VOAL

VOAL

Prof. Kostaq Cipo, vizionar i procesit të formimit të shqipes letrare të përbashkët- Nga Prof. Emil LAFE

December 3, 2022
blank

Komentet

blank

SHQIPËRIA EUROPIANE MBRON HEBREJTË NË FUNKSION TË LIRISË- Nga MSc. Albert HABAZAJ

Dy fjalë

Në nderim të Ditës së Kujtesës së Holokaustit, mendojmë të ravijëzojmë sadopak ndihmesën e thjeshtë të shqiptarëve, dhe më ngushtë akoma të banorëve të qytetit të Vlorës, në mbrojtje të hebrenjve, që kanë kaluar një persekucion shembullor gjatë Luftës së Dytë Botërore (LDB: 1939-‘45), luftë, e cila u zhvillua midis dy blloqeve të mëdha: Fuqive të Boshtit dhe Aleatëve. Kontributi human i vlonjatëve, banorëve të një qyteti bregdetar jugperëndimor shqiptar u bë jetik për hebrenjtë, përshtatur në rrjedhat e shekujve për bashkëjetesë me vendasit. “Dora e ngrohtë” e vendasve ndihet besueshëm, sidomos kur rrjedha e kësaj lufte u përmbys dhe diktatori nazist Adolf Hitler (1889-1945), në timon të makinës luftarake të përkryer shfarosëse të kohës, shpeshtoi masakrat masive, të cilat arritën kulmin me holokaustin çifut. Nuk mund të shlyhet nga kujtesa e të mbijetuarve apo dhe e të moshuarve, që përjetuan keq përndjekjen në rritje të hebrenjve dhe politikat agresive të zgjerimit të socialistëve nacionalistë, 1938. Kalvari i rëndë i hequr nga çifutët në Europën naziste nga viti 1933 deri më 1945 nuk mund të quhet thjeshtë një damkë skllavërie; ai njihet me emrin famëkeq Holokaust dhe është njollë ekstremisht e turpshme e poshtërimit dhe mizorisë barbare; një vulë e zezë turpërie, ku dëshirat njerëzore të një individi të shkalluar, (është pak ta quash psikopat i shkallës së lartë), denigrojnë e degradojnë çdo cak të konceptueshëm nga truri ynë, saqë tejkalojnë edhe instiktet e kafshëve të egra. Holokausti zakonisht ndahet në dy faza, para dhe pas vitit 1941. Në periudhën e parë, u morën masa të ndryshme antisemite në Gjermani, e më pas në Austri. “Në Gjermani, sipas Ligjeve të Nurembergut (1935), çifutët i humbën të drejtat e shtetasit, të drejtën për të zënë funksione publike, për t’u martuar me gjermanë, ose për të përdorur shkollat publike”. Nga dokumente historike mësojmë se prona dhe veprimtaritë e tyre u regjistruan dhe në disa raste u sekuestruan. Akte të vazhdueshme dhune u kurdisën kundër tyre, kurse propaganda zyrtare bënte thirrje për t’i urryer e për t’i frikësuar.

1. Hebrenjtë dhe Holokausti

Sikundër pritej, përfundimi qe emigrimi masiv, dhe fillim i LDB e gjeti popullsinë çifute gjermane e austriake gjysmë milionëshe të përgjysmuar. Faza e dytë, që zë periudhën e LDB nga viti 1941, u shtri në Europën e pushtuar nga nazistët dhe përfshinte punë të detyruar, vrasje masive dhe kampe përqëndrimi, këto të fundit bazë e “zgjidhjes përfundimtare” naziste (Entlósung) të të ashtuquajturit problem çifut me anë të shfarosjes masive në dhoma gazi. Etapat e fundit të zgjidhjes përfundimtare u vendosën në konferencën e nazistëve të mbajtur në Wannsee më 1942. Në këtë konferencë u hartuan plani i përçudshëm dhe grafiku i realizimit, që do të zbatohej nga Otto Adolf (Karl) Eichmann (1906-’62), një prej organizatorëve më të mëdhenj e më katilë të Holokaustit, që nga deportimi masiv i çifutëve në geto deri në asgjësimin e tyre aq makabër, ku viktimat ishin gazuar në kampet shfarosëse të vendeve të pushtuara nga nazistët në Evropën Lindore . Është e llahtarshme shprehja e këtij krimineli lufte, në fund të asaj kasaphane të përbotshme, tek thotë se do të: “kërcejë duke qeshur në varr, sepse ndjenja se kishte pesë milion njerëz në ndërgjegjen e tij do të ishte për të një burim i kënaqësisë së jashtëzakonshme”. Administratori gjerman ishte fajtor për zbatimin e vendimeve përfundimtare të Hitlerit dhe për administrimin e kampeve të përqëndrimit, ku humbën e u shuan çifutët, më kafshërisht sa as thuhet dot e as bëhet dot më keq. Është llogaritur që gjatë Holokaustit kanë vdekur 6 milionë çifutë. Edhe pse Eichmanni, administratori tiran gjerman, pas luftës vajti e u fsheh në Argjentinë, ai u dikua nga agjentët e Izraelit, u rrëmbye, u nxorr në gjyq dhe më pas u ekzekutua. Nga popullsia prej tre milionë çifutësh në Poloni, më 1945 kishin mbetur më pak se gjysmë milioni, ndërkohë që humbje të mëdha patën edhe Rumania, Hungaria dhe Lituania. Holokausti ka ngritur shumë probleme për natyrën e qytetërimit europian dhe ndikimin e krishterimit. (Shkrimet e kohës thonë se Kisha Katolike e dinte ç’po ngiste, por nuk e ngriti zërin e protestës). Duke e zbërthyer në kontekstin historiko-social, antisemitizmin që sipërpërmendëm, duhet ta kuptojmë si qëndrim armiqësor ndaj popullit çifut dhe diskriminimin e tij. Në fund të shekulli XIX dhe në fillim të shekullit të XX ka qenë shumë veprues në Francë, Gjermani, Poloni, Rusi e gjetkë. për të shpëtuar nga përndjekjet ose pogromet në Europën Juglindore, shumë emigrantë çifutë u arratisën në Britani e SHBA. Pas Luftës së Parë Botërore propaganda e fillimit e nazistëve në Gjermani e nxiti antisemitizmin, duke i fajësuar çifutët për disfatën e vendit. Nga viti 1933 përndjekja e çifutëve mori hov në të gjithë vendin. “Zgjidhja përfundimtare” që përpunoi Hitleri ishte Holokausti ose shfarosja e krejt racës çifute. Kampet e përqëndrimit u bënë shtëpia e fundit e hebrenjve të përndjekur deri kur u shpartallua nazizmi më 1945. Duke ardhur tëhu në kohë, mund të themi, se antisemitizmi ka qenë tipar i theksuar i shoqërisë brenda ish Bashkimit Sovjetik, veçanërisht pas LDB. Për fat të keq, antisemitizmi mbetet problem ende në Europën Lindore dhe në republikat e dikurshme, ndonëse çifutët tashti lejohen të emigrojnë nga këto vende. Në fillim të viteve 1990 në Europën Perëndimore, veçanërisht në Francë e Gjermani, ka pasur një rritje të dhunës raciale nga grupet neonaziskine.

