agresiv përpara një forumi, ku duhet të ishte i barabartë mes të barabartëve. Lind pyetja: pse kjo tentativë primitive e Shehut, ndaj shokëve të tij të idealit?! Çështje karakteri apo qëllim afirmimi për të dominuar situatën në Byro dhe për të zëvendësuar Enver Hoxhën? Përse Shehu nuk ka dashuri për shokët e Partisë, por ka parapëlqyer urdhrat, si në një parti të tipit borgjez?                              

Enver Hoxha me shumë takt dhe durim e trajton Mehmet Shehun si një shok besnik, por me praktika që bien ndesh me normat e Partisë. Duke theksuar rrugën parimore, nëpër të cilën duhet të ecnin të gjithë anëtarët e Byrosë Politike pa përjashtim, me shumë mençuri Enver Hoxha i orienton Shehut një shteg për daljen nga gracka që i ngriti vetes me propozimin për arrestimin e Sokrat Bufit. Ai e orienton shtegun e shpëtimit brenda veçorive psikologjike të karakterit të Shehut, tek mbeturinat mikroborgjeze në ndërgjegjen e tij, kjo nuk ishte e rastit:

“Duke filluar që nga Mehmeti, duhet të krijojmë një ambient të ngrohtë për popullin dhe anëtarët e Partisë, të jenë të thjeshtë, të dashur, të drejtë….Ka shumë çështje për të shtruar, psh, për zbatimin e vijës së partisë në organet e punëve të brendshme, për disiplinën etj. Këto çështje dhe të tjera mund t’i ngrinim në Byro dhe si të merreshin në shqyrtim, ta kritikonim Mehmetin për dobësitë dhe të metat dhe të ndreqeshin punët… Kur unë i thashë Mehmetit të shihte, se mos kishte gjëra të tjera, e kisha hallin tek mbeturinat mikroborgjeze, ato kanë qenë arsyet që e bënë Mehmetin në një moment të jetës së tij revolucionare, të gabojë dhe në fakt gaboi.”( AQRSH F.14/APOU, d. 32, f. 73-76)

Me këtë taktikë të Enver Hoxhës, Mehmet Shehut iu hap shtegu i daljes dhe ai, si i ndier fajtor ligjëron: “Duke mos e treksuar si duhet kritikën për këto të meta që ishin zbuluar e po zbuloheshin në punën e organeve të Ministrisë së Brendshe që unë drejtoj, i ndrydhur në sedrën mikroborgjeze të prekjes nga kritika, fillova të preokupohesha edhe nga kjo anë…Gjatë kësaj periudhe unë jetoj një periudhë preokupacioni kontradiktor e nervorizmi të ekzaltuar… Kjo ka qenë një periudhë preokupacioni kontradiktor e nervorizmi, sepse unë ndodhesha para nevojës e interesit të partisë për t’i zbuluar gjer në rrënjë të metat e organeve që unë drejtoja nga një anë dhe nga ana tjetër në të njëtën kohë, ndodhesha edhe para sedrës personale mikroborgjeze që prekej nga kritika e gabimeve e të metave.

Kur ishte krijuar tek unë një situatë e tillë nervozizmi e preokupacioni kontradiktor, u informova nga shoku Enver mbi çështjen e Sokrat Bufit, i cili kishte ngritur para KQ, se gjoja dyshonte shumë tek unë si “karrierist” e njeri që do t’i zerë vendin shokut Enver, si “provokator”, etj. Mbasi unë arrita në konkluzionin e gabuar, se çështja e Sokrat Bufit po “zvarritej”, gjoja sepse besimi i Sekretariatit dhe i shokut Enver ishin lëkundur, unë rashë në kontradikta të tmerrëshme, nga një anë ishte konkluzioni im i gabuar, nga ana tjetër ishte besimi im i plotë kundrejtë partisë, sekretariatit dhe Shokut Enver, dmth, që besimi im ndaj udhëheqjes së Partisë dhe shokut Enver ishte i plotë, i patundur, në një kohë kur besimi i tyre kundrejt meje qenkësh lëkundur. Kjo qe pozita më e kalbur që rashë unë. Kjo ishte përkulja ime para presionit dhe influencës së mbeturinave mikroborgjeze në ndërgjegjen time.”( AQRSH F.14/APOU, d. 5, f. 237-251)

Kaq të paarsyeshëm dhe mosmirënjohës të kenë qenë shokët e Sekretariatit dhe Enver Hoxha, sa t’u lëkundej besimi pa asnjë shkak tek Mehmet Shehu?! Për të qenë më i besueshëm, gjithmonë brenda shtratit të natyrës trashëgimtare, Shehu “bombardon” me fraza të natyrës psikologjike: “Një konkluzion i tillë i gabuar mikroborgjez dhe jo marksist, më vuri mua, për një kohë në kondita të vështira moralo-psikologjike, vuaja tmerrësisht nga ana shpirtërore. Kështu u ndrydha brenda vetvetes, për disa ditë jetoja në vetvete, një luftë e tmershme bëhej në ndërgjegjen time, sepse çështjet i shikoja me gjyslykët e mikroborgjezit…”( AQRSH F.14/APOU, d..5  f. 237-251)

Mehmet Shehu është i vëmendshëm t’i justifikojë këto devijime me majtizmin e tij të theksuar: “Unë duhet të tregoj kujdes të veçantë kundrejt rrezikut të majtizmit, që lehtë mund të çfaqet tek unë, pa nënvleftësuar edhe rrezikun e gabimeve që burojnë nga e djathta. Unë jam më i predispozuar që të bie në gabime me karakter sektarizmi, ekstremizmi të majtë, se sa në gabime me karakter liberalizmi ose  oportunizmi.”( AQRSH F.14/APOU, d. 5. f. 251)

Shehu e di, se gabimet oportuniste, të djathta, të çojnë në tradhti, ndërsa veprimet sektare, të majta, dëshmojnë për një revolucionarizim të tepruar. Përse Shehu duhet të bënte zhbirime dhe psikoanaliza kaq të rënda të ndërgjegjes së tij, nëse ishte i sigurtë, se nuk kishte qëllime sfiduese ndaj Enver Hoxhës dhe vijës politike të Partisë? Përse duhej të dyshonte aq rëndë dhe të tmerrohej aq shumë, ndërkohë që Byroja Politike mbante një qëndrim konstant ndaj kuadrove dhe përpiqej t’i ndreqte kuadrot e saj?    

Enver Hoxha përdori një taktikë të zbutur, një durim të admirueshëm, në shpjegimet që i kishte dhënë Shehut: “Këtu ne jemi për të ndihmuar shoqi-shoqin dhe asnjë nga ne, nuk mund të mendojë, se nuk mund të kritikohemi. I kam thënë edhe herë të tjera Mehmetit, se punonjësit e Ministrisë së Punëve të Brendshme,  duhet të jenë më parë njerëz partije, e pastaj punëtorë të sigurimit. Unë e ndihmova Mehmetin dhe nuk bëra veçse detyrën si komunist dhe si Sekretar i Përgjithshëm i Partisë.

Edhe Mehmeti duhet të jetë modest, vlerat e tij, luftën e tij, ia njeh Partia dhe nuk është mirë për një komunist të thotë se “unë kam luftuar, unë kam dhënë kaq për partinë, që kam shpëtuar Shtabin e Përgjithshëm me Brigadën e Parë” etj. Këto që ka bërë Mehmeti nuk janë gjë tjetër veçse detyra që ai ka kryer si një anëtar i mirë i Partisë. ( AQRSH F.14/APOU, d. 32, f.21-55)

Unë kam bindjen se kjo mbledhje që bëmë ka rëndësi të madhe historike për partinë tonë, jo vetëm, se gaboi Mehmeti dhe gabimet mund të kishin një pasojë të rëndë politike, porse gabimi i tij u bë shkak që në Byronë tonë Politike të ngremë çështje të një platforme të tillë që e forcojnë Byronë akoma më shumë dhe këtë frymë luftarake ne duhet t’ia japim gjithë partisë. Përsa i përket qëndrimit karshi kolegjialitetit, kritikës dhe autokritikës, duhet të forcohemi akoma më shumë…Suksesi që këto gabime të rëndësishme të Mehmetit u zgjidhën me kaq lehtësi, është me rëndësi dhe tregon, se uniteti i udhëheqjes sonë është i shëndoshë…Çështja e kolegjialiteti lot një rol shumë të madh, prandaj të luftojmë dhe ta vëmë në jetë këtë parim të madh. Unë kam pasur kurdoherë parasysh dhe kam propozuar, që vendimet të merren në mënyrë kolegjiale...Është shumë rrezik që ata shokë që janë ngarkuar me sektorë specialë, përveç sektorëve ekonomikë, t’i shpëtojnë kontrollit të Partisë. Një nga ata jam edhe unë si Sekretar i Përgjithshëm dhe Kryeministër. Gjer sa unë kam detyrat dhe kopetencat e mija që vendimet që merren këtu dhe në qeveri në mënyrë kolegjiale, kam përgjegjësi dhe duhet të kontrolloj zbatimin e atyre vendimeve nga shokët që janë ngarkuar t’i zbatojnë ato vendime. Unë duhet të kem kontakte të vazhdueshme me shokët e udhëheqjes së partisë dhe të qeverisë, t’i kontrolloj dhe t’i ndihmoj ata, se, si i zbatojnë detyrat.( AQRSH F.14/APOU, d.32, f. 63-68) Gjithseicili nga anëtarët e Byrosë ka kompetenca dhe inisiativë të plotë për zgjidhjen e problemeve, por vetëm brenda vendimeve të KQ, të Byrosë Politike dhe të qeverisë dhe kjo në frymën e vendimeve kolegjiale. Jashtë këtij kuadri, çdo tentativë do të quhet punë armiqësore. “(AQRSH F.14/APOU, d. 32, f. 21-55)

