VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

ZILIA Poezi nga ELIDA BUÇPAPAJ

By | May 23, 2020

Komentet

Kujtesë maji – Florinës me rastin e dyvjetorit të amshimit… – Poezi nga NEKI LULAJ

Florina Lulaj Dervishi

 

 

 

Oooo, bre

vetëm sot nuk e doja lojën e akrepave të orës

Që po ecnin brenda meje

si buajt në baltën e rrugës.

Po më zgjohesh, o Florinë, o pikë e kurorës

E fort

po më rëndon në dorë dhe kafshata e bukës.

 

O….. cingërrima e telefonit qënka bërë si piskamë

Fort më dhembin  eshtrat e pleqërisë

Me fjalët  e tua të ëmbla

doja ta festoja këtë Bajram

Po ti më flet si engjëll i shenjtërisë.

 

Po më rreh një rrufe e një llavë vullkani

Me rreh zemra me nxitim si zog i lagur

S´kam dashtë lotë , por po më vijnë tradhëtisht

Nëpër faqe rrëshqasin të ndezura nga  malli

Për këtë dyvjetor kur u ndave përjetësisht

 

E flas

me murin ku ta kam me fotografinë.

Se mu në këtë datë vërshoi mbarë një qytet.

Me lotë n`sy po më zgjohet tragjiku kujtim

Atje, në shtëpinë e përjetësisë në Prizren.

 

Humbën

më të mirën motrat e vëllezërit e mpirë

Shpërtheu loti i bacës ofshama e nënës

Që nga kurbeti dhe unë fort po psherëtij

Të zgjon  klithma e Fehmiut

Zëri i engjëve  Florisit e vaji i Filisit

E në kujtesën tonë mbete nuse në përjetësi

 

[

LETRAT – Poezi nga RALPH WALDO EMERSON – Përktheu SKËNDER BUÇPAPAJ

Çdo ditë  sjell një anije,

Çdo anije sjell një fjalë;

Lum ata që nuk kanë pikë drojë,

Duke parë detin tej krejt të sigurt

Se fjala që anija sjell pikërisht

Është fjala që ata duan të dëgjojnë.

 

CILI ISHTE KY UNIVERS – Poezi nga Sejdi BERISHA

 

 

(Ose, një grimë hartë e atdheut tim…)

 

1.

Cili është ky univers

Të cilin nuk e prek dot

Të cilin nuk arrita ta shohë kurrë

As ta nisi mësimin për te

Bile për një grimë hartë

Të atdheut tim…?!

 

2.

Në teatrin e tij hyra

Dhe ngela në sallën

Ku heshtja dhe zhurma

Përqafoheshin fortë e fortë

Kurse në skenë

Dritë e terr bashkë

I prisnin aktorët për lojë

3.

Një kohë të gjatë i prita

Artistët të dilnin në skenë

Por sikur pritja dukej

Si zog i trembur që qiell

 

4.

Në sallën pa shikues

Më kishte zënë gjumë i rëndë

Derisa nuk u zgjova i trembur

Nga kllapia e kllapive

M’u duk se dikush

Ma kishte bërë copë-copë trupin

E gjaku ishte çmendur

Me kujtimet dhe ëndrrat e vjetra

 

5.

Cili është ai univers

Të cilit i kam thurë vargje magjie

Për të bukurën edhe për të lumturën…

 

6.

Shumë shtaga kërrutë i harxhova

Duke ecur rrugëve të vjetra

Edhe gurët i bëra çuk

Duke pushuar me mendime të gjata

Por dot nuk e gjeta rrugën e re

 

7.

Në hyrje të disa rrugëve të tjera

Lulet i kishin vënë si shirit

Për të mos kaluar askush andejpari

Thanë se ato rrugë shpijnë larg

Atje te perandoritë e paqes

Edhe tek pallatet e dashurisë

 

8.

Tri palë thinja e ndërruan njëra-tjetrën

Duke pritur në këto hyrje që dridhin

Por aty ngela duke i shpaluar

Vitet e kaluara të jetës

Po sa ishin moshuar ato mote

Asnjërin nuk e njoha…

 

9.

I përkëdhela si fëmijët e vegjël

Pasi kuvendova pak me ta

Në atë takim të ngrohtë e të ftohtë

Bashkërisht e ndërtuam një çerdhe

Nuk di se për kë

Për dallëndyshet

Për lejlekët e përrallave

Për shqiponjat

Apo për zogjtë që kurrë nuk vijnë

Apo për rrugëtimin tim…

 

10.

I takova vitet e deceniet

Mbi ta shtriva krihet

Si pula mbi zogjtë e vetë

Nga sorrat e zeza për t’i mbrojtur

 

11.

Duke ëndërruar për universin

Që dot nuk mund ta prekë

Sërish më kishte zënë gjumi

Nuk e di

Në sallën e teatrit

Apo në skenën e dhembjeve

 

12.

Kur sërish u zgjova

O Zot po çfarë trishtimi

Më dukej se isha në një barkë

Që vergi i ka lëkundjet

E deti bënte sehir

Kurse uji shikimin tim të mekur

E trishtonte si cunami…

 

13.

Po cili është ai univers

Në të cilin hyra diku në skutat e tij

E dot nuk dal nga ai

Bile për ta përqafuar ngrohtësinë

E shpirtit tim në rebelim të dashuruar

 

14.

Sa pa lidhje është jeta

Tash dorë për dore me universin

Shëtisim për qejfin tonë

Në bukuritë që nuk ekzistojnë…

 

15.

Cili është ky univers

Që asnjëherë nuk e njoha

Me të cilin asnjëherë nuk u pajtuam…

(©S. B.)

 

EDHE MBI GËRMADHA ËSHTË POEZIA E JETËS… – Nga Visar Zhiti

Nga vuajtjet dhe persekutimet, nga drama e tyre e përbashkët, të nxjerrësh poezinë, se burgjet edhe harrohen, shkatërrohen, edhe teatrot shëmben, por drama mbetet dhe katedralja e poezisë është më e parrëzueshmja se të gjitha,

Duke parë gërmadhat e Teatrit Kombëtar sot, në kohën e pandemisë së “Covid-19”, kujtoj pandeminë ideologjike, “Comunism 45-91”, mbylljet, jo nëpër  shtëpira me familjarët e dashur, por në burgje të rënda dhe të egra, ku kanë vdekur dhe aktorë, regjisorë, vepra të ndaluara, tragjediani themeltar, parësori, Et’hem Haxhiademi, etj. Ndërsa vetë burgjet, ato të kënetave, të aeroportit, të themeleve, stadiumeve etj, as që nuk kanë një memorial dhe të fundmit, Spaçi e Qafa e Barit tashmë janë shkatërruar. Telat me gjëmba i morën banorët përreth për të thurur kopshtet vetiake, një metaforë e bukur kjo, u shkulën gurë e dyer e pragje, por dhe kujtesa kolektive.

Dy revoltat e mëdha të të burgosurve në burgjet e Spaçit dhe të Qafë-Barit, të vetmet kryengritje politike në të gjithë burgjet e perandorisë komuniste, përkujtohen vetëm nga shoqatat e ish të burgosurve apo nga Istituti i Studimeve të Krimeve të Komunizmit, kur veprimtaritë për to duhej të ishin shtetërore, duhej të kishte konferenca, ekspozita, botime të reja, shfaqje teatrore, homazhe për të rënët dhe njëri burg, të paktën, duhej të ishte muze, siç ka bërë bota e qytetëruar, Polonia, psh.

Muzeumet e tanishme, BunArt 1 dhe BunkArt 2, Shtëpia me Gjethe, Vila e diktatorit Enver Hoxha apo ndonjë tjetër, dëshmojnë diktaturës, forcën e saj, ku nuk mungon një si adhurimi i fshehtë, do të thosha, por ende nuk kemi muzeume të qendrës kundër diktaturës, duke filluar qoftë dhe një apartament të ngushtë, psh, ku dëgjoheshin fshehurazi “Zëri i Amerikës”, RAI, Vatikani, edhe “Radio Prishtina” në Veri. Jo më pastaj madhështia infernale e burgjeve. Gërmadhat e shtëpisë së At Gjergj Fishtës janë një akuzë kundër mashtrimit postdiktatorial apo shtëpia e Musine Kokalarit në Tiranë, ku e arrestuan, shkrimtare dhe e para para grua opozitare në Europën Lindore, pas Luftë…

Jetojmë në një teatër shëmbjesh, ku harresa ka thirrur në duel kujtesën dhe befas u bie mbi kokë e gjithë skena. Dramat janë nëpër rrugë.

Megjithatë kujtesa krijon të çara dhe fut ujin e vet në  Titanikun e harresës, që do të mbytet gjithsesi.

Mjafton dhe një poezi për të çarën e ferrit. Një poezi është më e fortë se prangat, se telat me gjëmba, se karakollet e përbindhme të rojave të burgut, se komanda, se dënimet dhe tmerri, në fund të fundit dhe diktaturat bien dhe mbetet poezia e njeriut. S’e kam fjalën vetëm për poezinë e shkruar, por dhe të pashkruarën, që mërmëritet, që është bisedë njerëzore, çast buzëqeshjeje, vetë buzëqshja, që është miqësi burrash në ferr, besë, dashuri.

 

Ne nxorëm poezi nga burgjet. Ca copa letrash të trishta, të grisura, bërë pis nga duart që punonin si skllevër nëpër minierat e zeza, shtynin vagona si të ishin arkivolet e tyre, po ato copa letrash sfidojnë gjithë socrealizmin e bujshëm, raftet e tij që nga Komiteti Qendror e deri dhe në postat e humbura kufitare.

Në burg, kujtoj flitej për poezitë e atij që kishte qenë në burg dhe më pas u arratis, shkoi në SHBA, Prof. Arshi Pipa. E kam parë për një çast librin e tij, kur e sollën në Bibliotekën Kombëtare, u ndodha aty, – më tregonte në burg miku im, artisti Maks Velo, – s’ma lanë as ta prek me dorë, jo më ta shfletoja, qoft:e dhe për një poezi. Ishte një libër me kapakë gri, vazhdonte të tregonte Maksi, i botuar në Itali, në Romë në 1959 dhe u fut drejt e në fondin e zi të Biblioteksës. Gri në të zezë ishte dhe vet:e koha.

Dhe unë shkruaja fshehurazi poezi në burg. Nuk jam i vetëm… M’i ruanin dhe shokët e paktë atje. Ç’mrekulli që nuk më tradhtoi asnjëri, që janë gjallë, se edhe poezitë vriten, nuk m’i zbuloi dot kthetra e shefit të policisë së burgut në asnjë kontroll të çmendur, e ato, poezitë dolën, u liruan para meje, e kam treguar në burgologjitë e mia “Rrugët e ferrit” dhe “Ferri i çarë”, ca fletore të zbehta janë, të mjera që dëshmojnë… poezinë e qendresës së përditëshme, njeriun në humnerë. Familjarët e mi i fshehën nën tokë. Mbase ia dhuroj ndonjë muzeu. Janë autentike, të rralla… Eështë revolta jonë e pambarimtë.

Poezitë tona kanë dramë tjetër, në teatro të tjerë të shkatërruar.

Pastaj pashë në shtëpinë e  Prof. Arshi Pipës në Uashington poezitë e burgut të tij në kënetën e Maliqit, të shkruara imët mbi fletë të holla cigaresh, të gjitha ishin sa një kuti shkrepseje, më dhuroi dhe librin me autograf. Ato sonete ishin ferri dantesk i poezisë shqipe, thashë, kur botuam disa sa u lejua shtypi i parë opozitar në fillim të viteve ’90, shekullin e kaluar natyrisht. Dhe sa shumë harrohet kujtesa.

Pjesën më të madhe të poezive, të poezive të mia të burgut, e kam botuar, edhe janë përkthyer në italisht, anglisht, rumanisht, frengjisht, gjermanisht, në të gjitha gjuhët sllave të Ballkanit, në hebraisht, madje edhe kinezçe disa, janë bërë dhe k:eng;e në Itali nja dy, etj, etj, por desha të thosha se kjo është hakmarrja jonë, poezia. Fola për pjesën time, për aq sa munda, thjesht;e është jona, sa për të dhënë ca shpresë.

`        Le të shkatërrohen burgjet, le të shëmben teatro, të rinj do të ngrihen, kujtesa do të mbetet, është poezia e tyre, jo vetem në vargje, drama e romane, memuaristikë, gjithsesi poezi jete, ja ashtu e tretur me ajrin, si ajri, futet në krahërorët njerëzore dhe do të ruhen aty sa të jetë njeriu. Herë pas here do t’i shfletojë…

 

Më 24 maj 1905 lindi shkrimtari nobelist sovjetik Mihail Shollohov

VOAL – Mihail Aleksandroviç Shollohov (rusisht Михаил Александрович Шолохов, shqip Mihail Aleksandroviç Shollohov; lindi më 24 maj 1905, në Krushilinski, fshat i Stanitsa Voschenskaya; u nda nga jeta më 21 shkurt 1984 ishte Rostov.) Shkrimtar dhe laureat i Nobelit.

Shollohovi ishte djali i Aleksander Mihailoviç Shollohov (1865-1925) dhe gruas së tij Anastasija Danilowna Tschernikowa (1871-1942). Prindërit e tij i përkisnin klasës së mesme të ulët, babai i tij punonte si bujk, tregtar bagëtish dhe mullinj. Nëna e tij ishte e veja e një kozaku, e cila mësoi të lexonte dhe të shkruante vetëm kur Scholochow ishte tashmë një autor i njohur. Si fëmijë, Shollohov vetëm përkohësisht ndoqi shkollat ​​në Kargin, Moskë, Boguchar dhe Vyoschenskaya, derisa u bashkua me Bolshevikët në Luftën Civile Ruse në 1918, në moshën vetëm 13 vjeç. Më 1922 transferohet në Moskë për t’u bërë gazetar, ku filloi të shkruante. Ai duhej të siguronte jetesën nga puna e vështirë fizike dhe punoi si doker, gjithashtu si llogaritar, midis viteve 1922 dhe 1924. Ndiqte periodikisht kurset e shkrimtarëve. Vepra e tij e parë e botuar ishte një artikull satirik, Provimi (botuar 19 tetor 1923). Më 1924 Shollohov u kthye në shtëpinë e tij në Vjoschenskaja dhe iu përkushtua ekskluzivisht punës së tij letrare atje. Në të njëjtin vit ai u martua me Maria Petrovna Gromoslawskaja (1901-1992), e bija e Pyotr Gromoslawski, Ataman Kossack i rrethit Bukanowskaja; të dy kishin dy djem dhe dy vajza. Më 1928 Shollohov filloi punën për romanin me katër vëllime që duhet ta bëjë atë të famshëm, Doni i Qetë, një vepër që e mbaroi në vitin 1940.