Duke u kthyer ngushtë në objekt, e gjykojmë të nevojshme, ndoshta s’është e tepërt të sqarojmë se shqiptarët nuk kanë sulmuar të tjerët asnjëherë, veçse kanë luftuar në territorin e tyre, në mbrojtje të trojeve, trashëguar nga të parët. Në territoret shqiptare kanë luftuar të tjerët dhe shqiptarëve u janë tkurrur kufijtë herë pas here. Kurse, për hebrenjtë dimë se janë njerëz që në fillim kanë qenë ngulur në Palestinën e lashtë, sipas legjendës që nga Koha e Bronzit (ndërmjet viteve 3500-3000 p.e.r), që më pas u shpërnda në vende të ndryshme të botës. Emërtimet hebre dhe çifut janë sinonimik, por cilësimi çifut shpesh herë përdoret në kuptim keqësues. Të gjithë kanë dijeni se Palestina është territor në Lindjen e Mesme në brigjet lindore të Detit Mesdhe që quhet edhe “Tokë e Shenjtë”, për arsye të lidhjeve me jadaizmin, krishterimin dhe islamin. Në kohët biblike Palestina përfshinte mbretëritë e Izraelit dhe të Judesë. Përmban disa vende të shenjta për të krishterët, hebrenjtë dhe myslimanët. Të dhënat zyrtare tregojnë se hebrenjtë përbëjnë shumicën e grupeve etnike që popullojnë Izraelin, shtetin e sotëm, dalë nga përpjekjet zioniste për shtet çifut në Palestinë dhe nga Deklarata e Balfourit (1917), me të cilën Britania i jepte mbështetje kërkesës së çifutëve për të patur atdheun e tyre, sepse inicoi një migrim hebre të përmasave të mëdha në trojet historike palestineze, favor që mundësoi themelimin e shtetit izraelit në 1948.

2. Hebrenjtë në Shqipëri

Shqiptarët janë një popull i vjetër, banorë vendës të Shqipërisë, që banojnë në një vend të vogël në Europën Juglindore, në brigjet e Adriatikut e Jonit të Gadishullit të Ballkanit, që kufizohet në veri dhe në lindje me Malin e Zi, Kosovën e Maqedoninë dhe me Greqinë në Jug. Izraeli është një vend i zhvilluar në Azinë jugperëndimore, në skajin lindor të Detit Mesdhe. Banohet nga popullsi çifute në masën 83 % dhe arabe (16.8%). Kufizohet në veri nga Libani, në lindje nga Siria e Jordania dhe në jug nga Egjipti.

Si grup, Hebrenjtë janë dukur në Shqipëri në v. 70 të e.r. Në Fterrë ka një varg toponimesh hebraike. Në Sarandë është zbuluar dhe një sinagogë (1971) dhe në njërën nga shtresat e një mozaiku gjendet edhe një fragment shandani hebraik, që i përket shek. V-VI të e.r. Në shek. XIII hasen Hebrenj edhe në Durrës. Në fund të shek. XV, kur shpërtheu inkuizicioni spanjoll e portugez, shumë Hebrenj erdhën në Shqipëri dhe u vendosën në Vlorë, Elbasan, Berat, Lezhë etj. Edhe bashkësitë hebraike në Shqipëri krijuan institucionet fetare e administrative-gjyqësore të vetat, të cilat rregullonin punët civile dhe fetare. Në qytetet jetonin në lagje të veçanta dhe gëzonin të drejtën e kultit. Në Vlorë dhe Elbasan edhe sot gjenden gjurmë të faltoreve dhe sinagogave të tyre. Në shek. XVII taksat e rënda osmane i detyruan të largoheshin, sidomos për në në Selanik. Një pjesë e Hebrenjve të Elbasanit qëndruan dhe u asimiluan. Në gjysmën e dytë të shek. XIX erdhi një grup tjetër Hebrenjsh nga Greqia e u vendos në Delvinë, Gjirokastër e sidomos në Vlorë. Ata u pasuan nga të tjerë të ardhur në vitet 1915, 1925 dhe 1935, të cilët u vendosën në Tiranë, Durrës, Kavajë, Shkodër etj. Në vitet 1933-’34, kur në Gjermaninë naziste filloi fushata anti-Semite, Komisariata i Lartë për Refugjatët i Lidhjes së Kombeve, si dhe një numër bashkësish hebraike në botë, i drejtuan sytë nga Shqipëria për të prurë këtu qindra familje Hebrenjsh. Por presioni i qeverisë italiane nuk lejoi qeverinë shqiptare që t’i pranonte në shumicë. Me intesifikimin e përndjekjeve naziste dhe fillimin e Luftës së Dytë Botërore, gjatë viteve 1938-’39 erdhën në Shqipëri rreth 200 Hebrenj nga Gjermania, Austria, Franca, Polonia, Hungaria etj. dhe u vendosën në Tiranë, Durrës, Korçë etj. Pas Konferencës së Vansees (Wansee) më 20 janar 1942, ku u vendos shfarosja e Hebrenjve në të gjithë vendet e pushtuara nga nazistët, në Shqipëri u lëshuan urdhëra të rrepta kundër Hebrenjve. U bë regjistrimi i përgjithshëm i tyre në prill 1939, i cili u pasua nga dy regjistrime të tjera më 1941 dhe 1943. Gjendje veçanërisht e rëndë u krijua për Hebrenjtë e Prishtinës që rrezikoheshin të binin në duart e nazistëve. U krijua një shqetësim i thellë në opinionin shoqëror shqiptar. Një pjesë e mirë e tyre me urdhëra shoqërimi të qeverisë shqiptare u sollën në Shqipëri. Kontigjenti i parë prej 100 vetash u vendos në Berat më 5 prill 1942, kontigjenti i dytë prej 79 vetash u vendos në Fushë-Prezë dhe kontigjenti i tretë prej 69 vetash u vendos në Krujë, Shijak, Kavajë dhe Burrel. Shumë të tjerë erdhën ilegalisht dhe me dokumente false. Deri në verën e vitit 1943, numri i tyre në Shqipëri arriti në mbi 1000 veta. Gjatë pushtimit ushtarak gjerman populli shqiptar i strehoi dhe i mbrojti Hebrenjtë nga përndjekjet shfarosëse të nazistëve. “Shqipëria ishte i vetmi vend në Europën e pushtuar, – shkruhet në botimet enciklopedike shqiptare – ku Hebrenjtë nuk u dorëzuan dhe nuk u shfarosën. Shteti i Izraelit e ka vlerësuar këtë veprim human dhe e ka vendosur Shqipërinë në krye të listës në murin memorial në Yad Washem, po ashtu në Mazuzoleun e ngritur në SHBA. Hebrenjtë e ardhur gjatë luftës, menjëherë pas çlirimit u kthyen në vendbanimet e tyre të mëparshme, kurse pjesa tjetër, me kërkesën e tyre dhe të shtetit të Izraelit, u larguan më 1991, duke marrë me vete edhe ndjenjat e miqësisë dhe të vëllazërimit”.

