Në shkrimin e 22-të të rubrikës “Dilema mbi Kodin e ri Penal” do të ndalem kryesisht në rregullimin e pikës 2 të nenit 174 të projektit por jo vetëm në të, duke pasur parasysh se ky rregullim ka defiçenca juridike dhe logjike. Kjo pjesë e rregullit është e vendosur tek dispozita gjenerale e rregullimit të lirimit me kusht. Pasi është rregulluar periudha e sigurisë ligjore, konkretisht periudha e dënimit të detyrueshëm për t’u vuajtur në mënyrë që të dënuarit me burgim apo të dënuarit me burgim të përjetshëm t’i lindi e drejta e kërkesës për lirim me kusht, pika 2 e nenit 174 të projektit të Kodit të ri Penal parashikon se: “2. Në masën e dënimit të shlyer llogaritet edhe koha e përfituar me amnisti ose falje”. Sjell në vëmendje se paragrafi i dytë i nenit 64 të Kodit Penal në fuqi parashikon se: “Në masën e dënimit të vuajtur nuk llogaritet koha e përfituar me amnisti ose falje”.

Ky rregull ka qenë nga momenti i hyrjes në fuqi të Kodit Penal në vitin 1995 dhe deri më sot. Asnjë herë ky rregull nuk është vënë në diskutim mbi kushtetutshmërinë e tij në praktikën gjyqësore. Gjithashtu më rezulton se edhe në literaturën juridike të së drejtës penale nuk është vënë asnjëherë në diskutim ky rregull. Në librin “Lirimi me kusht” jam marrë mjaftueshëm me shpjegimin se arsyes ligjore që qëndron prapa këtij rregulli, duke konkluduar se periudhat e dënimit të skontuara përmes ligjit të amnistisë apo dekretit presidencial të faljes nuk mundet të përllogariten në periudhën e sigurisë ligjore apo gjyqësore të lirimit me kusht.

Por pavarësisht kësaj qytetarie normative të fituar nga veprimi i padiskutuar 31-vjeçar në kohë, grupi i punës ka vlerësuar se krejt e kundërta e tij duhet të sanksionohet në projektin e Kodit të ri Penal, duke u parashikuar se periudha e skontuar nga dënimi me burgim apo me burgim të përjetshëm përmes amnistisë apo faljes duhet të përllogaritet në periudhën ligjore dhe gjyqësore të sigurisë së lirimit me kusht. Duke mbetur i befasuar nga ky rregullim i propozuar dhe duke e parë si mundësi për të retushuar librin “Lirimi me kusht”, në rrugën e tij drejt ribotimit, u hodha menjëherë në relacionin fjalëpak të projektligjit fjalëshumë-dhe-përlumë, megjithëse isha pesimist se do gjeja përgjigje apo arsye. Asnjë zhgënjim pozitiv. Në asnjë rresht në këtë akt nuk tregohet nga grupi i punës se pse 31 vjet qytetari e një rregullimi të tillë duhet të ndryshohet, duke sanksionuar një rregullt krejt të kundërt me të.

Neni 64 i Kodit Penal në fuqi ka pësuar gjithsej katër ndryshime në 31 vite zbatimi, konkretisht në 2001, në 2008, në 2013 dhe në 2017. Në këtë mënyrë pesë grupe pune dhe pesë legjislatura protagoniste të Kodit Penal dhe ndryshimeve të mëlartme nuk kanë vlerësuar se ka arsye që të ndryshohet ky rregull. Por grupi i punës i projektit të Kodit të ri Penal mendon tërësisht ndryshe, edhe pse nuk jepet asnjë llogari për këtë ndryshim në relacion, por vendoset vetëm të ndryshojë rregulli. Dy fjalë për logjikën e këtij rregullimi 31-vjeçar dhe logjikën ligjore të pesë grupeve të punës, duke e nisur nga hartimi i nenit 64 të Kodit Penal në fuqi dhe katër ndryshimet ndër vite të tij. Thelbi i këtij rregulli qëndron tek fakti se nuk mund të shërbejnë si ditë, javë, muaj apo vite reduktimi të periudhës ligjore të sigurisë për efektet juridike të lirimit me kusht uljet e dënimit me burgim apo me burgim të përjetshëm, të cilat nuk lidhen efektivisht me sjelljen e të dënuarit gjatë ekzekutimit të dënimit.

