VOAL

VOAL

Unë, Biri Yt, Kosovë – Poezi nga ALI PODRIMJA

June 12, 2019
blank

Komentet

blank

Ne shqipot gjanat i vlerësojmë shumë, jetën jo Nga Leon Mirakaj

Diku në Velipojë u vranë për do çadra.

Meshkujt vdiqën, çadrat janë aty.

Në Vlorë u vranë për një kalë.

I zoti e perdor ende për të trasportu mall e për nderzim.

Tre vetë vdiqën për të.

Kali u ka bë me tre mëza deri tani.

Në Sarande u vra një djalë i ri për një parkim.

Parkimi, hoteli e deti janë aty.

Djali jo.

Në Milot, për një vijë uji u vranë!.

Vija eshte aty, gardhi e ura e Zogut po ashtu.

Dy burra e një fis i tanë, jo.

Ne shqipot gjanat i vlerësojmë shumë.

Jetën, jo.

blank

Në ishull Nga Florian Vlashi

Në mes ishujve Cikladë të detit Egje, rreth gjashte orë me anije nga Athina, ndodhet ishulli Naxos, një parajsë e vogël që ka një legjendë të bukur.

Legjenda thotë se kur Minotauri vritet nga Teseo, ky i fundit arriti të dalë nga labirinthi falë Fillit të Ariadnes. Teseo e rremben Ariadnen e bukur që i shpëtoi jetën, por e braktis atë në ishullin Naksos.

Dëshpërimi dhe zhgënjimi i Ariadnes është aq i madh sa lotët e saj e prekin Perëndeshën e dashurisë Afërdita e cila i thotë: mos u mërzit, ti do të kesh diçka më të bukur, diçka…hyjnore.

Dhe ashtu ndodhi.

Një ditë, mes një grupi ninfash që këndonin e vallzonin, Ariadna takon Dionisin, Perëndinë e venës i cili dashurohet marrëzisht me të dhe, në martesë, i dhuron një kurorë të artë të mbushur me diamantë.

Në ishullin parajsë, mes venave të mrekullueshme, ujrave të kristalta e muzikës së nimfave, Ariadna kalon pjesën më të lumtur të jetës së saj…

Por ajo nuk është hyjneshë, është njeri. Ndaj vjen një ditë dhe ajo ëmbëlsisht largohet nga jeta.

Pas vdekjes së Ariadnes, Dionisi vendos kurorën e saj në kupën e qiellit. Nga atje lart, ky kostelacion yjesh i njohur si “Corona Borealis” ndriçon edhe sot e kësaj dite.

Dhe kur dielli perëndon nga tempulli i Apolonit, kur hëna e yjet reflektojnë mbi det dritën e diamanttë, mjafton nje gotë ven nga mushti i Dionisit që të dëgjohet zëri i Ariadnes së bukur që thotë:

 

Mos u merzit…

blank

“Broduej i Tiranës” i Bedri Alimehmetit një krijim me vlera artistike dhe historike Nga Bujar Qesja, Mjeshtër i Madh