Me këtë konkluzion të Enver Hoxhës, Shehut i kufizohej mjaft hapësira për të urdhëruar me vend e pa vend, për t’iu imponuar arbitrarisht shokëve të Byrosë Politike dhe KQ, e ca më pak për të pasur mundësi të manovronte kundër Enver Hoxhës, i cili ishte pengesë për ekspozimin dhe realizimin e qëllimeve të tij të fshehta. Në përfundim të fjalës përmbyllëse, Enver Hoxha shpreh dashamirësinë e tij ndaj Shehut: “Mendoj se shoku Mehmet e ka të mjaftë një kritikë që i bëmë këtu…Jam i mendimit, se kjo punë që bëmë mbrëmë dhe sonte është një masë e madhe edukative për Mehmetin gjersa ky e realizoi këtë gabim menjëherë dhe bëri një autokritikë marksiste, prandaj dënimi vjen në radhë të dytë. Përsa i përket qenies së Mehmetit në Byronë Politike, as që e vë në diskutim dhe me këtë besoj, se shpreh mendimin e të gjithë shokëve…Në çështjen e parë që do t’i paraqesim plenumit, Mehmeti mund të bëjë autokritikë dhe të bëhet kështu një mësim e një shembull për të gjithë anëtarët e KQ.”( AQRSH F.14/APOU, d. 32, f. 19) Kisha edhe një kërkesë tjetër, sikurse e dini kam një vit pa bërë pushim, po të më lejoni mund të bëj 15 ditë pushim në Korçë, …zëvendësimi im këtu dhe në qeveri, të bëhet nga Mehmeti.”( AQRSH F.14/APOU, d. 32, f. 20)

Me këtë konkluzion, Enver Hoxha e ndihmonte Shehun të dilte nga komplekset torturuese të brendshme dhe i tregonte atij dhe tërë anëtarëve të Byrosë, se ai ishte një udhëheqës parimor, që nuk nisej nga pozita personale, edhe nëse i rrezikohej posti nga Shehu apo nga ndonjë tjetër. Për Enver Hoxhën rëndësi kishte kolegjialiteti dhe besimi tek shokët e udhëheqjes, si e vetmja mundësi për të përparuar vendin dhe për të thyer çdo tentativë të armiqve të jashtëm apo të brendshëm, për të përmbysur pushtetin popullor.

Vlerësimet e Mehmet Shehut për Enver Hoxhën në Byronë Politike dhe në Plenumin e dhjetorit 1953, kanë qenë me superlativa: “Përpara se të shtrojë konkluzionet e tij shoku Enver, më lejoni të flasë edhe një herë. Unë them se analiza që i bënë shokët e Byrosë Politike kësaj çështjeje e konsideroj, si një zgjidhje të drejtë, marksiste. (AQRSH F.14, APOU, d. 32, f. 4-20) Ky që kam bërë unë është sigurisht një faj i rëndë, por fundi shyqyr që u transformua në një mësim për mua. Po të ishte koka e Mehmetit mbi supet e Enver Hoxhës, unë do ta kisha vrarë Mehmetin…Durimi i madh në çështjen e kuadrit që karakterizon shokun Enver, kujdesi jashtëzakonisht i madh dhe maturia në trajtimin dhe zgjidhjen e çështjes sime, ka qenë një shkollë  jashtëzakonisht e madhe për mua…Unë ia di për falënderje shokut Enver dhe e gjykoj zgjidhjen e kësaj çështjeje si një çlirim dhe shpëtim.”( AQRSH F.14?APOU, d. 32,  f. 2-52)

Kuptuar kështu, në se nuk do të ishte Enver Hoxha, koka e Shehut do të kishte vrarë gjithseicilin nga anëtarët e tjerë të Byrosë Politike! “Shkaqet e gabimeve dhe të metat, unë duhet t’i kërkoj në karakterin tim personal, në temperamentin impulsiv, në sedrën mikroborgjeze, fodullëkun dhe besimin e tepruar në vet-vete...Tek unë ka mjaft mbeturina mikroborgjeze, të cilat, duke mos u luftuar sistematikisht nga kritika dhe autokritika, në një moment të caktuar m’u çfaqën tek unë të theksuara,  m’u “pleksën” si ferra pas këmbës, dhe më penguan e më rrëzuan për një çast. “(AQRSH F.14APOU, d. 5,  f. 237-251)

Shehu pranon, se mjaft mbeturina mikroborgjeze, iu çfaqën në një moment të caktuar dhe ky moment ishte denoncimi i Sokrat Bufit. Përse pikërisht denoncimi i Sokrat Bufit, ia shfaqi të theksuara mbeturinat mikroborgjeze, kontradiksionin, tmerrin, ankthin psikologjik, rrezikshmërinë? Çfarë kishte të veçantë ky moment që i harlisi Shehut mbeturinat mikroborgjeze?! Ky momnet kishte të veçantë denoncimin si “rrezik për Partinë”.

“Kur shoku Enver më thoshte se nuk është çështja e Sokrat Bufit kryesorja, unë revoltohesha edhe më tepër, forcoja menjtimin, se shoku Enver nuk besonte në sinqeritetin tim.”( AQRSH F.14/APOU, d. 5.f.247) U largova nga pozitat e kalbura dhe fillova të shikoja se çështja e Sokratit nuk duhej shtruar ashtu siç e shtrova unë, një shtruarje e tillë është të vrasësh kuadrin. Të gjykosh si gjykova unë për kuadrin, nuk është i drejtë, ashtu siç nuk ishte i drejtë mendimi im i çfaqur në Byro për arrestimin e Sokratit…Unë kam gabuar vazhdimisht për çështjen e kuadrit...Nuk e kam marrë drejt kritikën, jam nisur nga një arrogancë mikroborgjeze, nga qëndrime brutale ndaj njerëzve…Puna e kuadrit është jashtëzakonisht delikate dhe duhet të ndryshoj qëndrimin tim brutal...do të luftoj kundër megallomanisë.”(AQRSH  F.14/APOU, d. 32, f.32-34)

Koncepte mikroborgjeze kishin të gjithë anëtarët e Byrosë Politike, sikundër e pohojnë vetë gjatë analizës që i bënë çështjes së Sokrat Bufit, por a mund ata, të bënin krime për të kënaqur sedrën e tyre mikroborgjeze? Duhet të ketë qenë diçka tjetër, një konstrukt shpirtëror i egër, se sa sedër mikroborgjeze tek Shehu! Mehmet Shehu pranon, se ishte i shqetësuar për problemet që mund të dilnin nga analiza e Ministrisë së Brendshme që ai mbulonte. A do të ishin kaq shumë të shqetësuar dhe terrorizuar, edhe anëtarët  e tjerë të Byrosë Politike, për analiza respektive në sektorët që mbulonin ata, nëse do të ishte botuar një kryeartikull për tradhtinë e ministrit të Bujqësisë, Mjekësisë, Industrisë etj., në BRSS?!

Në përfundim të punimeve të plenumit, Mehmet Shehu premton: “Unë i premtoj partisë se nuk do të bie kurrë, në ato pozita që rashë. Do të luftoj edhe kundër gjaknxehtësisë e do të përpiqem të gaboj sa më pak. Unë duhet të bëj një kthesë përsa i përket metodës time të trajtimit të kuadrit. Unë sillem mjaft rreptë me kuadrin. Jam arrogant kundrejt kuadrit. Në këtë drejtim unë duhet të mësoj shumë nga shoku Enver.” (AQRSH F.14/APOU, d.5,  f. 237-251)                      

(Vijon)

Tentoi vetëvrasjen duke prerë gishtat e këmbës, por e varrosën të gjallë! Historia tragjike e kolonelit të diplomuar në Akademinë e Torinos

Dashnor Kaloçi /Memorie.al publikon historinë e panjohur të Sulejman Vuçiternës nga fisi që e ka prejardhjen nga Verbovsi të Drenicës së Veriut, i cili në moshën 18 vjeçare, kishte nën komandën e tij mbi 400 burra të armatosur dhe me cilësinë e komandantit të komitës, Sulejmani së bashku me Bajram Currin e Hasan Prishtinën, nënshkruan peticionin për rishikimin e kufijve që ishin vendosur në 1913-ën dhe ribashkimin e të gjitha trojeve shqiptare, gjë e cila solli dhe dënimin e tij me vdekje nga qeveria serbe e Pashiqit

Ardhja e Sulejmanit në Shqipëri pas një burse të dhënë nga Hasan Prishtina për nxënësit kosovarë dhe shkollimi në Normalen e Elbasanit dhe më pas në Akademinë Ushtarake të Torinos në Itali, nga ku u kthye në atdhe duke shërbyer në qytetet e Kavajës, Korçës Shkodrës e Beratit, filllimisht në sektorin e Prapavijës së Ushtrisë Mbretërore, e më pas si Komandant i Shkollës së Plotësimit të Oficerëve të Monarkisë Shqiptare

Dorëheqja e Sulejman Vuçiternës pas agresionit fashist të 7 prillit të ’39-ës dhe kthimi në Kosovë ku ai bashkohet me Komitetin e Mbrojtjes së Kosovës dhe emërimi i tij si Komandant i Komandës së Mbrojtjes së Kufijvë Veri-lindorë të Shqipërisë, ku zhvilloi disa luftime të ashpra kundra forcave çetnike të Drazha Mihajlloviçit, në Kolashin, Novi-Pazar, Mal të Zi etj.

Kthimi i Sulejmanit në Shqipëri në vjeshtën e ’44-ës dhe arrestimi i tij nga komunistët më 14 nëntor të atij viti, ku të lidhur me zinxhir, disa partizanë e dërguan në fshatin Shupal, rrëzë malit të Dajtit ku mbaheshin të izoluar shumë nga ish-funksionarët e lartë të qeverive shqiptare që nga koha e Ismail Qemalit.