Më 1932 u bashkua me CPSU dhe u bë anëtar i Sovjetit Supreme më 1936. Nga viti 1937 Shollohovishte anëtar i Akademisë së Shkencave të BRSS. Vepra kryesore e tij me katër vëllime Doni i Qetë jep një pasqyrë koherente të jetës fshatare kozakë të Donit në periudhën e tensionuar midis Luftës së Parë Botërore dhe Revolucionit pasues të Rusisë, e ndjekur nga trazirat e luftës civile midis të kuqve dhe të bardhëve. Vepra e tij Tokat e çara, botuar në 1930, feston futjen e detyruar të ekonomisë kolkoz nën Stalin. Më 1941 ai mori çmimin Stalin, Urdhrin e Leninit më 1955 dhe çmimin Lenin më 1960.

Nga viti 1961 ishte anëtar i Komitetit Qendror të Partisë Komuniste. Në vitin 1965 ai mori çmimin Nobel për Letërsi në Stokholm për veprën e tij kryesore Doni i Qetë dhe në Janar 1966 iu dha një doktoratë nderi nga Fakulteti i Filologjisë në Universitetin e Leipzig, me rastin e ditëlindjes së tij të 60, 24 maj 1965.

Vepra e Shollohov dhe qëndrimi i tij politik afirmues-besnik në epokën e Bashkimit Sovjetik nuk ishin pa kritikë. Suksesi i tij i jashtëzakonshëm letrar dyshohet për plagjiaturë. Sipas kritikëve, veprat e tij  Doni i Qetë (katër vëllime) dhe tregimet e Donit nuk duket se mund të korrespondojnë me një edukim letrar mjaft të paplotë dhe me mungesën e përvojës e të njohurive njerëzore që Shollohov kishte si një i ri në luftën civile. Sipas kritikëve, veprat e Shollohovit nuk vijnë nga pena e tij, por mund të bazohen në shkrime të pabotuara, por të humbura nga shkrimtari kosak Fyodor Kryukov, një kundërshtar i bolshevikëve. Ky dyshim u shpreh më 1974 nga, ndër të tjera, Alexander Solzhenitsyn, fituesi i çmimit Nobel rus për letërsinë, i njohur si disident.

Në të kundërt, Konstantin Simonov deklaroi në një intervistë për Spiegel se urrejtja e Solzhenitsyn ndaj gjithçkaje Sovjetike e kishte motivuar këtë të fundit për të vërtetuar “se një libër kaq i sinqertë për luftën civile si Doni i Qetë nuk ishte nga një shkrimtar sovjetik dhe gjithashtu nuk mund të shkruehj nga “të ardhurve”si Shollohov, por vetëm nga një gardist i bardhë dhe një kozak vendas si Krjukow ose një tjetër ”.  Sidoqoftë, nuk ka ndonjë dorëshkrim përkatës nga Krjukow, çka e bën analizën të vështirë.

Për më tepër, pjesë të dorëshkrimit të Shollohovit u botuan si faksimile nga Felix Kusnezow në përgjigje të pretendimeve për plagjiaturë.

Tashmë në vitet 1980, studiues të tillë si German Jermolajew dhe Geir Kjetsaa treguan me metoda matematikore se supozimi i një plagjiaturë është mjaft i pamundur. Sipas Willi Beitz, “legjenda e pretenduar për ‘plagjiaturë të Shollohovit’ u iniciua nga Solschenizyn si hakmarrje, pasi Shollohovi kishte luajtur një rol kryesor në shpifjen dhe margjinalizimin e Solschenizyn si një shkrimtar jo-sistematik në fund të viteve 1960.

Në të kundërt, përkthyesi dhe shkrimtari Felix Philipp Ingold deklaroi në një artikull në Neue Zürcher Zeitung më 23 gusht 2006 se Shollohovi nuk kishte shkruar asnjë nga veprat e tij madhore. Përkundrazi, në emër të shërbimit sekret sovjetik bazuar në veprën e Krjukow u bë një vepër letrare, autor i së cilës u shpall Shollohov. “Shollohovi nuk kishte pse të hynte në hulumtime të hollësishme. Ai u mbrojt nga statusi i tij si një shkrimtar model zyrtar dhe mjaft zyrtar i realizmit socialist. Ai ka qenë bashakutor i romanit Doni i Qetë.

Pas vdekjes një anije lundruese lumore mori emrin Mihail Shollohov dhe asteroidi (2448) mori emrin Shollohov./Elida Buçpapaj (Wikipedia)

VEPRAT KRYESORE TË SHOLLOHOVIT

  • Donskie Rasskazy, 1925 – Tales of the Don.
  • Lazorevaja Step, 1926.
  • Tikhii Don, 4 vol., 1928–1940 (The Quiet Don) – And Quiet Flows the Don (1934); The Don Flows Home to the Sea (1940); Quiet Flows the Don (1966). A three-part film version, directed by Sergei Gerasimov and starring P. Glebov, L. Khityaeva, Z. Kirienko and E. Bystrltskaya, was produced in 1957–1958.
  • Podnyataya Tselina, 1932–1960 – Virgin Soil Upturned (1935); Harvest on the Don (1960).
  • Oni Srazhalis Za Rodinu, 1942 – They Fought for Their Country.
  • Nauka Nenavisti, 1942 – Hate / The Science of Hatred.
  • Slovo O Rodine, 1951.
  • Sudba Cheloveka, 1956–1957 – Destiny of a Man. A film version directed by Sergei Bondarchuk and starring Sergei Bondarchuk, Pavlik Boriskin, Zinaida Kirienko, Pavel Volkov, Yuri Avelin, and K. Alekseev was produced in 1959.
  • Sobranie Sochinenii, 1956–1958 – collected works (8 vols.)
  • Oni Srazhalis Za Rodinu, 1959 – They Fought for their Country
  • Sobranie Sochinenii, 1962 – collected works (8 vols.)
  • Early Stories, 1966.
  • One Man’s Destiny, and Other Stories, Articles, and Sketches, 1923–1963, 1967
  • Fierce and Gentle Warriors, 1967.
  • Po Veleniju Duši, 1970 – At the Bidding of the Heart
  • Sobranie Sochinenii, 1975 (8 vols.)
  • Rossiya V Serdtse, 1975.
  • SLOVO O RODINE, 1980.
  • Collected Works, 1984 (8 vols.)
  • Sobranie Sochinenii, 1985 (collected works) (8 vols.)
  • Sholokhov I Stalin, 1994.

ZILIA Poezi nga ELIDA BUÇPAPAJ

zilia
është nepërkë
me fytyra
grash
të spitulluara
të squllura
të tërhequra
ose të fryra
me botoxin
e smirës

sytë
e smirës
kanë formën
perfekte
të bajameve
me boshësinë
e shpellave
pa pikë oksigjeni
ku nuk merr
frymë dot
asnjë harabel
i vogël
dhe nuk çel dot
asnjë
fill bari
e lule shprese

zilia
është nepërkë
me fytyra
të njohura
në shtirën
e tyre
dredharake
kinse
naive
kinse
të pafajshme
kinse
të përvuajtura
nga vuajtja
njerëzore

këto
shenjtore vitrinash
nudo
me gunga
mëkati
që e nxjerrin
gjuhën
si hardhuckat
të lëpihen
si boja këpucës
gjithë lustër
hipokrizie
duke të larë
e të lyer
me tonelata
lëvdata
të dishepujve
për ikonat

ndërsa nga
momenti
në moment
mund të plasin
pëllcasin
tullumbacet
e marazit
që i skuq
kur e vërshojnë
zilinë
prej syve
duke nxjerrë
nga goja
të gjitha
bullçitë
kinse nota
muzikore
dhe zorrët
gjarpërorë
të helmit
prej tërbimit
në kriza
histerie
kur smira
që kalon
në apoteozën e
shëmtisë
e kërkon të puthë
me një
French kiss
nxjerr gjuhën
e vogël
helmatisëse
prej nepërke
me shtira
shenjtore vitrinash
nudo
gjithë gunga
mëkati

maj-qershor 2014

(Kjo poezi është përfshirë në librin e autores Anticirkland, Onufri 2014)

SHTRËNGATA Nga SEJFULLA MALËSHOVA

Sejfulla Malëshova (1900 – 1971), i njohur me emrin letrar Lame Kodra, është nga personalitetet e para disidente në kulturën shqiptare të pasluftës. Shumica e poezive të Lame Kodrës janë botuar në vëllmin Vjersha (Tiranë, 1945), ku ai e quan veten poeti rebel. Sipas Malëshovës, Shqipërisë i duhej integrimi kulturor dhe jo izolimi nga Evropa Perëndimore. Ai thoshte se detyra e intelektualëve shqiptarë është që të vendosin lidhje të ngushta kulturale me popujt e Ballkanit, me Bashkimin Sovjetik, me Anglinë, Amerikën dhe me gjithë botën demokratike e progresive. Gjatë viteve 1946-1947, Malëshova ishte ministër i Arsimit dhe kryetar i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve. Pas kësaj figura e tij u denigrua për pikëpamjet e tij “oportuniste” dhe u dërgua të punojë në punë të ulëta. Prej vitit 1956 ai u internua në Fier, ku u detyrua të punonte jashtë profesionit të tij. Atje ndërroi jetë në vitin 1971. Sejfulla Malëshova (Malëshovë, 2 mars 1900 – Fier, 11 qershor 1971) qe sekretar i kabinetit Noli, ndër komunistët e parë, përkthyes dhe letrar shqiptar. Malëshova përfshihet në listën e përpiluar nga Instituti i Studimit të Krimeve dhe Pasojave të Komunizmit, që përmbledh pjesëmarrësit që kanë përgjegjësi direkte për krimet e Partisë Komuniste Shqiptare dhe të Ushtrisë Nacionalçlirimtare, duke qene, sipas ligjit nr. 41, anëtarë të strukturave politike dhe ushtarake “që kanë inspiruar, organizuar, urdhëruar, ekzekutuar ose ndihmuar forcat partizane në vepra kriminale”.[1] Në lëmin letrar, Pipa e përshkruan “babai i letërsisë komuniste në Shqipëri”.

 

Arsimin fillor e kreu në vendlindje, kurse studimet e mesme i kreu në Itali në kolegjin “San Demetrio di Corona”. Këtu së bashku me mikun e tij Odhise Paskalin botoi revistën Studenti Shqiptar, në të cilën botoi edhe vjershat e tij te para. Më pas ndoqi Fakultetin e Mjekësisë në Romë.

Në gjysmën e dytë të vitit 1924 ishte kryesekretar i kabinetit të qeverisë së Fan Nolit.

Pas dështimit të Lëvizjes së qershorit emigroi në Bashkimin Sovjetik. Më 1926-1930 ndoqi universitetin Lemonosov të Moskës për filozofi. Në qershor të 1928 seksioni ballkanik i Kominternit miratoi formimin e një partie komuniste në Shqipëri. Malëshova qe pjesë e programit, për të përkthyer tekstet në bashkëpunim me Llazar Fundon dhe Fan Nolin. Bënte pjesë në Grupin Komunist Shqiptar në Bashkimin Sovjetik me nofkën “Gurin” ishte dëgjues në akademinë “Tolmaçevski”.[3] Më 1931 bëhet anëtar i Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik, ndërsa dy vjet më pas u emërua pedagog në universitetin ku kishte studjuar.

Në vitin 1934 pranohet në Komintern dhe me këtë detyrë kthehet më 1943 në Shqipëri dhe zgjidhet anëtar i Shtabit të Ushtrisë NAÇL dhe anëtar i Këshillit të Përgjithshëm të Frontit. Më 1944-1946 anëtar i KANÇ-it.

Më 1944 kreu detyrën e ministrit për Shtypin, Propagandën dhe Kulturën Popullore – ministri e cila nuk funksionoi më. Më 1945-1946 nënpresident i Frontit Demokratik. Në Plenumin e Dytë të Beratit në nëntorin e 1944 kritikoi hapur vijën terroriste që kishte kapluar Partinë Komuniste.

Më 1946-50 u zgjodh deputet. Më 1946-48 qe anëtar i Presidiumit të Kuvendit Popullor. Më 1946-47 ministër i Arsimit si dhe kryetar i Lidhjes së shkrimtarëve dhe Artistëve. Pas kësaj u denigrua vazhdimisht për pikëpamjet e tij “oportuniste” dhe u dërgua të punojë punë të ulëta.

Prej vitit 1956 u vendos në Fier, ku punoi si shitës samarësh.

Më 11 qershor 1971 Sejfulla Maleshova u nda nga jeta[4] dhe u varros në varrezat e vjetra të qytetit. Në vitin 1993 një grup intelektualësh u kujdesen për rivarrimin dhe ceremoninë e munguar për përkthyesin e Internacionales, Gëtes dhe Nekrasovit, apo poetin rebel siç i pëlqente ta quante veten.

Dëgjoni, dëgjoni,
Nga deti shikoni
Si shfryn e tërbohet,
Si vjen e zgjerohet
Në qiell, në dhé –
Kaluar mi ré,
Të zeza si nata,
Shtrëngata.

Nga zalli po ngrihet
Si mal, e përzihet
Me breshër, me shi,
Një pluhur i zi.
Dhe rrotull në det,
Në fshat e qytet
Përhapet rrëmuja
Dhe kuja.