Mbarova së lexuari, ndoshta një roman për vete dhe për shokët, siç thotë autori. Ky libër nuk është shkruar nga Heminguej, as nga Tolstoi dhe Turgenievi, as nga Xhek London dhe Serevantesi, as nga Remarku dhe Stendali, as nga Hygoi dhe Mopasami, as, as…… As më shumë dhe as më pak, përfundova së lexuari ditët e fundit, një libër të një miku,, të një tiranasi, por edhe të një njeriu që e quan Durrësin – “Durrësi im, porta e Shqipërisë”. Libri titullohet : “Broduej i Tiranës” i autorit tiranas Bedri Alimehmeti,. Vërtet nuk lexova veprat e kolosove të letërsisë botërore, por shpejtësia dhe interesimi në rritje për atë çka shkruhej tek “Broduej i Tiranës”, ishte në përmasat e autorëve të famshëm.
Libri qe kishte si titulli tregimiin eshkrimtarit të njohur amerikan Xhon Rid “Një natë në Broduej”, u shit me një shpejtësi marramendase. Ishte etja e madhe e rinisë së fillimit të viteve 60-të, për të mësuar diçka më shumë për atdheun e Elvis Preslit, Frenk Sinatrës, Merilin Monrosë, Marlon Brando, Bill Halej, Otis Redit, Çobi Çikerit etj.
“Na mbytën këto emra rusë, foli dikush shkruan ndër të tjera Alimehmeti. Ngado që të ecësh, e ngado që të kthesh kokën, vetëm ato ndesh: pastiçeri “Moska”, bar “Krimea”, hotel restorant “Odesa”, pastiçeri “Vollga Don” etj. Do të ishte vërtet bukur, sikur rruga e jonë, që vërtet nuk është rrugë teatrosh, por ama me këtë ngushtësinë e saj karakteristike, dëndurinë e dyqaneve, me kalimtarët e shumtë, me pijetoret aq tërheqëse, ta kishte emrin “Broduej”. Dhe kur u ndamë se kush tha: “Nesër prap këtu në Broduej”.
“Broduej i Tiranës”. Një libër fantastik, pasi brenda një rruge 100 metra e gjatë, thuret filozofia e rinisë së viteve 60-të, e një rinie privuar të jetë e lirë nga diktaturë, por jo më pak ëndërruese se çdo rini e botës. Aftësia e autorit është përgjithësimi. Rinia e jonë vjen e ulet këmbëkryq, në atë memorie që nuk zbehet në jetë të jetëve, duke u përpjekur të thithë nga bota e zhvilluar më të mirën, më të bukurën, atë që e joshte dhe zbaviste. Autori duke qenë pjesë e familjeve autoktone tiranase, i përcakton pikat kryesore të rrugës Broduej, sipas zanatçijve të njohur të këtij qyteti. Ajo rrugë ishte frymëzim, ishte bota vetë, ishte ëndërr, ishte e ardhmja, ishte rinia e artë e viteve 60-të, ishte qendra ku mblidheshin të rinjtë dhe diskutonin me shumë kujdes, se mos ndonjë fjalë fluturonte ashtu pa dashur në tavolinat e punës së sigurimit të shtetit, të atij sigurimi që ta priste jetën si me thikë.
Të rinjtë takoheshin, duke u mbështetur në parvazet e mermerta të vitrinave të farmacisë Nr. 3 ose tek dyqani i luleve (sot lulishtja para hotel “Tirana Internacional”), ose tek rrugica pranë karrikes së Pac Llustraxhiut, ku mblidheshin futbollisët e Tironës, tek bomboneria “Odeon” përballë nëntëkatëshit, në krahun e Poliklinikës@. Në periudhën e dimrit rrinim brenda në Mapo, aty pranë ariut polar prej alabastre, gjithnjë stoik mbi banakun e repartit të bizhuterive. Kur gjendeshim me lekë shkonim e pinim nga një krikëll birrë tek”Tymi” i xha Andonit dhe perifrazonim Majakovskin. Dhe teksa mendohej të gjenim një emër të veçantë, që ta kënaqte rininë, me influenca të shijeve të kohës, del libri me tregime nga letërsia e huaj “Një natë në Broduej”. Dhe menjëherë emërtohet rruga më popullore, me një influencë të fuqishme masive, me një emër aq të dashur nga rinia tiranase e pjesës nga ish hotel Vjosa, duke iu ofruar zonës së Selvisë ngjitur me pazarin e vjetër, duke u tërhequr disi pranë kinema “17 Nëntorit”, e duke zotëruar një pjesë të rrugës së Dibrës. Dhe këtë rruge rinia e kohës, e quajti Broduej i Tiranës, ashtu sikundër një rruge në Nju Jork rruga “Broduej”. Një paralele me theks opozicioni ndaj regjimit, por me një fuqi të jashtëzakonshme shpirtërore në atë rini, që sot janë gjyshërit e denjë të një rinie vërtetë europiane.
Lamtumirë Bashkimi Sovjetik, fryn erë perendimore
Kam qenë 9 vjeç në vitin 1960, ndërsa Bedri Alimehmeti, ndër miqtë e betuar të mi në Tiranë, ishte 15 vjeç. E ndërsa fundi i viteve 60-të na shtoi edhe 10 vite secili prej nesh, duke rritur shkallën e përfaqësimit të bindjeve dhe dëshirave, të një rinie të ndërgjegjësuar për ecurinë aktuale të vëndit.
Prishja me Bashkimin Sovjektik, autori i këtij libri historik, i detyruar të mbetet “peng” i bibliotekave, nxiti botimet me theks perendimor. Është për ti ngritur përmendore përkthyesve tanë të jashtëzakonshëm Vedat Kokona, Dhimitër Pasko (Mitrush Kuteli), Eqerem Biba, Halit Selfa, Bujar Doko, Pashko Gjeçi, Jorgo Bllaci, Lasgush Poradeci, Gjon Shllaku, Nasho Jorgaqi, Sotir Caci, Hamit Kokalari, Merkur Alimerko etj, që përkthyen Stendalin, Viktor Hygonë, Prosper Merime, Teodor Drajzer, Anatol Franc, Gi dë Mopasam, Honore de Balzak, Dante Aligeri, Moravia, Lion Fojthvanger, Xhon Golsuorthi, Arçibald Xhon Kronin, Homeri, Tomas Man etj. Të gjithë këto janë autorë të kryeveprave botërore, romaneve “E kuqja dhe e zeza”, “Manastiri i Parmës”, “Viti 93”, “Karmen”, “Krimi i Silvester Bonerit”, “Perënditë kanë etje”, “Një jetë”, “Shtëpia misterioze”, “Zherminal”, “Paraja”, “Tre shokë”, “Të kesh e të mos kesh”, Plaku dhe deti”, “Lamtumirë armë”, ‘Çifutja e Toledos”, “Çoçarja”, “Saga e Forsajtve”, “Lulet e mollës”, “Dhe yjet rrinë e vështrojnë”, “Çitadela”, “Budenbrokët”, “Ushtarin e mirë Shvejk”, “Komedia Hyjnore” , “Iliada”, “Dhe yjet rrinë e vështrojnë”, “Njeriu që qesh” , “Etër e bij”, “Evgjeni Grande”, “Një jetë”, “Mont Orjol”, “Vanini Vanina”, “Gjeniu”, etj. Të gjithë këto krijime, fond i artë i bibliografisë botërore, lexoheshin me ëndje nga rinia e kohës dhe ndër to edhe nga autori i këtyre rradhëve.
Krahas letërsisë, vëndin e filmave sovjetikë e zunë filmat francezë, ku spikatnin interpretimet e papërsëritshme të Zhan Maresë, Zhan Gabenit, Bernard Biës, Zhan Pol Belmondo, Moris Rones etj.
Dhe autori i Broduejt kujton edhe filmat e shumtë të neorealizmit italian me artistë kalibri si Ralf Valone, Renato Salvatore, Klaudia Kardinale, Marçelo Mastrojani, Sofia Loren, Xhina Lolobrixhida, Antonela Lualdi etj.
Ku-kë-si qyteti i tre pyetjeve
-Doktori italian Massimo Inardi bëri surprizën historike
Është një befasi që vjen dimri i vitit 1961, në emisionin e famshëm italian “Rischiatutto” që drejtohej nga moderatori i jashtëzakonshëm Majk Bongiorno. I ftuar doktori Massimo Inardi. Rreziko duke luajtur, kjo ishte në esencë pjesmarrja në emision. Dhe Inardi fitoi atë mbrëmje 48 milion lireta. “Rruga” Broduej e ndiqte e tëra këtë emision shumë popullor. Kuptohej në mënyrë kladestine. Alimehmeti e sjell të freskët këtë Inardin, sikur emisioni të ketë ndodhur tani vonë. Majk Bonxhorno e pyet Inardin:
-Ekziston një qytet në Europë, emri i të cilit përbëhet nga tri pyetje. Ku gjëndet dhe cili është emri i tij?
Përgjigjen po e japim italisht, për të ruajtur fuqinë dhe befasinë e reagimit të Inardit.
“La citta esiste e si trova in Albania, si chiama Kukësi. Ku in albanese significa dove in italiano, Kë in albanese significa chi in italiano e si in albanesse significa come in italiano”. Surpriza vazhdoi të begasojë dhe trondisë shikuesit dhe drejtuesin e emisionit.
Bonxhorno formulon pyetjen e dytë.
-Ekziston një krahinë në Shqipëri, e cila mban për emër mbiemrin tim. Më thuaj si quhet ajo?
-Mirdita, ishte përgjigja e menjëhershme e doktor Inardit.
Kjo ishte lënda e parë, që u diskutua të nesërmen në mbrëmje nga djemtë dhe vajzat e Broduejit. Çdo shqiptar ndjeu krenari për përgjigjet e doktorit të paharruar italian Massimo Inardi.
Durrësi dhe durrsakët kapitull i rëndësishëm i librit
Në një anë kam të drejtë të ekzaltohem për botimin e këtij libri. Alimehmeti një kapitull ia kushton, vendlindjes time, Durrësit të mallit dhe sentimentit tim. Ky kapitull titullohet: “Durrësi im, porta e Shqipërisë”. Kam të drejtë ti jem mirnjohës Alimehmeti, që nuk e ndaj Durrësin nga Tirana dhe durrsakët nga tiranasit. Shkruan me mall, me emocion dhe letra e librit më duket sikur është lagur nga lotët e tij. Një 75 vjeçari, vitet 60 i duken më të ëmbël se mjalta, pasi është rinia e tij, një rini me ëndërra dhe dëshira, ku të rinjtë e rrugës Broduej, ishin shumë të organizuar, shumë të lidhur njëri me tjetrin dhe e donin Shqipërinë njëlloj si bota e qytetaruar e rinisë së vëndeve të zhvilluara.
Ja çfarë shkruan Alimehmeti në “Broduejin e Tiranës”:
