VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Trub është fshati më i bukur i Zvicrës

By | August 23, 2019
blank
3 Comments
  • author avatar
    Hamit TAKA 2 years ago Reply

    Ju falenderoj per keto mrekulli mbreselenese te Zotit e te NJERIUT, qe na i sillni here pas here dhe ne i shijojme te mahnitur. Lum edhe ata qe kane mundesine t’i shohin nga afer!

  • author avatar
    Anonymous 2 years ago Reply

    Artikulli i mire sshkrimi i thate.Nuk paraqet me cka merret popullsia,sa eshte njesia monetare per fryme,bujqesi apo blegtotori apo etj

Komentet

blank

Pia Zanetti, një zonjë mes paparacëve – Fotoreporterja e parë e Zvicrës

voal.ch – Fotoreportere për 60 vjet, Pia Zanetti ka arritur të bëjë një emër në një botë të dominuar prej shumë kohësh nga burrat. Fotostiftung i dedikon një ekspozitë në Winterthur veprës të saj.

“Pionere është një fjalë e madhe”, Pia Zanetti hap sytë e saj të mëdhenj blu dhe zbut tonet. Ndërsa shumë e shohin 77-vjeçaren si një pararendëse të fotoreportazhit, një grua e hollë e aftë të vendoset në një botë fotografike që është dominuar prej kohësh nga burrat, ajo kujton se e kishte ndjekur gjithmonë dhe thjesht pasionin e saj. Që në vitet 1950 në Bazel ajo hasi në një seri “jo” për aplikimet e tij të praktikës:

“Ata thanë se nuk kisha muskuj të mjaftueshëm për të transportuar pajisje”. Ose kur në vitet ’60 në Romë ajo e gjeti veten si femrën e vetme në mes të paparacëve trupmëdhenj: “Në fillim ata talleshin me mua, por më pas duke parë botimet e mia më vlerësuan, lindën miq, ata më vunë nofkën” Virgoletta” – “Presja e vogël”për trupin tim të hollë “. Ajo e kujton sot atë kohë me një buzëqeshje në buzë, ndërsa na shoqëron nëpër sallat e Fondacionit Zviceran për Fotografi në Winterthur , i cili i ka kushtuar një ekspozitë 60 viteve të veprimtarisë së saj, rezultat i një viti pune dhe përzgjedhjeje midis arkivat e saj fotografikë.

Lindur në Basel në 1943, ajo jetoi për gati 30 vjet në Ticino, por profesioni i saj e bëri atë të udhëtonte nëpër botë, shpesh në shoqërinë e burrit të saj gazetar Gerardo Zanetti. Ai me stilolapsin, ajo me kamerën, kureshtare për të zbuluar botën dhe për ta treguar atë përmes reportazheve. L’Espresso, Die Woche, NZZ, Das Magazin … kaq shumë revista kanë botuar raportet e Pia Zanetti që nga vitet 1960. Ato ishin ditët e arta të reportazhit fotografik: “Kishte shumë më shumë para në dispozicion në gazetari sesa sot. Ju mund të shkonit në redaksinë dhe të paraqisnit një projekt. Nëse do të interesoheshit, ata thjesht do të të thoshin të shkosh tek arkëtarja për të marrë paratë e udhëtimit. ”

Kështu kanë lindur shumë prej fotografive të Pia Zanetti-t të ekspozuara në Winterthur nga Fotostiftung. Në qendër, gjithmonë individi. Vështrime, momente të jetës së përditshme në Londër, Romë, Nju Jork, por edhe në zonat e konfliktit.

“Përvoja që ju ka shënuar më shumë?” Udhëtimi në Afrikën e Jugut në vitet 1960 gjatë periudhës së aparteidit. “Ishte një tronditje, sepse e dija që kishte aparteid, por duke parë racizmin me sytë e mi ishte mbresëlënëse, ndonjëherë unë mund të shikoja vetëm me kamerën përpara fytyrës time,” thotë Pia Zanetti. Në Afrikën e Jugut, në minierat e arit ose në mesin e peshkatarëve të Kejptaun, ajo bëri xhirime që tregojnë histori abuzimesh dhe mjerimesh, por edhe krenarie dhe dinjiteti.RSI.ch/Gianluca Olgiati/ EB

blank

Peshkatarë në Afrikën e Jugut të kohës të  Aparteidit, Foto 1968 (© Pia Zanetti)

 

blank

 

Muhamet Ali, foto e Pia Zanetti

blank

 

Max Frisch dhe Friedrich Dürrenmatt në Rüschlikon, 1968. Foto: Pia Zanetti

blank

Bette Davis, foto e Pia Zanetti

 

blank

Nëntë fakte interesante rreth Zvicrës

E gjithë popullsia e Zvicrës mund të përshtatet në strehimoret e saj bërthamore

Nëse ndonjëherë fillon lufta bërthamore, vendi më i mirë për të qenë është Zvicra.

Vendi është i përgatitur mirë, me strehimore të mjaftueshme nga pasojat bërthamore për të akomoduar gjithë popullsinë zvicerane.

Madje kërkohet nga ligji që të gjithë të kenë qasje në një nga këto strehimore të blinduara rëndë në ndërtesën e tyre ose në një ndërtesë afër.

Ushtria zvicerane gjithashtu mban bunkerë artilerie të pajisur plotësisht, por ju mund të mos i vini re ato. Ata zakonisht maskohen si shtëpi tërheqëse të fshatit, mu në mes të fshatrave.

Ju mund ta shihni Zvicrën në Star Wars

Ju mund të njihni malet spektakolare Grindelwald të Zvicrës në sfondin e shumë filmave të Luftërave të Yjeve, duke përfshirë Sulmin e Kloneve dhe Hakmarrjen e Sithit.

Majat mahnitëse me dëborë u përdorën gjithashtu për të përshkruar planetin Alderaan, shtëpia e Princeshës Leia.

Kafshët në Zvicër kanë të drejta

Zvicra është një vend që e do kafshët, me disa ligje që mbrojnë të drejtat e miqve të tyre me gëzof.

Qentë lejohen në restorante dhe mund të hanë edhe në to, ndërsa pronarët e disa kafshëve shtëpiake duhet të përfundojnë një kurs se si të kujdesen për ta.

Ekzistojnë gjithashtu ligje që përcaktojnë se kafshët shoqërore duhet të mbahen në çifte. Pra, nëse një prej derrave tuaj guinea vdes, atëherë duhet të merrni një tjetër për ta mbajtur atë shoqëri. Mund të marrësh me qira edhe derra gini derisa të vdesë tjetri! Zviceranët mbajtën një referendum në vitin 2010 nëse kafshët duhet të kishin avokatë, megjithëse u mund.

Alpet nuk janë aq zvicerane

Alpet (vargu më i madh malor në Evropë) janë një nga pamjet më të famshme në kontinent dhe mbase më të famshmit në Zvicër. Megjithatë, Alpet mahnitëse Zvicerane përbëjnë më pak se një të pestën e të gjithë vargmalit.

Zvicra pretendon se ka vetëm 13.2% të Alpeve.

Austria në të vërtetë ka territorin më të madh alpin me 28.7%. Italia ka 27.2% dhe Franca ka 21.4% të sipërfaqes totale të vargmaleve. Sidoqoftë, Alpet Zvicerane janë ende një moment kryesor për çdo udhëtim në Zvicër.

Zviceranët vërtet e duan çokollatën

Zvicra ka qenë prej kohësh e njohur për çokollatën e saj të shkëlqyer, por a e dini sa hanë ato? Një nga faktet më të ëmbla në lidhje me Zvicrën është se zviceranët janë konsumatorët më të mëdhenj në botë të çokollatës. Ata hëngrën 10.3 kg për person në 2018.

Njerëzit jetojnë më gjatë në Zvicër

Zvicra ka jetëgjatësinë e dytë më të lartë nga të gjitha vendet në botë (pas Japonisë), me një moshë mesatare 83 vjeç. Gratë zvicerane jetojnë edhe më gjatë, me një jetëgjatësi mesatare prej 85 vjetësh.

Zvicra gjithashtu ka një nga popullatat më të vjetra në Evropë, me numrin më të lartë të njerëzve të moshës mbi 100. Ekzistojnë disa teori pse zviceranët jetojnë më gjatë, përfshirë stilet e tyre aktive të jetesës, ajrin e pastër dhe sistemin e shkëlqyeshëm të kujdesit shëndetësor.

Ju mund të ngjitni shkallët më të gjata në botë – ose të merrni teleferikun më të gjatë.

Shkalla më e gjatë në botë, me 11,674 shkallë, mund të gjendet krahas hekurudhës malore Niesen. Shkalla është vetëm 3.4 km, por është 1.669 m lartësi për t’u ngjitur!

Nëse nuk jeni gati për të ngjitur mbi 11,000 shkallë, gjithmonë mund të merrni Niesenbahn. Ka teleferikun më të gjatë kabllor, i vazhdueshëm në Evropë dhe ka funksionuar që nga viti 1910. Niesenbahn do t’ju çojë në një udhëtim skenik 30-minutësh në majë të malit.

Zvicra ka palma

Një nga faktet më të çuditshme në lidhje me Zvicrën është se ata kanë palma. Kjo nuk është ajo që do të prisnit në një vend pa dalje në det i njohur për Alpet e tij me dëborë. Megjithatë, gjeografia tepër e larmishme e vendit do të thotë shtëpia e tij për disa mikroklima ku bimët tropikale mund të lulëzojnë./Express

blank

Nga libri për Zvicrën – TAKIM ME BERTRAND PICCARD DHE ANDRE BORSCHBERG – HERONJTË E MILENARIT TË TRETË NGA ELIDA BUÇPAPAJ DHE SKËNDER BUÇPAPAJ

Kjo idé lindi në Zvicër

 

Në një prej ditëve të shtatorit ne gazetarët e APES patëm një vizitë të jashtëzakonshme në Payerne, të organizuar nga Departamenti Federal i Punëve të Jashtme dhe Présence Suisse. U takuam me Bertrand Piccard, inventorin e avionit Solar Impulse dhe Solar Impulse 2 që fluturon me energji diellore dhe me bashkëpunëtorin e tij të ngushtë André Borschberg, të këtij projekti që përmban edhe fantazinë e Zhyl Vernit edhe të Steve Jobs. Solar Impulse 2 synon të frymëzojë botën, duke e ushqyer me diell – „Inspiring the world, powered by the sun“. A nuk është mrekullia vetë kjo idé ! Q ka lindur në Zvicër dhe ideatorët e saj janë zviceranë.

Dita jonë nisi me stressin kur ne gazetarët kemi për të mbuluar dhe treguar për diçka sensacionale, është pak të thuhet, diçka prej nga ku bota pret të nisë një rrugëtim të ri, jo më duke konsumuar burimet e vetvetes, duke ngrënë veten e saj, pasuri të cilat janë të pakthyeshme. Edhe për Bertrand Piccard dhe André Borschberg ishte ditë e veçantë sepse, ndërsa ne nxitonim duke pirë kafen e mëngjezit këtë 9 shtator për të kapur trenin e duhur, se përndryshe humbisnim takimin, André Borschberg bënte fluturimin e tij test me Solar Impulse 2, (test që Piccard e kaloi po shkëlqyshëm disa ditë më vonë) i cili përfundoi me sukses të plotë pikërisht posa ne kishim arritur në kuartierin kryesor, ku ndodhej edhe hangari dhe avioni me energji solare e shoqëruesja jonë na bëri me dije se pas pak dy pilotët do të ishin midis nesh.

