Isukaj,Karadak – 1944

Mbi malet shqiptare po binte një vjeshtë e gjatë,
me mjegullën që zbriste si kujtim nga kreshtat e lashta,
dhe era, nëpër degët e verdha, shfletonte pyjet ngadalë,
si një dorë e padukshme mbi librin e kohës së vjetër;
në çdo oxhak ngrihej një fije tymi drejt qiellit,
e çdo vatër ruante në gjoks një dritë të shtëpisë.
Nëpër oda flinte buka pranë sofrave të drunjta,
uji këndonte larg nëpër gurët e përrenjve,
dhe nënat, mbi djepet e vegjël, e ulnin zërin e ninullës,
që gjumi i fëmijës të mos trembej nga era në çati;
hëna rrinte pezull mbi male si një kandil i largët,
ndërsa e nesërmja lëkundej e qetë në duart e nënave.

Por larg, përtej mjegullës, po mblidhej një errësirë,
një re pa shi, me bubullimën e fshehur në kraharor;
ajo zbriste ngadalë nëpër shpate, ara e lugina,
kalonte pranë krojeve dhe gurëve që dinin shumë histori,
derisa nata mori një fytyrë që s’duhej ta kishte—
fytyrën e njeriut kur harron njeriun përballë vetes.

Pastaj dyert u drodhën nën grushtin e asaj nate,
dhe bashkë me dyert u drodhën duart mbi djepa;
u shkulën burrat nga oda, pleqtë nga pragu i shtëpisë,
nënat u përkulën mbi fëmijët si degë mbi zogjtë,
ndërsa rruga u mbush me hapa pa kthim
dhe pas tyre shtëpitë filluan të marrin flakë.

Flaka u ngjit mbi çati si gjuhë e kuqe e uritur,
u fut në trarë, në oda, në fotografi e në djepa,
hëngri sofrat ku buka ishte ndarë mes brezash,
u bë tym mbi fshatra dhe re e zezë mbi fusha;
por zjarri nuk e dinte se shtëpia është më shumë se guri—
se ajo jeton edhe pasi muri rrëzohet në hi.

Sepse shtëpia është era e bukës që mbetet në kujtesë,
është hapi i babait që pritet mbrëmjeve te pragu,
është dora e nënës mbi ballin e fëmijës së përgjumur,
është një dritare që ruan dritën edhe kur xhami thyhet;
dhe ajo që ndërtohet me dashuri nuk digjet krejt,
sepse kujtimi nuk ka çati, as mur, as derë për t’u djegur.

Në një shteg mbeti një këpucë e vogël në baltë,
një shami gruaje u kap pas degës së një thane,
dhe më tej, nën shiun e gjetheve, një djep i braktisur
lëkundej nga era si një zemër që nuk pranonte qetësinë;
gjethet binin brenda tij njëra pas tjetrës,
sikur vjeshta po e mbushte boshllëkun me heshtje.

O djep i vogël, çfarë duarsh të kishin lëkundur,
çfarë buzësh të kishin falur ninullën e parë?
Tani era të përkundte me gishtat e saj të ftohtë,
dhe një degë e thatë trokiste mbi dru si një nënë në derë;
ti ishe bosh, por brenda boshllëkut tënd të thellë
flinte gjithë ajo e ardhme që nuk arriti të bëhej pranverë.

Dhe diku, në një shpat të Karadakut, mbeti një emër—
Isëukaj, i rëndë si gur në fund të një lumi;
mbi të kaluan mjegulla, shirat, borërat dhe verat,
pyjet ndërruan gjethet, zogjtë ndërruan udhët e tyre,
por toka nuk e la atë natë të tretej në harresë,
sepse dheu mban gjatë atë që gjaku ia beson kujtesës.

Atje u mblodhën jetë të këputura nga rrënjët,
burra me erën e arës ende të ngjitur në duar,
pleq me dimra të tërë në vijat e fytyrës,
nëna me fëmijët e shtrënguar si copëza drite;
nëntëdhjetë e tetë jetë, nëntëdhjetë e tetë botë,
nëntëdhjetë e tetë emra që nata nuk duhej t’i merrte.

Duart u lidhën—duar që kishin mbjellë farën në tokë,
që kishin ngritur mure, korrur grurë e hapur kroje,
duar që kishin larë ballin e fëmijës me ujë burimi,
që kishin përkundur net të tëra mbi djep;
por litari mund të lidhte kyçet e duarve,
jo rrënjët që njeriu mban thellë nën mish e nën kujtim.

Mbi kokat e burrave rrinte plisi i bardhë,
si bora që nuk pyet malin nëse do të bjerë;
si një copë qielli e zbritur mbi ballë,
si drita e të parëve që nuk shuhet me drurin;
dhe në atë bardhësi të heshtur kishte një betim
që flaka mund ta rrethonte, por nuk mund ta nxinte.