Sipas dokumenteve zyrtare të kohës, dëshmitarëve okularë, vendas dhe hebrenj, sipas të gjitha burimeve të mundshme të informacionit të derisotëm, jo vetëm të gjithë studiuesit, por të gjithë banorët e vjetër të qyteteve, ku të rrezikuarit për shfarosje nga hitlerianët gjetën stregëzën e ngrohtë, pohojnë të njëjtën gjë: Shqipëria ishte një arkë shpëtimi për hebrenjtë e përndjekur. Gjurmët e provave ekzistojnë në qytetet dhe fshatrat e Mitrovicës, Prishtinës, Gjilanit, Deçanit, Pejës, Gjakovës, Shkodrës, Krujës, Tiranës, Beratit, Kavajës, Durrësit, Elbasanit, Librazhdit, Korçës, Dibrës, Burrelit, Fierit, Lushnjës, Vlorës, Delvinës, Përmetit apo dhe Gjirokastrës etj.

Me qindra u larguan nga Europa në drejtim të Shqipërisë dhe rajoneve shqiptare, sepse ata e dinin se atje nuk do të persekutoheshin as nga njerëzit dhe as nga qeveria. Kanë kaluar rreth 80 vjet që nga koha kur L.II. B. përfundoi dhe studimi i Holokaustit po kthehet gjithnjë e më shumë në një disiplinë shkencore të mirëfilltë edhe në Shqipëri. Është bërë e njohur ndërkombëtarisht tashmë se numri i hebrenjve që gjetën shpëtim në Shqipëri shkon më shumë se 2.270.

Sipas disa përllogaritjeve, shifra e qartësuar me shtesat prej “pjesës së fshehtë”, që nuk gjendet në listat emërore, duhet ta çojë numrin e hebrenjve të shpëtuar deri në 3.240. Ndërmjet viteve 1933 dhe 1944, Shqipëria në juglindje të Evropës shpëtoi jo vetëm hebrenjtë e vet, por edhe çdo hebre që mund të arrinte në kufijtë e saj. Ata nuk u dëbuan dhe as nuk u dorëzuan. Hebrenjtë nuk u grabitën dhe askush nuk e mori pasurinë e tyre. As edhe një ligj zyrtar nuk i shqetësoi ata. Studimi dhe kërkimi i listave të tjera të hebrenjve të shpëtuar vazhdon ende.

Kush i shpëtoi hebrenjtë? Dilemat mes kodit etnozakonor shqiptar dhe vullnetit për të shpëtuar ‘tjetrin’ në rrezik

Gjatë dy dekadave të fundit, opinioni publik dhe ai shkencor ka treguar një interesim të shtuar për këtë pjesë historie. Por së bashku me trajtimet shkencore, pati edhe qasje neoekzotike lidhur me kultin e Besës apo ndryshe Kodin e Nderit. Studiuesi dhe etnologu Nebi Bardhoshi, mendon se ka dy grupe studiuesish kur argumenton mbi këtë çështje. Një grup, i cili mendon se shqiptarët janë pragmatistë dhe pragmatizmi sipas tij ka nuanca të ndryshme. Në këtë kontekst shqiptarët mund të quhen si njerëz pa ideale, si njerëz të veprimit dhe jo të ideve, si jo besimtar dhe mbi të gjitha materialistë. Në krahun tjetër, qëndron një grup studiuesish, të cilët ndërtojnë një tjetër profil të sjelljes së shqiptarëve lidhur me Kodin e Nderit. I përkrahur kryesisht nga filo-shqiptarë ky lloj profili, e paraqet njeriun shqiptar para së gjithash me një mori vlerash humane me burim tradicional.