Dënimi i Sulejmanit në Gjyqin Special me 30 vjet burg, ku edhe pse aty erdhi si dëshmitare dhe e mbrojti e jëma e Heroit të Popullit, Xhezmi Delli, duke deklaruar se ai ishte patriot dhe i kishte shpëtuar disa herë jetën të birit, vendimi i gjyqit u la në fuqi dhe ai u dërgua për të vuajtur dënimin në Kampin e Vloçishit, ku nga tmerret tentoi vetëvrasjen, duke prerë gishtat e këmbës me bel dhe komandanti i Kampit, Tasi Marko, nuk e lejoi ta dërgonin në spital, por e la të vdiste dhe atë e varrosnin ende pa i dalë shpirti…?!   

Ka qenë mesi i muajit nëntor të vitit 1944, kur forcat partizane që ishin dislokuar në periferi të kryeqytetit, rrëzë malit të Dajtit dhe kontrollonin pothuaj gjithë pjesën lindore të qytetit të Tiranës, prisnin nga ora në orë largimin e forcave gjermane që tërhiqeshin nga Rruga e Elbasanit për në drejtim të Shkodrës, për të hyrë si triumfatorë në kryeqytetin e çliruar. Ndonëse lufta akoma nuk kishte mbaruar, komunistët kishin filluar larjen e hesapeve dhe skuadra speciale partizanësh sipas listave që kishin marrë nga shtabi qëndror i tyre që ishte akoma në zonën e Priskës, shkonin lagje më lagje e shtëpi për shtëpi për të bërë arrestimet apo eleminimet e atyre që ata i konsideronin si “armiq e kriminelë të popullit”. Në mesnatën e 14 nëntorit, skuadrat speciale të partizanëve arritën të arrestonin dhe kolonel Sulejman Vuçiternën që ndodhej në shtëpinë e tij (sot ambasada greke), diku afër lagjes periferike të kryeqytetit te “Zogu i Zi”. Po kush ishte Kolonel Vuçiterna, cila ishte e kaluara e tij dhe përse ishte futur ai në “listat e zeza” të komunistëve për t’u arrestuar prej tyre?

Kush ishte Sulejman Vuçiterna?

Ai lindi më 11 shtator të vitit 1898 në qytetin e Vuçiternës në Kosovë. Sulejmani rrjedh nga dera e Kastratëve të Verbovsit të Drenicës së Veriut, ku i pari i atij fisi, Mulla Ali Kastrati (Shkoza) ishte shpërngulur nga Bushati i Shkodrës nga ku është dhe origjina e herëshme e familjes tij, e u vendos fillimisht në Malësinë e Gjakovës, aty rreth vitit 1609. Familja Vuçiterna që mbajti për mbiemër emrin e vendlindjes së të parëve të sajë, njihet në të gjithë atë krahinë, si një nga familjet më patriote që ka marrë pjesë në të gjitha luftrat kundër pushtuesëve të huaj që kanë shkelur Kosovën. Babai i Sulejmanit, Mulla Bajram Kastrati, ishte klerik myslyman dhe së bashku me dy djemtë e tij, Isufin e Rexhepin, ishin tepër të njohur si prijës të Drenicës dhe për veprimtarinë e tyre në dobi të çështjes kombëtare, gjithmonë ndiqeshin për tu arrestuar nga pushtuesit turq. Sulejmani, pasi u shkollua në vendlindjen e tij Vuçiternë, i ndërpreu mësimet e në moshën 16 vjeçare mori armët e u bashkua me komitët në atë që njihet si “Lëvizja kaçake kosovare”. Për afësitë e tija të jashtzakonëshme si organizator e drejtues, në vitin 1916 kur nuk ishte më shumë se 18 vjeç u caktua si komandant i çetës së Verbovcës dhe kishte nën komandën e tij mbi 400 burra të armatosur. Pasi ishte formuar mbretëria serbo-kroato-sllovene, aty nga viti 1919, forcat e xhandarmërisë serbe shkuan në fshatin Verbovcë dhe rrethuan shtëpinë e tij për ta arrestuar. Por ato nuk ia arritën dot qëllimit, sepse Sulejmani duke luftuar brenda në kullë, arriti që ta çante rrethimin dhe u largua. Në shenjë hakmarrje, forcat e xhandarmërisë serbe ia dogjën kullën dhe groposën të gjallë vëllanë e tij, Isufin, që ishte klerik mysliman. Pas kësaj ngjarje, Sulejmani u bë tepër i njohur në krye të çetës së Verbovcës nga që ishte shumë i ri në moshë dhe aty rreth vitit 1922, me cilësinë e komandantit të komitës, së bashku me dy deputetët e parlamentit shqiptar, Bajram Currin e Hasan Prishtinën, nënshkruan peticionin për rishikimin e kufijve që ishin vendosur në 1913-ën dhe ribashkimin e të gjitha trojeve shqiptare, gjë e cila solli dhe dënimin e tij me vdekje nga qeveria serbe e Pashiqit.

Diplomohet në Akademinë e Torinos

Pas dënimit me vdekje që ju dha nga serbët, i shtyrë dhe nga familja, duke mos pasur rrugëzgjidhje tjetër, Sulejmani vendos që të vijë në Shqipëri. Pasi la të gjithë njerzit e afërt dhe familjen në Kosovë, aty nga fundi i vitit 1922 së bashku me disa pjestarë të çetës tij, niset për në drejtim të kufirit malazezo-shqiptar, pasi kaloi me not nga liqeni i Shkodrës. Menjëherë pasi erdhi në Shqipëri, ai vazhdoi shkollën që e kishte ndërprerë në vendlindjen e tij, kur ishte 16 vjeç. Pas kësaj, duke përfituar nga një bursë shtetërore prej kontigjentit të nxënësve kosovarë që paguheshin nga fondet e mbledhura prej Hasan Prishtinës, ai u regjistrua në Normalen e Elbasanit të cilën e mbaroi aty nga viti 1929. Mbas mbarimit të shkollës Normale të Elbasanit, Sulejmani u vendos në Tiranë përkohësisht ku dhe krijoj familje duke u martuar me Faika Spatharën (me të cilën pati katër djem e një vajzë), që ishte vajza e ushtarakut të njohur të karrierës (nga Skrapari) kolonel Mustafa Spathara. Në atë kohë Sulejmani përfitoi një bursë shtetërore dhe shkoi në Itali në Akademinë Ushtarake të Torinos të cilën e mbaroi me rezultate të lartë në vitin 1933, duke u diplomuar në armën e Këmbsorisë. Mbas diplomimit ai u kthye në Shqipëri dhe emërohet në Komandën e Përgjithshme të Ushtrisë Kombëtare, në sektorin e Prapavijës. Në këtë sektor, Sulejmani punoi për më pak se një vit dhe më pas fitoi të drejtën e një specializimi një vjeçar për në Gratz të Austrisë, po për degën e Prapavijës, të cilin e mbaroi në qershorin i vitit 1935. Mbas kthimit nga specializimi ai emërohet në repartet e Ushtrisë Kombëtare Shqiptare, në qytetet e Kavajës, Korçës Shkodrës e Beratit. Punon për disa kohë në këto qytete, nga ana e Komandës së Përgjithshme të Ushtrisë, ai u propozua për të shkuar si pedagog në Shkollën Mbretërore të Plotësimit të Oficerëve në Tiranë ku punoi për disa kohë si pedagog në këtë shkollë, ai propozohet nga Komandanti i Përgjithshëm i Ushtrisë Shqiptare, gjeneral Xhemal Araniti, për t’u emëruar si komandant i Shkollës së Oficerëve, gjë të cilën Mbreti Zog e dekretoi menjeherë. Në këtë detyrë ai shërbeu deri në prillin e vitit 1939, kur Italia kreu agresionin fashist ndaj Shqipërisë.

 Pas 7 prillit 1939, largohet në Kosovë

Mbas 7 prillit të vitit 1939, Sulejman Vuçiterna nuk paranoi të shërbente më në Ushtrinë Kombëtare dhe pasi dha dorheqjen nga detyra, u kthye në jetën civile. Duke mos pasur asnjë mjet jetese për të mbajtur familjen, pasi ajo jetonte vetëm me rrogën që ai merrte si oficer, u largua për në vendlindjen e tij në Kosovë, të cilën e kishte lënë që nga viti 1922, ku dhe kishte të gjithë të afërmit e familjen. Në vitin 1941, duke parë situatën e krijuar dhe pas kërkesës së vazhdueshme të parisë nacionaliste të Kosovës, Sulejmani mobilizohet përsëri në rradhët e Ushtrisë Kombëtare Shqiptare. Krahas detyrës ushtarake, ai bashkohet dhe me Komitetin e Mbrojtjes së Kosovës. Po në atë vit, Sulejmani u emërua si Komandant i Komandës së Mbrojtjes së Kufijvë Veri-lindorë të Shqipërisë, që fillonin nga Mali i Zi me Serbinë, e deri në Llap, afër kufirit me Bullgarinë. Këtë detyrë të rëndësishme e mjaft të vështirë Sulejmani e kreu nga vjeshta e vitit 1941 e deri në vjeshtën e vitit 1944, kur u kthye në Tiranë. Gjatë atyre tre viteve të qëndrimit në Kosovë në krye të forcave që komandonte, së bashku dhe me vullnetarët që i kishte rekrutuar vetë, zhvilloi disa luftime të ashpëra kundra forcave çetnike të Drazha Mihajlloviçit, përpjekje të cilat u bënë kryesisht në Kolashin, Novi-Pazar, Mal të Zi etj. Po kështu aty nga fillimi i muajit mars të vitit 1943, në krye të forcave ushtarake e vullnetare që komandonte, nënkolonel Vuçiterna zhvilloi përsëri luftime të rrepta kundra forcave serbo-malazeze-çetniko-komuniste, të cilat u shtrinë në zonën e Tushiqit, Çukovskit, Previjes, Rezallës, Okllacit, e deri në zonën e Rashkut. Në këto luftime të ashpra që zgjatën nga data 4 deri më 26 mars, forcave që komandoheshin nga Sulejmani u erdhi në ndihmë dhe një batalion artilerie i Ushtrisë Kombëtare Shqiptare, i cili në përbërje të tij kishte dhe dy oficerë italianë me gradat e kapitenit, që quheshin Rudi e Sada. Nga këto luftime forcat e komanduara nga Sulejmani dolën me humbje të vogla, kurse ato serbo-malazeze patën humbje të konsiderueshme. Për këtë rezultate që arriti në fushën e Luftës, nënkolonel Vuçiternës ju akordua grada e kolonelit nga Komanda e Përgjithshme e Ushtrisë Kombëtare.