Kush pyet për djalin,
Për lopën a kalin
Një plakë qyqare
Kërkon një manare
Një nuse shikon,
Mos duket përgjon
Në detin e largë,
Një barkë.

Po qielli dhe deti,
Të dy si tërmeti,
Dhe shpesët i ndjek,
Dhe barkat përpjek,
Dhe pemët rrëzon,
Dhe arat shkreton,
Dhe bie mandata –
Shtrëngata.


 

Më 23 maj 1906 u nda nga jeta Henrik Ibsen, dramaturg i shquar norvegjez

Henrik Ibsen është lindur më 20 mars 1828, në Skien, Norvegji. Në vitin 1862, ai u internua në Itali, ku ai shkroi tragjedinë Marka. Në 1868, Ibsen u transferua në Gjermani, ku ai shkroi një nga veprat e tij më të famshme, Shtëpi kukulle. Në vitin 1890, ai shkroi Hedda Gabler, duke krijuar një nga personazhet më famëkeq te teatrit. Nga 1891, Ibsen ishte kthyer në Norvegji ne një hero letrar. Ai vdiq më 23 maj 1906, në Oslo, Norvegji.

Qe  fëmijë, Henrik Ibsen ka treguar pak shenja e gjeniut teatror. Ai u rrit në qytetin e vogël norvegjez bregdetar të Skien. Babai i tij ishte një tregtar i suksesshëm dhe nëna e tij pikturonte, luante në piano dhe shkonte në teatër. Vetë Ibsen shprehi interesin për t’u bërë një artist. Familja ishte në varfëri kur Ibsen ishte 8 vjec  për shkak të problemeve me biznesin e babait të tij. Në moshen 15 vjecare, Ibsen ndal shkollën dhe shkoi për të punuar. Ai fitoi një pozicion si një nxënës në një farmaci në Grimstad. Ibsen ka punuar atje për gjashtë vjet, duke përdorur kohën e tij të kufizuar të lirë për të shkruar poezi. Në vitin 1849, ai shkroi dramen e tij të parë Catilina, një dramë e shkruar në vargun model sipas një prej ndikimeve të tij të madh, William Shakespeare.Ibsen u zhvendos në Christiania (i njohur më vonë si Oslo) në vitin 1850 për t’u përgatitur për provimet universitare për të studiuar në Universitetin e Christiania.

Ibsen la Norvegjinë në vitin 1862 dhe u vendos në Itali për një kohë. Atje ai shkroi Brand, një tragjedi  me pesë akte në lidhje me një klerik. Dy vjet më vonë, Ibsen krijuar një nga kryeveprat e tij, Peer Gynt. Një veper moderne e bazuar në heronjte greke të së kaluarës, Në 1868, Ibsen u zhvendos në Gjermani. Gjatë kohës së tij atje, ai e vendosi dramën e tij shoqërore Shtyllat e Shoqërisë ne skene në Mynih. Shfaqja ndihmoi të fillojë karrierën e tij dhe u pasua shpejt me  një nga veprat e tij më të famshme, Shtëpi kukulle. Rreth kësaj kohe, ai u kthye në Romë. Vepra e tij e ardhshme, Ghosts 1881 nxiti edhe më shumë polemika duke trajtuar tema të tilla si incesti dhe sëmundje veneriane. Disa vjet më vonë, Ibsen u kthye në Gjermani, ku ai shkroi një nga veprat e tij më të famshme. Me Hedda Gabler (1890), Ibsen krijoi një nga personazhet më të njohur të teatrit. Hedda, vajza e një gjeneralit, është një e sapomartuar e cila e urren burrin e saj, por ende ate e shkatërron një ish dashuri. Personazhi u quajt Hamlet femra, sipas figures me te famshme tragjike Shekspirit.Në vitin 1891, Ibsen kthye në Norvegji si një hero letrare.

Në 1900, Ibsen kishte një seri të strokes që lanë atë të paaftë për të shkruar. Ai arriti të jetojë edhe për disa vite, por ai nuk ishte plotësisht i pranishëm gjatë kësaj kohe. Ibsen vdiq më 23 maj 1906. Fjalët e tij të fundit ishin Për të kundërtën! në norvegjisht. Konsiderohet si një titan letrare. Peer Gynt, Shtëpi kukulle dhe Hedda Gabler janë luhen gjerësisht edhe sot.

Ndryshe nga shumë shkrimtarë dhe poetë të tjerë, Ibsen kishte një martesë të gjatë dhe të lumtur me Suzannah Daae THORESEN. Çifti martohet në vitin 1858 dhe mirëpret fëmijën e tyre  te vetëm, birin Sigurd, vitin e ardhshëm. Ibsen gjithashtu kishte një djalë nga një marrëdhënie të mëparshme. Ai kishte lindur një fëmijë me një çupë në 1846 duke punuar si një nxënës. Ndërsa ai u siguroi përkrahje financiare, kurrë nuk e takoi djalin.

Ibseni krijoi drama te llojeve te ndryshme:

  • Romantike: Pretendentet per fronin, Katilina, Zonja Ingra e Ostrolit
  • Realiste: Shtepia e kukulles, Armiku i popullit, Shtyllat e shoqerise
  • Simboliste: Rosa e eger, Hijet, Hedda Gabler
  • Filozofike: Brand, Per Gynt.

Stili i autorit

Nje nder veprat me te njohura te shkrimtarit norvegjez, Henrik Ibsen eshte padyshim Shtepi kukulle. Ne kete veper  trajtohet nje teme shume e mprehte dhe njekohesisht shume delicate, ajo e marredhenieve familjare ne familjen Helmer. Aty duket qarte qe dashuria eshte dhe do te mbetet vetem nje e drejte e shkruar ne leter, por qe eshte shume e veshtire te realizohet ne nje rend shoqeror qe ka per baze kapitalin. Ne shtjellimin e subjektit te kesaj drame familjare Ibsen perdor me mjeshteri te rradhe artistike nje stil unik, te thelle e depertues ne brendine e botes se personazheve. Ai niset me bindje ne trajtimin e njekohshem ted y aneve kundershtuese te realitetit familjar, ne marredheniet bashkeshortore, ne hipokrizine e  ketyre marredhenieve qe asnjehere nuk mund te jene te sinqerta ne nje shoqeri meskine, te kalbur e te korruptuar. Edhe pse ne dukje kjo familje ka marredhenie te mira ku mbizoteron paqja e mirekuptimi, ne fakt bazat e kesaj familjeje jane kalbur dhe cdo gje eshte fasade, hipokrizi. Zonja Helmer perpiqet te jete e lumtur  me familjen e saj te enderruar, por idealja e ketyre endrrave eshte shume larg pasi ajo vte, krejt natyrshem e fut veten ne nje batak te pakutimte qe shemb cdo gje, dhe vete lumturine e saj. Menyra se si Ibsen e portretizon Noren, personazhin qendror te vepres ka perdorur nje stil I cili ben qe lexuesi,  spektatori te jene vazhdimisht dyshues, te kene besim te lekundur tek sjelljet e pazakonta e disa raste dhe dramatike te personazheve. Dashuria e Nores per familjen, bashkeshortin dhe femijet duket si marredhenie e shtirur,  jo e sinqerte e per me teper e mbuluar nga hije dyshimi. Hyrja ne borxh e saj gjoja ne te mire te te shoqit, falsifikimi I kambialeve jane padyshim nje tregues tjeter se keto marredhenie nuk jane ndertuar mbi baza te shendosha, port e fshehta dhe genjeshtra.

Shkrimtari zbulon hapur ne karakterin e personazheve te tij se poshtersia, genjeshtra, hileja jane burim I imoralitetit te nje shoqerie te tere e jo vetem I personazheve te vecante. Edukata e rendomte qe u percillet femijeve nga prinderit eshte nje dhuarte e ulet, e demshme e nenave te keqija, te cilat duke u nisur gjoja nga hijshia apo pastertia e tyre morale ndikojne negativisht ne edukimin e femijeve. Tek tipizimi I figures se te atit Helmer, perseri Ibseni me nje metode pershkruese elegante paraqet dukshem karakterin dhe pendimin e njeriut parimor, reagimin e menjehershem ndaj pabesise dhe genjeshtres duke bere qe krenaria e Nores te humbase aq shpejt dhe pendesa, ndjenja e fajita te mbuloje krejt qenien e saj. tani nuk ka me iluzione e shpresime pa vlere. Nora e kupton se ajo nuk eshte asgje vecse nje grua mendjelehte, nje injorante dhe nene  e rrezikshme. Te gjitha vlerat e saj tashme ishin tkurrur aq shume sa ajo s’kishte me personalitet ne familje, ajo s’ishte vecse nje kukull Brenda ne familjes. Ajo ishte kthyr ne nje loder dhe nuk ka force e as te drejte morale te dale para burrit dhe femijeve te saj. Ajo largohet me bindjen per te mos u kthyer me derisa te fitoje pergjegjesine mbi vete si nene dhe bashkeshorte.

Krijimtaria e Henrik Ibsenit ka luajtur nje rol shumë të madh në zhvillimin e dramaturgjisë dhe të teatrit europian në pjesën e fundit të shekullit XIX. Ai ka qenë dramaturgu më i madh i Europës Perëndimore në fund të këtij shekulli,duke pasqyruar më mirë se kushdo tjetër traditat realiste në dramaturgji. Bazat demokratike të krijimtarisë së Ibsenit spjegojnë kushtet shoqërore në të cilat zhvillohen heronjtë e tij, tregojnë rrënjët historike “të karakterit dhe të shpirtit të inisiativës”, që janë tipare të rëndësishme për shumë personazhe të dramave të tij – për patrioten e flaktë zonjën Ingra të Ostrogotit, për mbretin Gokon, për Brandin e pamposhtur, për Norën e ndershme dhe kryengritëse, për doktor Stokmanin,njeri i guximshëm dhe i patronditur,për zonjën Alving,e cila di të gjejë në veten e saj forcat e nevojshme për t’u ngritur mbi moralin e kohës,mbi iluzionet dhe gënjeshtrat që kanë sunduar për vite me rradhë në jetën e saj.

POEMA E MALLKUAR! – Nga TAHSIN XH DEMIRAJ

Dielli dhe rrëkerat »  e poetit Falli Haliti )

 

( PASKVIL)

 

Prolog .

 

Kur unë i thashë poetit Faslli Haliti se sot bëhet një mbledhje me krijuesit në gjimnaz, me siguri për poemën time do të bëhet, më tha Faslli Haliti, jo pa tronditje!. Nuk e besoj të jetë për poemën, i them unë. U bënë dy mbledhje për të, erdhën edhe nga Komiteti Qendror dhe Lidhja e shkrimtarëve dhe e artistëve… Jo, jo nuk ka kuptim… nuk ka fare kuptim,  them…Po, po për poemën, tha i nervozuar, poeti me bindje të palëkundur. Ai e ndjente. E priste, si duket…Nuk kanë ç’të thonë më për poemën, i thashë unë për ta qetësuar shokun.   I thanë të gjitha, ç’kishin për të thënë… e…, në rast se fillojnë përsëri, ti bëj një autokritikë dhe kaq… Thonë se ai i madhi vdes për autokritikë.

Por ja që paskan pas për të thënë akoma dhe sot pas 40 vitesh për poetin dhe poemën e tij të mallkuar, siç e quaj unë në mënyrë eufemike, sepse ja që e mallkuar qenka, gjersa vazhdojnë të merren me të dy gazeta: «Metropol» dhe «Republika»  I thanë të gjitha, ç’ishin për të thënë, por kur lexova në internet dy shkrime nga një apokrif i cili ishte botuar në gazetën  «Metropol», më 4 korrik, një javë para se poeti Faslli Haliti, do të merrte Urdhrin «Mjeshtër i Madh» nga Presidenti i Republikës dhe më 12 dhjetor 2012 kundër poemës së «mallkuar», «Dielli dhe rrëkerat». Pas 40 vitesh nga kjo poemë e cila u quajt nxirëse e realitetit socialist e që bënte thirrje me qitje të largët për përmbysjen e pushtetit popullor, tani po quhej një poemë glorifikuese dhe hyjnizuese që ngritka në qiell Diktatorin Hoxha. … E… në rast se fillojnë përsëri, i them Faslliut, bëj një autokritikë dhe kaq… Dhe ja që ata filluan përsëri kundër poemës dhe vetë poetin të cilin sot na e quakan një «apostull» të përbetuar të komunizmit; trumbetues të «lavdisë dhe madhështinë» së Enver Hoxhës, të partisë komuniste marksiste leniniste.

Poeti paska pas të drejtë atëherë që mbledhja në gjimnaz bëhej për goditjen përfundimtare të poemës Dielli dhe rrëkerat të cilën  dy kritikët dhe studiuesit Gjergj Zheji dhe Kudret Velça shprehen: «Nëse duam të gjejmë një vepër me të vërtetë kritike kundër realiteti dhe burokracisë komuniste të regjimit, atëherë duhet t’i referohemi poemës së famëshme të Faslli Halitit “Dielli dhe rrëkerat”. ( Tribuna demokratike 21 prill 1992)

 

***           

 

Atë fund marsi të vitit 1973, rreth orës 11, drejtori i Shtëpisë së kulturës së qytetit Vangjel Bardhi, tha se në orën 4, pas dite, duhej të ishim të gjithë në Gjimnaz se do të bëhej një mbledhje me shumë rëndësi, atje ku ishte shkruar kritika kundër poemës Dielli dhe rrëkerat të poetit Lushnjar Faslli Haliti nga dhjetë letrarët e rinj të këtij gjimnazi… Do të vijë edhe sekretari i parë i Komitetit të Partisë, më tha i shqetësuar drejtori! Kërkova Faslli Halitin, por nuk e gjeta në shtëpi. Ka shkuar në Tiranë,  më thanë ata të shtëpisë së tij. Pa shko edhe ti Tahsin, një herë e shiko se mos ka ardhur. Ai duhet të jetë pa tjetër këtu në orën katër. Për të bëhet mbledhja. Do të asistojë vetë anëtari i Byrosë Politike, shoku Rita Marko,  më tha i alarmuar drejtori i Shtëpisë së Kulturës.