Pastaj zjarri u ngrit rreth tyre me gjuhë të kuqe,
dhe nata u bë një kupë e zezë mbi tokë;
tupanet ranë rëndë si bubullima pa shi,
surla u ngrit në ajër si një zog i plagosur,
dhe ajo muzikë që duhej të ishte për dasmë
u bë vaj mbi një natë që nuk njihte më gëzim.

Sa e rëndë është muzika kur humbet gëzimin,
kur tupani rreh dhe zemra nuk gjen më valle,
kur surla ngrihet, por qielli nuk hapet,
kur flaka kërcen dhe askush nuk e quan dritë;
nata e kishte veshur atë këngë me zi,
dhe yjet ishin fshehur pas një qielli pa mëshirë.

Nënat i mblodhën fëmijët nën krahët e tyre,
si zogjtë që fshehin të vegjlit para stuhisë;
një fëmijë dëgjoi vetëm zemrën e nënës së vet,
atë rrahje të vogël që ende i thoshte se bota ekzistonte;
dhe kur ajo dorë u drodh mbi flokët e tij,
u drodh edhe qielli, sikur të kishte zemër njeriu.

Mbi gratë ra një dhunë që nata nuk mund ta mbulonte,
një errësirë që kërkoi të përdhosë edhe jetën që lind;
por ka një thellësi ku dhuna nuk mund të hyjë,
një vend ku shpirti e ruan emrin si farën nën dhe,
ku edhe kur trupi rrëzohet nën peshën e dhunës,
një dritë e fshehtë vazhdon të mos pranojë të shuhet.

Fëmijët nuk dinin pse zjarri kishte sy të kuq,
as pse yjet ishin fshehur pas reve të zeza;
nuk dinin pse duart e të rriturve dridheshin,
as pse nata nuk kishte më zë për ninullë;
dinin vetëm dorën e nënës pranë tyre—
dhe ajo dorë ishte gjithë bota që u kishte mbetur.

Pastaj heshti tupani, u tret klithma e surles,
dhe flaka u ul mbi drurin e fundit të natës;
tymrat u ngritën drejt qiellit si shpirtra pa shtëpi,
ndërsa toka hapi gjirin e saj të heshtur e të thellë
dhe mori në errësirën e vet atë që njerëzit nuk mundën
ta mbronin me duar, me zë, me trup e me jetë.

Dheu ra mbi dhe, ngadalë, pa gur e pa lule,
si bora që mbulon një shteg dhe nuk pyet kush kaloi;
por rrënjët e pemëve e dinë atë që nuk e di harresa,
dhe uji nën gurë i bart emrat drejt burimit;
se toka nuk është vetëm varr i heshtur për të vdekurit—
ajo është edhe barku ku kujtesa pret të mbijë.

Kaluan vitet; lumi i mori larg shumë hije,
bora ra e shkriu mbi të njëjtat kreshta,
pemët ndërruan gjethin dhe zogjtë kthyen pranverat,
por në thellësi të tokës mbeti një rrahje e padukshme;
dhe Isëukaj, si gur që lumi nuk mund ta tresë,
vazhdoi të rrinte në kujtesën e trojeve shqiptare.

U ngritën shtëpi përsëri mbi themele të reja,
nga oxhaqet u ngrit përsëri tymi i ngrohtë i bukës,
fëmijë të rinj vrapuan në oborre dhe qeshën,
dhe një nënë përsëri e vuri një foshnjë në djep;
era u fut në degë dhe solli një këngë të largët,
ndërsa mali, pas shumë dimrash, e priti përsëri pranverën.

Djepi u lëkund nën duart e nënës,
një herë si kujtim, pastaj si jetë;
jashtë, një zog u ngrit nga pema drejt qiellit,
dhe një farë e harruar çau tokën pas shiut;
kështu bota eci përpara—jo duke harruar hirin,
por duke mbjellë mbi të një pranverë të re.

Prandaj mos e kujtoni vetëm zjarrin,
kujtoni edhe duart që mbollën para tij;
mos kujtoni vetëm varrin, kujtoni djepin,
mos kujtoni vetëm britmën, kujtoni ninullën;
sepse kujtesa nuk është të jetosh përgjithmonë në natë—
është të ndezësh dritën dhe të mos harrosh pse.

Le të kalojë emri nga goja e gjyshit te nipi,
si uji që zbret nga burimi drejt lumit të madh;
le të mos thahet në gur, le të mos mbytet në heshtje,
le të ecë nëpër troje si fara që era bart mbi arë,
derisa çdo fëmijë të dijë se paqja është një vatër
që duhet ruajtur me duar të gjalla.

Dhe nëse nesër një fëmijë pyet për atë natë,
mos ia jepni historinë si një gur të ftohtë në dorë;
jepjani si një farë që duhet mbjellë në kujtesë,
që ai të dijë se urrejtja nis shpesh si hije e vogël,
por kur ushqehet nga heshtja bëhet zjarr,
dhe zjarri nuk pyet më cilën shtëpi po djeg.