Me parinë nacionaliste të Kosovës

Gjatë viteve të qëndrimit në Kosovë, Sulejmani mori pjesë aktive dhe u bë një nga mbështetësit kryesorë i Lëvizjes Nacional-Demokrate Shqiptare, ose siç njihet ndryshe “Balli Kombëtar i Kosovës”, që udhëhiqej nga profesorët Ymer Berisha dhe Luan Gashi, si dhe Bedri Pejani, Bedri Gjinaj, Rexhep Mitrovica, Mehmet Gradica etj. Sulejmani së bashku me Mehdi Elezin e Hajredin Spahiun, mbanin lidhje të vazhdueshme me Shërbimin Informativ Anglez (Intelixhent Servis), për realizimin e marveshjes së bërë nga Lëvizja Nacional-Demokrate Shqiptare me atë shërbim informative, për ndihmën që qeveria britanike do t` ju jepte forcave nacionaliste të Kosovës, në luftën kundra pushtuesëve italianë. Sulejmani, përveçse një ushtarak i talentuar i karrierës, ishte dhe një intelektual i formuar me prirje perendimore, i cili zotëronte mjaft mirë dhe disa gjuhë të huaja, si: turqisht, serbo-kroatisht, italisht, gjermanisht dhe anglisht. Ai së bashku me një grup intelektualësh kosovarë që kishin mbaruar universitetet e Perëndimit, bënin një propagandë aktive shumë të madhe në popull, për lidhjet e bashkpunimin që kishin me aleatët anglo-amerikanë, e ndihmën që ata po jepnin për të fituar luftën kundra boshtit fashist: Romë-Berlin-Tokio. Nga fillimi i vjeshtës së vitit 1944, Vuçiterna si ushtarak profesionist i karrierës, ju përgjigj urdhërave të eprorëve të tij, për ta lënë Kosovën dhe u rikthye përsëri në Tiranë, ku kishte lënë dhe familjen që nga viti 1939.

Rikthehet në Tiranë e arrestohet

Pasi la Kosovën, Sulejmani erdhi e u vendos në Tiranë pranë familjes tij në shtëpinë që e kishte ndërtuar vetë (aty ku sot është ambasada greke) që nga fillimi i viteve ‘30-të. Ai as që e kishte menduar kurrë atë çka do i ndodhte më vonë pas ardhjes në shtëpinë e tij (arrestimin), sepse gjatë gjithë karrierës së tij ushtarake, kishte punuar dhe luftuar vetëm për Shqipërinë dhe për atë gjë, ishte dënuar me vdekje nga forcat çetnike – komuniste (serbo- malazeze), gjatë kohës që kishte luftuar kundër Drazha Mihajlloviçit në Kosovë. Kështu ai duke e ndjerë vetën krejt të pastër për atë që kishte bërë gjatë gjithë jetës tij, u kthye në shtëpinë e tij në Tiranë tepër i vetëdijshëm. Por llogaritë e kolonel Vuçiternës duket se nuk “kuadronin” aspak me ato të komunistëve që kishin ardhur në pushtet dhe mezi prisnin për të larë hesapet me ata që i konsideronin si “kundërshtarë politik apo armiq të popullit”. Kështu pak ditë pas ardhjes tij në Tiranë, akoma pa u çmallur mirë me familjen, aty nga mesnata e 14 nëntorit të 1944-ës, kur gjermanët ende nuk ishin larguar nga kryeqyteti, në shtëpinë e tij u paraqit një skuadër speciale partizanësh e cila e arrestoi duke i`u thënë familjes: “Sa për një sqarim në komandë.” Pas kësaj skuadra speciale e partizanëve e bashkoi me disa “kolegë” të tjerë, dhe ashtu të lidhur me zinxhirë tre nga tre, në këmbë i nisi për në Shupal, rrëzë malit të Dajtit, ku disa baraka të vjetra tip kazeramsh ushtrie që ruheshin nga partizanë të armatosur, shërbenin si burg. Në ato kazerma ku mbaheshin të arrestuar edhe dhjetra persona të tjerë (shumica ish funksionarë të lartë të qeverive shqiptare që nga koha e Ismail Qemalit), si ministra, deputetë, prefektë, ushtarakë madhorë etj, Sulejmani qëndroi deri në datën 21 nëntor, kur po ashtu të lidhur tre nga tre i nisën përsëri në këmbë për në Tiranë, duke i “sistemuar” tek burgu i vjetër (sot “Mine Peza”).

Në gjygjin Special, 30 vjet burg

Në Burgun e Vjetër të Tiranës, për katër muaj, kolonel Sulejman Vuçiterna iu nënshtrua torturave ç’njerzore deri sa doli në Gjygjin Special, i cili u hap në fillimin e muajit mars 1945. Senacës gjygjësore për Sulejmanin u zhvillua në datën 29 mars, ku pati disa replika të ndërsjellta në mes tij dhe Prokurorit Bedri Spahiu. Në atë gjygjë avokat i Sulejmanit u caktua Spiro Stringa, i cili me profesionalizëm të lartë bëri të pamundurën për ta lehtësuar klientin e tij, duke gjetur si dëshmitarë për ta mbrojtur atë, disa persona, si: Hajri Jegenin, Gjon Llambushin e Fehmi Poshin. Po kështu një mbrojtje të madhe i bëri Sulejmanit, Habibe Delli, (nëna e Xhezmi Dellit, komunist “Hero i Popullit”), e cila ishte fqinje me familjen Vuçiterna. Ajo shkoi vetë dhe deklaroi në sallën e gjygjit (pa e thërritur njeri), duke u shprehur: “Sulejmanin e njoh si njeri të ndershëm dhe shumë korrekt, pasi e kam komshi. Duke qenë oficer i lartë, në një rast e di që ai i ka shërbyer Lëvizjes. Kur Xhezmiut i ishte përgatitur pusia, ai i shpëtoi rrethimit, falë informacionit të zotit Sulejman, si dhe dërgimit të atij municioni qoftë dhe të vogël që ai kishte me vete. Ai ishte simpatizant i Lëvizjes Nacionalçlirimtare, por vetë nuk doli në mal të luftonte, se ishte me një veshkë. Përse ky njeri duhet të jetë në bankën e të akuzuarëve si kriminelë?” Pas kësaj, Gjygji Special, e dënoi Sulejmanin me 30 vite burg e punë të detyruar së bashku me Sokrat Dodbibën, Et`hem Carën, Anton Kozmaçin, Sami Kokën, Mihal Zallarin, Ndoc Naraçin e Lazër Radin. Sulejmani nuk “pati fatin” t`a plotësonte dot dënimin e dhënë, sepse vdiq më 15 tetor të vitit 1945 në kampin e Vloçishtit, në kënetën e Maliqit ku vuante dënimin, duke prerë vetë gishtat e këmbës me bel. Sipas disa dëshmive nga bashkëvuajtës të tij në atë burg, Komandanti i Kampit, Tasi Marko, nuk pranoi kërkesën e mjekut Hysenbegasi, për ta dërguar Sulejmanin në spitalin e Korçës, por e varrosën ashtu gjysëm të gjallë, pa i dalë akoma shpirti në një gropë buzë kallamishteve të kënetës së Maliqit, për të mos u gjetur kurrë eshtrat e tija./Memorie.al

L’Univers israélite (1886)- Pashko Vasa organizoi një festë për nder të shkollave të Aleancës Izraelite në Liban

Pashko Vasa

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 16 Shkurt 2020

 

“L’Univers israélite” ka botuar, me 16 maj 1886, në faqen n°42, një shkrim në lidhje me organizimin e një feste nga Pashko Vasa, asokohe guvernator i Libanit, për nder të shkollave të Aleancës Izraelite, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Një festë e shkëlqyer, nën patronazhin e Vasë Pashait, guvernator i Libanit, u mbajt në Bejrut për nder të shkollave të Aleancës Izraelite. Të gjitha personalitetet politike, ushtarake dhe administrative e nderuan ballon me praninë e tyre, ashtu si dhe disa konsuj evropianë e tridhjetë emirë nga Libani, të ftuar posaçërisht nga guvernatori.

 

Comoedia (1932)- Drama “I burgosuri” e Aleksandër Moisiut, e cila flet për Napoleonin në Shën-Helenë, do të luhet në Paris

Aleksandër Moisiu

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 14 Shkurt 2020

 

Gazeta kulturore franceze, “Comoedia”, ka botuar, të premten e 15 janarit 1932, në faqen n°2, një shkrim në lidhje me dramën “I burgosuri” të Aleksandër Moisiut, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

 

Teatrot

“I burgosuri” i Aleksandër Moisiut do të luhet në Paris

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Autori i famshëm Aleksandër Moisiu sapo i ka kërkuar bashkëpunëtorit tonë të shkëlqyer E. Garry që të përkthejë në frëngjisht dramën e tij “I burgosuri” e cila flet për Napoleonin në Shën-Helenë.

 

Vepra e tij pati shumë sukses në Hamburg dhe aktualisht po luhet në Berlin po me të njëjtin sukses.

 

Në Paris do të luhet përkthimi (përshtatja) e z. E. Garry.

 

Kjo është një veprimtari e bukur në perspektivë.