Qenka serioze,  thashë me vete. Është i rrezikshëm ky Rita Marko. Ishte po ky që ia hëngri kokën shkrimtarit Bilal Xhaferri,  para disa viteve dhe pikërisht në një mbledhje të tillë letrarësh. Pjesa me pllaka gri para ndërtesës së gjimnazit, mbushur me nxënës dhe profesorë, spërkatej me ujë herë pas here, që të mos ngrihej pluhur e të tymoste, larg qoftë byroistin që pritej të vinte.  Qenka në rrezik Faslliu,  thashë përsëri, me vete…

Po ç’të ishte vallë…? Ku nuk më shkonte mëndja! Ç’të ishte kjo mbledhje me kaq urgjencë, sikur po sulmohej vendi…?

Pas pak, më gëzoi lajmi se anëtari i Byrosë Politike, nuk do të merrte pjesë në mbledhjen tonë. E kish kërkuar urgjent ai, i madhi i Partisë për një mbledhje më të rëndësishme në Tiranë. Kohëra të trazuara, të mjegullta. Mosardhja e byroistit, bëri që mbledhja të shtyhej për të nesërmen që këtë radhë do të bëhej jo në gjimnaz, por në sallën e Shtëpisë së kulturës,  në orën katër pasdite.

 

***

Rreth orës tre filluan të vijnë shkrimtarët e besuar, beniaminët e Partisë Nezha, Kongoli, Dinaku, Guga; pas tyre erdhi dhe grupi i krijuesve të rinj të rrethit letrar të gjimnazit: Ariani,  dy Vjollcat, Vladimiri, Bashkimi, dy Bujarët, Drita, Qerimi, Natasha, me mësuesin e tyre të letërsisë në krye të «gardistëve» të kuq.

Faslliun e dua këtu,  më tha drejtori. Ai duhet të jetë doemos këtu!

Po ju më thatë që ka shkuar që dje në Tiranë dhe, nuk e dimë nëse është kthyer apo jo.  E po sa më lajmëruan që erdhi, zbriti nga treni, më telefonuan nga stacioni…E paskan markuar të shkretin, i paskan vënë prapa hafije, thashë me vete.  Nisu me vrap, më tha drejtori, dili përpara te gjimnazi apo shkoi në shtëpi se mbase ka arritur. Nisu…!  I zbrita shkallët nga dy e nga tre.   Në kthesë për pak sa nuk theva kokën.  Te dera desh u rrëzova. Ika me vrap poshtë, përmes lulishtes dhe befas u takuam te depot e grumbullimit, pikërisht atje ku bëheshin gjyqet kundër armiqve të klasës, kulakëve, të deklasuarve, tradhtarëve… Shpejt, i thash Faslliut, me një frymë… Ty po të presin.  .  E di, e di, më thanë ata të shtëpisë. Me siguri për poemën do të jetë, thotë Faslliu!. Nuk e besoj të jetë për poemën, i them. U bënë dy mbledhje për të, erdhën edhe nga Komiteti Qendror dhe Lidhja e shkrimtarëve dhe e artistëve… Jo, jo nuk ka kuptim… nuk ka fare kuptim…Po, po për poemën time bëhet, tha i nervozuar, Faslliu .

Nuk kanë ç’të thonë më për poemën,  thashë unë, për ta qetësuar shokun.   I thanë të gjitha ç’kishin për të thënë… e…, në rast se fillojnë përsëri, bëj një autokritikë dhe kaq… Thonë se ai i madhi vdes për autokritikë, paçka se atyre që bëjnë autokritikë ua merr shpirtin duke u thënë, thellohu, thellohu, me një fjalë futuni vetë në dhè, vazhdova për ta bërë Faslliun të qeshte. Po Faslliu  ishte bërë helm.  Nuk më duket se do të kalojë kaq lehtë, Tahsin…, kërkojnë kokë turku këta, më tha Faslliu duke tundur kokën me nervozizëm.

Nuk kanë ç’të të bëjnë. Ti biografinë e ke në rregull, veç nxito… e… mos e jep veten, qëndro gjakftohtë…Arritëm me një frymë në Shtëpinë e Kulturës ku, salla ishte mbushur plot e për plot.

 

***

 

Të gjithë e përpinë me sy Faslliun që zuri vend në radhën e tretë të sallës, afër shokut të tij më të besuar, Halilit. Unë u ula në radhën e parë. Ndërkohë hyri Sekretari i parë. Të gjithë u ngritën në këmbë. Sekretari bëri shenjë me dorë që të uleshim dhe ne u ulëm. Në presidium zuri vend,  pranë Sekretarit,  shkrimtari Kongoli si krahu i djathtë i tij për çështjet e letërsisë dhe arteve. Fjalën e mori sekretari i parë i komitetit:

Dua që secili të më flasë për krijimtarinë e tij, tha Sekretari i parë. Në sallë nuk dëgjohej asnjë pipëtimë. Nga korridori vinte një erë jo e këndshme. Ngjitur me derën e sallës së mbledhjeve, ishte studioja e instrumenteve të frymës. Ngaqë pastroheshin rrallë, ata lëshonin një erë sekrecionesh si uthull e fortë, trazuar me amoniak, apo si shurrëtore e palarë prej kohësh gjatë gjithë verës…Mbylleni atë derë,  urdhëroi Sekretari i parë i Komitetit të Partisë.  Rrëmbimthi u ngrit drejtori dhe e mbylli. Qetësi nënujore. Dëgjohej vetëm një mizë që përplasej nëpër xhama; të mbledhurit kthenin kokat herë pas here andej nga vinte zhurma e mizës, nga që nuk dinin ç’do të bëhej e s’dinin ç’të thoshin…Sallën e kishin mbushur militantët partiakë që do t’i hidheshin në fyt poetit nën dirigjimin e vetë sekretarit. Madje disa pseudoletrarë, amatorë, ishin porositur e përgatitur të diskutonin me letër si Koli Ll.,  Mihal N., i famshmi Themi Ndreka i cili i shkruante letra Enverit, gati çdo javë. Por tamam këtij ia ngatërroi fletët e diskutimit humoristi i talentuar Gori Prifti.Themiu u ngatërrua keq e u bë qesharak, aq qesharak sa përkrahësit e poetit në sallë, u shqyen gazit… Sekretari i parë pa nga shkrimtari Kongoli G. Të cilin e kishte në krah. U duk sikur po i thoshte: Kështu i paske përgatitur militantët e Partisë ti…?   Shkrimtari atëherë, u bë baltë në fytyrë. Mirë de mirë! Po ai Faslli Haliti  është këtu…?  pyeti sallën Sekretari.  Këtu jam, tha Faslliu dhe u ngrit në këmbë disi i qetë.

Pa na fol për atë krijimtarizezën tënde, i tha sekretari poetit. Faslliu  dukej sikur po i ngarkonin dy kuintalë peshë mbi supe.  Pa na thuaj një çikë, i tha prerë sekretari, ç’të shtyu ty, të shkruash poezi të tilla katran me bojë, si këto : Njeriu me kobure, Zhurmë, Djali i sekretarit,  Njeriu i zi,  Çifligu… Pa na thuaj këtu, ç’ke dashur të thuash me to; sidomos me poezinë Çifligu, çifligjet ua mori reforma agrare çifligarëve. Ç’na përrallis ti, apo do që t’u kthehen prapë atyre…? Po me ato vargjet yrnekë: Rroftë dielli President i plazhit e,  ku di unë… Kush të shtyu të shkruash poemën katran me bojë Dielli dhe rrëkerat, Tirana?  Tirana e gjithë jo, xhanëm, se në Tiranë  jeton e punon edhe shoku Enver, po e kam fjalën se kush të shtyu nga ata rrufjanët politikë, për të cilët flet shoku Enver në fjalimin e tij historik,  mbajtur në Presidiumin e Kuvendit Popullor…? Të gjithë hapën sytë të habitur… Sekretari i parë u marrka edhe me leximin e poezive…?! A ka kohë ai të merret edhe me poezi…? Çudi si i ditka të gjitha…?  Ia ka shkruar ai që ka në krah. Nuk e sheh sekretarin si ia hedh sytë letrës që ka përpara…, i mërmëriti tjetri shokut që kishte pranë…

Nuk kam ç’të them shoku sekretar… Unë i  bëj poezitë dhe i dërgoj për botim… tha poeti që qëndronte vazhdimisht në këmbë,  si para një gjyqi apo autodafeje mesjetare. Ai deshi të ulej, por sekretari e urdhëroi të qëndronte në këmbë… Po, po, e dimë këtë. Për botimin e tyre do të përgjigjen ata që t’i kanë botuar. Ti do të përgjigjesh për veten tënde… Ç’të shtyu të shkruash poezi të tilla katran me bojë..? Realiteti, lufta që bën Partia kundër burokratizmit, u përgjigj poeti i gozhduar. Po pse more ti, ky është realiteti ynë socialist…?  Do të flasësh si duhet ti,  apooo…,  shkreptiu sekretari. Faslliu  u ul, por sekretari e ngriti përsëri dhe ai ndenji në këmbë gjatë gjithë mbledhjes e cila zgjati gati 10,  12 orë. Dashakeqët i hidhnin sytë me urrejtje dhe ngriheshin nga pak e merrnin poza kinezçe që t’i shihte segretari.  Dashamirët menduan se kaq e pati i ziu poet… Nuk të lejoj të flasësh me këtë gjuhë. Unë të ngrita që ti të reflektosh,  të bësh autokritikë të thellë e jo të bësh propagandë borgjezo-revizioniste këtu para hundës së partisë…, sekretarit të partisë, desha të them. Çohu dhe na thuaj,  kush të ka ushqyer me këto mendime të qelbura, reaksionare që ke arritur të bësh poezi të tilla të zeza si sera e Selenicës… Hajde çohu dhe fol ashtu si duhet, ndryshe…  Faslliu  u çua përsëri dhe s’dinte ç’të thoshte.

Realiteti,  shoku sekretar,  realiteti,  tha si i zënë në faj poeti e i gozhduar si në autodafetë e inkuizicionit mesjetar. Po pse, more Faslli Haliti, realiteti ynë është ky që paraqet ti në ato poeziçkat e tua…? A nuk e sheh ti televizorin…? Çdo ditë suksese,  suksese të reja në industri, bujqësi, kulturë, arsim, në art e letërsi, në edukimin komunist të masave; suksese në politikën e jashtme dhe të brendshme. Si është e mundur, nuk të bien në sy, ty, këto, more ditëzi… ?  Jo,  jo,  kështu nuk të lejoj të flasësh, atëherë le të lëmë të tjerët të flasin; të ngrihen e të flasin për krijimtarinë tënde katran me bojë, lirshëm, pa ndrojtje…Kush e do fjalën?, pyeti sekretari. U ngrit shkrimtari Lejfen, Kongoii G. i cili ishte sekretar i degës së Lidhjes, krahu i djathtë i KP dhe ekskluzivisht i sekretarit të Parë,  për letërsinë dhe artet.

Faslliu,  tha ai, ka bërë vazhdimisht poezi të gabuara. Ia kemi thënë disa herë në mbledhjen e  Degës tonë të Lidhjes… Faslliu  duhej të na dëgjonte ne që jemi  më me eksperiencë se ai, me formim të plotë të partishëm. Po ky dëgjonte dhe dëgjon vetëm një shkrimtar: Kadarenë. Po ne kemi fituar eksperiencë të gjatë në letërsi dhe kemi dhënë vepra të partishme, edukative, të shëndosha ideologjikisht e politikisht. Ne e shtruam për diskutim në mbledhjen e kryesisë poemëzezën Dielli dhe rrëkerat dhe i thamë se ishte e gabuar,  me përmbajtje armiqësore. Faslliu duhej ta griste atë poemë katran me bojë, siç e quajti me të drejtë dhe me gjykim të hekurt marksist-leninist, vetë sekretari i parë i KP dhe, jo ta dërgonte atë paçavure për botim… Po Faslli Haliti dëgjon vetëm Kadarenë, sepse për Kadare e mban veten ky poet i “madh”i Lushnjës që ne,  habitemi se kur na u bë kaq i madh, xhanëm, ky  p-e-o-t, siç e quan me të drejtë me ironi,  këtë, poeti ynë me partishmëri të lartë shoku Neza. Dhe ja doli ajo që thamë ne, që i solli kaq shqetësime Partisë dhe shokut Enver,  personalisht… Ai po gënjente. Në mbledhjen e kryesisë, nuk u tha ndonjë gjë nga këto që po thotë shoku Kongoli G. Këtu. Si anëtar i kryesisë së Degës së Lidhjes që isha u ngrita rrëmbimthi në këmbë,  përkundrazi dhe thashë, përkundrazi, ne të gjithë,  e pëlqyem dhe e miratuam poemën e Faslliut. Vetëm ti, shoku Kongoli G. nuk u prononcove se e paske ruajtur për këtu.  Të jemi pak më të sinqertë dhe jo të mundohemi të shkarkojmë veten tani, që po e shohim se poema doli e gabuar… Jo, jo, tha sekretari i parë, u shprehe gabim, ti shoku Tahsin, poema nuk është vetëm e gabuar, por është një poemë plotësisht me përmbajtje armiqësore. Ky farë poeti, apo p-e-o-t-i, bën thirrje që llumi, domethënë të deklasuarit,  të rrokin armët kundër Pushtetit Popullor.   Ja dëgjoni si thotë: Po të mungojnë gurët,  t’u thyejmë dhëmbët burokratëve. Po të mungojnë gurët, domethënë po munguan armët… E kuptoni se ç’farë ka katranosur ky poetziu këtu, apo jo…?  E kuptoni ju, që poema bën thirrje me qitje të largët që llumi të na marri pushtetin, të ngrihen në kundërrevolucion…? E dini apo s’e dini, ju se sa punë na ka prishur ky me këtë poemë?, klithi Sekretari sa kishte në kokën e tij staliniste – enveriste. U ngrita dhe thashë: Përpara dhjetë ditësh, në mbledhjen që u bë në këtë sallë ishin edhe shoku Pipi Mitrojorgji,  nga Komiteti Qendror dhe shkrimtari Teodor Laço,  nga Lidhja e shkrimtarëve dhe artistëve. Të tjera gjëra thamë ne, në atë mbledhje e, të tjera gjëra thanë edhe ata. Në konkluzionin e mbledhjes,  ndër të tjera, Teodor Laço tha se, në fund të fundit Pemën që ka kokrra godasin me gurë. Kemi besim se poeti Faslli Haliti nuk do dëshpërohet nga kritikat që iu bënë këtu. Unë kam besim se ai do të na japë më shumë fruta poetike, më të mira, më të ëmbla, më të pjekura.  Ai do të vazhdojë të shkruajë dhe ta pasqyrojë jetën tonë, ashtu siç e shikon ai me syrin dhe stilin e tij poetik origjinal, përfundoi shkrimtari Laço. Shprehja e tij se Pemën që ka kokrra qëllojnë me gurë,  u bë dhe mbeti proverbiale në qytetin tonë… Desha të them se poema,  përpara dhjetë ditësh, nuk u paraqit e tillë, siç po e paraqesim sot…, përfundova së foluri unë. Po, po, përpara dhjetë ditësh ashtu mund të ketë qenë… ashtu ishte përpara dhjetë ditësh, tha sekretari i Partisë, por ne sot diskutojmë në kuadrin e porosive të fundit, më të fundit që na dha shoku Enver në mbledhjen e fundit të Presidiumit të Kuvendit Popullor dhe nën dritën e këtyre porosive, duhet ta analizojmë krijimtarinë tonë…