Po cilët janë Bertrand Piccard dhe André Borschberg.

Bertrand Piccard vjen nga Familja Piccard e njohur në të gjithë botën për kapacitetet gjeniale nga ata që popullojnë botën e Silicon Valley. Ju e dini se gjithë truri i botës së përparuar është i vendosur në Silicon Valley, duke nisur nga Apple, Microsoft, Facebook, Google, Xerox, Yahoo. Familja Piccard bën përjashtim, sepse nuk është amerikane.

Gjyshi i Bertrand Piccard, Auguste Piccard, fizikan, ishte mik i Albert Einstein dhe Marie Curie, ai është shpikës i batiskafit dhe njeriu i parë që arriti në stratosferë.

I biri i tij dhe i jati i Bertrand, Jacques Piccard ishte njeriu i parë që, në vitin 1960, bashkë me eksploratorin dhe oqeanografin amerikan Don Walsh, me Batiskafin ‘Trieste’ preku fundin e Gropës Marian, me thellësi 10.916 metra, e cila gjendet midis vullkanëve nëntokësorë afër Japonisë, Filipineve dhe dhe Guinesë së re në Oqeanin Paqsor.

Njeriu i tretë në botë që ka arritur në fundin e kësaj grope është regjisori i Titanikut dhe Avatarit James Cameron në marsin e 2012.

Me këta njerëz të jashtëzakonshëm është rritur Bertrand Piccard. Prej të jatit ai është njohur: me Hermann Geiger, pilotin e akullnajave që zbriti i pari në Alpet e Zvicrës, i konsideruar hero kombëtar në konfederatën helvetike; me Charles Lindbergh, piloti i parë që kaloi oqeanin Atlantik më 1927 nga Garden City në New York’s Long Island në Le Bourget Field, Paris, Francë; apo me Wernher von Braun, shpikësin e raketave që më vonë do të ishte edhe drejtor i NASA-s.

Prandaj s’kishte mundësi tjetër Bertrand Piccard, veç të vijonte në gjurmët e tyre. E nisi rrugën si një mjek i botës së brendëshme njerëzore, u bë psikiatër i specializuar në hipnoterapi.

Më 1999 ai bashkë me britanikun Brian Jone bëri udhëtimin rreth botës me ballonën që mbante emrin Breitling Orbiter 3. Ata u nisën nga Zvicra dhe aterruan në Egjypt pas rreth 46 mijë kilometrash, fluturim që zgjati rreth 21 ditë. Por ky fluturim veç i nxiti fantazinë.

“Breitling Orbiter 3 ishte aventura e fundit aeronutike e shekullit XX, Solar Impuls do të jetë e para e shekullit XXI”, do të thoshte Piccard kur paraqiti projektin e tij më 2003. Sipas tij Solar Impuls është vijimësi e historisë të aviacionit nga Vëllezërit Wright, 100 vjet më pas, kësaj here duke shkruar një histori të re, me energji diellore.

Në një intervistë tek Corriere della Sera botuar këtë vit, Piccard do të tregojë se si i lindi ideja e Solar impuls: “Përpara pesëmbëdhjetë vitesh kur do të aterronim me ballonën Breitling, në fund të udhëtimit rreth botës, kishin mbetur vetëm 40 kile gaz propan nga 3700 që e furnizuam ditën e nisjes. E gjithë kjo ndërmarrje rrezikonte të dështonte sepse gati u mbarua gazi. Atëherë bëra një premtim se xhiron tjetër të botës,do ta bëja pa karburant. Dhe kështu lindi ideja e Solar Impuls.”

Piccard janë familje eksploratorësh, gjyshi ka shkuar në stratosferë, i jati në pikën më të thellë të oqeanit, kështu që Bertrand Piccard mbetet të bëjë një shpikje që t’i tejkalojë paraardhësit e tij.

Dhe nuk ka diçka më spektakolare dhe të hatashme se sfida Solar Impulse – dhe Solar Impulse 2, të cilën Piccard e ndan me bashkëpunëtorin e tij të ngushtë André Borschberg.

A mendoni pak se çfarë do të thotë kjo? A nuk vazhdojnë të mbeten shkak i luftrave të ndyra burimet e energjisë, varësia prej tyre, ndaj naftës dhe gazit, ndaj Arit të zi, vajit të gurit apo karburanteve. Këto janë burime të energjisë fosile, energji e pa rinovushme që jo vetëm ka një kosto të madhe, që jo vetëm ia shterojnë burimet natyrore globit, por shkaktojnë edhe tragjedi në ekosistem përmes skorieve radioaktive apo efektit i gas serra.

Solar Impuls e ndal shkatërrimin e botës, e ndërpret burimin e luftrave dhe i jep shans gjithë botës ta jetojë jetën si duhet!

Duke folur me ne gazetarët Piccard nënvizoi se projekti i tyre nuk është politik. Nuk është as i gjelbër – green – në anglisht – është – clean – tha ai – duke bërë një lojë rimash, domethënë është një projekt i pastër, për të përfituar energji në mënyrë të pastër e të pashterrëshme.

Projekti nisi në nëntorin e 2003. Shtypi i asaj kohe do të shkruante: “Pasi kalëroi erën, Piccard po kalëron diellin”. Por i besonin të gjithë. Sepse vinte prej një dinastie shpikësish. Bertrand e paraqiti projektin e tij në Universitetin Politikenik Federal të Lozanës – Ecole Polytechnique Fédérale de Lausanne (EPFL) – me emër shumë të famshëm në botë, të cilit shteti i Zvicrës i siguron një buxhet që shkon rreth 1 miliardë $. EPFL e quajti avionin e Piccard “laborator fluturues” dhe pranoi menjëherë të bënte një studim të fizibilitetit, drejtimi i të cilit iu besua André Borschberg, me profesion inxhinier dhe pilot i Swiss Air. Prej atij momenti, midis dy burrave Piccard e Borschberg u farkëtua një miqësi e fortë dhe ata vendosën të punonin së bashku. Dhe nuk janë ndarë prej asaj kohe, duke i kaluar të gjitha sfidat së bashku.Testi i parë i Solar Impulse u bë në dhjetor të 2009. Në prill të 2010 ishte fluturimi i parë. Në korrik 2010 fluturimi zgjati 26 orë natën dhe ditën. Më 13 maj fluturimi për herë të parë zgjati 13 orë nga Payerne në Bruksel, ku dy pilotët ishin ftuar nga BE. Në maj-qershor 2012 ishte fluturimi i parë interkontinental nga Payerne- Madrid- Rabat-një qytezë e Marokut dhe kthim. Më 2013 fluturimi i dytë interkontinental në SHBA, coast-to-coast nga njëri oqean tek tjetri në linjën San Francisco-Phoenix-Dallas-St.Luis –Washington D.C.-New York City. Ky fluturim u sponsorizua nga manjati amerikan Larry Page, një nga themeluesit e Google i mrekulluar nga shpikja e Piccard, sepse Piccard e kthen në realitet moton kryesore të jetës së tij: “Kur njerëzit thonë se kjo është e pamundur, kjo është ekzaktësisht arsyeja se përse ne përpiqemi ta bëjmë të pamundurën të mundur.”

Sfida dhe destinacioni i ri i tyre në vitin 2015 është fluturimi rreth botës. Ata do të fluturojnë me Solar Impulse 2, avion me një kabinë një vëndëshe. Ata do të fluturojnë pa një pikë kaburanti, si kanë vepruar deri më tash. Udhëtimi i tyre do të përshkojë 35 mijë kilometra, në një mision që do të zgjasë 5 muaj – nga marsi deri në gusht të 2015. Ata do të fluturojnë në lartësitë që shkojnë mbi 9000 metra me një avion i cili e ka krahhapjen rreth 72 metra, pak a shumë sa një Airbus A380, ama jo 500 ton, por vetëm 2300 kg, sa një veturë, me një shpejtësi që varion nga 35 deri140 km në orë, me një mesatare prej 70 km orë.

Solar Impulse përfaqëson ëndërrën e dy pilotëve, që janë eksplorimi, kërkimi shkencor dhe promovimi i vlerave njerëzore në raport me tokën dhe ambientin. Shfrytëzimi i energjisë diellore është e ardhmja e planetit tokë. Në vitet ’60 njeriu ëndërronte të shkonte në Hënë, sot sfida e shekullit dhe milenarit është në fushën e energjisë të pashterëshme, ashtu si edhe lufta kundër varfërisë dhe kërkimi në fushën e shkencës dhe mjeksisë.

Prandaj në fillim Solar Impulse dhe tani Solar Implulse 2 si sfida e milenarit ka partnerë, sponsorë dhe mbështetje. Partnerët kryesorë të Solar Impuls 2 janë firma me reputacion të padiskutushëm në rrang botëror që garantojnë suksesin, si SOLVAY, OMEGA, SCHINDLER, ABB. Pastaj ka partnerë zyrtarë si Bayer MaterialScience, Altran, Swisscom und Swiss Re, pastaj ka mbështetës institucione zyrtare si European Space Agency, EPFL, IATA,(International Air Transport Association), Dassault Aviation.

Kanë edhe një komitet patronazhi me personazhë të famshëm të botës si Buzz Aldrin, njëri prej Astronautëve të Apollo 11,Robert Swan që ka arritur i pari në të dy Polet, Sir Richard Branson, James Cameron, Princi Alberto II i Monte Karlos, Elie Wiesel , Al Gore, Paulo Coelho etj.etj.