-Sapo kalonim tunelin e Rrashbullit, deti çfaqej përpara befasisht. Gjithë ajo hapsirë ujore më krijonte një ndjesi të çuditshme në shpirt dhe në ato çaste me dkej vetja krejtësisht në kraharorin e ngrohtë të Durrësit tim. Nuk besoj që pas kësaj që thashë, të më paragjykoj kush. Edhe pse lindur e rritur në Tiranë në një familje autoktone brez pas brezi, përqëndrimi i së cilës daton me themelimin e qytetit, fakrtikisht Durrësin jo vetëm se kam ndarë nga Tirana, por këto dy qytete si ka menduar kurrë të shkëputur nga njëri tjetri. Kështu i kam konceptuar gjithnjë dhe cilido le të thotë ç’të dojë. Për mua si Tirana ashtu edhe Durrësi, kanë qenë dhe vazhdojnë të jenë ende sot e kësaj dite një i vetëm. Veçmas kësaj natyrisht jam i ndërgjegjshëm dhe nuk mund ta mohoj kurrsesi faktin, që një pjesë e kësaj dashurie e ka zanafillën në fëmijërinë e hershme. Ndaj kur të rritej, nuk do të nguronte të thurte disa vargje për qytetin e lashtë në brigjet e detit, nxitur më shumë ndofta edhe ngaqë më vonë pasi lexoi Heminguejin i qe fiksuar shprehja : “Në këtë botë vendi i fundit i lirë është deti”.
Ndjehesh i prekur dhe i privilegjuar si durrsak, ku shpirti dhe pena e Alimehmetit, ndalen nga traditat e hershme të lidhjes së Durrësit me Tiranën. Tiranasit që herët kanë bërë tregti me durrsakët, ku kujton famljet e famshme Shijaku, Dovana, Manushi, Myshketa etj. Gjatë luftës kur Durrësi u zbraz, durrsakët gjetën strehim në Tiranë. Aty bënë krushqi dhe vazhduan shkollat. Durrësi ashtuj si Tirana, kishin shumë emërtime të përbashkëta si kinema “Republika”, lulishtja “1 Maji”, hotel “Vollga”, pastiçeri “Tirana” etj. Vetëm Broduej nuk kishin durrsakët. Por inflencat perendimore në Durrës janë të hershme, ku edhe regjimi i rreptë komujnist nuk i ndali.
Durrësi mbeti për Tiranën portë hyrëse e perendimit. Marinarët durrsakët, me kulturë dhe aftësi profesionale sillnin revista ku flitej për kulurë dhe sport, ndanin sapu palmolive apo çimçakiza, sillnin rrobe ku shpreheshin shijet e modës nga vendet ku blihej malli, syzet e dellit dhe rrobat e banjos. Vajzat dhe djemtë durrsakë visheshin me shije dhe rroba të veçanta, falë këtyre marinarëve që shkelnin në shujmë porte të vëndeve të zhvilluara.
Alimehmeti kujton famën e djaloshit durrsak Tim Turra, që me intuitën dhe inteligjencën e tij arrinte ti përdorte sipas dëshirës marinarët e huaj. Madje në Durrës erdhi enkas një gazetar i huaj për të shkruar për Tim Turrën dhe është mahnitur nga shkalla sipërore e njohjes së disa gjuhëve të huaja. Botimi i shkrimit u shpërnda edhe në Durrës.
Pastaj në libër Bedri Alimehmeti flet për të rinjtë e basketbollit, siç quheshin Harlemat e Dhimtraq Gogës, për Niko Dovanën, për boksjerët durrsakë Sharra, Çeta, Allushi, Reçi, Bardheti, për atletët Rruf Kazazi, Pian Dhamo, Daut Falli, për volejbollistin Napolon Llalla, Lluka Prifti, Met Kthupi, për basketbollistët Dhimitraq Goga, Niko Hercek, Spiro Urumin, për notarët Bon Kadiu, Niko Kurani, Kastriot Karamuço, Hysen Haxhinë etj.
Ai ndalet edhe tek arti e kultura e njohur durrsake duke kujtuar Nikolin Xhojën dhe Spoiro Urumin, Vangjel Hebën, Donika Barçin, Teodor Rupin, Haxhi Ramën, Kadri Pirron, regjisorin Panajot Kolo, estradën e Durrësit me regjisor Gjergj Vlashi, aktorët Spiro Strati, Aleksandër Pepa, Enver Likmeta, Aishe Stari, Elibeti Tirana, xhezbanistin virtuoz Bebekun (Qendro Koçi), trompistin Enver Mara, instrumentistët Petraq Dhamo dhe Skënder Myshketa, këngëtarët Qemal Kërtusha, Sofokli Afezolli, Besnik Taraneshi, Liljana Gila etj.
Ndër të tjera shkrimtari i njohur Bedri Alimehmeti, i tërhequr drejt magjisë së Durrësit, kujton:
-Nuk ishin vetëm kaq, saktësisht duhet thënë se ndjesitë që na dhuronte ne djemve të “Broduejit”, Durrësi i viteve 60-të ishin të pafundme si deti Adriatik. Kënaqësi tejet të veçantë ishte për ne, po qe se na rastësiste, atë mbrëmje në xhiron e Durrësit, idenm si ajo që kryhej në bulevardin e Tiranës të shihnim Vera Bejën, që në sezonin veror eklipsonte një plazh të tërë me përsosmërinë e bukurisë. Pak ishte ta krahasoje me figurën e vajzës në mozaikun “Bukuroshja e Durrësit”, i sapo zbuluar në ato vite nga arkeologu i njohur durrsak Vangjel Toçi.
Vera Beja një vajzë e përkryer durrsake, meteor vezullues në qiellin shqiptar të viteve 60-të, veçmas bukurisë fizike mbi të gjithë kishte dhunti të veçanta shpirtërore. Me sjelljen, edukatën e kulturën të impononte respekt e admirim, por që fatkeqësisht ishte e privuar nga diktatura si dhe shumë të tjerë për të vazhduar studimet e larta, meqë ishte e bija e të pushkatuarit me grupin e deputetëve Shefqet Beja.
Të gjitha në një
Libri i Bedri Alimehmetit “Bridueji i Tiranës” ka ngjarje jetësore të mrekullueshme, që të ngjallin një mijë herë respekt dhe nderim, për një brez të artë, që ani që nuk kishin kushte dhe nuk mbështeteshin në idealet e tyre të lirë, në kultin e besimit dhe hpasirën e mendimit, bënë një opozicion mjeshtëror duke i thënë brenda familjes së madhe që quhej djemtë dhe vajzat e rrugës
“Broduej”, atë çka ndjenin dhe ajo që duhej të ekzistonte në fakt.
Regjimi shumë i fuqishëm diktatorial, nuk ia mundësonte daljen hapur të tezave dhe bindjeve të tyre, pasi pasojat ishin të tmerrshme, por ato gjenin forma dhe mundësi reagimi, duke ironizuar me shumë mjeshtri monopartitizmin e sëmurë, kultin e individit dhe bllokimin e zërit dhe mendimit ndryshe. Muzika e huaj, këngëtarët e famshëm italianë të brezit të viteve 60-të që janë me qindra, programet aq të ndjekura si festivali i San Remos, kanconisima etj. diskutoheshin gjërësisht në “Broduejin e Tiranës”. Autori i këtij librij të rrallë dhe të veçantë në llojin e tij, ka meritën që i sjell aq të gjalla dukuritë interesante të atij brezi, por falë edhe një memorie fantastike, jep shembuj e fakte që të rrënqethin mishtë, e të rrisin në doza maksimale dashurinë dhe nderimin të brezit të rrugës Broduej të viteve 60-të.
Bedri Alimehmeti, me ndjesinë e një shkrimtari profesionist, por edhe të një patrioti, të një djali tiranas që e don sa vetja qytetin e lindjes Tiranën dhe qytetarët e saj, ka hedhur në letër bukuritë e rralla shpirtërore të atyre djemve e vajzave, që flitnin pa frikë brenda gjirit të tyre, duke iu ruajtur provokimeve dhe agjentëve të shumtë të sigurimit të shtetit.
Prishja me Bashkimin Sovjetik, vizita e Çu En Lait në Tiranë dhe afrimi me kinezët, xhaketa me një mode tërheqëse e Skënder Hykës blerë në Amsterdam kur Tiranë luajti me Ajaksin në vitin 1970, gruaja ruse e Dritëro Agollit, kalimet nëpër Broduej të shkrimtarit të njohur Ismail Kadare e gruas së tij, shkrimtares nga Elbasani Helena Gusho, kalimet si sfilatë mode të vajzave të ambasadës polake në Tiranë, për dyqanin e luleve dhe miset e Broduej, duke përshkruar me penelata tërheqëse bukuritë dhe nurin mahnitës të vajzave tiranase, lulëzimin e artit figurativ dhe muzikës shqiptare, festivalin e 11-të të këngës, krijimtarinë e fuqishme muzikore dhe letraro artistike në Shqipëri, plenumin e katërt famëkeq, që solli kasapanën dhe duke bërë “gjakderdhjen” më të pashembullt shpirtërore të një kombi, çensurën e librave që botoheshin dhe filmave që çfaqeshin, për talentin e letërsisë shqiptare Mustafa Greblleshi dhe romanin e tij, themel i krijimtarisë së mirfilltë letrare “Gremina e dashunisë”,por që u burgos nga regjimi së bashku me shkrimtarët Petro Marko dhe Andrea Varfi, për Bitëllsat e Pogradecit me historinë tragjike të vëllezërve Darova, që ngritën në këmbë artëdashësit shqiptarë, për estradën e ushtarit dhe shpërthimin e Vaçe Zelës, për parkun “Rinia” e Tajvanin e soçëm, për artistët e estradës së shtetit dhe teatrit popullor, hoteli i famshëm popullor në plazhin e Durrësit “Breshka”, për pastiçeri “Tiranën”, Ferdinand Dedën dhe birrari “Partizani”, për “Vollgën” e Tiranës, për muzikën dhe ndjesitë e shpirtërave tanë, për frenimin e Ajaksit të madh nga bardheblutë e Tiranës, për flokëgjatin nga Belfasti Xhorxhi Best, koshi i artë i Oransodës nga Besnik Pëllumbi (Keçi), nga batutat e profesor Lymit, nga mbrëmjet emocionuese të dëfrimit ku këndoheshin këngët e Bitëllsave, të Adriano Çelentanos, të këngëtarëve me emër të muzikës së lehtë italiane dhe të asaj botërore dhe që ruheshin si në ilegalitet nga vetë të rinjtë se mos spiunoheshin dhe survejoheshin, futbolli i Tiranës dhe figura emblematike i kolosit të skenës Kujtim Spahivogli etj. etj.
“Brodueji i Tiranës” simbollizon çdo rrugë apo rrugicë në çdo qytet të Shqipërisë, ku kërkohej liri dhe demokraci në forma të ndryshme të reagimit popullor, por që sistemi i kohës i vrojtonte me kujdes, për t’i ndëshkuar me ashpërsinë dhe rreptësinë më të madhe.
Sentimenti i Bedri Alimehmetit është në përmasa drithëruese, duke nxitur të jem vetë i pari, e më pas secili prej jush për të bërë atë homazh të merituar, ndaj këtyre djemve e vajzave, që patën kurajon të sfidojnë diktaturën e të themelojnë rrugën historike, aq të dashur me emrin “Broduej” që Bedri Alimehmeti e kthen në himn nëpërmjet librit “Brodueji i Tiranës.
blank