Prej këtu, pranohet se ata kanë disa zakone jo të mira, por dominohen prej një sjellje me akte vlerore. Pjesë e kësaj “kozmologjie albanologjike”, sipas antropologut të Kanunit prof. Nebi Bardhoshi është ideja e mikpritjes dhe e Besës, e Nderit dhe kuptimit të jetës. Kodi, në të cilin besohet se vjen statusi më origjinal i Besës dhe i mikpritjes është atje ku vepron e drejta zakonore. Veç autorëve vendas, këtij shpjegimi i përmbahet edhe studiuesi hebreo-amerikan Harvey Sarner si dhe Muzeu i Historisë së Holokaustit në Yad Vashem, i cili shqyrton rastet dhe bën shpalljen zyrtare të fisnikëve johebrenj. Në të njëjtën mënyrë është organizuar edhe ekspozita e fotografit hebre Norman Gershman “Besa: Kodi i Nderit – Myslimanët shqiptarë që shpëtuan hebrenjtë gjatë Holokaustit”, një ekspozitë që ka qarkulluar deri tani, gati në një të tretën e botës. Si pjesë themelore e Kanunit, ky Kod është shumë i vjetër në mesin e shoqërisë shqiptare. Bazuar aty, shtëpia e shqiptarit është shtëpia e Zotit dhe e mikut në çdo orë të ditës dhe të natës. Për fatin e mirë të refugjatëve hebrenj që kërkonin strehim në mesin e shqiptarëve – “mysafiri” i porsardhur në vend do të ishte një mik po aq i mirëpritur edhe në shtëpinë e tij. Kodi i Besës, sipas disa studiuesve të huaj ndikoi te shqiptarët e feve të ndryshme për t’u siguruar hebrenjve të rrezikuar, strehë të fshehtë gjatë atyre viteve të vështira të terrorit nazist. Në veprën e tij “Shpëtimi në Shqipëri”, filantropi Sarner shkruan se në Kanun nuk ekziston koncepti modern i perëndimit për “të huajin”, ndërsa flitet për një koncept tjetër, ai i “mysafirit”. Prandaj, gjatë L.II.B. në Shqipëri nuk kishte hebrenj “të huaj”, por vetëm hebrenj “mysafirë“, që duhej të strehoheshin dhe të mbroheshin edhe duke rrezikuar jetën. Ai pohon se 100 % e hebrenjve në Shqipëri kanë shpëtuar nga Holokausti dhe e rrëfen si Histori të patreguar të Fisnikëve Shqipëtarë, të cilët i shpëtuan hebrejtë nga Holokausti, nga ai Holokaust i mallkuar që shpiku kryeçmëndaku i botës Hitleri për të zhdukur disa popuj nga faqja e dheut, si hebrenjtë, romët dhe sllavët që sipas tij nuk i përkisnin racës së parë ariane. Edhe para se të fillonte Lufta e Dytë Botërore Shqipëria ishte nje parajsë për hebrejtë të cilët përpiqeshin të shpëtonin nga kthetrat e nazistëve. Janë me mijëra ata që mundën të merrnin visa për të kaluar nëpër Shqipëri, ose edhe për të qëndruar, sipas dëshires. Hebrejtë gjendeshin në Shqipëri që në fillim të erës së re, duke u shtuar në prurjet më të mëdha në shekullin XIX. Kur nazistët i kërkuan listat e hebrejve më 1943, qeveria shqiptare kundërshtoi t’i dorëzonte ato. Si përgjigje ndaj kësaj, populli shqiptar, musliman apo kristian pa dallim, iu dha strehe, bukë e mbrojtje dhe bëri që asnjë prej tyre të mos bëhej prè e Holokaustit. Deri vonë, Shqipëria, vendi i mbyllur i Ballkanit ndoqi një politikë izoluese, kështu që askush nuk mundi t’i bënte të njohura veprimet e fisnikëve shqiptarë. Në vitin 1991, shumica e bashkësisë hebreje u vendos në Izrael. Ata sollën me vete dokumente të cilat tregonin se si shqiptarët i kishin shpëtuar duke rrezikuar veten e tyre e që pikërisht ky akt i madh unik, njerëzor duhej të gëzonte nderin që i takonte, sepse kështu po shkruhej një histori e kulluar e humanizmit midis dy popujve.

Eksperienca historike dëshmon një bashkëjetesë pa komplekse dhe të zhveshur nga superioriteti apo inferioriteti mes shqiptarëve dhe hebrenjve për më shumë se 2000 vjet. Lehtësirat që gjetën në shtetin shqiptar hebrenjtë nxitën lëvizje të dukshme të hebrenjve të këtij vendi. Shumica e studiuesve të huaj janë të mendimit se hebrenjtë në Shqipëri kishin gjithë autoritetin zyrtar të mbrojtjes veç traditës zakonore që tek shqiptarët e gjen edhe sot, traditën e mikpritjes. Kodi i mikpritjes ka bërë të vetën, ai ishte shfaqur dukshëm. Shqiptarët e kanë konsideruar si detyrë që të mbrojnë dhe të fshehin hebrenjtë që i ikin persekutimeve, në një kohë kur kombe të mëdha europiane i largonin.

Që një i huaj të entuziazmohet prej kulteve shqiptare tradicionale, kjo nuk përbën më ndonjë çudi, por shqiptarëve u takon të jenë më realistë. Është e vërtetë dhe lehtësisht e faktueshme se ka një lloj konvergjence në sjelljen e shqiptarëve ndaj hebrenjve. Ata janë ndihmuar si prej myslimanëve ashtu dhe nga të krishterët; si prej antifashistëve ashtu edhe prej profashistëve; si prej partizanëve ashtu dhe prej ballistëve; si prej të pasurve ashtu dhe prej të varfërve; si prej popullit ashtu dhe prej autoriteteve qeverisëse. Pa nënçmuar aspak virtytet e larta tradicionale të popullit shqiptar, argumentimi i çështjes duke u bazuar vetëm mbi të drejtën etnozakonore është i pamjaftueshëm.

3. Hebrenjtë dhe shqiptarët në rrjedhë të shekujve sipas albanologut Shaban Sinani

Studiuesi i njohur Shaban Sinani, autor i disa librave në lidhje me hebrenjtë në Shqipëri, të botuar midis tyre në shqip (“Hebrenjtë në Shqipëri, prania dhe shpëtimi”, 2009) dhe anglisht (Albanian and Jeës), mbas një pune shumë vjeçare, vjen me botimin e plotë, i katërti i derisotëm “Shqiptarët dhe Hebrenjtë: mbrojta dhe shpëtimi” (bot.1 – 2014, bot. 2 – 2017)”, por ndoshta jo shterues për autorin mbi këtë çështje sa humane aq të diskutuar.

3.1. Lidhjet historike-kulturore shqiptaro-hebraike

Në vitet 1930 kanë ekzistuar projekte ndërkombëtare për krijimin e një etniteti hebraik në Shqipëri dhe qeveria mbretërore i është përgjigjur pozitivisht këtij vullneti. Hebrenjtë hynë në Shqipëri me dokumente të ligjshme dhe me identitet të fshehur. Në Shqipëri nuk u miratuan kurrë ligje antihebraike dhe nuk ka pasur kampe përqendrimi për hebrenjtë. Shqipëria dhe shqiptarët shpëtuan jo 200 hebrenj vendës, por afro 15 – fishin e tyre, të ardhur nga Europa Qendrore dhe Ballkani. Një listë prej 2265 emrash të hebrenjve të ardhur në Shqipëri para dhe gjatë Luftës së Dytë Botërore gjendet qysh prej muajit gusht të vitit 2005 në Memorial Museum of Holocaust. Në periudhën naziste qeveria dhe Regjenca e quajtën “çështje të brendshme” dhe pjesë të “pavarësisë relative” mbrojtjen e hebrenjve dhe nuk i dorëzuan listat e tyre (shtator 1943, prill 1944, qershor 1944). Rajhu u tërhoq përballë refuzimit të Tiranës. Pati një konvergjencë tërësore të të gjithë krahëve dhe orientimeve: antifashistë dhe profashistë; laikë e klerikë; muslimanë e të krishterë; komunistë e nacionalistë; në veri e jug për të mos lejuar prekjen e hebrenjve të strehuar në Shqipëri. Divizioni SS “Skanderbeg” i krijuar në Kosovë nuk ka marrë pjesë në ushtrimin e holokaustit. Në listën prej 801 personash të shoqëruar prej këtij divizioni në gusht 1944 drejt kampit të Saimište-s, i vetmi kamp shfarosjeje në Ballkan, vetëm 35 janë hebrenj dhe nuk është vërtetuar se këta i janë nënshtruar zhdukjes përfundimtare. Qëndrimi i shqiptarëve ndaj hebrenjve në Shqipërinë shtetërore dhe në Kosovë ka qenë i njëjtë.