Pa na thuaj ti,  Faslli Haliti, nga frymëzohesh ti, në krijimtarinë tënde, ku kullot ti që ke mbledhur gjithë këtë vrer, me kë shoqërohesh …?  Nuk di ç’të them,  tha poeti, i vënë me shpatulla në mur…, po i thoni ju më mirë ato që duhet; mua s’më mbetet tjetër veçse t’ju dëgjoj me vëmendje dhe të reflektoj…  Nuk di ç’të thuash ëëëë, tha sekretari, po,  poooo…nuk ke di ç’të thuash ti, sepse je i molepsur nga poetë të huaj që lexon në italisht, frëngjisht po, pooo… m’i kanë thënë shokët, i dimë,  i dimë të gjitha, nuk ka gjë që nuk di partia jonë syçelë… Dhe ju krijuesit e lexuesit që i keni pëlqyer poezitë e këtij poetuci, tregoni mosthellimin tuaj në vijën e drejtë të Partisë dhe kjo nuk ju falet, por në fund të fundit, nëse faji është kolektiv, përgjegjësia është personale, përfundoi sekretari i Parë i KP.  Për poemën dhe poezizezat e tij, mban përgjegjësi vetë p-e-o-t-i Faslli Haliti, tha ai me ton të sertë, ndërsa ju të tjerët që i keni pëlqyer, pas kësaj mbledhjeje duhet t’i bëni analiza të hollësishme çdo krijimtarie artistike,  çdo gjë duhet të kalojë në vrimën e gjilpërës… Është këtu ai që bën tregime, ai… si quhet ai, Jaçellari, më duket sikur quhet ?,  pyeti sallën sekretari Këtu jam shoku, sekretar! Pa Çohu! Ti,  qenke ai trimi që që na e ke ngritur në qiell Faslli Halitin në mbledhjen e kaluar?.  .  . ,  pyeti me ironi sekretari.  Nuk e ngrita në qiell,  shoku sekretar,  unë bëra vetëm vlerësime për poezinë e tij…,  u përgjigj tregimtari i talentuar,  Halil Jaçellari.   Diskutimin unë e bëra me shkrim,  në arkiv të Degës së Lidhjes e keni.   Mund ta lexoni,  tha Jaçellari.

Ja nuk e sheh…atë nge kemi ne të lexojmë diskutimin tënd…mirë,  mirë.  .  .  do t’i shohim edhe ata tregimet e tua…se lakra ke në kokë edhe ti,  si Faslli Haliti,  e kërcënoi sekretari i KP.  Dhe tani, të bëjmë 10-15 minuta pushim se na trullosi ky poetziu.

 

***

 

Vazhdojmë shokë me krijimtarizezën e Faslliut … Po, tha Dule Çaloku që mbahej si njohës i thellë i letërsisë. Ne nuk do të lejojmë, që armiku të depërtojë në radhët tona.  Unë i rekomandoj peotit që të lexojë Organizata e Partisë dhe letërsia e Partisë  të shokut Lenin, të lexojë gjithashtu dhe romanin Si u kalit çeliku të shokut Gorki dhe romanin Nëna të shokut Majakovski… Salla ia u shkri së qeshuri.  .  .  I ngatërrove ooo Duleee, i bëre lëmsh…,  tha Gori humoristi nga salla. Hajt,  hajt se i di më mirë se ju unë këto punët e letërsisë…,  kurse ju vetëm kujtoni se i dini vetëm ju.  .  .  Mos e ndërprisni!, urdhëroi sekretari, ai po flet me gjuhën e Partisë dhe të shokut Enver… Po këta nuk të lenë të flasësh o shoku Sekretar edhe duke ju pasur ju këtu…. eee… ku e kisha fjalën…?  Pooo,  të lexojë nga letërsia e popullit të madh kinez, sidomos romanin e shokut Lejfen që mua më kanë pëlqyer më shumë, jashtëzakonisht shumë domethënë. Ne more shokë,  ashtu siç na mëson Partia mëmë, nuk kanë ç’na duhen të marrim miell hua nga letërsia revizioniste e Bashkimit Sovjetik dhe nga bota imperialiste perëndimore… Ne kemi miellin tonë. Jemi të informuar se ky P-e-o-t-i në fjalë, siç e quan me të drejtë poeti i partishëm, komunisti Neza, merret edhe me lexime në gjuhë të huaja, sikur nuk i dalka gjuha e nënës, ç’i duhet këtij leximi në gjuhë të huaj, kur mund të lexoj, në gjuhën e bukur të të parëve tanë, në gjuhën e pellazgëve dhe ilirëve,  dua të them…, tha Dule Çaloku dhe pa nga sekretari për të marrë miratimin e tij.  Që merret me gjuhë të huaja, mire bën se kulture është, tha sekretari, sa për sy e faqe, por… Jooo shoku sekretar,  kundërshtoi Dule Çaloku me përkëdhekli,  unë do të thosha se nuk kanë ç’na duhen gjuhët e gjarpërinjve e neperkave… Arti ynë popullor është një botë e madhe… Unë, për shembull, kam lexuar Ashtu Myzeqe,  Epopeja e Ballit Kombëtar,  apo Çlirimtarët,  Lumi i tharë. Janë libra me nam këta, shoku sekretar… as bota nuk i ka libra këta libra.  .  .  Bravo Dule, që i paske lexuar këto vepra, tha dikush nga salla, po jo Lumi i tharë o Dule, por Lumi i vdekur….  Ku ka lumë të vdekur e lumë të ngordhur tek ne,  në Socializëm, more ti shok,  paske lakra në kokë,  më duket ti atje. Ka lumenj plot ujë e ndonjë lumë të tharë, delle, domethënë.

Të lumtë o Dule Çaloku, i dha zemër Sekretari i Parë i KP.

I kemi bërë që në shkollë, shoku sekretar dhe, nga kjo shkollë, ne kemi mësuar sesi të ruhemi nga revizionizmi, modernizmi e dekadentizmi në letërsi dhe në art, nga korentet reaksionare që kanë çoroditur dhe e kanë bërë lesh arapi botën perëndimore, tha i ngazëllyer Dulja, pas përgëzimit të Sekretarit të Parë të KP.

Shumë mirë fole ti Dule,  por nuk kemi kohë të zgjatemi.   Tani hyr në temë,  e kemi fjalën te krijimtaria jonë…dhe…konkretisht te poezizeza e p-e-o-t-i-t- tonë,  siç e quan edhe  ti Dule,  e orientoi Dulen Sekretari,  militantin e ftuar në këtë autodafe nga vetë ai personalisht,  për të kamxhikuar autorin e poemës katran me bojë.

Të them të drejtën shoku sekretar, unë nuk lexoj shumë poezi se kemi kaq shumë probleme…dhe…nuk e di se për çfarë bëhet fjalë konkretisht domethënë,  në këtë p-e-o-m-ë…, tha Dule Çaloku.

Në sallë u dëgjuan të qeshura…

Qetësi, qetësi, ju lutem, tha shkrimtari Kongoli G.  .  .

Po, mirë, nuk është e thënë që të flasim vetëm për poezinë, e orientoi përsëri, militantin e ftuar personalisht nga ai vetë, ju mund të flisni edhe për prozën edhe për artin obshe, në përgjithësi, domethënë…

Të them të drejtën, shoku sekretar, unë nuk lexoj shumë prozën dhe nuk e kuptoj shumë artin e pikturës dhe të s-k-l-u-p-t-u-r-ë-s, por ama solidarizohem plotësisht për atë që na mëson Partia dhe shoku Enver… Atë që nuk e pëlqen Partia, nuk duhet ta pëlqejmë as ne, e askush seee… Çfarë do të ishim ne pa Partinë, shoku sekretar…?  Hiç… bujq dhe barinj me lopë e me dele… Ja për shembull ne, po përgatitemi për festivalin f-o-r-k-l-o-r-i-s-t-i-k-, po mbledhim vargje për Partinë nëpër kooperativa bujqësore dhe kopshte fëmijësh dheee… të them të vërtetën more shokë,  kemi gjetur vargje që të habisin dhe jo si vargjet e këtij p-e-o-t-i-t që kemi këtu në mes tonë; vargje të tilla, se si i kanë krijuar, një zot e di, më falni,  natyra, desha të them e di. Ja dëgjoni për shembull: O Enver,  o Enver,/  E ke gojën me sheqer,/  Me sheqer e me hurmà,/  Lumë Partia që të ka… ose Qeveria Demokratike/ ka hapur shumë shkolla unike/Vëndin e parë, vëndin e nderit/ e mba shkolla unike e Fierit…e të tjera e të tjera. Ja, unë për shembull, dua t’i muzikoj këto vargje që t’i këndojnë me ooiii e me kaba, grupet tona polifonike dhe kështu të shkojmë me sukses në ngjarjen e madhe artistike të Gjirokastrës që bëhet në Tetor, në përvjetorin e ditëlindjes së shokut Enver. E… merreni me mënd se ç’do të thotë shoku Enver kur të dëgjojë vargje të tilla, një krijimtari të tillë, more shokë…,  pyeti sallën Dule Çaloku krenar që kishte mbrojtur vijën e partisë në art dhe letërsi.

Mirë o Dule, mirë, ulu tani që të ngrihet e të flasë ndonjë tjetër.

Dulja u ul jashtëzakonisht i kënaqur që komunikoi disa herë me vetë Sekretari i parë. Këtë ai do ta mbante mënd sa të qe gjallë dhe do t’ua thoshte me krenari të gjithëve dhe, do ta shënonte, mbase edhe në biografi si meritë…

Rrëmbimthi u ngrit përsëri, Dule Çaloku duke i kërkuar falje Sekretarit:

Më falni shoku sekretar se kam edhe diçka për të shtuar…

Po ti fole,  more Dule,  nuk kemi kohë të flasim sa herë të duam,  ia preu vrullin Sekretari.

E di, e di, shoku sekretar, por është e rëndësishme kjo që do të them,  kërkoj leje Dulja… E… më falni… ashtu është,  në fakt,  por unë dua t’i bëj thirrje p-e-o-t-i-t Faslli Haliti  që të reflektojë drejtë, në dritën e fjalimit të shokut Ramiz për kulturën dhe artet, siç thatë dhe ju,  si dhe sipas mësimeve të shokut Enver se… në rast se do t’i kishte studiuar ato,  nuk do të kishte devijuar. Ai të mbyllet dhe t’i studiojë thellë e më thellë veprat e shokut Enver dhe të na raportojë këtu,  pas një muaji. Kjo është eksperiencë nga shokët kinezë…,  e përfundoi porosinë e tij Dule Çaloku për të parë reagimin e Sekretarit.

Lere, lere se nuk kemi punë me kinezët.Të ngrihet një tjetër!, urdhëroi Sekretari …

Unë e njoh që në fëmijëri Faslliun, tha Thoma Lala, shef i kulturës në komitet  dhe, të them të drejtën, poema për të cilën jemi mbledhur e po e diskutojmë këtu si poemë reaksionare, nuk e kuptoj se si më paska pëlqyer mua që jam edhe shef i seksionit të kulturës! Nuk e mohoj,  më pëlqeu…

Që të ka pëlqyer e morëm vesh, tha Sekretari, por hë, pa na thuaj, shoku inspektor, fol, pse të paska pëlqyer poemëzeza, ku e ka të mirën ajo që të bëri ty ta pëlqesh…?

Po, ja unë pashë veten time aty, shoku sekretar! Ne jemi pesë vëllezër dhe motra të rritur e me prindit, flemë së bashku në dy dhoma, ndërsa ka familje me dy e me tre persona që marrin nga dy dhoma e një kuzhinë me aneks. Më drejtë duhet t’i ndajë Komiteti i Qytetit banesat.   Për këtë ka shkruar Faslli Haliti në poemën etij  dhe mua më duket se i ka rënë pikës…

Kujt i ka rënë more, fol më qartë!, i bërtiti sekretari shefit Thoma.

Burokratizmit, tarafllëkut, padrejtësisë në ndarjen e banesave, shoku sekretar…,  dhe jo Partisë.   Unë kështu e kam kuptuar,  tha shefi seksionit të kulturës Thoma Lala.