BIOGRAFIA E SHKRIMTARIT DHE LETËRSIA… – Nga VISAR ZHITI

Nuk ka biografi shkrimtari që nuk zbrazet në veprën e tij letrare, madje ajo, jeta e tij, nuk mjafton dhe shkrimtari merr dhe jetë të tjera dhe shkruan dhe vepra të tjera, kështu deri në fundin pafund…
Por as letërsia e tij nuk është thjesht biografi e tij dhe cilado biografi, sido të ketë qenë, gjithsesi s’eshte letërsi, edhe pse jetët dhe veprat janë të lidhura midis tyre, ja, ashtu si enët komunikuese, më vjen krahasimi.
Në fund të fundit, mendoj prapë, se ato janë dhe tjetër gjë, madje edhe të ndara, po e vazhdoj krahësimin, ashtu si ena me atë çfarë ka brenda.
Nëqoftëse do të biem në biografizimin e letërsisë, pra, dhe ta gjykojmë atë të nxitur fatalisht nga biografia e autorit, atëhere duhet që një jetë zulmëmadhe plot lavdi e famë, të ketë dhënë dhe një letërsi të tillë, etj, atëhere duhet të detyrohemi të pranojmë që shkrimtari më i madh shqiptar mbetet të jetë Skënderbeu.
Është poeti ynë Kombëtar Naim Frashëri që do të shkruante poemën për atë, pa patur biografi kryengritësi dhe punoi në kryeqytetin e perandorisë me të cilën u përball Skënderbeu. Poetit tjetër Kombëtar, At’ Gjergj Fishta, iu persekutua vepra letrare për shkak të biografizimit barbar, kur sundonte Realizmi Socialist dhe po sipas këtij vështrimi, diktatorin Enver Hoxha e trajtuan dhe si shkrimtar kalibri, madje u arrit deri atje sa librin e tij memuaristik, të zakonshëm, “Vitet e vegjëlisë” t’ja kundërvenë romanit të shkëlqyer “Kronikë në gur”, autobiografik janë të dy dhe autorët janë nga i njëjti qytet, Gjirokastra.
Po hidhem në të kundërt, në jetët mjerane, bastarde të artistëve apo të përndjekura. Njoh bashkëvuajtës burgu, qendrestarë të lartë, që kanë shkruar vepra monumentale, dëshmi artistike që i mungonin letrave tona, por di dhe të rrënuar moralisht, të thyer, spiunë, por kanë dhënë vepra të arrira. Të qënit bashkëpunëtorë të Sigurimit të Shtetit nuk ka qenë pengesë, mbase as avantazh, që të kenë dhe poezi, krijimtari të lavdëruar.
Po marr dhe shembuj të huaj, se janë më sugjestionues: poeti amerikan Ezra Pound ishte fashist, u dënua dhe si i tillë, por atë e mbajnë si ndër poetët më të mëdhenj në botë të shekullit XX.
Pound mbështeti dhe promovoi bashkëkohësit T. S. Eliot, James Joyce, Robert Frost, Ernest Hemingway. Personalitete të tilla kërkuan dhe lirimin e tij nga burgu. Biblioteka e Kongresit Amerikan e nderoi me Çmimin “Bollingen”. Vepra e tij si poet nuk u gjykua prej biografisë së tij as si fashist e as si i sëmurë në spitalin psikiatrik. Po kêshtu dhe Majakovski, edhe pse Bolshevik i tërbuar, edhe në vepër, ai çmohet si poet futurist dhe në Perëndim…
Prapë nuk them se biografia e shkrimtarit nuk është e lidhur me letërsinë e tij. Shumë fort madje. Por, thënë thjesht, janë si pema e lidhur me frutin e saj, ku fruti s’është pema, askush nuk e ha sa krahu degën e mollës si mollë.
Ndoshta unë dukem disi tendencioz në mosbiografizimin e letërsisë, nga që vetë jam autor që kam qenë në burg, u dënova me 10 vjet heqje lirie për poezitë e mia, refuzova bashkëpunimin me Sigurimin e Shtetit, kjo e dokumentuar dhe s’dua të komplesoj asnjë koleg, por mbi të gjitha s’dua që krijimtaria ime, poezi, romane, ashtu siç janë ato, të varen prej biografisë time, por të bëjnë jetët e tyre të pavarura.
Më dhimbet dhe e dua letërsinë që erdhi nga burgjet dhe internimet, por nuk dua që të shihet vetëm si e tillë, kur ajo është natyrshëm letërsi shqipe.

blank

“ENDRRA” Nga Rudina Lohja Kurti

Më paska pasë marrë malli….
-Ajo ,nuk po shkon dot në botën tjetër-më tha zëri i cjerrë i një gruaje,kur hapa derën e shtëpisë.Ishte një zë si ato që po t’i dëgjosh në errësirë nuk i percakton dot seksin.Për një burrë të duket i pështirë ndërsa për një femër , i abuzuar që në moshë të njomë me alkool dhe cigare të shumta .
Ne,nuk kishim as pesë orë që e kishim varrosur dhe unë kuptova menjëherë se për çfarë po fliste gruaja e ndryshkur gjithandej.
-Po ti nga e kuptove këtë ?-lëshova pyetjen time unë , pak e lodhur,e mërzitur dhe në një lloj jermi negativ nga vdekja e parakohshme e Suzit ,nga ai varrim pa burrin pranë,nga dy kokat e përvuajtura të djemve që kishte lënë pas.
-…Dheu filloi të lëvizte ,kur ju u larguat …unë jam punëtore sherbimi ,por rri me shtëpi këtu pranë jush.Kur ju pashë në varrim,kuptova qe dicka e keni të vdekurën dhe erdha të lajmëroj.Shpejto se po ngryset dhe nuk do të kesh mundesi të punosh.Vdekja e dytë është më e rëndë se e para.Vrapo ta shpëtosh !-shtoi ritmin e të folurit gruaja,kur pa që unë kisha ngrirë tërsisht .Më pas mora veten dhe furishëm iu sula palltos,por kur dola,gruaja e shformuar ishte zhdukur.Mendova se gjithcka kishte qënë ëndërr ,ëndërr e brejtjes se ndërgjegjes ,pse e kisha lënë Suzin ,shoqen time të të gjitha kohrave, të vdiste .Fërkova sytë fort dhe kuptova se isha në një realitet të hidhur ,ku duhej të rrembeja këmbët dhe të ikja me vrap.Sa dola në rrugë një mjegull dhe shi i imët filloi të më shoqëronte vrapin tim që dukej se shkonte gjithnjë mbrapsht.Shiu të them të drejtën më bënte mirë .Më dukej se po dehej me vrapin tim,më vishte me lagështirën e duhur… ndërsa mjegulla me bënte si të padukshme nga kalimtarët .Në horizont shihja ditën që më një lloj pezmi po i linte vendin natës e unë vrapit tim po i merrja shpirtin për të kapur sa me shpejt lagjen e të vdekurve,lagjen e varreve,lagjen e varrezave.Kisha humbur krejt ne misionin tim dhe nuk po gjeja dot fjalën si i thonim ne atij vendi në perdorimin e zakonshem.
Vrapimi filloi te me ngadalësohej.Forcat po me rrëzoheshin dhe fillova të bëj vetëm ecje të shpejtë .-Si ka mundësi ata mjekë “të çmendur” e sidomos ai që i qëndroi për 6 muaj rresht tek koka e saj, nuk kuptoi se Suzi nuk kishte pranuar të ndërronte jetë .Dhe ja tani po ndodhte e pandodhmja.”Do Zoti të rezistojë e të më presë deri sa ta heq nga ai vend sterrë”-,mërmërita dhe kockat m’u zhyten më shumë në shi.
Ndoshta Suzi vërtet kishte vdekur,por nuk i kishte pëlqyer ajo bote dhe kerkonte të kthehej.Këmbëve i dhashë një shtysë të re.Kapa veten në vrapimin e dytë .Ajo,ndoshta po ndjehej keq brënda lotëve të djemve të vegjël dhe ka arritur të dalë.Dicka m’u lidh në grykë .Ndoshta kërkon t’i thotë fjalët e fundit Moit qe nuk arriti t’ia thoshte kurrë ,sepse diku larg,gojë të liga na thanë ,se është martuar.
Sytë m’u egërsuan dhe flokët më mbetën të ngrira në ajër .Nuk kisha kuptuar se dritat e qytetit i kisha lënë pas dhe i isha futur errësirës me një forcë të çuditshme dhe me ritmin e zemrës deri në shkallmim.
Nën syte e mi u shfaqen së pari lule pafund,mermer….kilometra mermer.Grumbuj dheu dhe unë si një somnambul , me ecje ku graviteti nuk ekzistonte gjeta pa vishtërsi vendin, ku para disa oresh kishim lënë Suzin.Gjeta plus disa zambakë të bardhë dhe një pllakë përkushtimi vënë ne krye të kurorave ,por qe nuk kisha kohë ta lexoja e të merresha me to…Ajo c’ka që më kishte thënë gruaja me zërin e çjerrë ishte e vërtetë .Një zë për ndihmë ndjeja në thellësi të shpirtit.Sytë ndjeja se më lëkundeshin dhe duart i vura në kerkim te Suzit.Më në fund arrita të bëhesha njësh me tokën ,me rrëpirën dhe ja ku u bëmë përsëri bashkë .Trupi saj çuditërisht shumë shpejt kishte marrë përmasat e një fëmije …Por,fundi fundit ç’rëndësi kishte….!?Sa trupa të vegjël jetonin e punonin në këtë botë .Mjaftonte jeta.Por zëri i brendshëm klithi.-Ku do ta çosh?Fëmijët do të ndjehen keq me rikthimin nënës me pamje dheu.Moi, burri i saj,kur Suzi ishte e bukur,kur për pak po bëhej deputete e një zone rurale, iku larg…iku të fillonte në jetë të re për të gjithë.
Tani…. me një Suz të tillë, ai ndoshta nuk do të vinte kurrë më.Shtyva tej klithjen që po më zinte grykën me një lloj neverie dhe trupin e Suzit e mbështjella me trupin tim për ta ngrohur ,për t’i dhënë ngjyrën e vijshmërisë.Megjithate… kishim mbetur në vend.Këmbët më ishin ngulur në baltë e ato nuk po merrnin përsipër lëvizjen për në qytet dhe për t’u larguar sa më shpejt nga ajo errësirë ngjitur në lagështirë. Atëherë me sy të ngulur nga qielli, kërkova të më çlironte nga makthi i baltes,nga makthi i pamatë i së nesërmes .-Shko ku të mundesh,vetëm mos e lër këtu!-ulëriu ndergjegja ime.Atëherë balta u zhduk dhe këmbët morën formën e eres.Nuk e ndjeja peshën e Suzit në krahët e mi, nuk ndjeja ma asnjë erë dheu, por vetëm të dridhurat e saj që bëheshin njësh me rrahjen e zemrës sime.Dalëngadalë një botë me mjegull më ndihmoi të hyja në qytet pa u vënë re.Këmbët ecnin pa asnjë komandë nga truri dhe përfundimisht nuk dija më nga shkoja.Suzi kishte mbyllur sytë dhe po flinte,ashtu si një javë më parë, kur e kisha marrë për darkë ne shtëpinë e familjes sime dhe ajo nuk kishte pritur të mbaronin gatimet,por ishte përfshirë e tëra në gjumë ,shtrirë në nje kolltuk të hapur.I kisha kërkuar të zgjohej,i kisha përkëdhelur kokën me flokët krejtësisht të rënë .Më pas me kishin pikuar lot në faqet e saj dhe atëherë ajo ishte zgjuar,por m’u pat lutur…. te mos e luaja që andej e ta mbuloja me një batanije tjetër, sepse kishte ftohtë. Ja dhe në këtë rrugë pa rrugë unë po e ngrohja me nxehtësinë e trupit tim pak e nga pak.Por, pamja e saj ishte po ajo. Padyshim ashtu do të mbetej… dhe fillova të bind veten se me një gjysëm të vdekur ngjitur në trup …nuk do të kisha asnjë mundësi të futesha në botën e të gjallëve si ndër legjenda.Atëherë ,hapat m’u bënë te njëtrajtshme .Bashkë me Suzin nisa udhëtimin me të gjatë të jetës sime,larg njerëzve më të dashur, që me shumë dhimbje u detyrova t’i lë atje, ku dritat ndriçonin gjithçka .
RudLohjaKurti
blank