Ndryshe nga shpjegimet e dhëna deri vonë, të motivuara kryesisht nga pozicione romantike, që mbështeten vetëm në atë që është quajtur virtyti shqiptar [besa, nderi, ndorja, kulti i mikut etj.]; që janë shoqëruar dhe me shtrembërime prej frikës për të thënë të vërtetën për qëndrimin unik të shqiptarëve si mikpritës dhe mbrojtës të hebrenjve gjatë Luftës së Dytë Botërore, autori, akad. Shaban Sinani ka arritur të realizojë një vepër të plotë shkencore, ku çështja kthehet nga rrëfenjë në faktologji, dhe kjo është merita kryesore për të cilën mund të çmohet.

Në librin “Shqiptarët dhe hebrenjtë: mbrojtja dhe shpëtimi” autori ka përfshirë dhjetëra ilustrime të argumenteve me dokumente origjinale, foto e dëshmi, si dhe qindra referenca të autorëve vendës dhe të huaj që janë marrë me këtë temë. Shumica e dokumenteve dhe dëshmive zbulohen për publikun për herë të parë, ashtu siç shqiptohen për herë të parë fakte, qëndrime dhe këndvështrime krejt të reja për praninë dhe shpëtimin e hebrenjve në trojet shqiptare. Burimet që janë shtuar janë nga arkivat e ish-Jugosllavisë, nga arkivat italiane e gjermane, nga arkivat amerikane, nga arkivat e institucioneve të specializuara si banka të kujtesës së dokumentuar.

Autori ka një meritë të veçantë sidomos për zbardhjen e plotë të fatit të hebrenjve të Kosovës. Për ta, deri vonë, ishte formuluar akuza se ishin dorëzuar tek nazistët nga shqiptarët e mobilizuar nga Gestapo. Në kapitujt 8 dhe 9, nën titujt përkatës “Divizioni SS Skanderbeg dhe fati i hebrenjve në Kosovë në periudhën naziste” dhe “Ku u zhdukën hebrenjtë e Kosovës” autori zbardh enigmën e sjelljes gjoja të dyfishtë të shqiptarëve ndaj hebrenjve. Duke dashur ta izolojnë meritën e mbrojtjes së hebrenjve vetëm tek shqiptarët e Shqipërisë shtetërore, edhe sot botohen studime për një qendrim ndryshe të shqiptarëve në Kosovë dhe për një fat ndryshe të hebrenjve atje. Sipas studiuesit Shaban Sinani, një rol vendimtar në sjelljen historike të shqiptarëve ndaj hebrenjve ka luajtur etnotipi i tyre, i shpjeguar ky jo vetëm me tolerancën e mirënjohur ndërfetare të shqiptarëve, por dhe me sjelljen e tyre mbrojtëse ndaj të huajve, sidomos në kohë rreziku. Dhe kjo shpjegon dhe qëndrimin e njësojtë të tyre ndaj hebrenjve.

Albanologu Shaban Sinani, në këtë libër me 11 kre, shtjellon hollësisht lidhjet historike-kulturore shqiptaro-hebraike që nisin dy mijë vjet më parë, ndoshta dhe më shumë. Studiuesit e albanologjisë, që rregullisht u janë drejtuar dy kulturave të lashtësisë: qytetërimit helen dhe atij romak, për të provuar se kemi qenë këtu që nga antikiteti, të njëjtën gjë mund ta kishin bërë me kulturën hebraike, e pranishme në dëshmitë historike, në epikën legjendare, në toponomastikë dhe në forma të tjera.

Sipas Profesorit “Gjatë dymijë vjetëve, ardhjet më të mëdha të hebrenjve në hapësirën shqiptare dëshmohen në kohërat kur ata kanë qenë më të rrezikuar.

1. Hebrenjtë romaniotë, siç dëshmon Flavius Joseph, autor i veprës De Juadica Bellum, janë më të hershmit, qysh në shek. I. Ata u vendosën në viset jugore proto-shqiptare. Në Sarandë hebrenjtë kishin sinagogën e tyre qysh në shek. V në të njëjtën ndërtesë me bazilikën e të krishterëve. Kjo prani dëshmohet edhe në arkeo-toponimi.
2. Hebrenjtë sefardë apo sefardikë u vendosën në Arbanon pas inkuizicionit në Spanjë e Portugali. Sipas disa studiuesve, si Alain Ducellier e Bogumil Hrabak, në shekullin XV në Vlorë popullsia hebreje ishte popullsi shumicë.
3. Hebrenjtë sabethazevistë u vendosën në Shqipëri pas vitit 1666, kur kryengritja mesianike e udhëhequr nga Sabetha Zevi dështoi.
4. Hebrenjtë ashkënazi janë grupimi i fundmë i hebrenjve që u vendosën në Shqipëri, pas shpalljes së doktrinës final solution.
Me përjashtim të hebrenjve sefardë, që ishin më shumë, secili prej grupimeve të tjera të hebrenjve ka pasur afërsisht 3 mijë persona.
Një pjesë më e madhe e hebrenjve të ardhur janë ungjillizuar. Një pjesë janë konvertuar si maranos, një pjesë në rendin dönme të bektashinjve”.

Në tekst ai paraqet faktet sesi në vitin 1931 qeveria mbretërore e Shqipërisë urdhëroi regjistrimin e plotë të popullsisë. Me këtë rast hebrenjve iu njoh e drejta e komunitetit. Siç vërejnë Giovanni Cimbalo e Berndt Fischer, ky ka qenë një akt i rrallë në Europën e asaj kohe, të pushtuar nga antisemitizmi.