Ulu more aty e mos fol më,  vërtetë nuk e kupton ti,  shoku shef i kulturës se ky partinë dhe pushtetin i përplasë si deshët në poemëzezën e tij, domethënë paraqet jo unitetin që është një realitet, por dualitetin parti- pushtet i cili nuk ekziston, shkreptiu sekretari i Parë, kjo është dëshira e armikut që të na thyejë, të na fusë pyka në radhët tona… Dhe ti më thua se i ka rënë pikës… A e kuptoni se çfarë bëhet këtu në mes tonë,  nën dritën e diellit…? Futen pyka në unitetin tonë… Po pse more Thoma Lala,  që të kemi bërë edhe shef, pse për një dhomë e shitke ti Pushtetin tënd,  Pushtetin Popullor, domethënë?.  .  .

Jo,  po…,  guxoi të vazhdonte shefi Thoma.

Ulu të thashë. Nuk ka jo, jo…e po, po…këtu. Hajt, pa do ta shikoj unë punën tënde… Tjetëri, urdhëroi i nxehur Sekretari, të ngrihet e të flasë një tjetër për së mbari, jo si ky biçim shefi kulture që e pastë harram besimin dhe vlerësimin që i kemi dhënë, n, partia!

Të gjithë shihnin me bishtin e syrit njëri tjetrin dhe heshtnin…

Këtu nuk bëhet fjalë për një poemë apo për strehimin, siç mund ta trajtojë ndokush. Kjo poemë është një bombë në unitetin Parti-Pushtet-Popull; ajo na përçan dhe na hedh kundër njëri-tjetrit, bën të kundërtën e asaj që thotë Partia, asaj që kërkon Partia… Faslli Haliti në tërë krijimtarinë e tij ngre probleme që nuk shpien ujë në mullirin e Partisë, por në mullirin e armikut; ka shumë ekuivokë nëpër vargjet e tij, sytë e tij shohin vetëm zi; ky është problemi që na shqetëson ne, Partinë, domethënë. Koka e tij është e mbushur gjithë lakra. Jemi të informuar se bisedon për ca tema të çuditshme si për hermetizmin e për teorinë e ajsbergut,  për Përroi i ndërgjegjes të Jumgut e, ku di unë si dhe për ca Fije barishtesh që s’i hanë as lopët e kooperativës, të një kalemxhiu amerikan; për Ezrail Pundin ( Ezra Paundin ) e për një farë Dar –  a nuncion,  ( D’Anucion ) Ivan Andriçin,  ( Ivo Andriçin ) për Jevg-tushenkon, ( Jeftushenkon ) për Prushtin ( Prustin ) e për një farë Kafkë varri e Xhuxhjisin ( Xhoisin ).    Sekretari e pa me inat shkrimtarin Kongoli G.  që nuk ia kishte shkruar me shkrim të qartë e të kuptueshëm emrat e shkrimtarëve të huaj modern,  prandaj ai po i lexonte me vështirësi dhe me gabime dheee… mbi të gjitha ky na ngre në qiell,  bile edhe mbi Enver Hoxhën,  atë Kadarenë…

Po t’i kritikosh Kadarenë, Faslliut,  ky të vret për të,  e ndërpreu librazhjoti Murrash N,  poeti i besuar i Komitetit të Partisë dhe i vet sekretarit të parë.

Jo, jo, për të të vrarë, jo xhanëm, se është Partia këtu që të tredh,  pooor…nuk ka pse ta ngrejë aq lart Kadarenë, gati edhe mbi shokun Enver… Vërtetë është shkrimtar i mirë por ka edhe të tjerë të mirë,  nuk është vetëm Kadareja deeeee

Kur ishim në Universitet, tha poet librazhjoti Murrash N. që u ngrit pa kërkuar leje,  në një konkurs letrar, organizuar nga Universiteti, unë mora çmimin e parë, ndërsa Kadareja mori Opingën e Sheros.   Nga na u bë gjeni ky Ismaili që na e ngrenë kaq lart? Faslliu   duhet të rezervohet, kur jep këto konsiderata të skajshme.

Akoma pa u ulur poeti i partishëm Neza, u ngrit letrari amator Nase G.  Ja ku të shpie rruga e keqe,  kur nuk na dëgjon edhe ne, tha Nase G.  Sekretari, si  e pa që Nase G. kishte ende për të folur, nuk e uli, por e la të ligjëronte: Ne, vërtetë, nuk jemi artistë të mëdhenj, vazhdoi Nase G-ja, por kur i shërben vijës së Partisë, e ndjen veten të lumtur se ishte nëna Parti ajo që na hapi sytë. Ja, unë për shembull që sot do të isha në ndonjë fshat të humbur, jam p-r-e-f-e-s-o-r në gjimnaz… dhe,  sa të tjerë ka si unë… Partia, ka thënë shoku Enver, ka një tefter ku ajo t’i shënon të gjitha…dhe sa je në rregull me vijën e saj, ajo nuk e hap tefterin, por sapo ti e shkel vijën e saj, ajo e hap dhe shikon sesi ke ecur… Gabimi që ke bërë është një rrëshqitje apo, apo një predispozitë jotja. Unë mendoj se në rastin e Faslli Halitit, nuk kemi të bëjmë me një rrëshqitje, por me një predispozitë.   Ai nuk gabon për herë të parë… Dhe mbi të gjitha nuk kemi bindje se ai përsëri do të gabojë, sepse ai nuk rregullohet kurrë, nuk shëndoshet kurrë sepse nuk i shijon ushqimi i partisë.Tamam e the shoku Naser, ashtu është, e mbështeti Nase G-ën Sekretari. Faslli Haliti, i ka nxjerrë gjithmonë telashe Partisë në rreth dhe mua personalisht si Sekretar i Parë. Ky  ka krijuar pështjellim në KP. Sekretari deshi ta ndërpriste, por Nase G. bëri sikur nuk e kuptoi nga zelli që kishte për të thënë edhe të tjera nga ato të tijat…Se… Partia na dha lirinë dhe na e bëri jetën të lumtur, se për Partinë këndojnë edhe fëmijët, tha Nase G. Ja dëgjoni ju lutem këto, vargje xhevahire:

Moj panxhare,/ Moj panxhare/ Vendi ynë s’të njihte fare/ Ti ke qenë e harruar/ Në regjimin e kaluar…

e të tjera e të tjera si këto që i kam shënuar në bllokun tim,  në të cilin unë mbledh thesare nga letërsia dhe folklori ynë popullor… A ka vargje më të bukura se këta, do të thosha?.  .  .

Mirë, mirë o Nase…, tha Sekretari.  Jo,  po ky është arti i vërtetë,  ky është realiteti ynë, shoku sekretar dhe Faslliu duhet të thellohet, të mësojë nga ky art. Ja,  kjo është gjuha e thjeshtë e popullit dhe jo të na thotë: Rroftë dielli president i plazhit.   President kemi vetëm shokun Haxhi Lleshi, diell kemi Partinë dhe shokun Enver. Nuk duhet t’i konfondojmë gjërat. Ç’na qenka ky diell president i plazhit. Na paska plazhi President…! Kësaj i thonë lajthitje borgjeze, çoroditje revizioniste. Faslliu  duhet të mësojë nga populli e jo të lexojë nga amerikani Olltman ( Desh të thoshte Witman),  nga greku Jani Riçosi (Janis Ricos) dhe turku Nazmi Hiqimi ( Nazim Himet) e ku di unë… Ç’janë këto vepra more Nase?,  pyeti Sekretari.  Jo, të them të drejtën, unë merrem me historinë dhe me marksizmin por jam i informuar për sa thashë dhe kam mbajtur shënime në një mbledhje përpara ca kohësh, një apo dy vjetësh, më duket, kur Faslliu  bisedonte me ca të rinj të gjimnazit dhe u fliste atyre për këta poetë… Ishin vite që kishte filluar një farë liberalizmi dhe frynte një erë ndryshimesh të dyshimta, kur Radio Tirana jepte edhe muzikë të huaj në anketën muzikore, ishin vite të zeza që e prishnin atmosferën e jetës tonë të lumtur, që nuk kishin asgjë të përbashkët me jetën tonë socialiste dhe me artin tonë të kulluar të realizmit socialist… Tamam ato gabime ishin që çuan edhe në Festivalin e 11-të të këngës që Partia e dënoi me të drejtë… Mirë Nase, ulu. Të ngrihet ndonjë tjetër, urdhëroi përsëri, Sekretari.  U ngrit Faik P-ja,  një letrar që Faslliu  e kishte ndihmuar shumë në poezi.

Faslli Haliti, më ka ndihmuar vërtetë në artin tim poetik. Nuk e mohoj.   Por unë sa dua Partinë, nuk dua Fasllinë… tha Faik P. dhe volli një fuçi me vrer kundër krijimtarisë së poetit duke e paraqitur atë një krijimtari dekadente, reaksionare, të zezë…

Duke parë pjesëmarrësit në sallë që ishin trullosur me të tilla diskutime si gjellë qensh dhe se ora po shkonte 00,45 minuta, se kishim gati 13 orë të mbyllur,  në sallën e provave të Shtëpisë së Kulturës, kurse poeti 12 orë në këmbë…Mora guximin e marrë dhe thashë: Unë mendoj se u thanë të gjitha në drejtim të poemës, për të cilën ne jemi mbledhur. Unë kam miqësi me Faslliun dhe kur poema u diskutua para dhjetë ditësh, ai më tha se lejen krijuese, prej gjashtë muajsh, do ta bëjë në Metalurgjikun e Elbasanit.

Jo, jo shoku Tahsin, ndërhyri Sekretari, nuk është nevoja të shkojë në Metalurgjik, mendoj unë. Kemi kooperativat tona bujqësore këtu, ku Faslliu mund  të vejë të punojë dhe të mësojë sesi nxirret buka dhe për kë duhet të shkruajë e si  të shkruajë. Apo jo shoku Faslli? A shkon në një nga kooperativat tona, për njohjen e jetës?

Po,  shoku sekretar,  shkoj!

Me gjithë zemër?

Me gjithë zemër!

Ah,  jo,  or jo,  as atje nuk zë mënd ti, tha sekretari nëpërdhëmbë me pesimizëm e mosbesime se mund të zinte mend ky poet gjoja mudern, qiftë në Metalurgjik apo qoftë edhe në kooperativë.  .

Ngrihemi!,  se u bë vonë, dha urdhër sekretari.

Të gjithë u ngritën si të mpirë… Dashakeqët dilnin nga salla të kënaqur, dikush fërkonte duart me gëzimin e njeriut të vogël, ne, shokët e poetit  dilnim të vrarë dhe të mërzitur nga ajo mbledhje gjyq, autodafe, kurse vetë poeti, as i gjallë e as i vdekur, mori rrugën, i vetmuar tutje në jugë të periferisë,  për në shtëpinë e tij. Ndofta ishte nata e parë që poeti e bënte vetëm atë rrugë se gjithmonë e kishim shoqëruar deri tek shkallët e shtëpisë e ai ishte kthyer përsëri me ne që të na shoqëronte dhe kështu disa herë na kishin zënë orët e mëngjesit me diskutime nga më të ndryshmet për poezinë, prozën, muzikën, pikturën, skulpturën, teatrin, estradën,  kulturën dhe artin në përgjithësi,  por edhe për burokracinë, politikë.  .  .

Atë mesnatë në fund të Marsit 1973, ndërsa fshesarët, si në një poezi të tij, nisin punën për pastrimin e rrugëve të qytetit, ndërkaq Partia në Lushnjë, kishte fshirë si plehrë poetin dhe krijuesit dhe artistët lushnjarë shkonin të këputur në shtëpitë e tyre, pasi kishin diskutuar për të tretën herë poemën e ’’mallkuar’’ sakrilegj,  Dielli dhe rrëkerat,  të poetit të tyre Faslli Haliti.

«Ah,  jo,  or jo,  as atje nuk zë mënd ti,  or jo…! kishte mërmëritur sekretari i parë»

Kjo shprehje e Sekretarit, e theri poetin. Ai  do të më thoshte në intimitet: Tahsin, ajo thënie e Sekretarit të Parë të KP,  është tinëzare, me të ai më paralajmëroi se konvaleshenca ime idelogjike në kooperativë do të jetë e gjatë,  shumë e gjatë. Dëgjova që i kërcitën dhëmbët…

 

Epilog 

 

Dhe poetin s’e gaboi intuita. Ai do të punonte gjashtë vjet në komunale e katër vjet në kooperativë, ku do të hapte kanale, vija kulluese; ku do të bënte kavalle në orizore; do të vadiste, do të

 

                                                    

 

prashiste, do të plehëronte me mut e me shurrë grunajat; do të korrte misër, grurë, oriz; ku do të vilte domate e pambuk; do të ngarkonte qerret me dega si asnjë poet tjetër i dënuar pastër, vetëm për krijimtarinë e ti, vetëm për poezitë e tij të thella realiste,  inkonformiste, vetëm për motive të pastra krijuese dhe për asnjë lloj motivi tjetër, qoftë edhe një grim motivi tjetër extaletrar, siç thotë ndonjë në një shkrim të tij në gazetën «Reblika» se, «Haliti nuk është dënuar për letërsi, me punuar në kooperativë, por për motive të tjera, brutale dhe vulgare». Dhe kjo thuhet, pikërisht në atë gazetë që e ka quajtur gabim një shkrim krijuesve të Degës së PR, të Lusnjës ku bëheshin insinuata e thuhej se poema e poetit «Faslli Haliti,… «Dielli dhe rrëkerat», (është) himni më i madh që i është kushtuar diktatorit Enver Hoxha…».

Ajo erë ndryshimesh që pati filluar aq e pati. Sipas porosive të atij të madhit, Shefit të Partisë, çdo gjë do të shkonte përsëri në ujërat e ndenjura.  Dhe Shefi i Madh i partisë do të thoshte si përherë atë shprehjen makabre se: ja na u prish gjiza neve që fshimë disa plehra, disa zhele, stracio politike,  artistike…!

Të na rrojë Partia!