Kanë përkrahës edhe Sekretarin e Përgjithshëm të OKB Ban Ki-Moon, i cili i priti të dy në Pallatin e Qelqtë në New York, më 9 korrik 2013, kur Solar Impuls ndërmori udhëtimin e dytë interkontinental, kësaj here në SHBA. Është shumë impresionuese deklarata e Ban Ki-Moon me këtë rast: “Është një ditë me diell sot në Kombet e Bashkuara. Shumë njerëz romantikë e lidhin diellin me poezinë dhe muzikën. Ndërsa mysafirët tanë sot këtu e shfrytëzuan fuqinë e diellit të fluturojnë nëpër qiej.”, shkruan në deklaratën e tij Sekretari i Përgjithshëm i OKB dhe më tutje midis të tjerave vazhdon: “Unë i uroj mirëseardhjen Solar Impulse në udhëtimin nga San Francisco në New York. Ndoshta Sekretari i Përgjithshëm i ardhshëm i OKB, ai ose ajo do të udhëtojë me një avion solar. Prandaj unë kam rastin e jashtëzakonshëm dhe nderin të takohem me dy pionierë kurajozë, Bertrand Piccard dhe André Borschberg, të cilët e bënë të mundur fluturimin e Solar Impulse. Unë u thashë atyre se ata janë si vëllezërit Wright, të cilët provuan se njeriu mund të fluturojë. ..Unë e vlerësoj kurajon e këtyre pionierëve, sepse suksesi i tyre do të jetë sukses i njerëzimit.”… “Pasi planetit tone i kanoset një rrezik serioz nga impakti i ndryshimeve klimaterike…Kam vizituar zonat e krizave nga klima të planetit tonë në Arktik dhe Antarktikë dhe prandaj kam lancuar dy vjet më pare inisiativën për Sustainable Energy for All – Energji e Qendrushme për të gjithë, (për të arritur akses në burimet natyrore universale, me qëllim përmirësimin në eficiencën e energjisë duke rritur energjinë e rinovushme – shënimi në parantezë është i autorëve të shkrimit). “Këtë qëllim ka edhe takimi i sotshëm, sepse këto përpjekje duhet t’i bëjnë bashkë dhe t’i bashkojnë partnerët nga qeveritë, shoqëria civile dhe sektori privat. Pasi arrihen tre objektiva: Së pari, sigurohen burime moderne të energjisë për 7 miliardë njerëz, të cilët në vitin 2030 do të bëhen 8 miliardë; së dyti, dyfishohet efiçensa e energjisë dhe së treti, dyfishohet energjia e rinovushme në plan global. Dhe Solar Impuls ka lidhje me këto objektiva lëshuar nga OKB”, nënvizon në deklaratën e tij Ban ki-Moon me rastin e takimit të tij me Bertrand Piccard dhe André Borschberg.

Nisur nga koha kur ka nisur projekti i Solar Impulse që është viti 2003 dhe iniciativa e Sekretarit të Përgjithëm që është 2010, mund të thuhet se Solar Impulse i ka paraprirë iniciativës ardhur nga OKB. Por kjo pak rëndësi ka. Ajo që duhet të thesohet është se Ban Ki-Moon është përkrahës dhe fans i Solar Impulse.

Bertrand Piccard dhe André Borschberg është shumë pak të thuash se janë ambasadorët e së ardhmes, se janë pionierë të inovacionit, se janë eksploratorë dhe gjigantë. Sepse ata janë duke inicuar një revolucion të paparë deri më sot.

E megjithatë bota sikur fle përpara hopit të tyre gjigand. Qendrat vendimmarrëse të botës bëjnë sikur nuk po e vënë re. Prandaj Bertrand Piccard dhe André Borschberg synojnë të tërheqin vemendjen e opinionit publik duke i treguar njerëzimit se burimi diellor është energjia e së nesërmes që mbron ekosistemin, planetin tokë dhe ne banorët e tij. Edhe takimi me ne gazetarët – këtë objektiv kishte.

Për mendimin tonë Bertrand Piccard dhe André Borschberg janë herojtë e kohës sonë. Prandaj interesi për ta dhe punën e tyre nga mediat është i jashtëzakonshëm. Në grupin tonë ishte një ekip nga ORF i Austrisë(që realizoi një intervistë ekskluzive), nga Bloomberg Television, një grup gazetarësh kinezë të vendosur në Gjenevë, midis tyre një gazetar shkencor nga agjencia e lajmeve Xinhua News Agency etj, që do të thotë se Solar Impuls 2 paraqet interes shumë të madh për Kinën. Kur kemi parasysh konsumin e naftës, i cili sipas statistikave është drastik. Vetëm SHBA sipas statistikave të 2011 konsumon rreth 20 mijë barile në ditë, ku Kina zë vendin e dytë me rreth 10 mije barile. Me këto përmasa të konsumit, që sa vjen e rritet, bota po shterohet krejt, ndërsa ambienti po ndyhet në në mënyrë të frikëshme duke e bërë planetin Tokë të pajetushëm.

«Me Solar Impuls dëshirojmë t’i bëjmë botës me dije se duhet ta reduktojë varësinë nga burimet e energjisë fosile, që janë nafta, qymyri, gazi. Teknologjia e pastër që ne përdorim në avionin tonë mund të përdoret në automjetet, sistemet e ngrohjes, ndriçimit duke e rritur efiçencën e tyre”, na thotë Bertrand Piccard.

Ai thotë të vërtetën. Solar Impuls 2 fluturon me bateri diellore, të cilat karikohen gjatë ditës, duke krijuar rezerva që fluturimi të jetë perpetual, pa patur nevojë që avioni të ndalojë e ulet diku për t’u furnizuar me karburant.

Se kur do të ndodh ndryshimi kjo është çështje kohe, që varet edhe nga mendësia e metropoleve të poltikës për t’i kushtuar vemendje një projekti që tani është realitet i prekshëm. Një gjë është e sigurt se emri i Bertrand Piccard dhe kolegut të tij një ditë do të rreshtohet pranë emrave të Henry Ford, Thomas Edison dhe Steve Jobs të cilët ndryshuan historinë përmes shpikjeve, shpikje që shkaktuan revolucion në tranformimin e botës dhe njerëzimit. Shpikja e Bertrand Piccard është po aq spektakolare, bile mund të thuhet më spektakolarja. Sepse dielli, ashtu si thotë Heraklitits, çdo ditë lind i ri dhe për Napolon Bonapartin si dhuruesi i jetës universale, Dielli ishte vetë Zoti.

9-23 Shtator 2014

blank

blank

blank

Auguste Piccard, gjyshi, Jacques Piccard, babai dhe Bertrand Piccard i vogël

blank blank

blank

150 vjet nga aksioni i parë humanitar i Zvicrës – pritja e 87 847 ushtarëve francezë të mundur nga Prusia (ilustrime)

Një ushtri e tërë në ikje dhe në kërkim të një strehe (Muzeu Panorama i Bourbaki)

VOAL – Aksioni i parë humanitar zviceran u ndërmor saktësisht 150 vjet më parë, duke mirëpritur më shumë se 87 000 ushtarë francezë pas humbjes së tyre në luftën kundër Prusisë.

Ushtria Franceze e Lindjes: më shumë se 87 000 ushtarë në kërkim të strehimit pas disfatës nga Prusët. Ata e gjetën atë në Zvicrën neutrale ku u pritën me një valë të madhe solidariteti nga popullata. Është ngjarja e njohur si internimi i ushtrisë Bourbaki, 150 vjetori i së cilës festohet sot dhe që ishte misioni i parë i Kryqit të Kuq Zviceran, i themeluar vjet më parë.

blank

Hyrja e 87 847 ushtarëve francezë në Zvicër përmes tre pikave kufitare Jura filloi gjatë natës. Ishte mesi i dimrit, ushtarët nuk kishin asgjë për të ngrënë, ata kishin plagë në këmbët e tyre, ata ishin të pajisur keq. Ushtria ishte formuar me nxitim dhe për atë arsye nuk kishte materiale të mira. Kishte shumë njerëz të sëmurë: rreth 20% kishin nevojë për kujdes urgjent.

blank

Ushtria Franceze ishte e rraskapitur (Muzeu Panorama Bourbaki)

Ishte ushtria Bourbaki, e quajtur pas gjeneralit që mori komandën e ushtrisë lindore të vendosur për një përpjekje ekstreme për të kundërshtuar Prusët tashmë fitimtarë në Sedan kundër Napoleonit III. Qëllimi ishte të pushtohej Belfort dhe të çohej konflikti përtej Rinit.Megjithatë ushtria u mund. Situata ishte e dëshpëruar, thotë historiani i Kryqit të Kuq Zviceran Patrick Bondallaz. Gjenerali Charles-Denis Bourbaki u përpoq të vetëvritet dhe komanda pastaj i kaloi Gjeneralit Justin Clinchant, i cili për të shmangur një banjë gjaku bëri një kërkesë zyrtare për internimin e ushtrisë së tij në Zvicër.

blank

Armët e konfiskuara nga ushtarët francezë pas hyrjes së tyre në territorin zviceran (Muzeu Panorama i Bourbaki)

Ishte Gjenerali Hans Herzog ai që kishte kompetencat e plota të atribuara atij nga Këshilli Federal që vendosi, në më pak se 24 orë, të hapte dyert për ushtrinë Bourbaki. Ushtarët depozituan armët e tyre dhe hynë në territorin e Zvicrës. Hyrja përfaqësohet në një vepër të jashtëzakonshme, Panorama Bourbaki e Lucernit: një kanavacë gjigante rrethore që kujton atë ngjarje të jashtëzakonshme.

blank

Imazhi monumental panoramik në Muzeun Panorama Bourbaki në Lucernë (Muzeu Panorama i Bourbaki) 

 

Është pikturuar nga Edouard Castres nga Gjeneva 10 vjet pas ngjarjeve. I njëjti autor ishte i pranishëm, si vullnetar i Kryqit të Kuq. Puna ilustron hyrjen e 34,000 ushtarëve në qafën Verrières në Jura. Panorama tregon në veçanti shtysën e solidaritetit të popullsisë ndaj ushtrisë Bourbaki. Pa mbështetjen e njerëzve, nuk do të ishte e mundur të strehohej brenda pak ditësh ekuivalentin e 3% të popullsisë zvicerane, e cila atëherë numëronte 2.6 milion. Ishte një arritje logjistike dhe humanitare, e raportuar gjithashtu nga shtypi ndërkombëtar. Nuk kishte ndodhur kurrë më parë që një ushtri e tërë të gjente strehë në territorin neutral.

blank

Një imazh i disa ushtarëve pas strehimit të tyre (Muzeu Panorama i Bourbaki)

Ushtarët e strehuar u shpërndanë deri diku në të gjitha kantonet sipas aftësive të tyre. Me përjashtim të Ticino, i cili nuk ishte lehtësisht i arritshëm në atë kohë. Lufta Franko-Prusiane përfundoi në Shkurt dhe Bourbaki u kthye në Francë në mes të Marsit. Shteti francez mbuloi shpenzimet e azilit në Zvicër dhe rimori armët e depozituara nga ushtarët. rsi-Elida Buçpapaj

blank

Bredhi President – Pema më e madhe në Zvicër, e dyta në Evropë, ndodhet në Neuchâtel

VOAL – Pema më e madhe në Zvicër ndodhet në një luginë spektakolare në kantonin Neuchâtel, në Val-de-Travers, dhe ka përmasa 58,02 metra. Ky është i ashtuquajturi bredhi president, një gjigant i vërtetë i natyrës.

Ai është gjithashtu bredhi i dytë më mbresëlënës në Evropë. Bredhi, i cili është bërë një bimë monument, ndodhet në gjendje të mirë. “Në 300 vjet ka parë thatësira, rrufe që e kanë shmangur, stuhi. Dhe është akoma këtu, i rrënjosur mirë në tokë”, thotë një pylltar në zonë.

Gjigandi, me një diametër prej 4.17 metra, është në vendin e duhur. Sipas Claude-André Montandon, rojtari i pyjeve Val-de-Travers, toka, reshjet e rregullta të shiut dhe lartësia ideale (750 metra mbi nivelin e detit) kanë kontribuar në rritjen e tij.