Mësojeni të ruajë dritën para se të bjerë terri,
të njohë njeriun përpara se të shohë armikun;
të dijë se paqja është një vatër që kërkon duar,
se ajo shuhet kur askush nuk përkulet ta ruajë;
dhe se një popull që harron rrënjët e veta
mbetet si pemë në erë, pa tokë nën këmbë.

Por mbi të gjitha, lëreni të shohë bardhësinë,
atë të bardhë që nuk u bë hi në mes të flakës;
plisin që rrinte si borë mbi një natë të zezë,
si gur i ndriçuar nga hëna, si kreshtë mbi stuhi,
si një copë e vjetër qielli mbi kokën e njeriut—
i qetë, i bardhë, i paprekur nga urrejtja.

Sepse bardhësia e tij nuk është vetëm ngjyrë,
është bora e maleve e kthyer në kujtesë,
është drita që kalon nga balli i gjyshit te nipi,
është një gur i bardhë mbi terrin e kohës,
është fjala e heshtur e një populli që ka kaluar zjarrin
dhe ende nuk e ka harruar ngjyrën e dritës.

Dhe kur era të kalojë përsëri mbi gurët e Isëukajt,
le t’i marrë emrat e të rënëve si fara nëpër fusha,
le t’i çojë nga një mal në tjetrin, nga një prag në tjetrin,
që asnjë emër të mos mbetet vetëm nën dhe,
që asnjë nënë të mos bëhet vetëm hije pa zë,
që asnjë fëmijë të mos humbasë përsëri rrugën e djepit.

Le të ndizet zjarri përsëri—por vetëm pranë sofrës,
le të ngrohen duart mbi të dhe buka të piqet ngadalë;
le të bien tupanet—por mbi dasma e gëzime,
le të këndojë surla mbi oborre ku fëmijët vrapojnë,
le të ketë tym mbi çati, por tym të bardhë prej vatrash,
dhe jo re të zeza që zbresin mbi njerëz.

Kjo qoftë përgjigjja jonë ndaj hirit: jeta;
ndaj harresës: kujtesa; ndaj errësirës: drita;
ndaj dhunës: duart që ndërtojnë, jo duart që shkatërrojnë;
dhe ndaj natës që dikur kërkoi të na shuante emrin,
një mëngjes i gjatë mbi këto troje të lashta,
ku fëmijët të rriten pa e mësuar gjuhën e zjarrit.

Kur pëlhura të mbetet nën dritën e fundit,
flaka do të heshtë në të kuqen e saj të ngrirë,
tymi do të flejë mbi qiellin e nxirë të ngjyrës,
mali do të qëndrojë larg, i rëndë si kujtesa,
dhe plisi do të mbetet i bardhë mbi gjithë atë natë,
si një dritë që zjarri nuk e gjeti dot për ta djegur.

Sepse mund të digjet druri, por rrënja mbetet nën tokë,
mund të bjerë gjethi, por pema e pret përsëri pranverën,
mund të mbulohet guri me shi, me bar e me vite,
por lumi i kujtesës e gjen emrin dhe e nxjerr në dritë;
mund të bjerë trupi në dhe, por emri ngrihet përsëri—
dhe ajo që ruhet në shpirt nuk bëhet kurrë hi.

Isëukaj mbetet një emër, por jo vetëm një vend;
është një gur në themelin e kujtesës sonë të përbashkët,
një plagë që nuk kërkon hakmarrje, por dritë,
një djep i humbur që na kërkon të ruajmë të nesërmen,
një zë i largët që kalon nga mali në mal
dhe na thotë, me heshtjen e tij: mos harroni.

Dhe në fund, kur gjithçka të heshtë mbi tokë,
kur bora të bjerë përsëri mbi kreshtat e vjetra,
kur era të kalojë mbi gurë dhe të zgjojë barin,
nga një shtëpi do të ngrihet një ninullë e re;
një nënë do të lëkundë djepin dhe një fëmijë do të flejë—
dhe shpirti, më në fund, do ta dijë se zjarri nuk fitoi.

Plisi mbetet i bardhë.
Si bora mbi mal.
Si drita mbi gur.
Si fara nën dhe.
Si kujtesa mbi kohë.
Dhe shpirti—
shpirti nuk u dogj.