 

Gjenovë, 2010                   

Në skaj të qiejve – Esé nga Artur Spanjolli

“Falë ligjeve të fizikës, shigjeta e kohës ecën vetëm përpara. Po të mos ishin këto ligje atëherë, ujrat nuk do të rridhnin në lumenj drejt deteve, shiu nuk do të binte, njeriu nuk do të ecte i mbështetur mirë mbi tokë, nuk do të plakej dhe ne do të jetonim në një gjëndje statike, si të ngrirë, pa kohë. Do të ishim një pikë në hapësirë ku gjithçka është e palëvizshme. Falë pra rrotullimit të hënës rreth tokës, asaj rreth diellit, që ne i japim kohës një kuptim. Deri këtu asgjë e re. Por mund të imagjinojmë një ekzistencë pa materje? Një ekzistencë të përbërë vetëm nga gjendje shpirtërore, ku llogjikisht ato më të lumturat do të kishin vëndin kryesor?! Në një botë të tillë, si në ëndërra, gjithçka do të fluturonte sipas dëshirave tona, sipas humorit tonë, sipas kujtimeve që chip-i i kujtesës do t’i servirte sipas vullnetit dhe kënaqësisë shpirtërore. Një botë pra fantastike, ku gjithçka do të varej nga ne. Meqë universi është i pafundë, meqë fantazia njerëzore është e pafundë, atëherë nuk perjashtohet fakti, që në këtë pafundësi kombinimesh në univers, të ekzistonte dhe një botë e tillë!” Këto gjera po mendonte Edi, kur i shtrirë duke medituar mundohej të kujtonte me ngulm, se kush kishin qenë momentet më të bukura në jetën e tij. Atëherë, kujtesa, sikur t’i ofronte dhuratën më të çmuar, diademën më të vyer të kurorës, vetvetiu filloi të shfaqte imazhet plot dritë të një pushimi. Shfaqeshin si në një film të kthjellët orët vezulluese blu, mbi një anije druri, dallgët plot shkumë të bardhë, rrëmuja e këndëshme e melodive, qielli i kaltër plot paqe, dielli me rrezet e tij zemërgjëre dhe flladi bregdetar plot erë të mirë jodi që i pë­rkëdhelte lëkurën. Ja pra, duke ndjekur një ëdërr të bukur pushimi,  ai do të kishte dëshirë ta përjetonte akoma, me shijen e fortë të përjetësisë atë moment sublim lumturie familjare. Por rrjedha e kohës është e pashmangshme, kthimi mbrapsh është vetëm një iluzjon i pafat i cili vetëm kënaq dëshirën tonë më të zjarrtë. Qënja njerëzore ishte e prirur të shkonte drejt kërkimit të lumturisë. Asnjë qenje e ndërgjegjshme besonte, nuk donte të shkonte drejtë dhimbjes, tragjedisë, varfërisë, shkatërrimit moral dhe shpirtëror. Pra, ai Edi, i zhytur në dritën e kujtimit, kujtesa i servirte tre sekuenca të mrekullueshme të jetuara në një ishull me familjen e tij. Ai, pra i shtrirë në kuvertën e anijes, duke krijuar kimera drite me sytë e mbyllur përdrejt diellit. Ai bashkë me familjen në një mbasdite që merrte zjarr nga dielli i qershorit në një shesh të Maltës. Më saktësisht në Medina. I veshur me këmishën e bardhë të lirit, pantallonat e teritalit, këpucët verore dhe kapelen me strehën mbrapsh. Ai pra, regjistronte ato momente të çmuara në kujtesën e ftohtë dhe besnike të celuloidit. Dëshira e tij e fshehtë për të përjetësuar momentet më të bukura, kishte bërë pra që teknollogjia t’a ruante të paktën të paprekur atë lumturi të skajshme shpirti, që gjithkush do e çmonte pa masë. Aty pra do të mbetej përherë, heshtja e nxehtë e një dreke mesdhetare, gurët e verdhë vullkanik të ndërtesave, pleqt e ulur nëpër hijet e sheshit dhe ajo ndjesi e fortë lumturie. Ai çlirim pa fund nga ankthi i mediokritetit, nga vrapi i jetës, ajo paqe çlodhëse, kur njeriu don veç të kenaqë shpirtin dhe trupin me bukuritë e natyrës dhe me atë ç ka njeriu ka ndërtuar në shekuj. “Hajde Aldi. Të bëjmë një fotografi bashkë!” i ishte lutur mamaja djalit të vogël. Ai, vazhdonte me kapriçot e tij. Ngulmonte akoma ti blenin një lodër. Bënte gjithmonë kështu kur iknin me pushime. Kishte mbi krye një kapele kashte, nga ato të cilat blihen gjatë udhëtimeve të shumta me emrin e qytetit të shkruar mbi një fjongo. Kishte gjithashtu veshur një palë pantallona të shkurtëra verore, sandale lëkure dhe i mërzitur nga entuzjazmi i ekzagjeruar e prindërve, donte të ikte gjethkë. “Je fiks si unë kur isha i vogël sa ty!” i thoshte babai Edi, ndërkohë që pretendonte një buzëqeshje dhe një përshëndetje për ta memorizuar përherë në celuloid. Të ishte një dëshmitar i kohës, një mbrojtës i flaktë i momenteve të bukura ishte një dëshirë e tij e hershme. Kish filluar shumë kohë përpara se të dilnin kamerat dixhitale për përdorim të gjërë, kur ai mundohej ti shkruante mbresat e tij. Një rekuperim kohe nëpërmjet emocjoneve të zemrës. Sheshi, kishte një histori shumëshekullore. Kishte parë dhe jetuar kushedi sa momente të tilla në jetën e vet të gjatë. Kishte parë tmerrin e shumë luftërave, deri dhe dyndjet turke. Ky qytet i heshtur, Il-Belt is-Sieket, kujtonte deri dhe të motshmit fenikas të cilët kishin jetuar këtu shekuj më parë. Kujtonte mirë udhëtimin e shën Palit, pasi anija i ishte dëmtuar në brigjet e Maltës. Kujtonte arabët të cilët e kishin rrethuan me mure të trashë në të largtin 870, duke e ndarë qytetin nga Rabat-i. Kujtonte tërmetin e tmerrshëm të 1693, kur kalorësit Maltez endeshin gjithkund si prinjës të vërtetë me mendjen drejt Tokës së Shenjtë. Kjo kujtesa e tanishme e grabitur nga teknollogjia ishte veç një grimcë e papërfillshme përballë oqeanit të kujtesës që ajo bartte. Edi vazhdonte të regjistronte, por asgjë nuk do ta shprehte, përveç fjalës, apo tingullit, apo ngjyrës së filtruar në ndërgjegjen e artistit atë moment përjetësie. Vetëm kujtesa e njeriut, memorja e gjallë, e filtruar në ndjeshmërinë njerëzore, mund ta bënte mrekullinë. Vetëm, koha e cila zbukuronte dhe sublimonte gjithçka të bukur, mund ta ruante atë sipas humorit të zemrës. Edi i dinte të gjitha këto, por i pëlqente të ndihmonte kujtesën herë herë gënjeshtare. Gjithçka do të mbetej përherë kështu, një fluturim i lehtë gimcash drite, një valle e shndritshme në formë hareje pa fund, mbi një sfond qielli të tejdukshëm si një shpirt i dlirë shenjtori. Për fat të keq, lumturia, si gjendje shpirtërore ishte aq fluturake dhe e shpejtë sa ikte gjithnjë me vrap, ndërkohë që dhimbja, trishtimi, ankthi, edhe pse njeriu donte ti kalonte shpejt, ato pra, momentet e rënda kishin gjithmonë efektin e kundërt. Ato pra, bëheshin si plumb dhe zvarriteshin në kalldrëmin e kohës. E bënin njeriun që ta ndjente peshën plot acid, atë zhavorr kërrcitës nëpër nofullat e rënda në shpirt. Edi pra, do të donte ti zgjaste këto çaste lumturie fluturake, kur ekzistenca ishte një flutur vezulluese shumëngjyrshe që praronte nga rrezet e diellit, ishte si një fllad plot parfum vere, nën hijen e butë dhe të këndëshme të një peme të gjelbër, (por e gjelbër plot dritë mahnitëse brënda, si e ndriçuar nga një perëndi e fshehtë) . Edi donte që gjithçka të ishte një hov rinor dhe plot diell përndritës ndjenjash të lumtura, kur zemra donte veç të lodronte si një fëmijë. Dhe ku bukuria e ekzistencës merrte kuptimin e saj më të thellë. Ja pra pse Edi mundohej ti kapte, ngjeshte, ti ngrinte ato çaste diku. “Eja Aldo. Eja ta bëjmë një fotografi bashkë!”, i thoshte. Dhe buzeqeshja pas një dreke të mirë me verë të bardhë dhe fruta deti  ishte aq e natyrshme, plot dlirësi të bukur. Përpara Kishës së shën Palit në Rabat, afër shpellës ku apostulli ishte strehuar dikur, e gjetën sheshin të mbushur me njerëz. Me sa dukej kish vdekur një person i rëndësishëm i qytezës së pushtuar nga dielli zemërgjërë. Ishte një qytezë aq e vogël, me rrugica të pluhurosura nga shekujt dhe harresa sa gjithë pleqt, si në Greqi, Sicili apo gjethkë, uleshin pranë pragur të shtëpisë, nën hijen plot dritë të nxehtë mesdhetare, dhe thyenin heshtjen e pasdites duke vështruar me sytë plot rrudha rrugicat pa shpresën e një rimëkëmbje. Të dorëzuar tashmë nga jeta, si marinarë në pencjon, prisnin orën e fundit, pa ankth, pa trishtim, por më një durim prej njeriu që e ka shijuar jetën. Pasi kaloi funerali, Jezusi fitimtar mbi vdekjen, me kurorën e tij të artë përreth kryes, me duart e hapura dhe veshjen e kuqe, i piktuaruar mbi fasadë, dukej sikur fliste nga pafundësitë e kozmosit. Premtonte ndoshta një përjetësi dashurie që e kishte shprehur me veprat e tij? “Nëse lumturia ka një emër!” mendoi, “atëherë ky emër gjendet diku këtu! Mes këtyre rrugicave të heshtura, në këtë qytet të humbur dhe të largët, ku momenti, me ulërima drite dinte ta shprehte gjendjen e vet të lumtur. Edi mendonte këto gjera dhe i pushtuar nga një ngazëllim i paparë, i përmbajti me zor lotët e një lumturie të thellë. Ngriti kryet dhe pa mozaikun e Krishtit. “Magnus, Sanctus, Cristus!” lexoi, dhe përqafoi fort trupin erëmirë të djalit dhe bashkëshortes së tij. Bënin shpesh përqafime grupi.

Ai do të donte, pse jo, një botë, një ekzistencë, (dhe nuk ishte e pamundur ideja e tij) ku ai, me vullnetin e tij, do të mund ta perjetësonte çastin më sublim, dhe ta zgjaste atë deri në pafundësi. Dhe t’i kalonte shpejt, momentet më të vështira të jetës. Do të donte një botë utopike ndjenjash ku koha të ishte vetëm një copëzim, përzgjedhje e momenteve të mrekullueshme, të paharrueshme. Ato që skalitnin mirë në kujtesë ndjenjën e bukur të lumturisë.

Malta e parë me sytë e një vizitatori ishte si një vegim erëmirë dielli përvëlues. I pushtuar gjithkund nga drita, arkitekturat, ajo tokë e thatë me shkurret si në shkretëtirë, hijet e lëvizshme të pemëve me muret epike përreth ku shushurima e gjetheve sillte ndër mënd këngën që vinte përtej shekujve. Gjithkund, gjithçka, e dinte mirë se do të jetonte gjithmonë brenda tij, por e trasformuar, e idealizuar ndoshta, sipas dëshirës kapriçoze të shpirtit. Kjo ishte parajsa që kishte njohur deri në ato momente. Të ishe aty me dashuritë e zemrës, i lumtur me atë ç kishte përreth. A nuk ishte lumturia e thjeshtë? A nuk kishte ajo nevojë veç për pak gjëra elementare? A nuk ishte ajo e bukur dhe e mrekullueshme? A nuk kishte nevojë ajo veç për pak momente të vrullshme drite? Në ndergjegjen e tij tashmë nuk quhej Malta, por Mjalta. Ato pallate me dritare të pergjumura, ai tis pluhuri shekullor mbi shkëmbinj pa moshë, dhe ai det i tejdukshëm ngjyrë turkeze ku peshq të kuq dhe blu shkisnin si në një botë ëndërre. Ishte një botë ëndërre. Një ëndërr e mrekulluar nga gjendja e tij shpirtërore. Edi rrinte tashmë mbi shkëmbinj. Ato të dy, Aldo dhe Mira. atje poshtë mes dy shkëmbinjsh, notonin të lumtur mbi një det vezullues plot jeshile, blu dhe turkeze të tejdukshme. Dhe dielli, ai dielli i pashmangshëm, lozonjar, plot rreze të bujshme që piqte lëkurën por dhe shtonte atë ndjesi gazi dhe ngazëllimi pa fund. “Eja Edi. Eja lahu me ne!” Ai tani po zbriste shkëmbin drejt atij deti si një shpirt i dlirë dhe i tejdukshëm blu, ku nuk gjen asgjë tjetër veç dashuri, dlirësi dhe bukuri. Mes gurëve të bardhë ku thyheshin këmbët e tyre nën ujë, peshq të kuq dhe vishnje shkisnin me tufa. Lodronte zemra si një fëmijë, kishte pasur pra, momente më të lumtura? Nga anija prej druri atje tej, dikush si me magji kishte ngritur zërin e manjetofonit. “The edge of Heaven!” i Wham-ave. Thyerja e dritës së kristaltë mbi sipërfaqen e lëvizshme të ujit, dukej si vallja e lumturisë në skajet më të largët të qiejve që njohim. Ka qenë vallë njeriu më i lumtur?