Në Evropë, vetëm një bredh në Malin e Zi 59 metra i lartë e mund atë, për një metër dhe pema nojshateliane mund ta arrijë atë. “Konkurrenca nuk na intereson – thotë Alex Mercier, inxhinier pyjesh Val-de-Travers – ajo që vlen është bukuria e pyjeve tona. Dhe ne jemi krenarë që punojmë për pemën më të lartë në Zvicër”./rsi-eb

blank

Drama “Vizita e zonjës plakë”, kryevepër e shkrimtarit Friedrich Dürrenmatt

VOAL – Vizita e zonjës plakë (Der Besuch der alten Dame) është titulli i një drame nga Friedrich Dürrenmatt shkruar në 1955 dhe është një nga veprat e tij më të njohura. Vepra merret me temat e hakmarrjes, fajit individual dhe kolektiv, plotfuqishmërisë së parave dhe korrupsionit moral kolektiv.

Drama zhvillohet në qytetin imagjinar Güllen (“dunghill” në Zvicër-Gjermani) e cila ishte një qendër kryesore kulturore, por në disa dekada ajo ka rënë në një situatë neglizhence dhe krize socio-ekonomike.

Subjekti

Në fillim të dramës, qyteti po përgatit festimet për ardhjen e Claire Zachanassian, dikur një qytetare e Güllen dhe tani një multi-miliardere, e cila është kthyer për të vizituar qytetin e saj të lindjes. Claire Zachanassian arrin në vend me burrin e saj (gjatë shfaqjes ajo do të ndryshojë disa, për të cilat Dürrenmatt sugjeron se luhen gjithmonë nga i njëjti aktor) dhe me një vijues për të thënë më pak grotesk. Pas disa kënaqësive, ajo u njofton bashkëqytetarëve të saj arsyen e vërtetë të vizitës së saj: në rininë e saj ajo mbeti shtatzënë nga marrëdhënia që kishte me të dashurin e saj Alfredo III, i cili megjithatë mohoi atësinë dhe bindi ryshfet dy pijanecë për të deklaruar në gjyq se kishin pasur marrëdhënie me Claire Zachanassian.

Vajza u dëbua në mënyrë të pandershme nga fshati dhe u damkos si prostitutë. Pasi kishte grumbulluar një pasuri të jashtëzakonshme përmes një sërë martesash me fat, ajo ofron një miliard franga Gulenit për vrasjen e Alfred III, i cili ndër vite ishte bërë një nga qytetarët më të respektuar të qytetit. Banorët refuzojnë me forcë, por shumë shpejt fillojnë të blejnë mallra të shtrenjta me kredi edhe nga vetë dyqani i Alfredo III, sikur prisnin ardhjen e burimeve të reja në të ardhmen.

Alfredo III e kupton këtë dhe fillon të alarmohet. Banorët e Güllen ngadalë por me siguri fillojnë të ndryshojnë qëndrimin e tyre mbështetës në favor të tij. Së shpejti bëhet e qartë se mënyra e vetme për të mbajtur një nivel të tillë të borxhit është vdekja e tij. Në fillim të gjithë duket se shpresojnë se do të ndodhë ndonjë aksident. Claire Zachanassian nga ana e saj pret vetëm që banorët të marrin vendimin e tyre (ajo vë bast se drejtësia gjithashtu mund të blihet dhe se banorët do të japin).

Epilogu e dëshmon të drejtë. Edhe bastioni i fundit i etikës, drejtori i shkollës, dorëzohet. Në një paradë të rrëmujshme popullore, Alfredo III vritet kolektivisht, ndërsa Burgomaster deklaron se drejtësia më në fund është bërë.

Ndërsa Claire Zachanassian ua jep kontrollin banorëve të qytetit, toni i errët i shfaqjes ndryshon duke u bërë gati farsë. Ironikisht, është Claire Zachanassian ajo që duket më pak e kënaqur me një hakmarrje kaq të shumëpritur.

Temat kryesore

Autori shpesh thekson se Vizita do të interpretohet kryesisht si një komedi, pavarësisht kësaj është e vështirë të injorosh tonin e zymtë dhe të errët të shumë pasazheve, ankthin në rritje të një Alfredo Ill të gjuajtur si një kafshë (krahasimi është në fakt me një panterë ) Mesazhi themelor pas punës është se në shoqërinë moderne kapitaliste paratë mund të marrin gjithçka, siç dëshmohet nga ardhja e Claire Zachanassian e cila, duke premtuar pasuri, i shtyn njerëzit të urrejnë dhe madje të vrasin dhe abuzon me konceptin e drejtësisë. , duke e shtrembëruar atë në një mënyrë groteske, një temë që Dürrenmatt trajton në shumë nga veprat e tij.

Performanca e parë origjinale

Shfaqja e parë origjinale u zhvillua në Schauspielhaus në Zyrih më 29 janar 1956, me aktoren e famshme gjermane Therese Giehse në rolin e protagonistes Claire Zachanassian.

Vepra e muzikuar

Dürrenmatt më vonë e shndërroi dramën në një libret për muzikë. Muzika u shkrua nga kompozitori austriak Gottfried von Einem. Opera me 3 akte, me të njëjtin titull, u vu në skenë për herë të parë në Operën Shtetërore të Vjenës më 23 maj 1971, me mezo-sopranon Christa Ludwig dhe baritonin Eberhard Waechter në rolet kryesore, nën drejtimin e John Pritchard. (Ekziston një regjistrim 2 CD i performancës nga etiketa Orpheo, me të njëjtët interpretues).

Pjesa ishte gjithashtu tema e muzikalit më të fundit nga ekipi krijues i përbërë nga kompozitori John Kander dhe tekstshkruesi Fred Ebb. Muzikali, i titulluar Vizita dhe libreto nga Terrence McNally, kishte një shtatzëni të gjatë dhe pas debutimit në Çikago në 2001 u ripunua gjerësisht para se të bënte debutimin e tij në Broadway në 2015. Vizita u zhvillua në Teatrin Lice të Broadway nga marsi në Qershor 2015 me drejtimin e John Doyle dhe një kast që përfshinte Chita Rivera dhe Roger Rees në rolet e Claire Zachanassian dhe Alfredo III respektivisht./Elida Buçpapaj

blank

Dürrenmatt, një shkrimtar më aktual se kurrë –

Një fotografi e Dürrenmatt me gruan e tij të dytë Charlotte Kerr e bërë në gusht 1990 në Lokarno disa muaj para vdekjes së shkrimtarit.
Keystone / Christoph Ruckstuhl

Nga Riccardo Franciolli

voal.ch – Më 14 dhjetor 1990, shkrimtari, dramaturgu dhe piktori Friedrich Dürrenmatt vdiq në Neuchâtel. Së bashku me bashkatdhetarin Max Frisch, Dürrenmatt ishte një nga protagonistët e rinovimit të teatrit në gjuhën gjermane. Çelësi grotesk me të cilin ai lexon problemet e shoqërisë bashkëkohore, duke demaskuar imëtësinë e fshehur nga fasada e respektuar e shoqërisë zvicerane është kodi i tij stilistik.

Friedrich Dürrenmatt lindi në 1921 në Konolfingen afër Bernës, djali i parë i një pastori protestant. Pas një rinie të trazuar në kryeqytetin federal, ai studioi filozofi në Bern dhe Zyrih.

Së pari u martua me aktoren Lotti Geissler, ai  jetoi në Basel dhe më pas në Liqenin Biel. Por në Neuchâtel,  Dürrenmatt filloi të shfaqte profilin e tij si një dramaturg, tregimtar dhe piktor. Megjithëse ai kurrë nuk jetoi në Bernë gjatë moshës madhore, shkrimtarit i pëlqente të thoshte për veten e tij se ishte Bernez në thelb.

Artisti eklektik u bë i njohur për publikun e gjerë me romanet e tij ‘detektivë’ dhe tregimet e tij të shkurtra si Gjykatësi dhe Xhelati i tij (Der Richter und sein Henker), I dyshuari (Der Verdacht), Prishja (Die Panne) dhe Premtimi (Das Versprechen). Dhe përsëri me vepra teatrale si Vizita e Zonjës së Vjetër (Der Besuch der alten Dame), një dramë e vitit 1956 e shfaqur në teatrot kryesore dhe që e bëri atë të njohur për të gjithë botën. Në vitin 1962, pasoi suksesi tjetër i tij i madh teatror: Fizikanët.

Pasioni i tij i madh, i cili do ta shoqërojë atë gjatë gjithë jetës dhe i ushqyer që nga fëmijëria, është piktura. Pikturat e tij bazohen kryesisht në motive mitologjike ose fetare dhe janë të ndikuara nga ekspresionistët gjermanë, por edhe nga artistë të tillë si Francisco Goya. Edhe me pikturën e tij Dürrenmatt, falë karikaturave të tij të egra, shfrytëzon rastin për të nënvizuar hipokrizitë e shoqërisë borgjeze zvicerane me një kritikë të mprehtë.

————

 

Për këtë përvjetor kemi hapur një dialog me Donata Berra, përkthyesen e tij në italisht.

Televizioni Zviceran: Donata Berra, 30 vjet pas vdekjes së Dürrenmatt, pyetja fillestare e detyrueshme është çfarë mbetet nga puna e tij sot, çfarë trashëgimie na ka lënë Dürremat?

Donata Berra: E gjithë puna e Dürrenmatt, teatri, si dhe narrativa përqendrohet në pyetjet themelore që qëndrojnë në themel të shoqërisë civile: a është e mundur të bësh drejtësi? A ekziston vërtet drejtësia? Sa i korruptueshëm është secili prej nesh, dhe me çfarë çmimi? Deri në çfarë mase është njeriu arkitekt i fatit të tij? Apo nuk është më tepër rastësia që përcakton fatin tonë?

Në drama dhe romane këto pyetje futen në ngjarje të ndërlikuara, shpesh të mbushura me pjesë komike, personazhe shpesh absurde, pothuajse të karikaturuara, siç është Claire Zachanassian në Vizita e Zonjës së Vjetër.  Lexuesi është mbingarkuar nga imagjinata mbizotëruese e Dürrenmatt dhe nga ngjarjet që pasojnë njëra-tjetrën me kthesa të papritura. Por në fund pyetjet shfaqen në një mënyrë shqetësuese dhe çojnë në reflektim. Po mendoj, për shembull, për një pyetje themelore, përkatësisht pyetjen nëse vetë e vërteta mund të manipulohet, të shndërrohet në një gënjeshtër të besueshme. Pikërisht në botën e sotme, ku përhapja e lajmeve të rreme pushton çdo fushë, ku një reflektim mbi parimet etike po bëhet gjithnjë e më urgjent, nuk e di se çfarë është më e rëndësishme se shkrimet e Dürrenmatt.

Televizioni Zviceran: Prandaj mund të themi se çështjet e adresuara nga Dürrenmatt janë shumë aktuale. Cilat aspekte ju prekën më shumë?