 

Kur ka nisur rivaliteti Enver-Mehmet – Nga Fitim Çaushi

 

Në gazetën “Panorama” 7 shkurt 2020, lexuam shkrimin e ish shefit të Zbulimit, Perlat Çaushit. Me keqardhje konstatuam se autori merret me probleme anësore, sikurse janë kujtimet personale të Nexhmije Hoxhës: “Nexhmija si rastësisht në librin e saj “Miqësi e tradhtuar” na nxjerr që në këtë dosje të “mbyllur”, dhe ajo e di se të gjithë do ta besojnë dosjen të mbyllur nga Hysni Kapo, – u gjetën edhe dokumente të tjera të shkruara nga Shehu. Ndër të tjera gjendeshin edhe tri letra, ku Mehmeti ankohet për Hoxhën… i drejtoheshin ambasadorit sovjetik Ivanov… E ritheksoj, se për të gjitha këto dokumente, i pari i Partisë ka pasur dijeni prej vitesh. Pra, s’ka asnjë arsye që ai të ndihej i habitur përpara këtyre të “papriturave”. Deri këtu logjika të thotë se Enveri i dinte këto dokumente dhe me paramendim i nxori atëherë kur i duheshin. Enveri nuk ia kishe falur apo harrur. Këto janë hallka të një zinxhiri kontradiktash.”

Autori Çaushi, të cilin e përfytyrojmë si ekspert që është marrë me veprimtari dhe agjentura konkrete,  çuditërisht mbetet në vogëlsira dhe dilema të panevojshme: e dinte apo nuk e dinte Enveri përmbajtjen e letrave që ndodheshin në dosjen e Hysni Kapos, në vend që të shtrojë sentencën e punës së tij shumëvjeçare: kishte apo nuk kishte në Shqipëri agjentë të shërbimeve të ndryshme në Byronë Politike dhe kush ishin?!

Në dëshminë e Gaqo Neshos: “Me to ishte edhe letra drejtuar Ivanovit, të dyja këto ia pata dërguar shokut Hysni…” autori përkundër “zbulimit“ të tij, na përforcon mendimin se dëshmon se brendia e problemit që shtron Nexhmije Hoxha, është i saktë, pa qenë nevoja që autori të sajojë “kontradikta”.  Autori nuk merret me  përmbajtjen, ekzistencën e letrave të Shehut, që sfidojnë Enver Hoxhën qysh gjatë luftës së Dytë Botërore, por analizon formën, se si e shprehu problemin një veterane 95 dhe 99 vjeçare!

Kemi bindjen se autori ka punuar me besnikëri dhe përkushtim ndaj detyrës së tij madhore dhe po me atë përgjegjësi qytetare, i shtron edhe sot problemet mbi Shehun, por mjerisht logjika e tij është e përciptë, jo konform detyrës, që kërkon analiza të thelluara dhe motivime të besueshme.

Çuditërisht autori përdor lidhëzat kushtore, “nëqoftëse”, “poqese” ç’ka nuk i lejohen një specialisti të inteligjencës shqiptare, i cili duhet të sjellë dokumente dhe argumente profesionale, që burojnë nga shkalla e njohjes si ekspert i atij specialiteti, dhe jo të kapet nga hamendësime mbi kujtimet personale të Nexhmije Hoxhës.

Autori hedh idenë se Enver Hoxha e kishte dyshimin se Mehmet Shehu ishte agjent i shërbimeve të huaja, mendim të cilin e kemi edhe ne, por me ngjyresa të kundërta. Në vitin 1953, kur Sokrat Bufi e denonconte Shehun nga Moska si “rrezik për Partinë”, me tendencë “likuidimin e komandantit”.  Letra e Sokrat Bufit, dy autokritikat e tij në Byronë Politike dhe analizat e tij në Sekretariat dhe Byronë Politike, ruhen në AQ të RSH në fondin 14/APOU, dosjet, 3, 5, 28, 29. 32, 34.

Nga këto analiza protokollohet, se gjatë vizitës së Enver Hoxhës në Moskë, sekretaria e organizatës, Liri Belishova, e informon Enver Hoxhën për shqetësimet e Sokratit. Enver Hoxha në mbledhjen e Byrosë Politike, më 28 shtator 1953, do të sqaronte: “Sokrat Bufi, siç dihet, ishte në Moskë, ku kish filluar të shprehte mendime të shtrembra karshi Mehmetit. Kur isha unë në Moskë, Liria më thotë, se me Sokrat Bufin na ka ngjarë një gjë e çuditshme… më raporton për ato që Sokrati mendonte për Mehmetin, se shoku Mehmet donte t’ia hipte partisë dhe të dilte mbi shokun Enver… E porosita Beqirin, me të mbaruar viti shkollor, Sokratin ta dërgonin në Shqipëri.”( AQRSH F.14/APOU, d. 29, f.145-148)

Është legjendarizuar letra e parë e Sokrat Bufit, dërguar nga Moska, sikur atë e ka zhdukur Mehmet Shehu, por nuk ka patur letër nga Moska, ka patur vetëm diskutim të Sokrat Bufit në organizatën e Partisë, ky ka kërkuar që shqetësimi i tij t’i përcillet KQPPH. Problemin e letrës së Sokratit, e sqaron Enver Hoxha në mbledhjen e Sekretariatit: “I thashë Manushit që t’i thotë Sokratit të bënte një autokritikë me shkrim. Thëniet e Sokratit para shokut Manush, i shkroi në letër dhe kopjen e kësaj, porsa ma solli Manushi, ia dërgova Mehmetit.”(AQRSH F.14APOU, d. 32, f. 40)

Kjo është e para letër që Sokrat Bufi i dërgon më 20 gusht 1953, Komitetit Qendror të PPSH për Mehmet Shehun. Ekziston në Arkiv një letër e Sadik Bocajt, dërguar Haxhi Kroit, në të cilën thuhet: “Po ju dërgoj tre letra të Sokrat Bufit që ia ka dërguar  Byrosë Politike  dhe Sekretariatit. Çështja e tij në lidhje me këto letra u shqyrtua në mbledhjen e Byrosë Politike më datën 2 nëntor 1953. Shoku Manush më porositi që këto të lidhen me letrat e tjera të tijat.”( AQRSH F.14APOU, d. 34, f. 55-83)

Në letrën e parë dërguar KQ të PPSH, Sokrati shkruan: “Sot më thirri shoku Manush Myftiu, për të sqaruar disa mosmarrëveshje dhe zënka që kam pasur me shokët në Shkollën e Lartë të Partisë në Moskë. Këto janë të qarta po të shihen dyshimet e mija rreth shokut Mehmet Shehu.”(AQRSH 14APOU, d. 34, f. 55-58)

Pas kësaj letre, Sokrati thirret në mbledhjen e Sekretariatit të KQ të PPSH. Protokolli Nr. 21 datë 31 gusht 1953 i mbledhjes, na informon se Enver Hoxha i ka bërë disa pyetje Sokratit dhe kërkon prej tij shpjegime; pse ai ka vënë në dyshim besimin tek Byroja Politike dhe tek Mehmet Shehu: “Shiko shoku Sokrat, se nuk je në rrugën e Partisë. Edhe ne kemi bërë gabime, edhe në shkrimet tona janë bërë gabime, po mund të thuash se ne jemi provokatorë? Pse i ke nxjerrë të gjitha këto për Mehmetin?… Na thuaj haptazi. Qëllimi jonë është të shërohesh, se je një kuadër që ke qenë edhe sekretar i parë rrethi dhe nuk duhet të të lëmë të ecësh në rrugë të gabuar. Ne nuk jemi dakord me ato gjëra që ngre ti… Më duket, se nuk po reflekton për këto gjera të gabuara, sidomos për Mehmetin je shumë i gabuar.”( AQRSH F.14APOU, d. 29, f.196)

Sokrati pranon: “Gabimi im është që nuk ia kam thënë gabimet që në çast… Në veten time kam pasur përshtypjen se shoku Mehmet është njeri karrierist, kjo më ka shkaktuar dyshimin, se ç’u bë komandanti… Mendoja se shoku Mehmet nuk ia ka me të drejtë udhëheqjes.”( AQRSH F.14APOU, d. 29,  f. 149)

I gjithë shqetësimi i Enver Hoxhës, ishte që përmes këtij ballafaqimi të ruhej uniteti kolegjial i Partisë, të shpëtonte shokët e udhëheqjes nga opinionet e padokumentuara, prandaj këmbëngul: “Në letrën që ke bërë ti, nuk arsyeton për këto gabime kaq të rënda. Ti nuk ke fije besimi në udhëheqjen e Partisë, në forcën e saj, në kolegjialitetin e saj. Ti mendon se gjërat në parti mund të bëhen sipas qejfit të njërit apo të tjetrit… Nuk ke besim tek Mehmeti dhe arrin të mendosh se Mehmeti ka spostuar komandantin!”(AQRSH F.14/APO, d. 29, f. 148)

Sokrati i vendosur përgjigjet: “Unë nuk kam pasur dyshime në kolegjialitetin e Partisë, por tek një person.”(AQRSH F.14/APOU, d.29, f. 152)

Enver Hoxha synon të afirmojë edhe një herë parimet themelore të Partisë: “Si mund të kesh besim në udhëheqje, kur mendon se një njeri për karrierë likuidon njërin apo tjetrin. Po të tjerët ç’bëjnë? Vetëm në një parti ku nuk bie fare erë marksizmi, mund të ndodhin ato që mendon ti… Ti dyshon se Mehmeti si karrierist ka likuiduar Enverin. Këto janë pikëpamjet që dita ditës propagandojnë radiot armike. Sipas armiqve në udhëheqjen e Partisë bëhet luftë klikash. E realizon sa thellë je futur?… I marrtë të keqen Beria Mehmetit…”(AQSH F/14/AP, d.32, f. 203)

Domethënia e arsyetimit të Enver Hoxhës është i qartë për secilin nga anëtarët e Byrosë. Vetëm për karrierizëm ose për agjenturë, një shok i Byrosë Politike mund të likuidojë njërin apo tjetrin. Indirekt, Shehu paralajmërohet, se përjashtohej një tentativë e tillë në një parti si PPSH. Problemi i shtruar me guxim nga Sokrat Bufi, përbënte një moment shumë delikat për udhëheqjen e Partisë së Punës, edhe për propagandën që bënin mediat e disa vendeve që kishin humbur influencën e tyre gjatë Luftës Antifashiste Nacionalçlirimtare në Shqipëri dhe kërkonin me çdo kusht ndryshimin e politikës shqiptare nga e djathta, prandaj përmes propagandës, nxisnin rritjen artificialisht të autoritetit të Mehmet Shehut, si kundërpeshë e Enver Hoxhës.