Gjeneza e kësaj filozofie ligjore lidhet ngushtësisht dhe pazgjidhshmërisht me të gjitha arsyet juridike se pse parashikohet dhe akordohet rast pas rasti instituti i lirimit me kusht për të dënuarit, konkretisht sjellja e të tij gjatë ekzekutimit të dënimit. Qoftë amnistia dhe qoftë falja janë akte të pushtetit publik, respektivisht Kuvendit dhe Presidentit, të cilat nuk lidhen dhe nuk diktohen nga sjellja e dënuarve gjatë ekzekutimit të dënimit, por lidhen me arsye humanitare, politike dhe tërësisht të së drejtës publike dhe politikës penale. Për rrjedhojë pesë grupet e punës dhe pesë legjislaturat respektive ndër 31 vjet nuk e kanë prekur paragrafin e dytë të nenit 64 të Kodit Penal. Në librin “Lirimi me kusht”, sikurse praktika gjyqësore e këtyre 31 viteve ka treguar, kam konstatuar se neni 64 i Kodit Penal ka ometime apo boshësi ligjore rregullimi, pasi nuk vendos rregullime të tilla në vijimësi për të treguar se cila ulje dënimi përllogaritet në periudhën ligjore dhe gjyqësore të sigurisë për llogari të veprimit të lirimit me kusht, duke pasur parasysh se ka disa të tilla dhe se ligjvënësi rregullon në mënyrë eksplicite vetëm amnistinë dhe faljen.

Kështu ligji penitenciar parashikon se të dënuarit me burgim përfitojnë edhe uljen deri në 90 apo deri në 45 ditë në çdo vit ekzekutimi të dënimit me burgim, duke pasur parasysh sjelljen model të tyre gjatë vitit kalendarik të ekzekutimit të dënimit. Nga ana tjetër rezulton se ligji penitenciar parashikon se administrata e burgjeve mund të japë leje të zakonshme apo të posaçme për të dënuarit, duke pasur parasysh rastet që lidhen me domosdoshmërinë e respektimit të zakoneve të mira apo nevojave familjare dhe humanitare që mund të ngjajnë në jetën familjare të të dënuarit. Në praktikën gjyqësore ka pasur pasiguri lidhur me përllogaritjen e këtyre uljeve të dënimit në periudhën e sigurisë gjyqësore apo ligjore për llogari të lirimit me kusht, në kushtet kur neni 64 i Kodit Penal hesht dhe ometon për të rregulluar këto ulje të dënimit.

Duke pasur parasysh ratio-n e shpjeguar më lart mbi periudhat e përllogaritshme të uljes së periudhës së sigurisë, gjykatat e kanë interpretuar ometimin dhe heshtjen e nenit 64 të Kodit Penal, duke konkluduar se ulja e dënimit për çdo vit kalendarik deri në 90 ditë apo deri në 45 ditë përllogaritet, pasi lidhet drejtpërdrejtë me përfitime ligjore që reduktojnë dënimin për shkak të sjelljes së të dënuarit. Ndërsa ulja e dënimit nga lejet e zakonshme apo të posaçme penitenciare është interpretuar tradicionalisht se nuk mund të jetë e përllogaritshme në periudhën e sigurisë për efektet e lirimit me kusht, pasi nuk lidhet me sjelljen e të dënuarit gjatë vuajtjes së dënimit. Në këtë mënyrë, duke përdorur logjikën implicite dhe eksplicite të pesë grupeve të punës dhe pesë legjislaturave përgjatë 31 viteve eksperiencë të zbatimit të paragrafit të dytë të nenit 64 të Kodit Penal në fuqi, praktika gjyqësore ka plotësuar dhe komplementuar edhe boshësinë dhe heshtjen e këtij rregullimi ligjor përsa i përket uljeve të dënimit.