Po klithja nëpër shi… – Poezi nga NAIM FETAJ (7 shkurt 1961 – 16 gusht 2022)

Pëllumbat ranë si bresher mbi bli
Dhe një re e zezë mbi mua u ngri
Si rrufeja qiellin unë dogja rrugë pēr ty
Ku je bertita…desha të shoh me sy…U dridhën gjethet ikën re e pëllumba
Unë si i çmendur po klithja nëpër shi
Shtatë pash ndër tokë loti im kish mbërriAsgjë më shumë
Për vete nuk di…
Deri në eshtra shiu më kishte hyI lumi unë i lumi
Lotoja per ty
Shtatë vjet më pas
Shtatë bjeshkë në mes kanë mbi

Shtatë pash nën dhe e m’u dukēt pak
Po klithja nëpër shi
Sikur ujku plak..

blank

Zogjtë nuk ndërrojnē fytyrë – Poezi nga NAIM FETAJ (7 shkurt 1961- 16 gusht 2022)

Po këndojnë zogjtë në pikë të dimrit
Se pa një këngē të re nuk dalin në pranverë
U përzien stinēt dhimbja dhe sëmundjët
Si pula pa kokë sillet botë e mjerë…Zogjtë nuk janë si ne nuk ndērrojnē fytyrē
Kthehen nga mërgimi tek lisat e vjetër
Na shohin të krimbur dhe sërish kēndojnē
Dhe ndoshta na ruajnë nga ndonjē krimb tjetër

Gjithëmonë rreth globit
Duke kënduar janē endur
E çfarë nuk kanë parë rreth botës së qelbur
Mbi kokën tonē rrinin këngētarë
Kah dielli për t’u djegur janë nisur si të marrē

( Ah…sa shumë janë vetëvrarë )

Pa zogj o Zot
Ku ka stinë të bardhë…

blank

Ndahet nga jeta poeti i njohur Naim Fetaj

Ka vdekur poeti, Naim Fetaj, nga fshati Strellc i Epërm i Deçanit. Lajmin e ka konfirmuar kryetari i komunës së Deçanit, Bashkim Ramosaj. “Me pikëllim të thellë morëm lajmin për ndarjen nga jeta të poetit Naim Fetaj nga fshati Strellc i Epërm. Ngushëllimet më të sinqerta familjes Fetaj dhe gjithë atyre që e njohën”, ka shkruar ai.

Naim Fetaj u lind më 7 shkurt 1961 në Strellc të Epërm të Deçanit. Shkollën fillore e kreu në vendlindje, ndërsa të mesmen në gjimnazin “Vëllezërit Frashëri” në Deçan.

Ka mbaruar Fakultetin Filozofik – Dega Letërsi dhe Gjuhë Shqipe në Universitetin e Prishtinës.

Deri më 5 korrik 1990 ka punuar gazetar në programin dokumentar të Televizionit të Prishtinës.

Nga viti 1991 ka punuar dhe jetuar në Gjermani.

Naim Fetaj ka botuar poezi në të gjitha revistat dhe gazetat e kohës në Kosovë, por edhe në Shqipëri dhe Maqedoni.

Është bartës i shumë shpërblimeve letrare dhe autor tekstesh i disa këngëve.

Është përfshirë edhe në shumë vëllime të përbashkëta poetike.

Ka botuar këta libra poetikë:

Yjet bëjnë roje

Terrinë përtej diellit

Vezullimë thinjash

Më lanë edhe pa këngë

Zogjtë nuk ndërrojnë fytyrë.

blank

Platoni e njihte kakofoninë e turmës, jo dhe muzikalitetin e “zhurmës”! – Esé nga SENAD GURAZIU

blank

NJË FOTO ME KADARENË DHE KAPLLAN RESULIN – Nga BUJAR HUDHRI

Lajmi se në Gjenevë ka ndërruar jetë shkrimtari Kapllan Resuli më kujtoi një episod që nuk më hiqet nga mendja.
Ishim në panairin e librit në Ulqin dhe atëbotë i ftuar nderi ishte Kadare dhe zonja e tij, Helena. Duhet të ketë qenë viti 2003, mbase.
Pas stendës Onufri, ku Kadare qëndronte gjithë kohën duke dhënë autografe, ishte një stendë e veçuar, e cila kishte vetëm tre libra, ku titujt lexoheshin qartë edhe nga larg: Kapllan Resuli – “Fytyra e vërtetë e Kadaresë”, i botuar në tri gjuhë, shqip, frëngjisht dhe serbisht.
Dhe pranë kësaj stende ishte ulur një burrë i qetë, që nuk fliste asnjë fjalë dhe pothuaj nuk lëvizte fare nga vendi, si një statujë.
Ishte Kapllan Resuli, autori i librit, dora vetë!
E kisha parë vetëm në fotografi, megjithatë nuk e pata të vështirë ta njihja, por çuditërisht nga afër m’u duk shumë paqësor. Mbase përfytyrimi im lidhej me gjithçka dija rreth jetës së tij të vështirë si edhe nga shkrimet e egra kundër Kadaresë në shtypin serb, sa herë vinte tetori i Nobelit.
Ja pra, ishin kaq afër, pothuaj dy metra, Kadare dhe Kapllan Resuli. Madje, dukeshin edhe më afër sepse te stenda e Kapllan Resulit nuk vinte asnjë vizitor, ndërkohë që te Kadare nuk kishte të mbaruar radha e gjatë e lexuesve që kërkonin autograf.
Ishte një pamje shumë e bukur, po ta kundroje nga larg. Dielli po perëndonte, rrezet e tij të binin në sy nëse do të doje të bëje fotografi. E ndieja këtë, sepse sa herë lexuesit donin të bënin foto, Kadare bezdisej gjithmonë dhe vinte pëllëmbën e dorës për t’u mbrojtur nga rrezet.
Pikërisht, në këtë kohë, një zotëri, që sapo mori autografin nga Kadare, m’u drejtua gjithë respekt: a mund t’i thuash Kadaresë vetëm sa ta përqafoj një herë.
Duke e ditur se sa bezdi i ka Kadare këto sjellje, këmbëngula se nuk kishte kuptim që dy burra të përqafohen.
Po mirë, më tha, një foto atëherë, mos më kundërshto.
Iu luta Kadaresë dhe gjithë përtim ai pranoi.
Mora aparatin e zotërisë dhe i nxora fotografi. Dhe në sfond, kurrë nuk kam për ta harruar, midis të dyve zuri vend koka e Kapllan Resulit dhe libri i tij kundër Kadaresë.
Pasi ia ktheva aparatin fotografik, zotëria shkoi dhe u ul te stenda e Kapllanit dhe po i tregonte atij foton në aparat.
Seç biseduan me njëri tjetrin nuk e mora vesh.
Por, u bëra shumë kureshtar dhe vajta drejt e te stenda dhe e pyeta se kush ishte:
-Unë jam vëllai prej nëne dhe prej babai i këtij burri. Ne jemi rritur me veprat e Kadaresë. Gjithë jetën. Gruaja ime e ka dhënë mësim, se është mësuese e letërsisë, ndërsa vajza studion letërsi në universitet, në Podgoricë.
Duke parë hutimin tim nga që nuk munda t’i them asnjë fjalë, më tha gjithë trishtim:
-Kapllani ka qenë shkrimtar, gjithë jetën e ka dashur Shqipërinë, por Shqipëria juaj e kalbi në burg! Ia gjymtoi jetën, deri sa e çmendi fare!
Ndenjëm të heshtur të tre njëfarë kohe.
Ndërkohë Kadare përballej me vargun e pafund të lexuesve, tashmë rrezet e diellit në perëndim skuqnin qiellin mbi kullën e Balshajve.
blank