Problemi i Mehmet Shehut si rival agresiv kundër Enver Hoxhës, (në kuadrin e medias së huaj) ishte i njohur nga udhëheqja shqiptare, ishte i njohur gjithashtu edhe nga shtetet europiane:

Gusht 1951 – Ambasada britanike në Paris, citonte ministrin francez të Punëve të Jashtme: “Nga dy fraksione që duket se ekzistojnë brenda Partisë Komuniste Shqiptare, ai i kryesuar nga Enver Hoxha duket se po zmbrapset përpara atij të kryesuar nga M. Shehu,”( FO 371/95024/RA1015/40)

 Po në këtë vit, Ministri i Jashtëm jugosllav i komentonte përfaqësuesit të ambasadës britanike në Beograd: “Një tipar kryesor në politikën shqiptare sot është lufta ndërmjet Shehut dhe Hoxhës.”( FO 371/95024/RA1015/43)

 Sikundër shihet paska ekzistuar një rivalitet i ashpër, i fshehur, i Mehmet Shehut kundër Enver Hoxhës. Këtë rivalitet e ndiqnin me padurim edhe shqiptarët e arratisur pas Luftës së Dytë Botërore:

            Shkurt 1952: “Albania Neës Bulletin”- deklaratë të Komitetit Nacional “Shqipëria e Lirë”: “E çara ndërmjet kryeministrit Hoxha dhe ministrit të Brendshëm Mehmet Shehu… është thelluar më shumë në muajt e fundit”( FO 371/101593/ËA1671/2)

            Gusht 1952: Ambasada britanike në Beograd njoftonte për shkrimin e gazetës “Politika”: “Ndeshja ndërmjet Hoxhës dhe Shehut ka mundësi të dalë në dritë së shpejti, dhe se Shehu ka të ngjarë të fitojë në eliminimin e rivalit të tij”( Ë.Bland, I.Price, “The Tangle Ëeb, Londër, 1986,  f. 286)

            Një muaj më vonë, Shtator 1952: Ministria e Jashtme Britanike paraqiti një përmbledhje të bisedimeve të Ministrit të Jashtëm Britanik në Jugosllavi: “Interesimi ynë për situatën e brendshme në Shqipëri përqendrohet rreth shkallës së pakënaqësisë popullore ndaj regjimit dhe luftës për pushtet, ndërmjet kryeministrit Hoxha dhe ministrit të brendshëm  Shehut.”( FO. 371/ 102180/ËY1052/38)

Ndërsa Titua i shfaq Ministrit të Jashtëm Britanik, Idenit, dyshimin për pozitën e Enver Hoxhës: “Pozicioni i kryeministrit Hoxha duket se po dobësohet dhe ndoshta ai do të përmbyset nga rivali i tij M.Shehu.”( FO 371/100322/N1022/1)

            Korrik 1954: Ivor Vinsent, zyrtar në Ministrinë e Jashtme Britanike për punët e jashtme, raportonte: “Gjenerali Mehmet Shehu është prezantuar si projugosIlav.”( FO 371/112660ËA10392/7)

Sikundër shihet, në këto dokumente flitet për një rivalitet pikërisht të Shehut ndaj Enver Hoxhës dhe jo për ndonjë anëtar tjetër të Byrosë Politike! Përse kanë qenë kaq të interesuara qeveritë e huaja për ekzistencën e këtij rivaliteti dhe përse propagandonin me shumë pompozitet Shehun, si kuadri kryesor i Luftës dhe i ushtrisë shqiptare?! Kjo kuptohet fare qartë nga dokumentet e shtatorit dhe nëntorit të vitit 1944, të Forin Offisit dhe Departamentit të Shtetit Amerikan, të  cilat do t’i parashtrojmë më poshtë.

Në këto situata ndërkombëtare dhe në informimet që kishte udhëheqja e Partisë për zik-zaket e Shehut, Byroja Politike më 1 shtator 1953, e thërret Sokrat Bufin në raport. Në Protokollin Nr. 25 lexojmë këmbënguljen e Enver Hoxhës për kolegjialitetin e Partisë:

“Ne e thirrëm edhe në Sekretariat, por pak përparime bëri. Ai nuk ka besim në udhëheqjen monolite të partisë, nuk ka të kjartë se çështë partia jonë, çështë udhëheqja jonë. Ai mendon se në udhëheqjen tonë veprohet si një klikë…Sokrati e ka përqendruar çështjen tek Mehmeti… flet, ato që flet edhe reaksioni, dmth që në udhëheqjen e Partisë tonë, ka përçarje, që aty sundojnë dy njerëz, Enver Hoxha dhe Mehmet Shehu dhe ky kështu i ka konsideruar këto gjera.”( AQRSH F.14/APOU, d. 29, f.145-146)

Enver Hoxha përfiton nga rasti për të shtruar si domosdoshmëri, problemin e forcimit të kolegjialitetit dhe të besimit reciprok tek udhëheqja e Partisë, në këtë situatë tepër delikate për unitetin e brendshëm të Partisë dhe të popullit, Ai me shumë takt konkludon përfundimisht, se në Byronë Politike nuk mund të ketë as një as dy persona që të bëjnë ligjin, aty do të vendoset vetëm kolegjialisht me të drejta të barabarta dhe gjithmonë në interes të popullit dhe vendit. Kjo nuk mund të mos e kufizonte iniciativën e tepruar të Shehut, që shkonte deri në arrogancë edhe me Enver Hoxhën, skundër ishte shpejtimi i kolektivizimit të bujqësisë, kur Enver Hoxha ndodhej në Moskë, ose anulimi urdhrit të Enver Hoxhës për vullnetarët në hidrocentral, për të cilat Shehu bën autokritikë në plenumin e dhjetorit 1953.

Në përfundim, Enver Hoxha jo pa qëllim evidenton denoncimin e Sokratit: “I influencuar nga rrethi i tij borgjez, Sokrat Bufi mendon, se në udhëheqje ka përçarje, Komandanti është likuiduar dhe Mehmeti është bërë sekretar i përgjithshëm. Duhet t’i bësh një analizë vetes tënde të dalësh me autokritikë. Tani do të të japim një punë dhe nuk duhet të demoralizohesh.”( AQRSH F. 14/AP, d.29 f. 146-147)

Me këtë përfundim të Enver Hoxhës, nuk ishte dakord Mehmet Shehu, i cili vërsulet ashpër kundër Sokratit: “Del një njeri në partinë tonë dhe hedh një parullë të rrezikshme. Unë them se, ose ky njeri është i çmendur ose është provokator dhe se ato që thotë ai janë fjalët e reaksionit… Duhet parë çështja e tij, nuk di nëse mund të qëndrojë në parti një element i tillë me dyshime në udhëheqjen. (AQRSH F. 14/AP, d.29 f. 147)… Teza Enver–Mehmet është bërë çështja kryesore në radiot e huaja armike, prandaj mendoj unë, se nuk është një gjë e thjeshtë.”(AQRSH F.14/APOU, d. 29, f. 148)

Enver Hoxha, sikur të priste pikërisht këtë rast, ndërhyn: “E thjeshtë nuk është kjo çështje... Që ka diçka ai, kjo nuk mund të vihet në dyshim, po këtë nuk e dimë, pse ja fsheh partisë, ai ka shkarë në pellg.”( AQRSH F.14/AP, d.29, f.148)

Ky arsyetim i Enver Hoxhës, me goditje të dyfishtë, e tmerron Shehun dhe me kokëfortësi kërkon që Sokrati të përjashtohet nga Partia dhe të burgoset. Më 28 shtator 1953, çështja paraqitet në Byronë Politike, e cila u ndodh para një presioni të papërligjur, madje para një shkeljeje të rëndë të normave të Partisë nga ana e Shehut. Pas parashtrimit që i bëri Enver Hoxha Byrosë Politike për bisedimet dy palëshe me Shehun, në fund të asaj seance konkludon: “Ky problem është shumë i rëndësishëm prandaj kërkova nga shokët e Byrosë Politike që ta gjykojnë me seriozitetin më të madh, me logjikën marksiste–leniniste, me rreptësi dhe me zemër komunisti… Kjo çështje do të na shërbejë jashtëzakonisht shumë si gjithë partisë ashtu edhe neve si udhëheqje dhe jo vetëm Mehmetit.”( AQRSH F.14 APOU, d. 32, f. 21-22)

Pasi e pa, se tentativa për ta burgosur Sokratin dështoi, Mehmet Shehu, tmerrohet dhe kërkon ndihmë tek ambasadori sovjetik Levinçkini, i cili i thotë që këtë problem ta bisedojë me shokun Enver, por Shehu heziton. Pas dy ditësh Levinçkini i shkon në zyrë Enver Hoxhës dhe i raporton bisedën me Shehun.