Vendi i Lekës,19.08.2026

* * *

E nisa me këtë poezi të rëndë të poetit nobelist Salvatore Quasimodo, e përktheva siç munda, se është dita e tij… dhe njeriu duket se është trashëgimtar i asaj barbarie të lashtë, – akuzon Poeti, – pavarësisht përparimeve, edhe ato të tanishmet, marramendëse të shkencës. Kur vëllai i tha vëllait:

“Të shkojmë në fusha”, është fjala për atë historinë biblike të Kainit dhe Abelit, vrasja e parë mes njerëzve… që vazhdon, edhe pse ndryshe, me shëtitjet e tanishme, pa dalë nga shtëpia, ja, të hedhim një sy nga fb, këtë të vrasim me një status a koment… Edhe pse është lexuar Quasimodo, qoftë dhe kohë më parë, – do të thosha pa ironi, – del rishtas ajo ligësi që s’përmbahet edhe në përditshmërinë e paqtë, sikur kthetrat dhe brirët, kafshimet me dhëmbë janë bërë metafora…

Porosia e poezisë së Quasimodos mbetet thellësisht humane: njeriu duhet të mësojë të mos e përsërisë më tragjedinë e etërve dhe ligësitë e vetes…

RRUGA E POETIT

Do të desha ta nisja duke treguar prapë që dhe unë kam qenë në shtëpinë e Salavatore Quasimodo-s, në Modica, Via Posterla 84, në Sicilinë magjepse, është muze… aty lindi…si sot më 20 gusht 1901… pra, 125 vjetori i tij… është poet i dashur dhe në Shqipëri…

Poeti dhe studiuesi, enciklopedisti Moikom Zeqo, mik yni, që na iku dëshpërueshëm shpejt, kishte zbuluar se dëshmori shqiptar, Dino Kalenja, vrarë gjatë luftës nga nazistët në 1944, që shkruante dhe vjersha, ka patur njohje me Quasimodo-n, madje dhe letërkëmbim dhe na sjell një fotografi, dalë të dy në Viterbo, Itali. Dino Kalenja studionte në Akademinë Ushtarake ndërsa Quasimodo kishte studiuar në Shkollën Teknike dhe ishte bërë gjeometër. Po ç’i bashkonte këta të dy? – pyet Moikomi dhe përgjigjet: Poezia.

Do të ishte me interes kërkimi i mëtejshëm në këtë zbulim të tij, për të cilin pati dhe një artikull të para më shumë se një dekade…

Poezia na bashkon.

Teksa ecja në të përpjetën e rrugës për në shtëpinë e Quasimodo-s, lexoja vargje të tij, të shkruara në muret e vjetra:

ED È SUBITO SERA

Ognuno sta solo sul cuor della terra

trafitto da un raggio di sole:

ed è subito sera.

Poezi e famshme, universalë, që përmbledhin të gjithë jetën njerëzore: njeriu është i vetëm, – na thotë, – i ndriçuar nga drita e jetës, por shumë shpejt vjen mbrëmja, që s’ka pse të mendohet si fundi, – shtoj unë. Quasimodo me vetëm kaq pak fjalë përmbledh vetminë, bukurinë dhe dhimbjen e ekzistencës, përkohshmërinë dhe pafundësinë…

Në shtëpi e Quasimodo-s ishte dhe kjo poezi, dhe zëri i tij, “aspak hermetik”, i inçizuar, pashë penën, skrivaninë, orenditë, ndjeva frymën, heshtjen, shfletova njërin nga librat. Poezia e tij është hermetike siç shkruajnë kritikët? – pyeta veten.

…kur isha në Milano dhe bëja stazh në gazetën “Corriere della Sera”, kujtoj që gazetari dhe poeti Sebastiano Grasso, me të cilin do të bëhesha shumë mik, më thoshte shpesh se je aty, ku ulej Quasimodo…

Heshtja… Mos ishte dhe thirrja e tij, s’dihet ç’donte të më thoshte, që kishte njohur një shqiptar, që u vra në luftë… po dhe piktorin Ibrahim Kodra, ia pëlqente veprën, edhe kur luante me mandolinë për atë pjesën shqiptare: Dhëntë shkojnë për ujë, që Maestroja qëllimisht ia përkthente: Dhëntë zbresin nga Olimpi… Ç’kumt donte të jepte?… Po unë a t’i tregoja se ajo tercina e famshme e tij

“Ed è subito sera” kishte hyrë çuditërisht dhe në burgjet shqiptare, s’di se si, dhe e përkthenin të burgosur si t’u pëlqente.

Unë nuk doja ta humbte atë rimën e vetme dhe në shqip:

DHE MENJËHERË VJEN MBRËMJA

Secili është vetëm në tokë, te zemra,

i çarë nga një rreze dielli

dhe menjëherë vjen mbrëmja.

Kaq e shkurtër dhe kaq tingëlluese, kaq e përjetëshme, e bukur deri në pikëllim hyjnor. Të jetë ky thelbi i Quasimodos që nga heshtja dhe tragjedia e kohës, të kërkosh të nxjerrësh gjithmonë dinjitetin njerëzor, paqen dhe humanizmin… dhe poezinë.