Por krejt ndryshe vlerëson grupi i punës në pikën 2 të nenit 174 të projektit të Kodit të ri Penal, duke konkluduar se edhe uljet e dënimit, të cilat nuk lidhen me sjelljen e të dënuarit gjatë vuajtjes së dënimit, mund të reduktojnë në kohë periudhën ligjore dhe gjyqësore të sigurisë për efektet juridike të lirimit me kusht. Por edhe në këtë rast nuk vonon kontradiksioni dhe logjika e përsëritur krejt ndryshe. Kësaj radhe kjo anomali i modus operandi të grupit të punës nuk shfaqet në norma të tjera dhe që kërkojnë qëmtim të imtësishëm për t’i lidhur dhe për t’i evidentuar. Kësaj radhe kontradiksioni shfaqet sapo zbret një paragraf rregullimi brenda së njëjtës dispozitë. Kështu pika 3 e nenit 174 të projektit të Kodit të ri Penal parashikon se: “3. Në masën e dënimit të shlyer nuk llogariten ditët që i dënuari ka përfituar nga lejet e zakonshme apo të posaçme të dhëna nga administrata penitenciare”.

Kështu i njëjti grup pune, një pikë më pas pikës 2, në të njëjtën dispozitë, pranon logjikën e kundërt, që do të thotë se pranon logjikën implicite tradicionale të paragrafit të dytë të nenit 64 të Kodit Penal në fuqi dhe logjikën eksplicite të praktikës gjyqësore të formësuar përgjatë 31 viteve, se përllogaritja e uljes së periudhës së sigurisë ligjore apo gjyqësore për efektet juridike të zbatimit të lirimit me kusht nuk mund të bëhet për shkaqe që nuk lidhen me sjelljen e të dënuarit. Në këtë mënyrë shpërfaqet dhe demonstrohet edhe një herë kontradiksioni bashkëshoqërues i kësaj pune, që vetëshpallet se është dashur të formësohet në gjashtë vite hulumtim, analizë dhe formësim. Brenda një dispozite, në dy pika të njëpasnjëshme ka dy kundërshti që përjashtojnë njëra tjetrën. Megjithatë bashkëjetesa e tyre, sikundër bashkëjetesa e dy poleve të shtytëse magnetike, mbahet vetëm nga arsyeja e paarsyeshme e grupit të punës. Sërish dhe në mënyrë të lodhshme përsëritëse konstatohet mungesa e seriozitetit dhe e maturisë së projektit të Kodit të ri Penal apo projekti i “Kushtetutës Negative” të Shqipërisë.

Nga ana tjetër konstatoj se sërish neni 174 i projektit të Kodit të ri Penal është formësuar nën modelin e ometimit legjislativ tradicional 30-vjeçar që ka shoqëruar nenin 64 të Kodit Penal në fuqi. Edhe në këtë dispozitë nuk qartësohet dhe nuk rregullohet në mënyrë definitive apo në mënyrë të përgjithshme se cila ulje e dënimit është e përllogaritshme në periudhën ligjore dhe gjyqësore të sigurisë dhe cila jo, për efektet e lirimit me kusht. Vlerësoj se në hartimin e nenit 174 të projektit të Kodit të ri Penal nuk ka vend për ezaurimin me pika të veçanta dhe për çdo lloj ulje dënimi që ligji parashikon. Kjo është një çështje që duhet të lihet në diskrecionin e gjykatave rast pas rasti. Ligji penal material në këtë pjesë duhet të rregullojë në mënyrë të përgjithshme rregullin-parim se cili është kriteri ligjor që rast pas rasti gjykatat përdorin për të konkluduar nëse një lloj i caktuar benefiti penitenciar i të dënuarit është i përllogaritshëm apo jo për reduktimin e periudhës ligjore dhe gjyqësore të sigurisë.