Në mbledhjen e Byrosë Politike, Enver Hoxha sqaron:I them shokut Levinçkin, se shoku Mehmet gabohet shumë rëndë, se besimi im dhe i shokëve karshi tij nuk është lëkundur aspak. Mehmeti në këtë rast ka gabuar, se këto gjera duhet t’ia thoshte edhe partisë së tij. Mehmetin duhet ta shpëtojmë medoemos nga kjo situatë, prandaj i transmetoni Partisë Bolshevike, se tek Mehmeti s’ka asgjë politike, për këtë unë jam plotësisht i bindur.”( AQRSH F. 14APOU, d. 32, f. 36-37)

Pasi Shehu mori garancinë nga Levinçkini, se problemi i tij nuk do të analizohej në prizmin politik, pas 20 ditëve shkon te Enver Hoxha. Shehu këtë vonesë e justifikon: “Ndodhesha në një situatë të rëndë, shumë të rrezikshme dhe vuaja rëndë. Më dukej sikur shihja një farë ftohje nga ana e shokut Enver në marrëdhëniet e përditshme me mua, se gjoja besimi i tij kundrejt meje, mund të ishte lëkundur. Atëherë unë vendosa që çështjen t’ia referoj PKBS. Që unë çështjen ia referova PKBS, kjo ishte e drejtë, por në të njëjtën kohë unë duhej që çështjen t’ia referoja haptas edhe shokut Enver. Këtë unë nuk e kam bërë, ky ishte gabimi tjetër i imi, ku më çoi kali i Sokrat Bufit, të cilit i kishja hipur së prapthi… Isha jashtëzakonisht i irrituar… Duke qenë në këtë situatë vendosa të shkoja tek shoku Levinçkin.”( AQRSH F.14APOU, d. 32, f. 27)

Mundet që për këtë veprim të Shehut, të kishte ndonjë konsideratë personale ish shefi i zbulimit, për të na thënë: ç’e detyroi në të vërtetë Shehun të fuste kokën tek ambasadori i huaj?! Përse Shehu bie në këtë situatë të rëndë, nëse letra e Sokrat Bufit nuk ka pasur diçka të vërtetë? Fakti që Shehu nxitoi tek ambasadori sovjetik, krijon dyshime. Edhe më të mëdha bëhen dyshimet për të, ngaqë heziton të takojë Sekretarin e Përgjithshëm të Partisë dhe Kryeministrin shqiptar, ndonse kishte marrë sigurinë nga Levinçkini!

(Vijon)

I diplomuar në Kembrixh, përfaqësoi Shqipërinë në Konferencën e Paqes, por u burgos nga komunistët. Historia e kryebashkiakut të Tiranës që vdiq në mjerim

Publikohet historia e panjohur e Rexhep Jellës, pinjoll i një prej familjeve autoktone më të njohura tiranase, i cili pasi u shkollua në “Robert Kolezh” të Stambollit dhe më pas në Kembrixh të Anglisë, u kthye në atdhe dhe pasi përfaqësoi Shqipërinë në Konferencën e Paqes në Paris, shërbeu në disa funksione dhe poste të larta, si: senator i Parlamentit, deputet i Prefekturës së Durrësit, prefekt në Gjirokastër e Korçë, Kryetar i Bashkisë së Tiranës, etj.

Tërheqja e tij nga skena politike që në vitin 1939 edhe pse Mbreti Zog e kishte një nga të preferuarit e tij duke e dekoruar me urdhërin e madh të “Kordonit të Skënderbegut”, për t’u marrë me studime dhe administrimin e pronave të tij në qytetin e Tiranës dhe fermën që kishte në fshatin Kashar dhe Kus.

Refuzimi i tij për të pranuar postin e Kryeministrit të Shqipërisë në periudhën e pushtimit gjerman të vendit dhe arrestimi nga regjimi komunist që në vitin 1945 së bashku me të birin dhe vëllain, i cili fillimisht u dënua me vdekje, por iu fal jeta më ndërhyrjen e mikut të tij të ngushtë, Shefqet Bejës.

Kalvari i gjatë i vuajtjeve të Rexhep Jellës në burgje dhe internime deri në vitin 1974, kur ai ndërroi jetë në një barakë të vjetër në periferi të Kavajës, ku banorë të atij qyteti teksa ndiqnin me sy ata pak njerëz që po merrnin pjesë në funeralin e tij, nuk mund ta mendonin kurrë, se për në varreza po përcillej një nga njerëzit më të shkolluar të Shqipërisë dhe që kishte përfaqësuar atë në Konferencën e Paqes në Paris.

Askush nga ata banorë të qytetit të vogël të Kavajës, që atë ditë të vrenjtur dhjetori të vitit 1974, shikonin një grup të vogël njerëzish që kishin dalë nga një shtëpi buzë moçalishteve dhe ecnin në drejtim të varrezave publike me një arkivol në supe, nuk e dinin se atë ditë po dërgohej për t’u prehur në banesën e fundit, një nga njerëzit më të shkolluar që kishte Shqipëria e asaj kohe. Ai 80-vjeçar, që ishte shuar aty në një barake të vjetër në periferi të Kavajës, quhej Rexhep Jella dhe ishte diplomuar në “Robert Kolexh” të Stambollit e Kembrixh të Londrës. Kush ishte ky njeri dhe cila ishte e kaluara e tij që i detyronte ata njerëz të vobektë që ta përcillnin për në banesën e fundit vetëm me rrethin e ngushtë familjar?

Kush ishte Rexhep Jella?

Familja Jella, ku u lind Rexhepi në vitin 1895, është prej familjeve autoktone tiranase dhe që nga themelimi i qytetit, të parët e saj janë vendosur me shtëpi diku afër urës së Tabakëve. Si shumë nga njerëzit e familjes Jella, që ishin shkolluar në Turqi, u dërgua dhe Rexhepi, i cili studioi në “Robert Kolexh”, të Stambollit së bashku me moshatarin e tij, Ahmet Zogun nga Burgajeti i Matit. Pasi mbaroi me rezultate të larta, studimet e mesme në atë gjimnaz, Rexhepi u kthye në vendlindjen e tij Tiranë, në vitin 1914-të. Këtu ai nuk qëndroi shumë gjatë, pasi shkolla angleze ku ai u diplomua, i akordoi një të drejtë studimi, për të vazhduar studimet e larta në Shkencat Politike, pranë Universitetit të Kembrixhit në Londër. Në këtë universitet, Rexhepi u regjistrua në degën e Jurisprudencës të cilën e mbaroi me rezultate të larta në vitin 1915. Në vitin 1916, nisur nga arsimimi i plotë i tij, Rexhep Jella u caktua si jurist, në administratën austro-hungareze që qeveriste Shqipërinë, e cila asokohe ishte vendosur në qytetin e Shkodrës.

Internohet nga austro-hungarezët

Po në vitin 1916, nga ana e autoriteteve të larta austro-hungareze, Rexhepi u internua në Mamola të Austrisë. Ndonëse nuk dihen ende dhe janë krejt të paqarta arsyet e vërteta të këtij internimi, lidhur me këtë ekzistojnë disa versione. Më i pranueshmi prej tyre, është ai, që asokohe austro-hungarezët, me preteksin e internimeve, tërhoqën disa shqiptarë që spikasnin në jetën politiko-ushtarake të Shqipërisë, duke i dërguar në Vjenë, për t’i përgatitur nëpër kolegje e universitete, të cilët një ditë do t’ju duheshin atyre, për t’i emëruar në funksione të larta në Shqipërinë e asaj kohe, ku ata mendonin të qëndronin gjatë. Në këtë kontekst, u mor nga qeveria austriake dhe Ahmet Zogu. Bashkë me Rexhep Jellën u dërguan në Austri dhe disa nga personalitetet e parisë së Shkodrës së asaj kohe, siç ishin Alush Lohja, Rexhep Suma, Himë Loku etj. Kjo dëshmohet dhe sipas disa dokumentave arkivore që hedhin dritë mbi këtë periudhë, ku Rexhep Jella përmendet në një letër-këmbim ndërmjet konsullit austro-hungarez në Shkodër, (Krol) dhe ministrit të tij të jashtëm. Po kështu në një telegram që dërgohej nga Vjena më 21 mars 1916, në adresë të konsullit Krol në Shkodër, bëhej e ditur që pas kthimit të Rexhep Jellës nga internimi, të merreshin masa që t’i caktohej si vendbanim i detyrueshëm Tirana, ku banonte dhe e ëma e tij. Po kështu, bëhet e ditur se dhe gjatë periudhës së internimit në Austri, ai vazhdoi aktivitetin e tij politik, duke pasur mardhënie me përfaqësuesit e fuqive të mëdha të Antantës.

Në Konferencën e Paqes në Paris

Në vitin 1918, duke qenë se Rexhepi kishte marrë pjesë aktive në jetën politike shqiptare, që pas diplomimit në 1915-ën, ai u caktua në përbërje të një prej dërgatave shqiptare që shkuan në Konferencën e Paqes në Paris. Lidhur me këtë, ndonëse ekziston një dokumentacion i pasur arkivor në arkivat vjeneze, veprimtaria e Rexhep Jellës në fushën politike, që nga Konferenca e Paqes e deri në vitin 1920-të, është akoma e pandriçuar mirë. Nga burime të ndryshme bëhet e ditur se; që pas kthimit nga Konferenca e Paqes, ku ai ishte përfaqësuesi me moshën më te re nga të gjithë dërgatat shqiptare, Rexhepi u inkuadrua në mënyrë aktive në jetën politike shqiptare, së bashku me shumë patriotë të tjerë tiranas, në mbrojtje të interesave kombëtare nga rreziku i coptimit të fqinjëve të sajë. Pas Konferencës së Parisit, ai u kthye në Tiranë në vitin 1920-të dhe më pas vendoset me punë në Shijak. Gjatë kësaj kohe, Rexhepi së bashku me disa patriotë të tjerë nga qyteti i Durrësit, bëhen iniciatorët e mbajtjes së Kongresit të Lushnjes, ku ai mori pjesë në atë kongres, si delegat i Shijakut. Në vitin 1921, kur u mbajtën zgjedhjet e përgjithëshme parlamentare, ai u caktua me detyrën e Inspektorit të Përgjithshëm të atyre zgjedhjeve, për prefekturën e Elbasanit. Pas përfundimit të zgjedhjeve të përgjithshme parlamentare të vitit 1921, Rexhep Jella u emërua me detyrën e prefektit në Elbasan dhe më pas në Durrës. Pasi kreu për disa kohë këto detyra, ai u thirr në Ministrinë e Punëve të Jashtëme dhe u ngarkua me detyrën e Drejtorit të përfaqsive konsullore, e atë të shefit të protokollit të asaj ministrie. Pasi punoi për disa kohë pranë Ministrisë së Punëve të Jashtëme, në zgjedhjet e vitit 1923, Rexhep Jella u zgjodh deputet i Prefekturës së Durrësit e Asamblist (senator) në Parlamentin shqiptar.