Visar Zhiti

Figura poliedrike e Jusuf Buxhovit me rastin e 80 vjetorit shfaqet në një intervistë tek PRESSING T7

Në fokus bashkëpunimi institucional dhe Edicioni i Pestë i Panairit të Librit Shqip në SHBA

Kryetari i LSHA-së, dr. Mujë Buçpapaj, priti Presidentin e Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë, Adnan Mehmetin – në fokus bashkëpunimi institucional dhe Edicioni i Pestë i Panairit të Librit Shqip në SHBA

Tiranë, 19 gusht 2026 – Në mjediset provizore të Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë (LSHA) ne Qendren Kulturore “Nacional”, në Tiranë, Kryetari i saj, dr. Mujë Buçpapaj, priti në një takim zyrtar Adnan Mehmetin, Presidentin e Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë, kryeredaktor i revistës Pena, organ i kësaj shoqate, si dhe themelues i Shtëpisë Botuese Adriatic Press.

Takimi u zhvillua në një frymë të hapur, institucionale dhe bashkëpunuese, duke u përqendruar në zhvillimet e jetës letrare shqiptare në diasporë, në forcimin e marrëdhënieve ndërmjet institucioneve dhe organizatave të botës shqiptare të letrave, si dhe në projekte të përbashkëta me rëndësi për promovimin e letërsisë dhe kulturës shqiptare në hapësirat ndërkombëtare.

Gjatë takimit, Adnan Mehmeti i dhuroi bibliotekës së Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë disa prej botimeve të tij të fundit të botuara në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ndër të cilat edhe librin Autorë dhe vepra, kushtuar krijuesve të Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë, si dhe disa numra të revistës Pena. Këto botime do t’i shtohen fondit bibliotekar të LSHA-së, duke përbërë një kontribut të çmuar në pasurimin e dokumentacionit mbi krijimtarinë bashkëkohore shqiptare në diasporë.

Gjatë bisedës u vlerësua edhe roli historik i Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë, e themeluar në vitin 2001 me nismën e prof. dr. Gjekë Marinajt, presidentit të saj të parë. Në drejtimin e kësaj organizate kanë kontribuar ndër vite personalitete të njohura të letrave shqipe, ndër ta i ndjeri prof. Naum Prifti, Ramiz Gjini, Dalan Luzaj, Raimonda Moisiu dhe Mëhill Velaj, ndërsa aktualisht shoqata drejtohet nga shkrimtarja e talentuar dr. Yllka Filipi.

Panairi i Librit Shqip në SHBA, një projekt me dimension kombëtar

Një pjesë e rëndësishme e bisedës iu kushtua Edicionit të Pestë të Panairit të Librit Shqip në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, i cili pritet të zhvillohet në muajin tetor dhe ku, krahas Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë, këtë vit do të jenë bashkëorganizatore edhe Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë dhe Lidhja e Shkrimtarëve të Kosovës.

Kryetari i LSHA-së, dr. Mujë Buçpapaj, përshëndeti këtë nismë dhe shprehu kënaqësinë që Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë do të jetë pjesë e saj, duke e konsideruar bashkëpunimin ndërmjet tri institucioneve si një hap të rëndësishëm drejt një koordinimi më të qëndrueshëm të jetës letrare shqiptare në hapësirat shqiptare dhe në diasporë.

Sipas tij, Panairi i Librit Shqip në Amerikë nuk duhet parë vetëm si një veprimtari kulturore periodike, por si një projekt me vizion afatgjatë dhe dimension strategjik, i cili, në kushtet e globalizimit dhe të transformimit të vazhdueshëm të industrisë së librit, mund të shërbejë si një platformë e rëndësishme e diplomacisë kulturore shqiptare.

Në këtë kuptim, panairi mund të shndërrohet në një hapësirë të qëndrueshme ndërveprimi ndërmjet autorëve, botuesve, përkthyesve, universiteteve, bibliotekave, mediave dhe institucioneve kulturore shqiptare e amerikane.

“Libri është një nga format më jetëgjata të kujtesës kolektive dhe një nga mekanizmat më efikasë të ruajtjes dhe përcjelljes së identitetit kulturor”, u theksua gjatë bisedës, duke nënvizuar se për një komb me një diasporë të gjerë si kombi shqiptar, politika e librit nuk mund të kufizohet brenda kufijve administrativë të shtetit.

Në këtë perspektivë, diaspora shqiptare duhet të konsiderohet pjesë organike e hapësirës kulturore kombëtare dhe Panairi i Librit Shqip në SHBA të konceptohet si një institucion kulturor me perspektivë afatgjatë, e jo thjesht si një manifestim i përvitshëm.

Dr. Buçpapaj shprehu gatishmërinë e LSHA-së për të thelluar bashkëpunimin me Shoqatën e Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë dhe Lidhjen e Shkrimtarëve të Kosovës, në funksion të promovimit të letërsisë shqipe, gjuhës shqipe dhe vlerave të kulturës shqiptare kudo ku jetojnë dhe krijojnë shqiptarët.

Adnan Mehmeti: Bashkëpunimi institucional do të vijojë dhe do të zgjerohet

Nga ana e tij, Presidenti i Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë, Adnan Mehmeti, shprehu kënaqësinë për vizitën në Tiranë dhe për takimin me drejtuesit e LSHA-së, duke vlerësuar veçanërisht perspektivën e bashkëpunimit të përbashkët.