Në kohën kur antisemitizmi në Europë ishte kthyer në doktrinë, Shqipëria u bë vendi i parë dhe i vetëm në kontintent që u njohu hebrenjve të drejtën e organizimit në bashkësi dhe legjitimoi shabbat-in. Është rasti i vetëm i diskriminimit pozitiv të hebrenjve gjatë asaj kohe të errët.

E drejta e komunitetit inkurajoi ambasadorin amerikan në Tiranë Herman Bernstein, një figurë qendrore e lëvizjes sioniste botërore (bashkë me A. Einsten-in dhe Ben Gurion-in), që të niste menjëherë negociatat me ambasadorin shqiptar në SHBA Faik Konica për të arritur një marrëveshje ndërshtetërore shqiptaro-amerikane për pranimin në Shqipëri të 500 familjeve hebreje. H. Bernstein e vizitoi kuadrat për kuadrat, me hartë në dorë, gjithë territorin e pabanuar të Shqipërisë bregdetare, që nga Buna deri në Vjosë, me qëllim që instalimi i familjeve hebreje të realizohej pa cenuar asnjë interes individi, asnjë pronë private, pa shkaktuar asnjë provokim.

Misionarë të Kongresit Botëror të Hebrenjve, të Komisariatit të Lartë të Refugjatëve dhe të Lëvizjes Sioniste negociuan intensivisht me qeverinë mbretërore gjatë viteve 1933-1935, duke vijuar të njëjtin projekt të ambasadorit Bernstein. Në vitin 1935 Tiranën e vizitoi misionari i mandatuar Leo Elton, i cili pati bisedime me dy ministra, të ekonomisë dhe të oborrit mbretëror, dhe me ta arriti marrëveshjen që Shqipëria të pranonte masivisht hebrenjtë e rrezikuar dhe ata të vendoseshin në territore të lira, në formën e ngulimeve, të ngjashme me kibutz-et e sotme. Raporti i misionarit Leo Elton iu dorëzua Rektorit të parë të Hebreë University prof. Judah Leib dhjetë vjet më vonë, ku ruhet edhe sot pjesërisht i sekretuar. Ato pak fakte që kanë dalë nga ky raport prej rreth 50 fletësh bëjnë të njohura të njëjtat të dhëna që përmbajnë burimet e arkivave shqiptare. Siç ka shkruar para disa vjetësh Nir Hasson në të përditshmen Haaretz, në këto dokumente Shqipëria cilësohet atdhe i dytë dhe atdhe rezervë i hebrenjve. Ndërsa një pjesë e shtypit europian të asaj kohe shkroi me panik se Shqipëria po izraelitizohej.

Pikërisht kjo është koha kur për herë të parë Italia fqinje, e cila, me një vendim të posaçëm të Konferencës së Ambasadorëve (1921), kishte fituar paketën e privilegjeve mbi Shqipërinë, filloi të alarmohej. Një informator i posaçëm iu shtua në personelit të Ambasadës së Italisë në Tiranë, për të raportuar vetëm për hyrjen e hebrenjve. Në një prej teksteve të shifruar të informatorit (1936) thuhet: Pa dashur të shkaktoj alarm tek ju (në Farnesina), duhet t’ju them se simpatia shqiptare për ne shumë shpejt do të mbarojë dhe vendin tonë do ta zënë hebrenjtë. I njëjti informator, në një radiogram tjetër të mëpasmë, shkruan: Sot, si çdo ditë, shkova në kafe “Kursal” në kërkim të të rejave për hebrenjtë. Por, sa isha ulur në tryezë, brenda hyri një hebreje polake aq e bukur, sa u shastisa fare dhe s’kam fare çfarë të raportoj. Ardhja e hebrenjve në Shqipëri u lehtësua edhe nga marrëveshja midis qeverisë austriake dhe asaj të Tiranës për heqjen reciproke të vizave (1931).
Në vitin 1932 në Shqipëri kishte 200 hebrenj rezidentë të vetëdeklaruar. Deri në prag të luftës numri i hebrenjve të ardhur ishte gati 1000. Pati presione nga Roma për të përshtatur ligjet anti-semite që ishin miratuar në Itali dhe Gjermani, por jo me ton urdhërues. Dy aktet më restriktuese për hyrjen e hebrenjve në Shqipëri janë të muajve shkurt dhe mars 1939. Janë dy vendime të qeverisë për ta kushtëzuar hyrjen e hebrenjve me deklarimin se kanë 250 franga dhe në vendimin e dytë – 500 franga pasuri me vete.

Politika italiane edhe gjatë luftës iu përshtat realitetit shqiptar. Në vitin 1942, në shërbimin e xhenios në Durrës, që e komandonte pikërisht një prej presidentëve të ardhshëm të Italisë republikane, Carlo Aseglio Ciampi, në atë kohë i mobilizuar ushtarakisht në luftë, kishte së paku 20 hebrenj të punësuar. Slogani i mëkëmbësisë fashiste për hebrenjtë në Shqipëri ishte: “Sorvegliare, non toccare, non punire”.

Gjatë viteve 1939-1943 në brendësi të Shqipërisë së vjetër shtetërore kanë hyrë afro 2000 hebrenj. Grupet më të mëdha janë tre: 94 familje dhe 87 individë nga Kosova (1942); 182 hebrenj nga Mali i Zi (1942) dhe 350 nga Dalmacia (1942). Për paradoks, hebrenjtë e Dalmacisë edhe sot konsiderohen të zhdukur. Por ruhen listat e pranimit të tyre në Durrës dhe pastaj të shpërndarjes nëpër vendbanime të sigurta. Në listat e hartuara prej nesh afro dy dekada më parë, gjatë periudhës fashiste janë shenjuar 3265 emra hebrenjsh. Tashmë kjo listë është pasuruar dhe në të gjenden 3750 emra. Asnjë prej tyre nuk është deportuar, kallëzuar apo dorëzuar. Më pas nuk ka pasur më listime. Në Shqipërinë e viteve të luftës, së cilës i ishin bashkuar edhe tokat e lirueme, s’ka pasur as kampe pune, as kampe përqendrimi, as kampe shfarosjeje. Ka pasur vetëm kampe tranzitimi. Hebrenjtë e ardhur regjistroheshin, sistemoheshin në ndërtesa shtetërore të përshtatura si rezidenca të përkohshme (klinika, posta, nënprefektura etj.) dhe pastaj zhvendoseshin në hinterland, larg rrezikut. Gjatë këtyre viteve, hebrenjtë që qendronin përkohësisht në kampe.
Në shtator të vitit 1943, kur ish-ambasadori i Reich-ut në Beograd Herman Neubacher, që mbulonte edhe Shqipërinë, në bisedimet me katër përfaqësuesit e bashkësive fetare për të pranuar formulën pavarësi relative kundrejt neutralitetit relative, lejoi çdo diskutim, me përjashtim të tre kushte të panegociueshme: 1. dorëzimin e listave të hebrenjve; 2. dorëzimin e arit monetar që ruhej në Romë dhe 3. dorëzimin e dy ungjijve të shenjtë (dy kodikët e Beratit). Katër negociatorët refuzuan kategorikisht fillimin e bisedimeve nëse do të mbetej kusht dorëzimi i listave të hebrenjve (dhe listat e të gjithë të huajve që gjendeshin ndërkaq brenda në Shqipëri), sepse u konsideruan të domestikuar e të hospitalizuar tashmë. Katër negociatorët po atë ditë pranuan dorëzimin e floririt dhe heshtën për dy kodikët (por fshehurazi njoftuan mitropolinë e Beratit për rrezikun). Listat u kërkuan edhe dy herë të tjera: në prill 1944 dhe në qershor 1944 (Pinkas Hakehillot). Më pas qendrimi i Reich-ut ka qenë: Me shqiptarët nuk merremi vesh dot në këtë pikë, prandaj kjo çështje të mos hapet më.