Donata Berra: Unë pata fatin të përktheja tekste në të cilat temat që përmenda më parë janë në qendër të rrëfimit. Tek Gjykatësi dhe Ekzekutuesi i tij dy personazhet kryesore duket se në fillim mishërojnë kontrastin midis së mirës dhe së keqes, por gjatë historisë do të shohim se e zeza dhe e bardha e kësaj antinomie përzihen së bashku. Dy miq-armiq: njëri, komisioneri Bärlach, ‘gjykatësi’, i cili gjithë jetën e tij përpiqet të dënojë tjetrin, Gastmann, vrasësin, krimet e të cilit për arsye të ndryshme kanë qëndruar gjithmonë pa u ndëshkuar. Bärlach, tani në fund të jetës së tij, do të kryejë hakmarrjen e tij në ekstremis, por duke anashkaluar drejtësinë në kufijtë e ligjshëm, dhe mbi të gjitha me ndihmën e fuqishme të fatit. Tek Premtimi, angazhimi etik i protagonistit, i cili i premtoi nënës së fëmijës së vrarë të bëjë drejtësi dhe që i kushton jetën e tij, deri në humbjen e saj, në kërkim të fajtorit, do të mposhtet në fund edhe një herë nga një fakt që është i parëndësishëm në vetvete, si të thuash nga “banaliteti i së keqes”. Sa për Luftën e Dimrit në Tibet,  ky tekst mizor dhe haluçinant mund të jetë një profeci e tmerrshme e asaj që do të ndodhë me planetin tonë nëse të fuqishmit vazhdojnë të bëjnë lojra me armët atomike.

Donata Berra ka lindur në Milano dhe jeton në Bernë, ku jep mësim në universitet. Ajo është autore e e vëllimeve poetike, si dhe një përkthyese nga gjermanishtja (ndër të tjera Dürrenmatt, Merz, Cweig). Ajo ka botuar katër përmbledhje me poezi. Ndër nderimet e ndryshme , në vitin 2018 asaj iu dha Çmimi Italo-Gjerman për Përkthimin Letrar nga Instituti Goethe për përkthimin e Luftës Dimërore të Tibetit “nga Friedrich Dürrenmatt (Milano, Adelphi, 2017).

Televizioni Zviceran: Shpesh është keq të etiketosh një shkrimtar, por tani që romanet detektive janë në modë, a mund ta quajmë Dürrenmatt edhe një shkrimtar krimi?

Donata Berra: Sa herë që Dürrenmatt është përcaktuar kështu, ai është zemëruar shumë. Pyetja shpesh bëhej, dhe padyshim jo gabimisht, duke nënkuptuar Dürrenmatt si një shkrimtar misterioz, pasi nëntitulli i Premtimit është “Requiem për romanin detektiv”. Por përgjigjja e Dürrenmatt është gjithmonë e njëjtë: “Unë nuk shkruaj histori detektive, unë shkruaj filozofi”. Ai rikonfirmon këtë koncept edhe tek libri Stoffe, formën e tij të veçantë të autobiografisë në të cilën tema udhëheqëse janë temat e tij, temat e tij të punës, reflektimi mbi zanatin e tij si shkrimtar.

Dürrenmatt nuk ka ndërmend të tallet me parimin që mbështet romanin detektiv si një zhanër letrar, por në të ashtuquajturat trillera të tij, komploti është gjithmonë funksional për të nxjerrë në pah çështje etike. Një rast shembullor është për mendimin tim tek Drejtësia, një roman në të cilin në mënyrën më të dukshme dëshmojmë përmbysjen e së vërtetës. Protagonisti, një këshilltar kantonal, shfaqet në kohën e drekës në një restorant të mbushur me njerëz dhe të njohur në Zyrih, tërheq armën e tij dhe vret një gjermanist të famshëm para të gjithë të pranishmëve. Pastaj ai udhëzon një avokat të ri dhe të korruptueshëm që të provojë se ai nuk është vrasësi, domethënë të gjejë një lloj të vërtete alternative, një simulim të realitetit. Një analizë perfide dhe e hollë e mekanizmave të drejtësisë …/Swissinfo.ch/Intervista nuk është përkthyer në mënyrë integrale / Elida Buçpapaj

 

blank

Më 26 nëntor 1857 lindi Ferdinand de Saussure, gjuhëtar, semiotist dhe filozof zviceran

Ferdinand de Saussure (Frëngjisht: [fɛʁdinɑ̃ də sosyʁ]; 26 nëntor 1857 – 22 shkurt 1913) ishte një gjuhëtar, semiotist dhe filozof zviceran. Idetë e tij hodhën një themel për shumë zhvillime domethënëse si në gjuhësi ashtu edhe në semiotikë në shekullin e 20-të.[3][4] Ai konsiderohet gjerësisht një nga themeluesit e gjuhësisë së shekullit të 20 dhe një nga dy themeluesit kryesorë (së bashku me Charles Sanders Peirce ) të semiotikës, ose semiologjisë, siç e quante Saussure.

Një nga përkthyesit e tij, Roy Harris, përmblodhi kontributin e Saussure në gjuhësi dhe studimin e “të gjithë gamës së shkencave njerëzore. Është shënuar veçanërisht në gjuhësi, filozofi, psikologji, sociologji dhe antropologji.” Megjithëse ato i janë nënshtruar shtrirjes dhe kritikës me kalimin e kohës, dimensionet e organizimit të prezantuara nga Saussure vazhdojnë të informojnë qasjet bashkëkohore të fenomenit të gjuhës. Gjuhëtari i shkollës së Pragës Jan Mukařovský shkruan se “zbulimi i Saussure i strukturës së brendshme të shenjës gjuhësore e diferencoi shenjën si nga “gjërat” akustike… dhe nga proceset mendore”, dhe se në këtë zhvillim “rrugët e reja u hapën në këtë mënyrë jo vetëm për gjuhësinë, por edhe, në të ardhmen, për teorinë e letërsisë”. Ruqaiya Hasan argumentoi se “ndikimi i teorisë së Saussure-it për shenjën gjuhësore ka qenë i tillë që gjuhëtarët modernë dhe teoritë e tyre janë pozicionuar që atëherë duke iu referuar atij: ata njihen si para-Saussurean, Saussurean, anti-Saussurean, post-Saussurean, ose jo Saussure”.

Biografia

Saussure lindi në Gjenevë në 1857. Babai i tij ishte Henri Louis Frédéric de Saussure, një mineralolog, entomolog dhe taksonomist. Saussure tregoi shenja të talentit dhe aftësisë intelektuale të konsiderueshme që në moshën katërmbëdhjetë vjeç. Në vjeshtën e vitit 1870, ai filloi të marrë pjesë në Institucionin Martine (më parë Institucioni Lecoultre deri në 1969), në Gjenevë. Atje ai jetoi me familjen e një shoqeje klase, Elie David. Duke u diplomuar në krye të klasës, Saussure priste të vazhdonte studimet në Gymnase de Genève, por babai i tij vendosi që ai nuk ishte mjaft i pjekur në katërmbëdhjetë e gjysmë, dhe e dërgoi atë në Kolegjin e Gjenevës. Saussure nuk ishte i kënaqur, pasi ai u ankua: “Unë hyra në Kolegjin e Gjenevës, për të humbur një vit atje aq plotësisht sa një vit mund të humbet”.

Pas një viti studimesh në latinisht, greqishte të lashtë dhe sanskritisht dhe duke ndjekur një larmi kursesh në Universitetin e Gjenevës, ai filloi punën pasuniversitare në Universitetin e Lajpcigut në 1876.

Dy vjet më vonë, në 21, Saussure botoi një libër me titull Mémoire sur le système primitif des voyelles dans les langues indo-européennes (Disertacion mbi sistemin e zanoreve primitive në gjuhët indo-evropiane). Pas kësaj ai studioi për një vit në Universitetin e Berlinit nën Privatdozent Heinrich Zimmer, me të cilin ai studioi Keltiken, dhe Hermann Oldenberg me të cilin vazhdoi studimet e tij në Sanskritisht. Ai u kthye në Leipzig për të mbrojtur disertacionin e tij të doktoratës De l’emploi du génitif absolu en Sanscrit, dhe u dha doktoratën e tij në shkurt 1880. Së shpejti, ai u zhvendos në Universitetin e Parisit, ku dha leksione në gjuhën sanskrite, gotike dhe gjermanishten e vjetër dhe herë pas here lëndë të tjera.

Ferdinand de Saussure është një nga gjuhëtarët më të cituar në botë, gjë që është e jashtëzakonshme pasi ai vetë vështirë se botonte ndonjë gjë gjatë jetës së tij. Edhe disa artikuj të tij shkencorë nuk janë joproblematikë. Kështu, për shembull, botimi i tij mbi fonetikën lituaneze është grosso modo marrë nga studimet e studiuesit lituanez Friedrich Kurschat, me të cilin Saussure udhëtoi nëpër Lituani në gusht 1880 për dy javë dhe librat e të cilit (gjermanisht) i kishte lexuar Saussure. Saussure, i cili kishte studiuar disa gramatika themelore të lituanishtes në Leipzig për një semestër, por nuk ishte në gjendje të fliste gjuhën, ishte i varur nga Kurschat.

Saussure dha mësim në École pratique des hautes études për njëmbëdhjetë vjet, gjatë të cilave ai u emërua Chevalier de la Légion d’Honneur (Kalorësi i Legjionit të Nderit).[17] Kur iu ofrua të bëhej profesor në Gjenevë në 1892, ai u kthye në Zvicër. Saussure mbajti leksione në gjuhën sanskrite dhe indo-evropiane në Universitetin e Gjenevës për pjesën e mbetur të jetës së tij. Vetëm në vitin 1907 Saussure filloi të jepte mësim në Kursin e Gjuhësisë së Përgjithshme, të cilën ai do ta ofronte tri herë, duke përfunduar në verën e vitit 1911. Ai vdiq në vitin 1913 në Vufflens-le-Château, Vaud, Zvicër. Vëllezërit e tij ishin gjuhëtari dhe esperantisti René de Saussure, dhe studiuesi i astronomisë antike kineze, Léopold de Saussure . Nga ana tjetër, djali i tij ishte psikoanalisti Raymond de Saussure.

Saussure u përpoq, në kohë të ndryshme në vitet 1880 dhe 1890, të shkruante një libër mbi çështjet e përgjithshme gjuhësore. Leksionet e tij rreth parimeve të rëndësishme të përshkrimit të gjuhës në Gjenevë midis 1907 dhe 1911 u mblodhën dhe u botuan nga nxënësit e tij pas vdekjes në Cours de linguistique générale të famshme në 1916. Disa nga dorëshkrimet e tij, përfshirë një ese të papërfunduar të zbuluar në vitin 1996, u botuan në Shkrime në Gjuhësinë e Përgjithshme, por shumica e materialit në të ishte botuar tashmë në edicionin kritik të Kursit të Engler, në 1967 dhe 1974. (TUFA) Është gjithashtu e diskutueshme se në çfarë mase Kursi mund të gjurmohen vetëm në Saussure. Studimet kanë treguar se të paktën versioni aktual dhe përmbajtja e tij ka më shumë të ngjarë të kenë si burim të ashtuquajturit redaktorë Charles Bally dhe Albert Sèchehaye sesa vetë Saussure.