Më 15 gusht 1954 lindi poeti i njohur Vasil Dede

Më 15 gusht 1954 lindi në Postenan të Kolonjës poeti i njohur Vasil Dede. Mësimet e para dhe të mesme i mori në vendlindje. Studimet e larta për gjuhë letërsi i kreu në Universitetin e Shkodrës. Punoi në arsim në Kolonjë, pastaj në media të ndryshme në Tiranë.

Vasil Dede e ka krijuar me kohë profilin dhe identitetin e vet krijues, e ka shënjuar udhën poetike përmes shëmbullit të vet, përmes një përvoje të gjatë jetësore, ulje-ngjitjeve dhe zigzageve të fatit, kthesave të forta, stuhive dhe shtrëngatave të kohës. Vasil Dede i ka qëndruar besnik bindjeve të vetave, idealit për artin, modelit poetik të zgjedhur, moralit njerëzor. Para se të ishte një poet i mirë, ai ishte një njeri i mirë, në kuptimin e vërtetë të kësaj fjale. Albert Ajnshatajn thekson: “Cilësitë morale të një personaliteti të shquar ndoshta kanë rëndësi më të madhe për gjeneratën e caktuar dhe për ecurinë e historisë se sa vetëm sukseset intelektuale. Këto të fundit varen nga madhështia e karakterit në një shkallë më lart se sa merren në konsideratë zakonisht”. Poezia e vërtetë është sepse ajo i drejtohet në radhë të parë ndërgjegjes njerëzore, moralit të njeriut, sepse ajo e krijon dhe rikrijon botën nga e para.

Poezia e Vasil Dedes është poezi dhëmbshurore, poezi e ëmbël, e dashur, e çiltër, e kulluar, njerëzore. Ajo ka marrë shumëçka nga shenjtëria e Naim Frashërit, e Jani Vretos, birit të Postenanit, e rilindasve të ndritur. Ku ka shenjtëri, ka shpirt, ka zemër, ka mirësi, ka dashuri, ka dhimbje, ka fisnikëri, ka dritë. Poezia e Vasil Dedes ka dritë dhe kur ndjenja është e turbullt si lumi i rrëmbyer, dhe kur mendimet sterrojnë si nata, dhe kur shpirti ther dhe sfilitet si det i trazuar, dhe kur zemra fshan e vuan në gjëmë e mjerim. Poezia e Vasil Dedes rreket të shpirtëzojë gjithçka, natyrën, florën, faunën, shoqërinë, të ngjizë, të gatuajë, të krijojë Shqipërinë Shpirtërore, gjithë një botë të dhembshur dhe të bukur. Vasil Dede është ndoshta nga poetët e rrallë shqiptarë, që sjell motivet bukolike në letërsinë shqipe, motive të harruara prej shumë kohësh, të shtjelluara gjerë e gjatë nga poetët e lashtësisë greko-romake.

Poeti Vasil Dede vazhdimisht kërkon pafajësinë, e kërkon kudo, në jetë, në natyrë, e kërkon tek thëllëzat e malit, pëllumbat e qyteteve, tek vishnjet e qershitë e kopshteve, tek portokallet e ndezura, tek cjapi-sulltan, tek ftujka me vëth dhe stoli, tek qengji i dhembshur, tek gjethi i pyllit, tek zogjtë, tek shqiponjat, tek blibili me vesë, tek gurët, burimet dhe kështu me radhë.

Vasil Dede është shpirt shqiptar, natyrë shqiptare. Që nga majë e Pindit, porsi shqiponjë Postenani, hedh vështrimin larg, rreh flatrat, ngrihet në qiell, niset herë drejt Tiranës, herë drejt Artës së Portokalltë, herë drejt Egjeut të Homerit dhe Safos hyjnore…Në zemër mban atdheun, dhembjen e sertë, dyshimin e egër: A kam dhe unë atdhe?! Të godasin fort këto klithma të mprehta, çjerrëse, therëse. Është drama e njeriut të urtë, të ndershëm, atdhetar, që ndihet fajtor pa faj, që ndihet me dhe pa atdhe, me dhe pa rrënjë, me dhe pa krahë…Është dilema vrasëse e kohëve moderne, është dyzimi i fatit të njeriut, dyzimi i botës, dyzimi i moralit njerëzor… Poeti i shpëton dhimbjes vrasëse, të egër, këput vargonjtë e dyshimit, shpërthen kafazët me hekura të trashë dhe fluturon në liri, në liri të amshuar, të plotë, të pakufizuar. Dhe aty s’gjen prehje; shpesh e kalpon dehja dionisake, frymëzimi i tërbuar, marrok, që e vërvit nëpër humnera ferri dhe parajse. Njëherë e shpie në Postenan ku qershia i mban mëri, herë na tavernat e zhurmshme me buzuqe dhe prostituta, herë tek dhoma pa tavan e herë te gorrica me fole nepërke…Janë shfrime sublime, janë refrene këngësh mëmëdheu, janë shira të brendshëm, që lajnë dhe pastrojnë shpirtin e njeriut…Më në fund vjen amaneti, kryevargu tronditës: “O vendlindja e sëmurë/ as për arkivol s’ke drurë! / amanet të lë poeti/ mos prano drurë nga deti!…”.

Vasil Dede nuk kënaqet kurrë me fjalën, me vargun, me strofën. E gdhend, e skalit, e lëmon, e stolis, e punon me kujdes dhe durim të madh deri në sfilitije dhe s’kënaqet kurrë. Poeti “vdes dhe ngjallet në çdo fjalë”, sikur thotë Azem Shkreli në një poezi. Brenda një krijimtarie të larmishme, të pasur në larushi, gjini, teknika, forma, shkëlqen tingëllima e kulluar e fjalës shqipe. Vasil Dede parapëlqen rimat e forta, kumbuese dhe ritmet e stuhishme, fugat e simfonitë noliane… E kur e dëgjon këtë poezi në recitim të duket se je në një shfaqje muzikore, të duket sikur je duke dëgjuar tingujt e ëmbël të violinave apo marshet e orkestrave simfonike….

25 nëntor 2015 u nda papritur nga jeta gazetari dhe poeti i njohur Vasil Dede, në moshën 61 vjeçare./Ilir Cenollari

blank

Të të vesh nga afër siç të vesh nga larg – Cikël poetik nga Odiseas Elitis – Përktheu nga origjinali greqisht: Niko Kacalidha

ELENA

Me pikën e parë të shiut e vrarë mbeti vera
U lagën fjalët që kishin lindur vezullime yjesh
Gjithë fjalët që Ty të kishin të vetmin përkushtim!
Për ku do t’i shtrijmë duart tona tani që koha fare
nuk na përfill
Për ku do t’i hedhim sytë tanë tani që linjat e largëta
u fundosen midis reve
Tani që u mbyllën qepallat e tua mbi visoret tona
Dhe jemi – sikur të ketë hyrë mjergulla brenda nesh-
Të vetëm krejt të vetëm rrethuar nga vegimet e tua
të vdekura.