Në tetor të vitit 1943, në takimin midis përfaqësuesve të lartë të Gestapo-s Mueller dhe atij të ministrisë së punëve të jashtme Thaden zhvilluar në Berlin, u vendos që për të gjitha vendet që sapo kishin hyrë nën kontrollin e Reich-ut, pas kapitullimit të Romës, të zbatohej formula final solution. Rasti i Shqipërisë u trajtua më vete. Në procesverbal thuhet: “Autoritetet e Shqipërisë kanë një ndjeshmëri shumë të lartë ndaj kësaj çështjeje. Ata konsiderojnë se pavarësia relative që u kemi njohur është demagogjike nëse preken hebrenjtë dhe të huajt që gjenden në shtetin e tyre, që ata e kuptojnë “nën mbrojtjen e tyre”. Duke qenë se ata e quajnë këtë një çështje të brendshme, hë për hë të mos ndërmerret asnjë veprim. Dhe, nëse do të parashihet një ndryshim qendrimi, asnjëherë nuk do të veprohet pa njoftuar dhe pa marrë pëlqimin e autoriteteve shqiptare. Në periudhën naziste në Shqipëri për hebrenjtë kishte names, no numbers: qysh më herët të gjithë hebrenjtë ishin të listuar dhe këto lista i kishin në duar qeverisësit. Populli kishte mundësi t’u jepte hebrenjve bukë e punë, plis e qeleshe dhe kostum popullor, një emër shqiptar dhe një lidhje të shpikur farefisnie, por listat nuk ishin në duart e popullit.

Një prej pikëpyetjeve më problematike për rolin e shqiptarëve gjatë Holokaustit lidhet me fatin e hebrenjve në Kosovë. Pyetja dyshimtare, e shtruar edhe nga studiues seriozë (Kosta Savich), është nëse ka pasur dy qëndrime të ndryshme shqiptare ndaj hebrenjve. Siç thuhet në Talmud, kush shpëton një jetë ka shpëtuar një botë, që ka të njëjtin kuptim me thënien kush çon në rrezik një jetë çon në rrezik një botë.

Në pranverë të vitit 1942, mbështetur në statutin special të Mitrovicës, që i lejonte ushtrisë naziste hyrjen pa autorizim në ato hapësira që quheshin territori liberi (tokat e lirueme) të Kosovës, një ekspeditë e trupave speciale të Reich-ut mori detyrë të arrestonte të gjithë burrat hebrenj që jetonin në Prishtinë. Drejtori i spitalit të këtij qyteti mjeku Spiro Lito bëri marrëveshje me të sëmurët shqiptarë të shtruar për shkaqe lëngimesh të rënda që ata të ktheheshin në shtëpitë e tyre dhe të lironin shtretërit, ku u strehuan si të sëmurë burrat hebrenj të Kosovës. Për të penguar hyrjen në spital për kontroll, drejtori vendosi shpallje kudo nëpër qytet se popullata duhej të ruhej prej epidemive të rrezikshme infektive. Asnjë nga shqiptarët që u kthyen në shtëpitë e tyre për të bërë të mundur fshehjen e hebrenjve nuk dekonspiroi!

Nuk ka pasur ndonjë dallim në qëndrim ndaj hebrenjve midis myslimanëve, ortodoksëve dhe katolikëve. Monsinjor Vinçens Prennushi ishte një prej klerikëve që ungjillizoi grupe hebrenjsh pa katekizëm dhe pa kurrfarë praktike kishtare, vetëm për t’u dhënë identitet të krishterësh. Kodi i nderit kanunor, besa dhe mikpritja tradicionale malësore shqiptare, ishin faktorët që i shpëtuan hebrenjtë në Shqipëri. Pa dyshim që ishin ndër shumë faktorë të tjerë, por jo përjashtimorë. Mbrojtja dhe shpëtimi i hebrenjve është një virtyt i pandashëm. Proverbial është rasti i arrestimit të katër hebrenjve nga Shkodra. Ekziston një letërkëmbim midis qeverisë bashkëpunuese shqiptare dhe komandës naziste, në të cilën kërkohet lirimi i tyre, meqë qeveria e ka paguar tashmë kushtin e komandës prej 1500 napolonash flori për secilin.

Vlen të theksojmë edhe një fakt shumë domethënës që përmend Profesori: 16 hebrenjtë që kanë rënë dëshmorë për lirinë e Shqipërisë, që meritojnë memorial, ndër të cilat infermierja hebre Berta Ruben Zenuni, e cila ra dëshmore për lirinë e Shqipërisë gjatë Luftës së Dytë Botërore. Statusi “Dëshmorit i Atdheut” u është njohur 16 hebrenjve, por ata mund të jenë më shumë. Sinani thotë se rënia e tyre si dëshmorë për atdhe, duhet të studiuar më thellë nga historianët. 200 hebrenj ishin rezidentë, por Shqipëria shpëtoi plot 3750 hebrenj të ardhur nga rajonet më të rrezikuar të Evropës. Ky fakt tashmë studiohet në kurrikulat e shkollave të mesme të Izraelit, por kjo ende nuk ka ndodhur në sistemin tonë të mësimdhënies.  Historia e mbrojtjes së hebrenjve gjatë Luftës së Dytë Botërore mendojmë se vlen të do të mësohet përmes vendit tonë.