Ai përgëzoi dr. Mujë Buçpapajn për zgjedhjen në krye të Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë dhe shprehu besimin se përvoja e tij në fushën e letërsisë, studimeve, botimeve dhe veprimtarisë kulturore do të kontribuojë në riorganizimin dhe fuqizimin e kësaj organizate.

Mehmeti vlerësoi gjithashtu veprimtarinë letrare dhe akademike të dr. Buçpapajt, duke e konsideruar përvojën e tij ndërkombëtare si poet, studiues dhe botues një mundësi të rëndësishme për forcimin e rolit të LSHA-së në promovimin e letërsisë dhe artit shqiptar në Shqipëri, Kosovë, diasporë dhe në hapësirat ndërkombëtare.

Ai u shpreh veçanërisht i kënaqur për përfshirjen e LSHA-së dhe Lidhjes së Shkrimtarëve të Kosovës si bashkëorganizatore të Edicionit të Pestë të Panairit të Librit Shqip në SHBA, duke theksuar rëndësinë e koordinimit të mëtejshëm dhe të krijimit të veprimtarive të përbashkëta ndërmjet organizatave shqiptare të shkrimtarëve në të dy anët e Atlantikut.

Vizitë në Qendrën Kulturore “Nacional”

Në kuadër të vizitës së tij në Tiranë, Adnan Mehmeti vizitoi gjithashtu Qendrën Kulturore “Nacional”, ku u njoh nga afër me veprimtarinë e Radio Nacional, redaksinë e gazetës letrare dhe kulturore Nacional, Shtëpinë Botuese Nacional dhe Institutin e Studimeve Nacional, si dhe me hapësirat e Bar-Kafes Nacional, të konceptuar si një mjedis takimi dhe komunikimi për shkrimtarët, artistët dhe gazetarët shqiptarë.

Ai vizitoi gjithashtu mjediset provizore të LSHA-së, të cilat familja Buçpapaj i ka vënë në dispozicion pa pagesë të komunitetit të shkrimtarëve dhe artistëve shqiptarë, si një kontribut në funksion të ringritjes dhe konsolidimit institucional të organizatës.

Gjatë vizitës, A. Mehmeti vlerësoi punën e gazetës letrare dhe kulturore Nacional, duke veçuar nivelin e saj editorial dhe rolin që ajo ka marrë në promovimin e letërsisë, artit dhe kulturës shqiptare prej gati 20 vjetesh. Ai e cilësoi gazetën si një hapësirë të rëndësishme të komunikimit kulturor dhe të afirmimit të krijimtarisë shqiptare në botë.

Vlerësime të veçanta ai shprehu edhe për Botimet Nacional, për veprimtarinë e saj në botimin dhe promovimin e autorëve shqiptarë dhe për kontributin në ruajtjen, përhapjen dhe afirmimin e vlerave të kulturës dhe letërsisë shqiptare.

Takimi dhe vizita u zhvilluan në një atmosferë të përzemërt, vëllazërore dhe njëkohësisht institucionale, duke konfirmuar vullnetin e të dyja palëve për ta shndërruar bashkëpunimin ndërmjet organizatave letrare shqiptare në një marrëdhënie të qëndrueshme, të koordinuar dhe me projekte konkrete në shërbim të letërsisë, artit, librit dhe kulturës shqiptare.

Dr. Buçpapaj e vlerësoi veçanërisht edhe veprimtarinë e Adnan Mehmetit si një prej figurave të spikatura të jetës letrare shqiptare në Shtetet e Bashkuara të Amerikës. Përgjatë viteve, në drejtimin e tij vizionar dhe me një përkushtim të jashtëzakonshëm, ai ka dhënë një kontribut të rëndësishëm në mbajtjen gjallë të jetës letrare shqiptare në diasporën amerikane, në promovimin e librit shqip dhe në ruajtjen e lidhjeve të qëndrueshme të komunitetit krijues me gjuhën, letërsinë dhe kulturën shqiptare. Ky mision është zhvilluar shpesh në kushte të vështira dhe me mjete të kufizuara, çka e bën edhe më të çmuar përkushtimin e tij institucional dhe personal. Përmes veprimtarisë së Shoqatës së Shkrimtarëve Shqiptaro-Amerikanë, revistës Pena, botimeve dhe nismave të ndryshme kulturore, Mehmeti ka kontribuar në krijimin e një hapësire të rëndësishme komunikimi, promovimi dhe afirmimi për autorët shqiptarë në SHBA. Njëkohësisht, ai është një poet, publicist dhe studiues i spikatur i letrave shqipe, me një veprimtari krijuese dhe hulumtuese që dëshmon përkushtim ndaj kulturës kombëtare dhe dialogut të saj me hapësirat letrare ndërkombëtare. Kontributi i tij përfaqëson një shembull domethënës të rolit që intelektuali dhe krijuesi shqiptar në diasporë mund të luajë në ruajtjen e kujtesës kulturore, në përhapjen e librit shqip dhe në forcimin e urave shpirtërore e kulturore ndërmjet Shqipërisë, Kosovës, trojeve shqiptare dhe diasporës.