Me ballin mbi xham përgjojmë dhimbjen e re
S’ është vdekja që do të na flakë përdhe gjersa Ti rron
Gjersa ekziston gjetkë një erë të të jetoj fundekrye
Të të vesh nga afër siç të vesh nga larg shpresa jonë
Gjersa ekziston gjetkë
Një luginë e bleruar tej buzëqeshjes tënde gjer në diell
Duke i thënë tërë besim se do të ritakohemi përsëri
Jo nuk është vdekja që do t’i përballemi ne
Por një bulëz e vogël prej shiut të vjeshtës
Një ndjenjë e vagëlluar
Kundërmimi i dheut të njomë brenda shpirtrave tanë
Që sa venë dhe largohen

Dhe nëse dora jote nuk është brenda dorës sonë
Dhe nëse nuk rrjedh gjaku ynë në venat e ëndrrave
të tua
Drita në qiellin e dëlirë
Dhe muzika e padukshme brenda nesh o! udhëtare
Melankolike për gjithë ato që na mbajnë ende në botë
Është ajri i lagësht çasti i vjeshtës, ndarja
Mbështetja e hidhur e bërrylit mbi kujtimin
Që duket kur nata vjen të na ndajë nga drita
Pas dritares katrore që vështron drejt pikëllimit
Që nuk shikon asgjë
Sepse u shndrua sakaq muzikë e padukshme flakë
Në tymtar trokitje e sahatit të madh të murit
Sepse u bë sakaq poezi me vargun tjetër jehonë paralele
Me shiun lotë dhe fjalë
Fjalë jo si të tjerat dhe ato me: Ty të vetmin përkushtim.


GJUMASHJA

Përhapet zëri erës rrëqethëse, dhe ti dihat midis drurëve
Të saj të padukshme

Është e verdhë çdo faqje e gjumit tënd dhe me të lëvizur
Gishtat e tua një flakë shpërndahet

Brenda teje me ca gjurma rrëmbyer diellit. Dhe mbarë
Flladitet bota e vegimeve

Dhe e nesërmja nxjerr gjirin e saj lakuriq të shenjuar
Prej yllit të virgjër

Që ngrys vështrimin kur shkon të shterojë një copë qiell

O mos durofshë më qerpikëve

O mos lëvizësh më gëmushave të gjumit

E di cila lutje ndez gishtave vajin vigjilues portikëve të
Agullimit

Cilit zbulim të vesuar i fëshfërin përmes pritjes
Kujtimi të cilin e ka pushtuar bari

Atje ku shpreson bota. Atje ku njeriu nuk dëshiron gjë
Tjetër veç se të jetë njëri

I vetëm dhe pa asnjë Fat me vete!


EVA

Leshohesh dallgës në heshtje
Që shkreton shpirtin tim të banuar

Një korrije pranë zjarrit
Bast i erërave të natës
Një çapitje hijeje në bregun e Kimeras
Një dhomë
Dhomë njerëzish të thjeshtë
Një enigmë
Larë e nderur në syrin që magjeps

Në vështrimin tënd
A në lartësinë e diellit të tij
Gjithë jeta ime mblidhet një fjalë
Gjithë bota baltë dhe ujë
Dhe gjithë flakrat e gishtave të mi
Dhunojnë buzët e ditës
Presin kokën tënde
Në buzët e ditës

Përballë vetmisë së ëndrrës.


ODË PËR SANTORININ

Dole prej rropullive të gjëmimit
Duke u rrëqethur mes reve të penduara
Gur i hidhur, i sprovuar, kryelart
Kërkove kryemjeshtër diellin
Për të përballur bashkë vezullimin e frikshëm
Për t’u shtrirë në det me një kumbim kryqëzate

E zgjuar prej detit, kryelart
Ngrite një krahëror të larmë
Shkëmbi nga frymëzimi i jugës
Që të vijëzojë atje rropullitë e saj dhimbja
Që të vijëzojë atje rropullitë e saj shpresa
Me zjarr me llavë me tym
Me fjalë që afrojnë pafundësinë
Linde zërin e ditës
Ngrite lart
Eterit të trendafiltë e të gjelbër
Kambanat që u bie mendja e lartësuar
Duke himnizuar zogjtë në dritën e mesgushtit

Bri trandje dallgësh,bri brenga shkumash
Përmes falënderimeve të gjumit
Kur nata endej shkretëtirave të yjeve
Duke kërkuar dëshminë e agullimit,
Ndjeve gëzimin e lindjes
Kërceve e para në mes të botës
E purpurtë dole mes valësh
Dërgove gjer tej horizonteve të kaltër
Bekimin e rrritur pagjumësisë së detit
Të ledhatoje flokët në pesë të mëngjesit.

Mbretereshë pulsesh e flatrash të Egjeut
Gjete me fjalë që afrojnë pafundësinë
Me zjarr me llavë me tym
Përvijimet e mëdha të fatit tënd

Tani para teje shpaloset drejtësia
Malet e murrme notojnë shkëndijimit
Dëshirat farkëtojnë krateret e tyre
Në truallin e munduar të zemrës
Dhe nga sfilitja e shpresës tokë e re gatitet
Që të ecë atje me shqiponja e flamuj
Një mëngjes mbushur me ylbere
Fisi që gjallëron ëndrrat
Fisi që këndon në prehrin e diellit

O vajzë e zemërimit të pamatë
Që del lakuriqe nga deti
Hapi portikët vezulluese të njeriut
Të kundërmojë vendi nga shëndeti
Në mijra ngyjra të buthtojë ndjenja
Të shtrijë krahët për fluturim gjerë e gjatë
Dhe të fryjë nga të gjitha anët liria.

Ndriçoje mes predikimit të erës
Bukurinë e re dhe të përjetshme
Kur dielli i orës tre të mesditës ngrihet
Plot kaltërsi duke luajtur harmonikën e Krijimit.


MARINA E SHKËMBINJVE

Ke një shije furtune në buzë-Po ku endeshe
Gjithë ditën ëndërrimit të ashpër të gurit dhe detit
Një erë shqiponjëmbajtëse i zhveshi lakuriq kodrat
Zhveshi dëshirën tënde gjer në eshtër
Dhe bebëzat e syve të tua morën stafetën e Kimerës
Duke ravijëzuar me shkumë kujtesën!
Ku është e përpjeta e njohur e shtatorit të vogël
Në dheun e kuq që lodroje duke soditur tatëpjetës
Bathoret e thella të vajzave të tjera
Cepat ku mikeshat e tua linin tufat e rozmarinave

-Po ku endeshe
Gjithë natën ëndërrimit të ashpër të gurit dhe detit
Të thoshja t’i numëroje ujit të zhveshur ditët vezulluese
Shtrirë në kurriz t’i gëzoheshe agullimit të sendëve
Apo të bridhje sërish fushave të gjëra
me një tërfil drite në gjoksin tënd heroinë jambi.

Ke një shije furtune në buzë
Dhe një fuastan të kuq si gjaku
Thellë mes prarimit të verës
Dhe aromës së zymbylëve- Po ku endeshe

Duke zbritur anëdeteve, gjinjve me guralecat
Ishte atje një bar i ftohtë i njelmët deti
Por një ndjenjë njerëzore përgjakej në thellësi
Dhe hapje me habi duart duke thënë emrin e tij
Duke u ngjitur butësisht kthjellinës së thellësive
Ku vezullonte ylli yt i detit.

Dëgjo, fjala është urtësia e mbrame
Dhe koha skulptore zemërake e njerëzve
Dhe dielli qëndron nga lart përbindësh shprese
Dhe ti pranë tij shtrëngon një dashuri
Duke patur një shije të hidhur furtune në buzë.

S‘ ke pse llogaritë kaltëroshe gjer në palcë tjetër verë
Që të ndryshojnë rrjedhen lumenjtë
Dhe të të kthejnë prapë te ama e tyre
Që të puthësh përsëri qershi të tjerë
Apo të shkosh shaluar mistrallit.

Ngurosur shkëmbinjve pa të djeshme e të nesërme
Në rreziqe shkëmbinjsh me krehjen e stuhisë
Do t’i lësh lamtumirën enigmes tënde.


MOSHË E KUJTESËS KALTËRORE

Ullishta dhe vreshta deri tutje në det
Sandale të kuqe peshkatarësh më tutje deri në kujtesë
Këllëfe të arta gushti në gjumin e mesditës
Tërë leshterikë e guaska. Dhe ajo barkë
E blertë e sapo dalë që lexon ende ujrave paqesore
Të gjirit Ka Zoti

Kaluan vitet gjethe e guraleca
Kujtoj vocrrakët, marinarët që iknin
Duke lyer velat si zemrën e tyre
Këndonin katër anët e horizontit
Me murlanë në krahërorë pikturuar.