Kjo mënyrë zgjidhje ligjore është propozuar në librin “Lirimi me kusht” dhe se i jep mekanizmin e duhur ligjor gjykatave për interpretimin e çdo situate faktike dhe juridike, pavarësisht ndryshimeve ligjore në varietetin e uljeve të dënimit apo përfitimeve penitenciare. Konstatoj se shumica e gabimeve në projekt nga grupi i punës ka ardhur si pasojë e mënyrës së veprimtarisë së tyre, duke shkruar më shumë norma dhe duke lexuar dhe hulumtuar më pak. Më tej vlerësoj se Ministria e Drejtësisë dhe grupi i punës duhet të shtrojnë për zgjidhje normative në projektin e Kodit të ri Penal edhe diçka që ka shkuar keq në mënyrën se si zbatohet përllogaritja e periudhës ligjore dhe gjyqësore të sigurisë në dënimin me burgim të përjetshëm, rregull i formësuar vitet e fundit nga praktika unitare e Kolegjit Penal të Gjykatës së Lartë, pavarësisht se ligji penal nuk e parashikon.

Kështu rezulton se ka pasur dy praktika gjyqësore të gjykatave të faktit në dy shkallët e gjykimit, njëra sipas së cilës uljet e dënimit për shkak të sjelljes së të dënuarit veprojnë edhe mbi dënimet me burgim të përjetshëm, duke vepruar sakaq mbi periudhën ligjore të sigurisë 35-vjeçare, që neni 65 i Kodit Penal parashikon për ato, dhe tjetra sipas së cilës këto ulje dënimi nuk mund të veprojnë për dënimet me burgim të përjetshëm, pasi ky dënim në natyrën e tij është i pamatshëm dhe se për rrjedhojë edhe i pareduktueshëm. Pikërisht këtë qëndrim të dytë ka përvetësuar dhe legalizuar Kolegji Penal i Gjykatës së Lartë, duke u amenduar sakaq praktikisht Kodi Penal në nenin 65 të tij me rregullin se periudha ligjore dhe gjyqësore e sigurisë së dënimit me burgim të përjetshëm është imune ndaj çdo ulje të dënimit.

Vlerësoj se ky qëndrim jurisprudencial është tërësisht i gabuar dhe i shfokusuar nga logjika juridike se mbi cilën periudhë ligjore të dënimit veprojnë në rastin konkret uljet e dënimit për efektin e zbatimit të institutit të lirimit me kusht. Sikurse në rastin e dënimit me burgim, edhe në rastin me burgim të përjetshëm, uljet e dënimit për efektet e veprimit të institutit të lirimit me kusht veprojnë mbi periudhën ligjore dhe gjyqësore të sigurisë. Kjo do të thotë se nuk ka relevancë juridike lloji dhe madhësia e dënimit penal për efektet e zbatimit të lirimit me kusht. Rëndësi dhe relevancë juridike ka përcaktueshmëria në kohë e periudhës ligjore dhe gjyqësore të sigurisë. Edhe në dënimin me burgim edhe në dënimin me burgim të përjetshëm rezulton se periudha ligjore e sigurisë është e matshme dhe se për rrjedhojë konkluzioni përjashtues i Kolegjit Penal të Gjykatës së Lartë, duke pasur parasysh llojin e dënimit kryesor, është i pajustifikueshëm ligjërisht.

Për gjithë sa u tha më lart vlerësoj se dalin disa nevoja dhe domosdoshmëri për Ministrinë e Drejtësisë dhe grupin e punës të mandatuar nga ajo për rregullimin normativ të nenit 174 të projektit të Kodit të ri Penal. Së pari, duhet të hiqet dorë nga rregullimi pjesor normativ. Së dyti, duhet të hiqet dorë nga rregullimi rast pas rasti i përllogaritjes apo jo të uljeve të dënimit, duke formuluar një rregull të vetëm parimor dhe abstrakt dhe duke lënë hapësirën e nevojshme gjykatës që ta zbatojë atë rast pas rasti sipas rrethanave dhe parashikimeve të posaçme ligjore. Së treti, duhet të korrigjohet me ligj gabimi permanent jurisprudencial i Kolegjit Penal të Gjykatës së Lartë, duke konkluduar se çdo periudhë ligjore sigurie është e reduktueshme nga uljet e dënimit që diktohen nga sjelljet e të dënuarit përgjatë vuajtjes së dënimit.

* Autori, gjyqtar pranë Gjykatës së Posaçme të Apelit për Korrupsionin dhe Krimin e Organizuar