Baaam…
Baaam…
Baaam…

Kambana e kishës  çau heshtjen e shurdhët nën atë kupë qielli që zotëronte krejt fshatin kufitar.

-Ç’është kjo kambanë? Kush ka vdekur?-pyeti Mane, më i madhi i barinjve lebër që dimëronin prej vitesh të imtat ndanë fshatit.-Ç’të jetë?!- pyeti më tepër veten në kasollen pranë nomesë sesa tre barinjtë e rinj .

-Kushedi, kanë zakonet e tyre fetare- tha njeri.

-Jo. Kjo është kambanë vdekje. E njoh mirë  këtë kambanë zije se kam vite  në vërri. Kësaj ane të fshatrave të krishtera.

Këmbana mortore nuk pushonte në intervale të njejta dhe pauza të gjata.

Intervalet e ndërprera përcillnin përzishëm dhimbje.

Baaam…
Baaam…
Baaam…

-Beco, zbrit poshtë te shtëpitë dhe pyet ku është kësolli.

Ai që quhej Beco u nis drejt shtëpive.

***

Pas pak, të lehurat e qenve të stanit u shpeshtuan dhe u bënë më të egra.

• Ç’kanë? Bibi, dil e shih, mos hanë njeri!-iu drejtua Mane djaloshit tjetër.

Në bregoren pranë nomesë u shfaq befas rasoja e zezë e priftit të atyre anëve. (silueta). Në dorë mbante një stap. Qentë kërcyen më egërsisht me lehje të pandërprera.

-Urdhëro Papaa!. Mos kij frikë se i mbajnë djemtë!

-…Balooo!Boll tani! Murro! Hë, mjaft!- u dëgjua nga nomeja më i moshuari i barinjve.

Të katër lebërit e nomesë i dolën përpara. Në praninë e tyre, qentë u qetuan.

-Mirë se erdhe, Papa! Mirë se na urdhërove në stan!-tha Mane.

-Faleminderit o njerëz të Zotit! Erdha se kam, nevojë për ju…Për të katërt.

-Për hair!…

-Po. Kam nevojë për të katërt. Ka vdekur një i moshuar në këtë fshat që po soset  pak nga pak nga frymët e të gjallëve. Nga familja e të ndjerit, tani, ka mbetur gjallë vetëm plaka. Fillikat.Tetëdhjet e pesë vjeçe. Askush tjetër.

Të katër barinjte e ndiqnin me vëmendje e respekt rrëfimin e njeriut të Zotit.

-Nga tre të gjallët e vetëm që kishin mbetur deri dje në këtë fshat,   tani, kanë mbetur, dy: Plaka e të ndjerit  Dhroso që i kishte shkelur  nëntëdhjet e tetat  dhe Niko, një tjetër i moshuar, i vetmuar, rreth të nëntëdhjetave…

-Ngushëllime për të pasmit!-tha Mane.

-Faleminderit! Po tani kemi nevoje që të hapim varrin për të ndjerin !

– Papa, na ke gati  !- tha më i moshuari.

-Të ndjerin, e kemi njohur-shtoi. – Bile, i shpinim edhe qumësht në shtëpi çdo herë që vinim me kope për dimërim.

Në nome ra heshtje.

-Varrin do ta hapim ne. Na thuaj se kur duhet?-tha Mane.

-Zoti ua shpërbleftë, o njerëz të mire! Po të mundeni, që tani se koha, nuk pret. Se dua  do të bëj edhe meshë mortore në kishën e fshatit.

Mane hodhi sytë nga të rinjtë si të kërkonte një mendje.

-Patjetër,-tha i pari.

-Patjetër,-u hodh i dyti dhe i treti.

Papai u ndije i vlerësuar  dhe i kënaqur nga të katër të huajt.

-Zoti i madh ua shpërbleftë në të mira për familjte tuaja!-tha njeriu i perëndisë duke bërë  disa herë kryqin në ajër.

Papai priu. Të katërt e shoqëruan për nga fshati.

Nomeja mbeti pas.

***

-Djema, o njerëz të zotit. Më kuptoni. Pas gropës…dhe punës me të, ju dua përsëri të katërve. Do shkojmë në kishë. Dua të bëj meshën e përshpirtjes për të ndjerin Dhroso.

Mane, desh t’ë thoshte: ç’meshëzeza do bësh me katër veta dhe kishën bosh, por ndërroi mendje.

– Peqe, Papa!(kup.pop.labëri: “dakord.”) Na thuaj dhe, pas na ke!