Kryetar i Bashkisë Tiranës

Pasi kreu për afro gjashtë vite funksionet e deputetit të Durrësit dhe Asamblist të Parlamentit, po kështu dhe atë të Prefektit në Korçë e Gjirokastër, nga fillimi i vitit 1930-të, Rexhep Jellës iu ngarkua një nga funksionet më të vështira dhe teper delikate, ajo e Kryetarit të Bashkisë së Tiranës. Në ato vite para kryeqytetit shqiptar ishin shtruar për zgjidhje, një mori e madhe problemesh, ku më kryesorja ishte rregullimi urbanistik i tij dhe ndërtimi i disa rrugëve e godinave kryesore të administratës qëndrore, të cilat asokohe ishin marrë përsipër nga shoqëritë italiane. Kështu pjesa më e madhe e rrugëve, bulevardeve, godinave të administratës shtetërore dhe atyre publike që u ndërtuan në vitet 1930-35, pa dyshim kanë dhe kontributin Kryetarit të Bashkisë, Rexhep Jellës. Një nga këto ndërtime, që u bënë asokohe është dhe ndërtimi i kompleksit të godinave të Ambasadës Amerikane, ku në përurimin e saj mori pjesë dhe Rexhep Jella.

Fjala në Legatën Amerikane

Në përurimin e atij kompleksi, ku morën pjesë autoritetet më të larta të Mbretërisë Shqiptare, pas fjalës së Kryeministrit Pandeli Evangjeli, e mori fjalën dhe Kryetari i Bashkisë, Rexhep Jella, i cili në mes të tjerash tha: “Çdo popull për të fituar pavarsinë e lirinë e vet, i duhet të bëjë sakrifica, ku më të mëdhaja e ku më të vogla, e duke pasur ndihmën e dikujt. Ne shqiptarët, kemi fituar lirinë e pavarsinë me gjakun tonë, pa i dhënë kujt ndonjë tagër, apo koncension për fitimin e lirisë. Shtetit tonë, ky popull i dha trajtën e Monarkisë, duke vënë në krye një gjeni me vullnet të fortë dhe me dorë të hekurt, me një urti të jashtëzakonëshme e më trimëri të pashembullt. Ai ka vënë vëndin në rrugën e qytetërimit dhe flamuri kombëtar valëvitet mbi të gjitha viset e Shqipërisë. Së dyti, me rastin e përurimit të kësaj ndërtese të Legatës së Shteteve të Bashkuara të Amerikës, e cila formon një nga pjesët më të bukura të kryeqytetit dhe është e para legatë e ngritur deri më sot, po përmend sot këtu me simpati e dashuri, popullin amerikan, që e ka parë me preçedencë fitimin e pavarsisë sonë politike, mjafton të përmendim punën e Kryqit të Kuq Amerikan në kohët e para të zhvillimit tonë. Amerikanët deshën të linin ndër ne një kujtim të përhershëm, e kështu me ndihmën e Kryqit të Kuq, të rinjtë ngritën ndërtesën e Shkollës Teknike, për të shëruar plagët e sëmundjet morale e për të luftuar paditurinë. Ne kryeqytetasit, nuk kemi për ta harruar kurrë se ishte Amerikani, ai që ngriti i pari spitalin, ku gjetën shërim mijra njerëz, e që është baza e të gjithë spitaleve që janë ngritur e do të ngrihen në këtë qytet”.

S’pranon postin e kryeministrit

Në vitin 1937, kur Mbreti Zog dekoroi disa nga personalitetet e jetës politike e shoqërore nga të gjitha Prefekturat e Shqipërisë, u dekorua dhe Rexhep Jella me urdhërin e madh të “Kordonit të Skënderbegut”, për të cilën e kishte propozuar Prefektura e Tiranës. Pas vitit 1935, kur Rexhepi u largua nga posti i Kryetarit të Bashkisë së Tiranës, ai u emërua si Prefekt i Durrësit, ku ishte njëkohsisht dhe deputet i atij qyteti. Në këtë detyrë, ai qëndroi deri në vitin 1937, ku mori titullin Prefekt i Klasit të Parë. Pas kësaj ai u largua përfundimisht nga funksionet drejtuese të pushtetit lokal, duke qëndruar vetëm si deputet. Në qytetin e Durrësit ai qëndroi deri nga viti 1939, e më pas u kthye përsëri në Tiranë, ku vazhdoi të banonte tek vila e tij pranë Urës së Tabakëve, së bashku me bashkëshorten, Fetie Beshiri dhe tre fëmijët e tyre. Mbas pushtimit të Shqipërisë, Rexhepi u tërhoq krejtësisht nga jeta politike dhe u mbyll brenda vetes në shtëpinë e tij, duke u marrë vetëm me studime. Nisur nga kjo, në vitin 1943 me ardhjen e gjermanëv, Rexhepi refuzoi ftesën që ju bë, për të marrë postin e Kryeministrit të qeverisë shqiptare. Gjatë gjithë atyre viteve që ai u shkëput nga jeta politike, Rexhepi u kujdes për pronat e tija që i kishte afër fshatit Kashar (në Kus) në periferi të Tiranës. Në nëntorin e vitit 1944, Rexhepi duke e ndjerë veten krejt të pastër për atë çka kishte bërë gjatë gjithë jetës së tij, në dobi të shtetit shqiptar, nuk tentoi fare të largohej nga Shqipëria.

Burgoset nga komunistët, me vëllain e djalin

Kur nuk kishin kaluar veçse dy muaj nga ardhja e komunistëve në pushtet, më 1 shkurt të vitit 1945, Rexhep u arrestua dhe u dërgua në hetuesinë e Tiranës. Mbas tre muajsh, më 26 maj u arrestua dhe djali i tij Isufi, i cili kryente shërbimin ushtarak në një repart të Korçës. Me tentativën e arratisjes, që në fakt ishte një akuzë e montuar, pasi Isufi nuk kishte tentuar kurrë të arratisej, gjygji ushtarak e dënoi atë me vdekje së bashku me shokun e tij, Muharrem Dashin. Me ndërhyrjen e Shefqet Bejës, mikut të afërt të familjes Jella, Isufit ju fal jeta dhe dënimi ju kthye në 25 vjet burg. Pas dënimit të Isufit, u dënua dhe Rexhepi me dy vjet burg, me akuzën se kishte marrë pjesë në qeveritë e Monarkisë. Sipas dokumenteve arkivore të Gjykatës së Lartë Ushtarake, në akuzën e tij thuhet: “Rexhep Jella, ka pasur lidhje me sekretarin e Përgjithshëm të Ministrisë së Ekonomisë, “Rocco”, ku me ndërmjetësinë e tij ka bërë tregti me grosh duke i shitur ato në Korfuz. Ka pasur lidhje me kriminelët e luftës të popullit shqiptar, Irfan Ohri e Abaz Kupi dhe ka pasur edhe xhandar roje. Ka marrë pjesë me grupin e deputetëve tradhtarë”. Afro dy vite më vonë, në vitin 1947, komunistët arrestuan dhe vëllanë e Rexhepit, Ramazan Jellën, i cili nuk ishte marrë kurrë me politikë. Ramazani nuk arriti të dilte në gjygj, sepse ai vdiq pasi e hodhën nga shkallët e hetuesisë dhe pas asaj ju sekuestrua e gjithë pasuria, e familja u persekutua për vite me rrdhë. Pas burgosjes së Rexhepit, vila e tij pranë Urës së Tabakëve, u sekuestrua me të gjitha plaçkat, pasi i pëlqeu një koloneli sovjetik, i cili ja kërkoi atë personalisht Enver Hoxhës. Pas kësaj gruaja e Rexhepit së bashku me dy vajzat, u detyrua të shkonte në qytetin e Durrësit dhe më pas në atë të Kavajës, pranë të afërmëve të tyre.

Burgoset përsëri, e vdes në mjerim

Pasi vuajti për dy vjet dënimin, në vitin 1947, Rexhepi u arrestua përsëri dhe u dënua me pesë vjet burg, i akuzuar sikur kishte pasur lidhje me “Grupin e Deputetëve”, të kryesuar nga miku i ngushtë i tij Shefqet Beja. Një nga arsyet që Rexhepi u dënua vetëm me pesë vjet burg, ishte dhe një peticion që e firmosën një pjesë e madhe e banorëve të lagjes ku jetonte ai pranë Urës së Tabakëve, të cilët dëshmonin se ai nuk ishte marrë asnjëherë me veprimtari që binin ndesh me ligjet e shtetit komunist në fuqi. Rexhepi mundi të dalë nga burgu i Burrelit ku vuajti dënimin, në vitin 1952 dhe u vendos pranë familjes në një barake të rrënuar në periferi të qytetit të Kavajës. Në vitin 1957, doli nga burgu dhe djali Isufi, i cili deri sa vdiq në vitin 1986, punoi në punët më të vështira për të siguruar jetesën. Gjatë gjithë atyre viteve që Rexhepi jetoi në Kavajë, ai nuk dilte fare nga shtëpia, por ju kushtua leximeve. Rexhepi kishte një kulturë të gjerë dhe njihte shumë mirë disa gjuhë të huaja, si arabishten, anglishten, italishten, frengjishten, e turqishten. Ai ishte tepër i pasionuar pas letërsisë, e kryesisht asaj gjermane, ku njihte thellësisht Gëten, për të cilin kishte dobësi të madhe. Rexhep Jella vdiq në mjerim të thellë, në vitin 1974 aty në një shtëpi gjysëm të rrënuar në periferi të qytetit të Kavajës, edhe pse në kryeqytetin e vëndit Tiranë, ku për ndërtimin e tij kishte dhënë kontributin personal, kishte një vilë që ja kishin sekuestruar komunistët./Memorie.al/