Puna dhe ndikimi

Rindërtimet teorike të Saussure-it të sistemit vokal të gjuhës Proto-Indo-Evropiane dhe veçanërisht teoria e tij e laringut, ndryshe e paprovuar në atë kohë, dha fryt dhe gjeti konfirmim pas deshifrimit të Hititit në punën e gjeneratave të mëvonshme të gjuhëtarëve si Émile Benveniste dhe Walter Couvreur, i cili të dy morën frymëzim të drejtpërdrejtë nga leximi i tyre i Mémoire-s 1878.

Saussure kishte një ndikim të madh në zhvillimin e teorisë gjuhësore në gjysmën e parë të shekullit të 20-të me nocionet e tij duke u përfshirë në parimet qendrore të gjuhësisë strukturore. Kontributi i tij kryesor në strukturalizmin ishte teoria e tij e një realiteti dy-shkallësh për gjuhën. E para është gjuha, shtresa abstrakte dhe e padukshme, ndërsa e dyta, lirimi me kusht, i referohet fjalimit aktual që ne dëgjojmë në jetën reale. Kjo kornizë u miratua më vonë nga Claude Levi-Strauss, i cili përdori modelin me dy nivele për të përcaktuar realitetin e miteve. Ideja e tij ishte që të gjitha mitet kanë një model themelor, i cili formon strukturën që i bën ata mite. Këto krijuan kornizën strukturaliste të kritikës letrare.

Në Evropë, puna më e rëndësishme pas vdekjes së Saussure u bë nga shkolla e Pragës. Më e rëndësishmja, Nikolay Trubetzkoy dhe Roman Jakobson kryesuan përpjekjet e Shkollës së Pragës në përcaktimin e kursit të teorisë fonologjike në dekadat nga 1940. Teoria universalizuese strukturore-funksionale e fonologjisë e Jakobson, bazuar në një hierarki të theksuar të veçorive dalluese, ishte zgjidhja e parë e suksesshme e një plani të analizës gjuhësore sipas hipotezave të Saussure-it. Diku tjetër, Louis Hjelmslev dhe Shkolla e Kopenhagës propozuan interpretime të reja të gjuhësisë nga kornizat teorike strukturaliste.

Kursi në Gjuhësi të Përgjithshme

Vepra më me ndikim e Saussure, Kursi i Gjuhësisë së Përgjithshme (Cours de linguistique générale), u botua pas vdekjes në 1916 nga ish-studentët Charles Bally dhe Albert Sechehaye, në bazë të shënimeve të marra nga leksionet e Saussure në Gjenevë.[19] Kursi u bë një nga veprat kryesore gjuhësore të shekullit 20 jo kryesisht për përmbajtjen (shumë nga idetë ishin parashikuar në punimet e gjuhëtarëve të tjerë të shekullit 20), por për qasjen inovative që Saussure zbatoi në diskutimin e fenomeneve gjuhësore.

Pamja e gjuhës

Saussure i afrohet teorisë së gjuhës nga dy këndvështrime të ndryshme. Nga njëra anë, gjuha është një sistem shenjash. Kjo është, një sistem semiotik; ose një sistem semiologjik siç e quan ai vetë. Nga ana tjetër, një gjuhë është gjithashtu një fenomen shoqëror: një produkt i komunitetit gjuhësor.

Gjuha si sistem semiotik

Shenja dypalësh

Një nga kontributet kryesore të Saussure-it në semiotikë qëndron në konceptin e tij të shenjës dypalëshe (dy anëshe) e cila përbëhet nga ‘shenjuesi’ (një formë gjuhësore, p.sh. një fjalë) dhe ‘i shënjuari’ (kuptimi i formës). Saussure mbështeti argumentin për arbitraritetin e shenjës edhe pse ai nuk e mohoi faktin që disa fjalë janë onomatopike, ose pretendon se simbolet e ngjashme me foto janë plotësisht arbitrare. Saussure gjithashtu nuk e konsideroi shenjën gjuhësore si të rastësishme, por si të çimentuar historikisht. Në përgjithësi, ai nuk e shpiku filozofinë e arbitraritetit, por dha një kontribut me shumë ndikim në të.

Pas vdekjes së tij, gjuhëtarët strukturorë dhe funksionalë aplikuan konceptin e Saussure në analizën e formës gjuhësore të motivuar nga kuptimi. Drejtimi i kundërt i shprehjeve gjuhësore si ngritja e sistemit konceptual, nga ana tjetër, u bë themeli i strukturalistëve të pas Luftës së Dytë Botërore, të cilët miratuan konceptin e gjuhësisë strukturore të Saussure si model për të gjitha shkencat njerëzore si studimi se si gjuha formon konceptet tona të botës. Kështu, modeli i Saussure u bë i rëndësishëm jo vetëm për gjuhësinë, por për shkencat humane dhe shoqërore në tërësi.

Gjuha si dukuri shoqërore

Në trajtimin e tij të gjuhës si një ‘fakt shoqëror’, Saussure prek tema që ishin të diskutueshme në kohën e tij dhe që do të vazhdonin të ndanin mendimet në lëvizjen strukturaliste të pasluftës. Marrëdhënia e Saussure me teoritë e gjuhës të shekullit 19 ishte disi ambivalente. Këto përfshinin Darvinizmin shoqëror dhe mendimin Völkerpsychologie ose Volksgeist të cilët u konsideruan nga shumë intelektualë si pseudoshkencë nacionaliste dhe raciste.

Vepra

(1878) Mémoire sur le système primitif des voyelles dans les langues indo-européennes [= Disertacion mbi sistemin primitiv të zanoreve në gjuhët indo-evropiane]. Leipzig: Teubner. ( version në internet në Gallica Program, Bibliothèque nationale de France ).
(1881) De l’emploi du génitif absolu en Sanscrit: Thèse pour le doctorat présentée à la Faculté de Philosophie de l’Université de Leipzig [= Mbi Përdorimin e Absolutit Gjinor në Sanskrit: Teza e Doktoratës e paraqitur në Departamentin e Filozofisë së Leipzig Universiteti]. Gjenevë: Jules-Guillamaume Fick. ( version online në Arkivin e Internetit ).
(1916) Cours de linguistique générale, bot. Charles Bally & Alert Sechehaye, me ndihmën e Albert Riedlinger. Lozanë – Paris: Payot.
Trans 1: Wade Baskin, përkth. Kursi në Gjuhësi të Përgjithshme . New York: Shoqëria Filozofike, 1959; redaktuar më pas nga Perry Meisel & Haun Saussy, NY: Columbia University Press, 2011.
Trans 2: Roy Harris, përkth. Kursi në Gjuhësi të Përgjithshme . La Salle, Ill .: Gjykata e Hapur, 1983.
(1922) Recueil des botimeve shkencore de F. de Saussure . Eds Charles Bally & Léopold Gautier. Lozanë – Gjenevë: Payot.
(1993) Kursi i Tretë i Leksioneve të Saussure-it në Gjuhësinë e Përgjithshme (1910–1911) nga Fletoret e Emile Konstandinit . (Seria e gjuhës dhe komunikimit, vëllimi 12). Teksti frëngjisht redaktuar nga Eisuke Komatsu & përkth. nga Roy Harris. Oxford: Pergamon Press.
(1995) Fonetika: Il manoscritto di Harvard Houghton Library bMS Fr 266 (8) . Ed. Maria Pia Marchese. Padova: Unipress, 1995
(2002) ritcrits de linguistique générale . Eds Simon Bouquet & Rudolf Engler. Paris: Gallimard. .
Trans .: Carol Sanders & Matthew Pires, përkth. Shkrime në Gjuhësinë e Përgjithshme . NY: Oxford University Press, 2006.
Ky vëllim, i cili përbëhet kryesisht nga materiali i botuar më parë nga Rudolf Engler, përfshin një përpjekje për rindërtimin e një teksti nga një grup faqesh dorëshkruese të Saussure me titull “Thelbi i Dyfishtë i Gjuhës”, i gjetur në 1996 në Gjenevë. Këto faqe përmbajnë ide tashmë të njohura për studiuesit e Saussure, si nga botimi kritik i Kursit nga Engler, ashtu edhe nga një tjetër dorëshkrim i librit të papërfunduar të Saussure, botuar në 1995 nga Maria Pia Marchese.
(2013) Anagrammes homériques . Ed. Pierre-Yves Testenoire. Limoges: Lambert Lucas.
(2014) Une vie en lettres 1866 – 1913 . Ed. Claudia Mejía Quijano. ed. Nouvelles Cécile Defaut.

blank

Tiçinezi që ndryshoi fytyrën e Romës

Në foto një model i kishës romake San Carlino alle Quattro Fontane ndërtuar në brigjet e Liqenit të Luganos për të festuar 400 vjetorin e lindjes të Borromini-t.

 

voal.ch – Pikërisht katër shekuj më parë, një djalosh nga Bissone zbriti në Romë në kërkim të fatit.

Ai ishte  nxënës i mjeshtrit të Ticinos Carlo Maderno, i cili shpejt u bë një nga arkitektët më të mëdhenj të të gjitha kohërave.

Po flasim për Francesco Castelli (25.09.1599 – 2.08.1667) , i njohur si Borromini. Arkitekti zviceran nga Tiçino është ndër ata që ndryshuan përgjithmonë Qytetin e Përjetshëm, sikur quhet Roma.

Sant’Ivo alla Sapienza, Sant’Agnese në Agone, San Carlino alle Quattro Fontane konsiderohen sot ndër veprat më të mëdha të Barokut.

Por historia njerëzore e Borrominit për fat të keq nuk përbëhet nga vetëm kryevepra.

Rivaliteti i përjetshëm me moshatarin e tij Gian Lorenzo Bernini (7.12.1598-28.11.1680)  bëri që Borromini të shkojë në vetvrasje më 2 gushtin e vitit 1667.

Sot ka nga ata që po rikuperojnë historinë e dy rivalëve të përjetshëm, për ta treguar atë përpara publikut.

Ky është rasti i Alessandro Rubinetti, aktor dhe shkrimtar i Royal Theater Company, i cili i shoqëron njerëzit në turne për të zbuluar kryeveprat e këtyre dy gjigantëve të Barokut.

Disa vjet më parë ishte kantautori i muzikës rock Andrea Ra që u kushtoi atyre një këngë. /eb/swissinfo.ch

blank

Zyrihu – qyteti më i madh i Zvicrës

VOAL – Zyrihu, në italisht Zurigo shqiptuar (/ʣuˈrigo/; në gjermanisht Zürich, shqiptuar [ˈʦʏʀɪç]; në dialektin vendas Züri shqiptuar  (‘tsyri) ; në frëngjisht Zurich, shqiptuar [zyˈʁik]; në romanço Turitgnë latinisht in Turicum, me 434 436 banorë, është qyteti më i madh në Zvicër dhe kryeqyteti i kantonit me të njëjtin emër. Ndahet në 12 lagje. Zona urbane arrin 1.3 milion banorë dhe rajoni i tij metropolitan në 1.83 milionë.

Në vitin 2019, Zyrihu u rendit nga Mercer, së bashku me Gjenevën dhe Bazelin, në mesin e dhjetë qyteteve më të jetueshëm në botë.