– U dua që të vini edhe ju në kishë. Të them dy fjalë përcjellje për të ndjerin…Le të jemi një grusht njerëzish. Zoti, nuk na numëron.

***

Atë ditë, porta e kishës ishte hapur që herët.

Që nga kandilthirësi, disku metalik me rërë dhe qirinj të ndezur, përhapej aroma e njohur e thimjanit dhe livanit përzier me lagështirën e mureve dhe çatisë me dërrasa guri.

Tre të rinjtë shikonin nga Papai dhe Mania duke i imituar ata në ritualin e vendosjes së qirinjve  në diskun me rërë të kandilthirësit. Aroma e qirinjve të ndezur për shpirtin e të ndjerit, u bëri përshtypje barinjve lebër që qëndronin në këmbë me nga një qiri të ndezur në dorë.

Era që frynte nga jashtë u jepte hark flakëzave të arta të qirinjve siç harkohet bari nga rryma e ujit pranë burimeve.

Në oborr nuk kishte njeri. Vetëm një qen plak i shushatur që i gëzohej frymës së njerëzve duke tundur bishtin.

Në shenjë ngushëllimi, Mane iu afrua të zonjës së hallit, plakës së ve që po qante me dënesë në rreshtin e parë të ulëseve të drunjta të sallës.

–Silipitiria*(gr.ngushëllime!)”, Mana!Të të rojnë ç’ke!-dhe i vuri dorën në sup.

Tre të tjerët që nuk dinin asnjë fjalë greqisht, iu afruan gjithashtu plakës të ngjyer në të zeza që nuk dinte asnjë fjalë shqip.

-Ngushëllime! Silipitirja!

-Ngushëllime! Silipitirja!

-I paharruar! Silipitirja!

E brengosur, me duart e holla e të reshkurar, mana i takoi me një ndjenjë mirënjohje dhe habie bashkë. Bri saj, i moshuari tjetër me një shkop në dorë, qëndronte i pikëlluar.

– Evloghitós o Theós imón pándote…I bekuar është Perëndia ynë, gjithmonë, tani e përherë e, në jetë të jetëve. Amin.” …

Liturgjia e përmortshme kishte nisur.

«I Shenjtë është Perëndia, i Shenjtë i Fuqishmi, i Shenjtë i Pavdekshmi, mëshiro-na.»

Kryqi në duart e Papait, çante hapësirën gjysmë të errët të kishës.

„Evloghitós o Theós imón pándote…“Sot përcjellim me lutje vëllanë tonë në Krisht, i cili pasi përmbushi udhën e kësaj jete dhe arriti moshë të thellë, kaloi nga kjo jetë në jetën e amshuar….”

Mane me kokën unjur dhe  kasketën në dorë shikonte në një pikë nga figurat e  ikonostasit të vjetër. Edhe tre të rinjtë kishin mbërthyer vështrimin nga ikona e Shën Mërisë me shprehjen plot përdëllim.

Fjalë e priftit dukeshin se dilnin jo nga goja e tij, por nga pamjet mistike të ikonave të gdhendura në dru dhe me një djenjë hipnotike sikur depërtonin drejt e në veshët dhe shpirtin e secilit.

“O Perëndi i shpirtrave dhe i çdo mishi, Ti që e shkele vdekjen, e rrëzove djallin dhe i fale jetë botës sate, jepi prehje shpirtit të shërbëtorit Tënd,  Dhrosos në vend të ndritshëm, në vend të gjelbër, në … Vetëm Ti je pa mëkat; drejtësia Jote është drejtësi e përjetshme dhe fjala Jote është e vërteta.”

Në fund të shërbesës, Papa shpalli:

-Eonía i mnimi!(gr: I përjetshëm qoftë kujtimi i tij!)

Në çast Papai sheh nga katër barinjtë që qëndrojnë në heshtje disi të hutuar, sepse nuk kuptojnë asnjë fjalë. Papai e kalon fjalën shqip.

-Vëllezër, sot jemi pak në këtë kishë. Por Zoti nuk i numëron njerëzit siç i numërojmë ne. Para Tij nuk ka turmë e vetmi. Ka vetëm zemra. Vetëm zemra.

-Ju të katërt erdhët nga stani, nga mali, nga bagëtitë tuaja. Nuk e njihnit mirë këtë burrë. Por erdhët. Dhe kjo, është një e mirë që Zoti e sheh.

Pas përfundimit të shërbesës, Papai  u kthye nga lebërit:_

-Tani është radha juaj.  

Të katërt u ndanë si nga një komandë e padëgjuar, dy nga dy në krahët e arkëmortit.

Përkulen të heshutr dhe e ngrenë duke e nxjerrë nga kisha.

Pas tyre, në atë copë udhë drejt varrezave, as dyqind metra larg, korteu I  habitshëm  mortor me  katër lebër, dy vendas dhe një Papa dukej si në një kumt në lëvizje i një epoke të panjohur.///

***