Ç’ kërkoja ndërsa mbrite e nxirrë nga lindja e diellit
Me moshën e detit në sy
Dhe me shëndetin e diellit në trup – çfarë kërkoja
Thellë në shpellat detare mes hapësirës së ëndrrave
Ku shkumonte ndjenjat e saj stuhia
E panjohur dhe e kaltër duke gdhendur mbi gjoksin tim
Emblemën e saj detare

Me rërën gishtërinjve mbyllja gishtërinjtë
Me rërën syve shtrëngoja gishtërinjtë
Ishte brenga-
Mbaj mend ishte prill kur ndjeva për herë të parë peshën
Tënde njerëzore
Trupin tënd njerëzor baltë dhe mëkat
Ashtu si ditën tonë të parë në tokë
Festoheshin amarilidat- Po mbaj mend pate dhimbje
Ishte një kafshim i thellë në buzë
Thonj ngulur thellë në lëkurë atje ku përvijohet përherë
Koha

Të lashë atëherë

Dhe një dihatje kumbuese ngrinte lart shtëpitë e bardha
Ndijimet e bardha të sapolara
Në qiellin që ndrinte me një buzëqeshje

Tani do të kem me vete një katruvë uji jetëdhënës
Do të kem një formë të lirisë së erës që shkundullon
Dhe ato duart e tua ku do të vuajë dashuria
Dhe atë guaskën tënde ku do të jehojë Egjeu.


MELANKOLI E EGJEUT

Ç’pleksje shpirti gjireve të mbasditës!
Ç’bunacë zërave të anëdetit të largët!
Qyqja mes kurorës së drurëve
Dhe çasti mistik i darkës së peshkatarëve
Dhe deti që luan me fizarmonikë
Brengën e largët të gruas
Bukuroshe që zbuloi gjinjtë
Kur kujtesa u fut në foletë
Dhe jargavanët stërpikën me flakë perendimin!

Me sandallin dhe velat e Shënmërisë
Ikën me përcjelljen e erërave
Dashnorët e mërgimit të zambakëve
Por nata si gurgullonte këtu gjumin
Me flokë të kulluara grykave të përndritura
Apo ranishtave të mëdha të bardha
Dhe me shpatën e artë të Orionit
Ç’u përhap duke vërshuar përpjetë
Pluhuri prej ëndrrave vajzërore
Që kundërmonin borzilok e mjedër!

Udhëkryqëve ku ndaloi magjistarja e vjetër
Duke përveluar me trumëz erërat
Hijet shtathedhura çapiteshin ngadal
Me një shtamb ujë të nemitur në duar
Me lehtësi sikur hynin në Parajsë
Dhe nga lutja e bulkthave që shkumoi fushat
Ia bëhen bukuroshët me lëkurë hëne
Për të vallëzuar lëmit të mesnatës…

O shenja që kaloni përmes thellësisë
Së ujit që mban një pasqyrë
Shtatë zambakëza që llamburisni

Kur të kthehet serish shpata e Orionit
Do të gjejë bukë të varfër poshtë kandilit
Por shpirt s’ do të gjejë nën prushin e yjeve
Do të gjejë duar të mëdha degëzuar pafundësisë
leshtërikë shkretanë krijesa të vogla të bregut
Vite korale të gjelbër

O koral i gjelbër-cili orakull stuhie të pa
Duke ndaluar dritën në lindjen e ditës
dritën në lindjen e dy syve të botës!


LINDJA E DITËS

Kur dita rritet prej kërcellit të saj dhe shpalosë gjithë
ngyjrat mbi dhe
Kur nga zëri në gojë thyhet stalagmiti
Kur dielli të notojë në një fushë të pakorrur si lumë
Dhe të vrapojë larg një velë bareshë vocrrake erërash
Gjithnjë uniforma jote është uniformë ishulli është
Mulliri që rrotullon së prapthi vitet
Vitet që jetove dhe pamjet e tyre i gjej të vuajnë në krahërorin tim
Një kajsi përkulet mbi tjetrën dhe balta rrëzohet nga krahët e ujit të sapozgjuar
Grerëza mbi trupin e qumështores shtrin flatrat e saj
Pastaj befas fluturon dhe humbet duke zukatur
Dhe nga bulëza mbi gjeth dhe nga gjethi mbi statujë
Sa shkon gjithmonë e më tepër shndërrohet koha
Merr sendët që na shtyjmë të të kujtojmë dhe gjithnjë
e më tepër i bën pjesë të fisit me dashurinë time
Po ajo dëshirë tirret përsëri
Gjithë trungu i drurit të diellit të zemrës së mirë digjet

Kështu të shoh ende në rrezen e ditës së përjetshme
Tek përgjon pulsin e anëdetit
Lindja asgjë nuk paska ndryshuar nga hareja jote

Lije një nuse të madhe shkume stolisje duke u ngjitur
Shkundje kryet e tua të lara si me sapun nga bukuria mëngjesore
Kthjelltësia zgjeronte sytë e tua
Nuk qe enigmë që të mos shuhej që të mos bëhej tym në gojë eoli
Ndryshoje stinët me duart e tua
Duke hedhur borëra dhe shira, lule, dete
Dhe dita ndahej nga trupi yt, ngjitej,çelej,bekim i madh mbi lulediejt

Ç’di tani gjinkalla nga historia që le pas,çfarë di bulkthi
Kambana e fshatit që përhapet në erë
Vemja,krokulli,iriqi i detit, alfëza e ujit
Mirjada gojë thërrasin dhe të ftojnë
Eja pra t’i jetojmë ngjyrat nga fillimi
Të zbulojmë dhuratat e ishullit të zbuluar
Kupola të trëndafilta e të kaltra do të ringjallin ndjenjen
E fortë si krahëror ndjenja gati për të fluturuar
Eja pra të shtrojmë dritën
Të flemë dritën e kaltër në shkallët e gurta të gushtit

Ti e di çdo shtegtim u hapet pëllumbave
Gjithë bota mbështetet në det e në tokë
Do të kapim renë do të dalim prej gjemës së kohës
Nga ana tjetër e fatkeqësisë
Do të lozim diellin ndër gishtat tona
Rrethinave të zemrës së hapur
Do të shohim se si rilindë bota.


SHEGA E ÇMENDUR

Pikëpyetje mëngjesore
dëfrim a perdre haleine

Në këto oborre bardhëllore ku fryn juga
E fërshëllen kamarave me qemerë, thomëni është shega e çmendur
Që shpërthen në dritë duke shpërndarë buzëqeshjen e saj pjalmore
Me zemërata e pëshpërima erërash, thomëni është shega e çmendur
Që rrëqeth me gjethnajat mitare agullimin
Duke shpalosur përpjetë gjithë ngjyrat me drithërima triumfi?

Kur fushave vajzat lakuriqe të sapo zgjuara
Korrin me duart e tyre bjonde tërfilin
Duke dalë skajeve të gjumit, thomëni është shega e çmendur
Që mbush e çlirët me drita kanistrat e brishta
Që nginj me cicërima emrat e tyre, thomëni është shega e çmendur
Që përleshet me vranësirën e botës?

Ditën kur stoliset nga zilia me shtatë palë flatra
Duke lidhur brez diellin e amshuar me mijra ylbere vërbuese,
Thomëni është shega e çmendur
Që rrëmben një jele me njëqind fshikullime në vrapin e saj
Herë e trishtuar e herë grindavece, thomëni është shega e çmendur
Që thërret shpresën e re tek po lind?

Thomëni,është shega e çmendur që njatjeton largësive
Duke valëvitur një shami gjethesh prej zjarri të vesuar
Një det i mbarsur gati për të pjellë me njëmijë e një anije
Me dallgë që njëmijë e një herë nisin dhe shtegtojnë
Brigjeve virgjërore,thomëni është shega e çmendur
Që dredh direkët dhe kërcëllijnë në eterin e kthjellët?

Lartësive me biskun e kaltër që përflakët dhe kremton
Kryelart, plot rreziqe, thomëni është shega e çmendur
Që çan me dritë mespërmes botës stuhitë e demonit
Që shtrin tejetej jakën, varëse të verdhëllemë të ditës
Të shumëqendisur kudo me këngë,thomëni është shega
E çmendur që me ngut shkopsit të mendafshtat e ditës?

Kombinezoneve të fillimprillit dhe gjinkallave të mesgushtit,
Thomëni,ajo që lodron,ajo që buthton,ajo që magjeps
Duke shkundur prej frikës terret e zeza të liga të saj
Duke lëshuar në gjinjtë e diellit zogjtë dehës, thomëni ajo që
Shtrin flatrat në krahërorin e sendeve,
Në krahërorin e ëndrrave tona të thella,është shega e çmendur?
me zogjtë puplorë
të verdhëremë të bigëzuar dhe diejt.
të vockël ratifikon rishtazi ligjshmërinë e së Pashpresuarës.

Marrë nga ExLibris


Send this to a friend