“Mira. Ne po shkojmë të marrim një akullore!”  tha dhe i kërkoi dorën djalit të tij Aldo-s. E bënë si lojë, të iknin duke rendur drejt dyqanit. Sheshi ishte i mbushur me turistë. Gjithçka ishte sistemuar nga dora njerëzore me një hijeshi dhe bukuri prej artisti. Harmonia e gurëve të skalitur nëpër arkitektura kishte bukurinë e qyteteve ideale të cilët vetëm nëpër ëndërra i kishte parë. Pasi morën akulloren e lëpinin tani të ulur në një stol nën hijen e një bliri të lartë. Ishin të bukura momentet mbas plazhit. Kur ato me lëkurën e përkëdhelur nga dielli, bënin një dush, hanin me ëndje dhe pastaj dilnin shëtitje me një ndjesi shlodhjeje dhe paqe të brendëshme. Ishte shumë bukur dhe shlodhëse të shëtisje me idene për të mos shkuar asgjëkundi. Thesht të shëtisje. Pushimi dukej pra si një arritje e qenjes njerëzore. Të shijoje gjithçka pa asnjë kokëçarje.  Njerëz të panjohur kalonin nga të tëra anët. Edi pati një deja vu. Iu duk sikur kishte qenë aty dikur, i shoqëruar nga dashuritë e jetës së tij, duke lëpirë akullore, në një epokë tjetër, në një dimensjon tjetër, në një frekuencë tjetër, dhe ai moment, nuk ishte veç shumëfishimi i një gjëndje shpirtërore që përsëritej në përjetësi, sipas shijes së zemrës. Gjithçka atëherë kishte ekzistuar, ekzistonte dhe do të ekzistonte gjithmonë. Veç perceptimi i tij, shqisat pra nuk ishin të afta ta deshifronin ta kuptonin. Atëherë, tek dëgjojne këngën e turtulleshave që dashurohen poshtë degëve, cicërimat e zogjve dhe këmbënguljen ulëritëse të gjinkallave, e dinte se ai moment i lumtur familjar mund, duhej te ishte gjithkund. Mund të gjendej në çdo parajsë që imagjinata njerëzore kishte shpikur. Mund të ishte në Shpirtin e Gjithësisë, mes njerëzve që i donte fort por të cilët gjendeshin larg, mund të ishte mes atyre që nuk jetonin më, ose në rrahjen e zemrës së një fëmije ende të palindur. Mund të ishte pra, falë lumturisë së çastit, në zemrën, në dashurinë e gjithkujt. Dhe kjo ishte e mrekullueshme. Një kohë pra, mund të ishte gjithë kohët, dhe një vend, gjithë vendet. Ky ishte pra privilegji i lumturisë, ku drita brenda tij e bënte të përhershëm, të pafundë. “Kurrë nuk kam qenë kaq i lumtur!” i pëshpëriti bashkëshortes e cila e shprehte tërë gazin e brendëshëm me dritën plot ekstazë që vezullon në bebet e sajë. “Përse të mos jetonte gjithmonë kështu njeriu?!” pëshpëriti duke lëpirë akulloren. Tek sheshi i vogël, Aldo, pasi kishte kullufitur akulloren me padurim, tani rendte pas një grupi pëllumbash të cilët fluturonin të trembur nga agresjoni i fëmijës. “Aldo.” I thërriste me zë të lartë. “Eja se do të tregoj diçka të bukur!” Por fëmija ishte i dhënë tërësisht me gjahun femijrorë të pëllumbave.

“Shpesh, kur shoh videot e vjetra!” tha Edi, ndërkohë që ndiqte me sy Aldo-n e argëtuar pa masë, “më duket se gjërat më të bukura në jetë, akoma nuk i kemi bërë!”

“Optimizmi është një filozofi shumë e mirë për të jetuar!” ia kthen Mira.

“Këto janë momente me të vërtetë të çmuara. Nuk kanë çmim. Janë ar i pastër për shpirtin. Unë nuk kam keqardhje. Pastaj mendoj, se ky çast nuk vjen më, por diku në hapesirë do të jehoj gjithmonë. Për këtë çast pra, një ditë do të kemi nostalgji. Do të ënderrojmë të ishim prap këtu. Gjithmonë. Pra ta jetojmë fort këtë çast!”

“Vetëm pse jeta është nje kalimshe, është aq e mrekullueshme!” shtoi ajo.

“Tani jemi këtu. Si në mes të një ëndërre të bukur ku ka veç diell, paqe, lumturi, dashuri për gjërat që po i zbulojmë për herë të parë. Netë të thella plot yje të panjohur, një det ku ëndërrat nuk kanë kufi dhe dielli i ngroh çastet me një mirënjohje qiellore, sikur të ishim mes lulesh erëmirë. Ja pra. Tani jemi këtu, dhe unë, nuk e di, por mua më vjen për të qarë! Ja, në një gjëndje të tillë shpirtërore do të doja një ditë të largët, ta mbyllja jetën. Kjo është dashuria. Dashuria e thellë për gjithçka!”

“Ti beson se parajsa ekziston?!” e pyeti ajo.

“Unë nuk e di nëse parajsa ekziston. Nuk kam qenë ndonjëherë përtej jetës. Por arrij te kuptoj një gjë. Nëse ekziston ka këtë shëmbëlltyrë. Ka këtë dritë përjetësie. Ka këtë bukuri të pashprehshme fjale, drite. Ka këtë erë të mirë familje, dhe shpirti pra. Shpirti yt, shpirti im, ndjejnë brenda këtë muzikë hyjnore dhe ku gjithçka është aq e bukur, aq e lehtë, aq erëmirë sa ti don të ndalosh çastin përgjithmonë. Ta shtrëngosh fort sepse don që ai çast mos të vdesë kurrë! Don të bëhesh i pafundë, i përhershëm!” ” Edi tha kështu dhe dy lotë të nxehtë i rrodhën nëpër faqe. Ai vuri syzet e diellit për të fshehur mallëngjimin, dhe u përqafuan tek stoli i drunjtë i atij vëndi të panjohur. Një muzikë e ëmbël ere, shushurimë gjethesh erëmirë, si një frymë hyjnore zbriste poshtë nga ai qiell i kaltër dhe dukej sikur bekonte gjithçka me pëshpëritje të padukshme.   Pak më larg ishte Aldo. Tani i ulur po përkëdhelte një qen të vogël leshator të bardhë. “Poeti im!” mendonte ajo dhe i përkëdhelte dorën.

“Koha është një kalimshe. Gjithçka tjetër është iluzjon. Janë ëndërrat, dëshirat tona, fantazia jonë që nuk mposhtet. Nuk dorëzohet dhe ne duam që gjithçka e bukur të jetë e përjetshme!” shtoi ajo.

“E din ti ç mendoj unë?!” tha Edi. “Unë mendoj se dashuria, jeta është diçka tepër e mrekullueshme dhe misterjoze për të qenë e rastësishme. Mund të jetë i rastësishëm kombinimi i elementeve në natyrë. Mund të jetë i rastësishëm që njeriu din të arsyetojë, por dashuria nuk mund të jetë e rastësishme. Është e pamundur! Këtu ka diçka shumë më të thellë këtu. Sepse gjithçka në natyrë është e dashuruar me diçka tjeter. Era me gjethet, deti me rërën, ajri më tokën, dielli me gjithçka, njeriu me yjet! Gjithçka është e dashuruar në natyrë!” Pastaj, mbasi ndezi një cigare shtoi. “Kudo ku kemi qenë bashkë. Venecia, Roma, Iskia, Barcelonë, Paris, Lisbona, kudo ku kemi kaluar momente lumturie, gjithmonë kam dashur me tërë shpirtin të mund ta lëçitja kohën, të ndaloja ligjet e fizikës dhe të mbetesha skllav i atyre momenteve!”

“Ah sikur të ishte e mundur!!!”

“Vetëm Jezusi e coptoi kohën fizike. Ai shfaqej në disa vende, u materializua gjithkund, ngjalli të vdekurin dhe shëroi të sëmurin. Duhet të jeshë hyjnor, të mund të bësh diçka të tillë. Ai po, që i mposhti ligjet e fizikës! Kjo tregoi se Drita e ka këtë fuqi!”

U ngritën. Mira kërkonte me ankth Aldo-n, i cili për disa çaste i kishte humbur nga rrezja e kontrollit. Koha në keto çaste të lumtura kalonte aq shpejt. Fluturonte si rrezet e diellit në një gjëndje gëzimi pa fund. Ajo kohë të cilën ligjet e fizikës e mbanin nën kthetra, por e cila në dimensjone të tjera, në frequenca të tjera jete kishte një kuptim krejt tjetër.

E kishin planifikuar prej shumë kohësh këtë udhëtim në Maltë dhe falë kohës, stinës dhe njerëzve, gjithçka ishte e bukur dhe e organizuar si duhet. Shëtitjet pas darke. Ditët e plazhit tek pishina pranë hotelit, shëtitjte me autobuzë nëpër qytetet e tjera të ishullit. Në ishullin e Gozzo-s, u mahnitën fare nga bukuria e pejzazhit. Emri Gaulos, vënë për shkak të qarkores së rrahur nga dallgët, e kishte prejardhjen nga greqishtja e lashtë. Aty morën vesht nga ciceroni se në vitin 1551, turqit i kishin marrë të tërë banorët e ishullit dhe i kishin dërguar në Libi nën kërcenimin e armëve. Ishte e pa imagjinueshme, si mund të dëboje një popull të tërë nga trojet e veta! Të tre ishin shumë të lumtur dhe ajo lumturi zgjati plot 7 ditë. Një lumturi aq e thellë, aq e mallëngjyeshme, aq e bukur dhe me dritë. Një lumturi e cila me siguri shëmbëllente me atë parajsën e imagjinuar nga të gjithë njerëzit nëpër kohëra, epoka, vende të ndryshme të botës.

Artur  Spanjolli

XIII – 2020 VITI I AT GJERGJ FISHTËS: MIKROBËT E GJUHËS SHQIPE – Përgatiti Fritz RADOVANI

XIII – 2020 VITI I AT GJERGJ FISHTËS : MIKROBËT E GJUHËS SHQIPE – Përgatiti Fritz RADOVANI

 

SAMARKANDA – Poemë nga ROBERTO VECCHIONI – Përktheu FASLLI HALITI

 ROBERTO VECCHIONI – NOMINUAR PËR ÇMIM NOBEL 2013

 

 

Michele Massimo Roberto Flack, i njohur si Roberta Flack (Carate Brianza, 25 qershor 1943) është një këngëtar-kompozitor, lyricist, shkrimtar dhe poet italian.

Ai ka fituar katër çmime të mëdha të muzikës italiane: Premio Tenco në vitin 1983, Festivalbar në vitin 1992, Festivali i Sanremo dhe MPB Çmimi i  kritikës Martini në vitin 2011. Vecchioni ka fituar gjithashtu Çmimin Antologjia Lunecia;  konsiderohet ndër këngëtarët më të rëndësishëm italianë, me ndikim dhe stilistikëheterogjen: në punën e tij, ai është aplikuesi, është duke u gërshetuar me mitet e ndryshme të historisë, letërsia apo arti, ky i fundit huazuar, jo aq shumë për të përshkruar veprat, dhe jo si një mënyrë për të përfaqësuar një pjesë të vetes.

____________________________________________________________

 

Është nominuar edhe për Çmimin Nobel për Letërsi për këtë vit, 2013 (nominim të cilin kur e mori vesh tha: Është një shaka dhe deklaroi:  Çmimi Nobel është shumë për mua, unë nuk do ta fitojë atë kurrë, por jam krenar për nominimin. Itali, ndërkohë, vazhdon të më fyejë.

 

 

 

SAMARKANDA

 

Na ish një festë e madhe në kryeqytet

sepse lufta mbaroi.

Ushtarët  u kthyen të gjithë në shtëpi  dhe i hodhën

uniformat

Nëpër rrugë vallëzohej edhe pihej verë,

muzikantët u binin veglave pa pushim.

Ishte pranverë dhe gratë, më në fund,pas shumë vitesh

mund të përqafonin përsëri burrat e tyre.

Në agim u shuan flakadanët

dhe qe pikërisht atëherë kur midis turmës,

për një çast, një ushtari iu duk sikur po shihte,

një grua të veshur me të zeza

me sy të ligë.po e shikonte

Qesh, ti qesh, qesh akoma,

Tani lufta nuk ngjall më frikë,

digjen uniformat në zjarrin e perëndimit,

të djegë në gojë dhe vera e kuqe me tepricë,

muzikë litavresh  deri në agim,

ushtari që gjithë natës vallëzoi

pa mes turmës zonjën me të zeza,

pa që po e kërkonte atë dhe u tmerrua.

 

” Shpëtomë, shpëtomë, sovran i madh,

ndihmomë të iki , të iki që këtu,

në paradë ajo më rrinte pranë,

dhe më shihte me ligësi”

“Jepini, jepini një bishë,

birit të vetëtimës, i denjë për mbret,

shpejt, më shpejt, sepse mund të na ikë,

jepini bishën më të shpejtë që gjend të jetë.

 

«Vrapo kalë, të lutem vrapo

gjer në Samarkandë unë do të të ngas,

mos u ndal të lutem, fluturo

vrapo si era, që do më shpëtojë

oh oh,kalë, oh oh kalë,oh oh kalë,oh oh kalë, oh oh

 

 

Lumenj, pastaj fusha, pastaj agimi vjolë,

të bardha kullat që preku më në fund ai,

por ish mes të turmës ajo zonja me të zeza

i lodhur së vrapuari përkuli kokën e tij:

“A ishe ti, mes turmës së njerëzve në kryeqytet,

di që më shikoje me ligësi,

ika tutje mes bulktheve, gjinkallave vetë,

ika larg, por ja po të gjej këtu përsëri! ”

 

 

” Gabohesh, gënjehesh, gabohesh, ushtar

unë nuk të shihja me ligësi,

ish vetëm një vështrim i habitur ,

po ç’bëje ti pardje aq larg?

Unë të prisja këtu sot në Samarkand

ti ishe tepër larg dy ditë më parë ose tri,

u tremba që për të dëgjuar bandën

s’do vija në kohë këtu tek ti.

 

Po s’është edhe kaq larg Samarkanda,

vrapo kalë, vrapo për atje …

këndova bashkë  me ty gjithë natën,

vrapo si era që do t’na arrijë,

oh kalë, kalë, oh oh kalë, oh oh kalë, vrapo

oh oh kalë oh kalë oh oh kalë veri

 

 

Përktheu: Faslli Haliti