Gjeografia fizike

Zyrihu ndodhet në bregun verior të liqenit me të njëjtin emër, ku buron lumi Limmat. Pak më larg në veri, në parkun më të madh në Zyrih, Platzspitz, lumi Sihl derdhet nga jug-perëndimi në Limmat.

Në perëndim qyteti shtrihet përgjatë luginës së Limmatit. Në veri, Zyrihu shtrihet përtej maleve Zürichberg (631m) dhe Käferberg (581m) deri në luginën Glatt. Ndërkaq, kufiri lindor përcaktohet nga malet Adlisberg (701 m) dhe Öschbrig (696 m), ndërsa ai jug-perëndimor nga mali Uetliberg (873 m).

Zona e komunës është 91.9 km². Pika më e lartë është Uto Kulm (873m), pika më e ulët është Lumi Limmat, në kufi me komunën e Schlieren (402m).

Komunat kufitare

Komunat kufitare (duke filluar nga jugperendimi, në drejtimin e akrepave të orës): Kilchberg, Adliswil, Stallikon, Birmensdorf, Uitikon, Schlieren, Oberengstringen, Regensdorf, Rümlang, Opfikon, Wallisellen, Dübendorf, Fällanden, Maur e Zollikon. Wikipedia/eb

blank

Zvicra kremton 1 Gushtin, Ditën Kombëtare

Flamuri                                                              Stema

 

Zvicra (gjermanisht Schweiz; frëngjisht Suisse; italisht Svizzera; romançe Svizra), zyrtarisht Konfederata Zvicerane (gjer. Schweizerische Eidgenossenschaft: frëngj. Confédération suisse; ital. Confederazione Svizzera; rom. Confederaziun svizra) është një shtet pa dalje në det në Evropën Qendrore. Ajo kufizohet në veri me Gjermaninë, në lindje me Austrinë dhe Lihtenshtajnin, në jug me Italinë dhe në perëndim me Francën. Zvicra është e ndarë gjeografikisht midis Alpeve, Pllajës Zvicerane dhe Xhurës, që përfshin një sipërfaqe prej 41 285 km2. Ndërsa Alpet zënë pjesën më të madhe të territorit, popullsia zvicerane prej rreth 8 milionë banorësh është e përqendruar kryesisht në Pllajë, ku ndodhen qytetet më të mëdha. Midis tyre janë dy qendrat globale dhe ekonomike, Zyrihu dhe Gjeneva.

Konfederata Zvicerane është krijuar më 1 gusht 1291, që festohet çdo vit si Dita Kombëtare e Zvicrës. Vendi ka një histori të gjatë të neutralitetit ndaj luftrave. Zvicra nuk ka qenë në gjendje lufte ndërkombëtarisht që nga viti 1815 dhe nuk iu bashkua Kombeve të Bashkuara deri në vitin 2002. Megjithatë ajo ndjek një politikë të jashtme aktive dhe është e përfshirë shpesh në proceset për vendosjet e paqes nëpër botë. Zvicra është vendlindja e Kryqit të Kuq, dhe në të kanë selitë organizata të shumta ndërkombëtare, përfshirë edhe zyrën e dytë më të madhe të OKB-së. Në nivelin evropian, Zvicra është një anëtar themelues i Shoqatës Europiane të Tregtisë së Lirë dhe është pjesë e zonës Shengen, edhe pse nuk është anëtare e Bashkimit Europian dhe Zonës Ekonomike Europiane.

Zvicra ndodhet në kryqëzimin e Europës gjermanike dhe romane dhe përbëhet nga katër rajone kryesore gjuhësore dhe kulturore: gjermane, franceze, italiane dhe romanshe. Prandaj zviceranët, edhe pse mbizotërojnë gjermanisht-folësit, nuk formojnë një komb në kuptimin e një etnie të përbashkët apo gjuhës. Ndjenja e fortë e Zvicrës e identitetit dhe komunitetit është krijuar mbi një sfond të përbashkët historik, vlera të përbashkëta të tilla si, federalizmi dhe demokracia e drejtpërdrejtë dhe simbolizmi alpin.

Zvicra renditet lart në disa parametra të performancës kombëtare, duke përfshirë transparencën e qeverisë, liritë civile, konkurrencën ekonomike dhe zhvillimin njerëzor. Ajo ka pasurinë nominale për të rritur më të lartë në botë (pronësinë financiare dhe jo-financiare) sipas Crédit Suisse dhe është e teta për PBB për frymë në listën e FMN-së. Qytetarët zviceranë kanë jetëgjatësinë e dytë më të lartë në botë. Zyrihu dhe Gjeneva renditen ndër qytetet me cilësi më të lartë të jetës në botë.

 

 

Etimologjia

Emri Switzer (shqip: Zvicër) vjen nga dialekti gjerman alemanik Schwiizer, në origjinë një banor i Schwyz-it dhe territori i lidhur me të, një nga kantonet Waldstätten që formuan bërthamën e Konfederatës së Vjetër Zvicerane. Emri rrjedh si një eksonym, i aplikuar për trupat e Konfederatës. Zviceranët filluan ta përshtatin emrin për veten e tyre pas Luftës Svabiane të vitit 1499, e përdorur së bashku me termin për “Konfedratën”, Eidgenossen (fjalë për fjalë: shokë të betuar), e përdorur që nga shekulli i 14-të.

Emri latin Confoederatio Helvetica u neologjizua dhe u fut gradualisht pas formimit të shtetit federal në 1848, duke u paraqitur në monedha që prej 1879, i gdhendur në Pallatin Federal në 1902 dhe pas 1948 u përdorur në vulën zyrtare. Ky rrjedh nga emri i Helvetive, një fis gal që jetonte në pllajën zvicerane para epokës romake. Helvetia shfaqet si një personifikim kombëtar i Konfederatës Zvicerane në shekullin e 17, me një dramë të vitit 1672 nga Johann Caspar Weissenbach.

Historia

Lashtësia

Zviceranët nuk janë një popull etnik apo një popull me një fe, gjuhë apo diçka të ngjashme që është karakteristike për kombet, por zviceranët janë një popull që si element të përbashkët kanë rregullimin politik në favor të tri shumicave. Zvicra është një konfederatë kantonesh disa prej të cilëve kanë histori 700-vjeçare.

Në vitin 58 p. e. s. fisi keltik i helvetikëve u sundua nga Jul Çezari në pjesën qendrore dhe perëndimore të Zvicrës dhe iu bashkangjit Perandorisë Romake, në vitin 15 p. e. s. u përhap perandoria edhe në pjesët lindore dhe alpine të fisit të retëve. Pas ikjes së romakëve në fillim të shekullit V, Zvicra mund të ndahej në katër rajone:

pjesët anësore jugore alpine, që nga viti 568 i përkisnin hapësirës lombarde;
hapësira rete (identike me ipeshkvinë e Churit);
rajoni i pllajës nga liqeni i Bodenit deri në rrethin e lumit Aare si pjesë e Dukatit së Alemanisë;
pjesa perëndimore që i perkiste Mbretërisë së Burgundit.

Mesjeta

Në vitin 497 u sundua Alemania, në vitin 534 Burgundi, në vitin 539 Retia dhe në vitet 773/774 Lombardia nga Mbretëria Franke.

Dukati i Schwabenit u bë në shekujt XII/XIII në Perandorinë e Shenjtë Romake nga dinastia e Stauferve (1138 deri 1250) e rrëndësishme. Kështu në mesjetë, Zvicra i përkiste një kohë të gjatë kësaj perandorie. Por pushteti i perandorit nuk ndiheje fortë në këtë pjesë të perandorisë dhe kështu mund të formohejn vende të mëdha dhe të vegjël që mund të quheshin autonome.

Dhe kështu këto vënde, më saktë përfaqësuesit e tre kantoneve të Uri, Schwyz, Unterwalden, në vitin 1291 nënshkruan konfederatën, kështu që këto tre njësi administrative janë themelet e Zvicrës.

Në betejën në Morgarten në 15 nëntor të vitit 1315, Zvicra mundi armatën e Habsburgut dhe siguroi pavarësinë si Konfederata Zvicerane. Habsburgët i humbën deri në shekullin XV posedimet e tyre në Zvicër.

Në vitin 1353, tre kantonëve të para iu bashkangjitën kantoni i Glarusit dhe Zugit dhe qytetet shtete Lucerni, Zyrihu dhe Berna duke formuar “Tetë Vendet e Vjetra”. Dhe më vonë në vitin 1481, Frajburgu dhe Solloturni u bënë pjesë të konfederatës. Me anëtarësimin e Shafhauzenit, Baselit dhe Appenzellit u riemërua Konfederata në “Trembëdhjetë Vendet e Vjetra”.

Flamuri aktual i Zvicrës në mesjetë qe në përdorim afërsisht që nga viti 1500. Dhe poashtu në atë kohë banorët të asaj konfederate u quajtën për herë të parë Zvicerian – një emër që fillimisht u përdor vetëm për banuesit të Schwyzit në Zvicrën qendrore.

Reformimi dhe zgjerimi i shtetit

Reformimi protestant në shekullin XVI e ndau Zvicrën në aspektion fetar. Një pjesë e kantonëve me udhëheqjen e Zyrihut dhe me priftin e tij Huldrych Zwingli e kryej përtëritjen kishe, ndërsa kantonet në qendër të Zvicrës mbetën katolike.

Poashtu në atë shekull Kantoni Bern e sundoi vendin në brigjet e liqenit të Gjenevës. Por ky qe zgjerimi i fundit i madh i Zvicrës. Deri në vitin 1798, kufijtë e vendit nuk ndryshuan shumë.

Pas Luftës Tridhjetëvjeçare dhe Paqes Vestfale në vitin 1648, Zvicra mund të shkëputej përfundimisht dhe faktikisht nga Perandoria e Shenjtë Romake e Kombit Gjerman dhe u bë konfederatë e pavarur brenda botës shtetërore të Evropës.

Në vitin 1712 e fitojnë luftën protestantët kundër katolikëve dhe epërsia e kantonëve katolike mori fund përnjëherë.

Në shekullin XIX Zvicra është një nga vendet evropiane që përjeton zhvillimin industrial në ekonominë e saj dhe bëhet një nga shtetet më të industrializuara në kontinent. Absolutizmi epërson në shoqërinë zviceriane në atë kohë. Nga Gjeneva, Neuchâtel-i, Baseli dhe Zyrihu vijnë idetë të Iluminizmit.

Republika Helvetike dhe Kushtetuta Federale Zvicerane

Nga viti 1798 deri 1814 Zvicra është e zënë nga francezët në krye me Napoleon Bonaparte, që e prishi konfederatën e vjetër dhe e shpalli Republikën Helvetike. Por e cila nuk mbijetoi gjatë dhe pas humbjes së Napoleonit në luftën e tij kundër despotizmit evropian u shkatërrua përfundimisht. Pas 1814 Zvicra pushtohet njësoj si para 1798: despotizmi dhe absolutizmi i disa fisëve e përcaktoi politikën e brendshme.

Nga viti 1815 deri 1830 Zvicra zhvillohet ekonomikisht shumë shpejt, por kufijtë, doganat dhe monedhat e kantonëve i pengojnë shtetit shumë në zhvillimin e tij. Poashtu në vitin 1815 në Kongresin e Vjenës, Zvicrës i njohet “neutraliteti i përjetshëm”.

Në vitin 1847, luftohen kantonet katolike dhe liberale njëra-tjetrën për mosmarrveshjen e tyre në aspektin e pushtetit dhe sistemit politik. Liberalët kërkojnë një shtet me kushtetutë demokratike, por katolikët nuk e ndryshojnë mendimin e tyre dhe kërkojnë mbajtjen e sistemit e vjetër despotist. Fitoren e marrin liberalët dhe në vitin 1848 Kushtetuta Federale Zvicerane ngrihet në këmbë. Lufta si pasojë ka 130 persona të vdekur dhe 400 të plagosur. Është një nga luftat më të mëdha të Zvicrës. Zvicra për herë të parë është shtet federal me një demokraci përfaqësuese. Shteti i ri përbëhet nga 25 kantone dhe tre gjysmë-kantone dhe. Në vitin 1874, kushtetuta bën një revizion totale: e drejta e referendumit dhe elemente nga demokracia direkte hynë në fuqi. Në vitin 1891, i shtohet kushtetutës poashtu e drejta e iniciativës.

Në luftërat botërore Zvicra nuk merr pjesë, por organizata e Kryqit të Kuq (ide zviceriane) i ndihmon të plagosurit të luftës dhe e bën Zvicrën anëtare të luftës vetëm në aspektin human.

Gjeografia

Zvicra është e vendosur në sistemin e maleve të larta të alpeve. Shpesh në literaturën gjeografike përmendet si shtet alpin. Zvicra për një kohë të gjatë ka qenë e izoluar, larg rrugëve kryesore dhe bënte kufirin natyror ndërmjet shteteve të Evropës Qendrore dhe atyre të detit Mesdhe. Pozita ndërmjetësuese ka imponuar nevojën e një lidhjeje më të mirë me shtete fqinje. Parakushtet e mira të luginave të tërthorta dhe të qafave malore kanë qenë elemente të rëndësishme të vendosjes së një rrjeti të rrugëve përmes së cilave Zvicra hapet ndaj shteteve të zhvilluara të Evropës. Roli tranzit i saj shprehet në gjysmën e dytë të shekullit XIX, në kohën kur kushtet teknike të komunikacionit ndërrohen në saje të revolucionit industrial. Rrugët bashkëkohore e bëjnë Zvicrën prej një shteti të izoluar dhe të varfër të jetë nyje e shumë rrugëve që lidhin Evropën Mesdhetare me atë Atlantike dhe Evropën e Mesme.

Pozita qendrore e Zvicrës, e vendosur në rrugët e rëndësishme ndërkombëtare, periudha e gjatë e neutralitetit të saj, peizazhet e natyrës së Alpeve, luginat e thella të lumenjve, zona e përshtatshme e pllajës e kanë bërë që ajo të jetë atraktive dhe shumë tërheqëse në suaza botërore. Nuk është e rastësishme vendosja e shumë organizatave ndërkombëtare pikërisht në Zvicër. Organizata Ndërkombëtare E Kryqit të Kuq në Lozanë, Unioni Botërorë i Postave në Bernë, Organizata Botërore e Shëndetësisë dhe e Punës në Gjenevë, bankat ndërkombëtare në Basel etj. janë vetëm disa nga funksionet që ajo kryen në suaza botërore.

Gjeografia e Zvicrës përfshin një larmi të madhe peizazhes dhe klimash në një zonë të kufizuar prej 41,285 kilometra katrorë, e cila shtrihet në të gjithë anën veriore dhe jugore të alpeve. Popullsia është rreth 8.1 milionë, gjë e cila rezulton në një dendësi popullsie mesatare rreth 195 njerëz për kilometër katror. Pjesa malore jugore e vendit është shumë më pak e populluar se gjysma veriore. Zvicra përmban tri zona kryesore topografike: alpet në jug, mesfushën qëndrore dhe malet Jura në veri. Alpet janë male të cilat shtrihen përgjatë pjesës jug-qëndrore të vendit, që përbën rreth 60% të sipërfaqes totale të vendit. Ndër luginat e larta të alpeve zvicerane gjenden shumë akullnaja, që arrijnë një sipërfaqe prej 1063 kilometra katrorë. Nga këto burojnë burimet e disa lumenjve të mëdhenj, të tilla si Rhein, Aare, Reuss, Inn, Ticino dhe Rhone, të cilat rrjedhin në katër drejtimet kryesore në të gjithë Evropën. Rrjeti hidrografik përfshin disa nga liqenet më të mëdha të ujërave të ëmbla në Evropën Perëndimore, ndër të cilat janë të përfshira liqeni i Gjenevës, liqeni i Bodenit dhe Liqeni Magjore. Zvicra ka më shumë se 1500 liqene, dhe përmban 6% të Evropës në ujë të freskët. Liqenet dhe akullnajat mbulojnë rreth 6% e territorit kombëtar.

Demografia

Numri i popullsisë së tashme është 8.1 milionë banorë nga të cilët 24% janë të huaj. Një pjesë e madhe të “të huajve” e përbëjnë edhe shqiptarët. Jeta mesetare e njeriut është 84.7 vjet për femra dhe 80.3 vjet për meshkuj (viti 2011). Gjuhët zyrtare janë gjermanishtja, frëngjishtja, italishtja dhe gjuha romançe. Katolikët e përbëjnë 38.2% të popullsisë, protestantët 26.9% dhe 21.4% janë jo-fetarë (viti 2012).

Politika

Sipas legjendës Zvicr është krijuar më 1 gusht 1291. Për këtë shkak 1 gushti është ditë kombëtare (dita e pavarësisë) e Zvicrës.

Në politikën e jashtme Zvicra ndjekë rrugën e politikës neutrale dhe për këtë merret edhe si shtet “neutral”. Në Kongresin e Vjenës më 1815, i garantohet neutraliteti i përhershëm. Është anëtare e Organizatës së Kombeve të Bashkuara (OKB), Këshillit Evropian, EFTA-së, WTO-së, por jo edhe anëtare e Bashkësisë së Evropës (BE).

Inicialet e shtetit janë: “CH”, që nënkuptojnë shkronjat e para të emrit latinisht Confœderatio Helvetica.

Njësitë territoriale

Konfederata zvicerane përbëhet nga 20 kantone dhe 6 gjysmë-kantone:
blank

*Këto kantone njihen si gjysmë-kantone dhe përfaqësohen vetëm me një këshilltar (jo dy këshilltarë) në Këshillin e Shteteve Zvicerane.

Kantonet kanë një status të përhershëm kushtetues dhe në krahasim me situatën në vendet e tjera, një shkallë të lartë pavarësie. Sipas Kushtetutës Federative, të gjitha 26 kantonet janë të barabartë në status. Secili kanton ka Kushtetutën e tij dhe parlamentin, qeverinë dhe gjykatat e tij. Megjithatë, ekzistojnë dallime të konsiderueshme midis kantoneve të veçanta, veçanërisht në aspektin e popullsisë dhe zonës gjeografike. Popullsitë e tyre ndryshojnë midis 15.000 (Appenzell Innerrhoden) dhe 1.253.500 (Zyrih), dhe sipërfaqet e tyre midis 37 km² (Basel-Stadt) dhe 7.105 km² (Graubünden). Kantonet përfshijnë një total prej 2485 komunat. Brenda Zvicrës ka dy enklava: Büsingen që i takon Gjermanisë, Campione d’Italia që i takon Italisë.
Ekonomia[Redakto | Redakto nëpërmjet kodit]

Zvicra ballafaqohet me shumë probleme, në radhë të parë me mungesën e lëndëve të para për industri, me kushte jo të favorshme natyrore në të cilin relievi malor përfshin 2/3 e sipërfaqes së shtetit me klimë të ashpër dhe me dendësi të vogël të popullsisë, sidomos në kompleksin malor të Alpeve. Edhe pse Zvicra ka kushte të kufizuara të zhvillimit ekonomik, ajo për të ardhurat nacionale të përgjithshme për kokë të banorit, me 44.350 dollarë, është pas Luksemburgut në vendin e dytë në botë. Është befasuese fakti se si ka arritur një zhvillim të tillë në një ambient jo aq të volitshëm. Pa dyshim, faktorët shoqërorë janë ata më esencialë të cilët kanë ndikuar në transformimin e rrethit gjeografik. Nëpërmjet kuadrit kualifikues të punëtorëve Zvicra ka mundur të zhvilloi industrinë precize që nuk ka pretendime të mëdha në lëndët e para. Me ndërtimin e rrugëve, tuneleve, urave, hoteleve, vendet për pushime rekreacion, çdo pjesë e saj, pa marrë parasysh lartësinë, mund të vizitohet.

Turizmi dhe roli transit i saj janë dy shtylla të rëndësishme të ekonomisë. Intensifikimi i ka gjetur mbështetje në potencialin energjetik të shfrytëzuar prej lumenjve. Mirëpo, për një zhvillim kontinuel të ekonomisë pa dyshim ka influencuar statusi i saj neutral prej vitit 1815. E kursyer prej shkatërrimeve të dy luftërave botërore, papasur për pasojë fuqinë tërheqëse të kapitalit të jashtëm, i cili ka kërkuar siguri në investimet e veta.

Bazën ekonomike e bën industria e cila karakterizohet për konceptimin e kapitalit sipas degëve. Kështu, në industrinë e aluminit është monopoli Alusisse, në industrinë e makinave – Orlikon, në industrinë ë orëve – Longine dhe Omega, etj. Vlera e prodhimtarisë industriale është dyfishuar në periudhën e fundit, sidomos zhvillim më intensiv kanë shënuar industria kimike, e makinerisë, e orëve dhe elektronika. (Wikipedia)

blank

Prej kësaj koke, ku vendosën mollën – Fragment nga FRIEDRICH SCHILLER – Shqipëroi SKËNDER LUARASI

“Prej kësaj koke, ku vendosën mollën,

Liri e re më e mirë do blerojë.
E vjetra shembet, kohët po ndryshojnë,
Një jetë e re po lulëzon gërmadhash.”

”Atdheut besnik shiko t’i rrish më pranë
E ta pushtosh me gjithë zemrën tënde;
Këtu ësht’ e forta rrënjë e forcës sate;
Atje, në vend të huaj, qëndron vetëm,
Si i dobëti kallam q’e thyen shqota”

”Jo, dhunë e tiranisë ka cak e gardh;
I shtypuri, kur s’gjen askund të drejtë
Dhe e padurueshme bëhet barra, – shpejt,
Zgjat dorën kundrejt qiellit me guxim
Dhe merr të drejtat e përjetshme,
Q’atje lart varen të pa shitura
Dhe të patundshme si vetë yjtë.”

(Shiler, “Vilhelm Teli”. Shqipëroi Skënder Luarasi)


blank
blank
blank
blank
blank
blank
blank
blank
blank
blank
blank
blank
Send this to a friend