3.2. Vlerësime për këtë vepër humane dhe shkencore

Vuajtjet e sakrificat e hebrenjeve për të krijuar shtetin e tyre janë të njohura e të dokumentuara e po ashtu janë të njohur e të dokumentuara edhe sakrificat që kanë bërë shqiptarët për të ekzistuar, për mos u zhdukur dhe për të qenë të pavarur. Ajo që i bashkon hebrenjtë dhe shqiptarët është dashuria për vendin dhe gaditshmëria për sakrificë ndaj idealeve për atdhedashuri. Historia e shqiptarëve në Ballkan nuk është vetëm gjeneza e fillimit të gjitha besimeve për herë të parë në këtë Rajon e jo vetëm, por edhe porta e takimeve të mëdha të civilzimeve të Mesdheut, që padyshim mbeten gjeneza e civilizimeve më të rëndësishme botërore që njohim e pranojmë sot. Të gjitha këto informacione dhe mjaft të tjera të dobishme i marrim nëpërmjet studimit të këtij punimi shkencor të autorit, që ndërkohë gëzon statusin “Personel Akademik i ftuar” i Universitetit “Ismail Qemali”, Vlorë.

Për punën shkencërisht dhe bujarisht madhore të akad. Shaban Sinanit mbi Shqiptarët dhe Hebrenjtë, kanë bërë vlerësime shumë studiues shqiptarë e të huaj dhe figura të njohura, nga të cilët po shkëpusim Çfarë shprehin dy personalitete:
“Puna juaj e thellë kërkimore dhe njohuritë e gjera rreth ngjarjeve të Luftës së Dytë Botërore, veçanërisht në lidhje me hebrenjtë në Shqipëri e në trevat, janë të një cilësie unike dhe një pasuri për kujtesën kolektive dhe historinë e asaj periudhe të errët në Europë. Ne e njohim dhe vlerësojmë lart ndihmesën tuaj. Iniciativa juaj u bë faktori kryesor për njohjen e publikut me faktet historike. Në emër të qeverisë dhe të popullit të Izraelit ju falënderoj për përpjekjet tuaja, për kohën e investuar dhe për përkushtimin ndaj çështjes më të rëndësishme në historinë tonë.”
Amira Arnon, ambasadore e Izraelit (2008)

“Roli i Shqipërisë për të shpëtuar hebrenjtë nga tmerret e Holokaustit nuk është i njohur aq sa meriton. Është diçka me të cilën të gjithë shqiptarët mund të krenohen. Shqipëria mund të bëjë gjithmonë më shumë për t’i treguar botës historinë e vet të shkëlqyer për të parandaluar persekutimin e hebrenjve në tokën e saj. Disa shqiptarë janë duke bërë pikërisht këtë. Për shembull, profesor Shaban Sinani. Punimet e tij të shumta dokumentojnë që, edhe në vitet më të errëta të Holokaustit, në Shqipëri ndodhi një bashkim i të gjitha kaheve politike dhe besimeve fetare – antifashiste dhe profashistë, komunistë dhe nacionalistë, myslimanë dhe të krishterë, besimtarë dhe jobesimtarë – për t’u siguruar që asnjë hebreu të strehuar në Shqipëri nuk do t’i hynte gjemb në këmbë.”
John L. Withers ll, ambasador i SHBA në Shqipëri (2010)

4. Vlora dhe hebrenjtë e “saj”

Meqenëse kemi patur mundësinë e njohjes së disa familjeve vlonjate, që ndihmuan hebrejtë gjatë asaj lufte të pashembullt gjakatare, po sjellim në këtë konferencë të nderuar shkencore të përmasave ndërkombëtare (7-th International Conference) fragmente grimcëzash humane nga historia e këtyre njerëzve. Ndoshta shprehemi sadopak mbi kontributin e Shqipërisë europiane në funksion të lirisë, me krahët e përmasave humane universale.

Në Shqipëri e dinë që Vlora është një nga ato qytete, ku Hebrenjtë gjetën përkrahje e strehë gjatë Luftës së Dytë Botërore (LDB). Në Vlorë, prej shekujsh ka jetuar një komunitet i konsoliduar hebrejsh, ndërsa gjatë LDB, asnjë prej tyre nuk u dorëzua tek nazistët e Hitlerit, pasi qytetarët vlonjatë u kujdesën për ta,e siç thotë një fjalë e urtë shqiptare, “i fshehu nën gjuhë”, që të mos i kapte armiku. Për t’u futur sadopak në situatë të lëndës që po trajtojmë mund të shprehemi, se gjatë pushtimit të Granadës, Ferdinandi i Napolit përzuri nga territoret e reja, nga Kastilja, hebrejtë sefaradi, të cilët emigruan drejt Ballkanit. Në këtë periudhë, ose më saktësisht në vitin 1526, Vlora u shndërrua në një destinacion kryesor për hebrenjtë sefaradi. Nga 5000 banorë që kishte qyteti në atë kohë, 3600 ishin hebrej dhe për këtë arsye, Vlora është përfshirë në Enciklopedinë Hebreje, mes 13 qyteteve të tjera botërore. Ka një cilësim biblik dhe kuranor për popullin izraelit, që ne e shikojmë në kufijtë e legjendës. Në rrafshin e përafërsive gjeografike e antropologjike, çifutët i përkasin të asaj popullate e rrace të emërtuar arabike. Për ata ende qarkullon legjenda e “popullit të mallkuar”, që, gjithsesi, antropologjikisht nuk qëndron, sepse nuk mund të themi “popull i keq” apo “popull i mirë”, por, “njeri i keq” ose “njeri i mirë”. Ana tjetër që na shtyn të thellohemi në këtë punim, është se përse Hitleri realizoi atë platformë famëkeqe ndaj një popullate nga më emigrantet në botë, pothuaj përherë në lëvizje, ndaj të cilëve qarkullon opinion si të ditur, të pasur e të djallëzuar.

Interesantë janë faktet që vijnë mbi praninë  e vazhdueshme të hebrenjve në qytetin e Vlorës, një nyjë nevralgjike e këtyre shtegtimeve sa me të drejtë besohet “se në një shesh të vogël në rrugën Ceno Sharra kishte pas qenë një sinagogë” e pajisur me Libra të Shenjtë të shkruar në hebraisht, madje në një burim shënohet, se “Bashkësia hebraike e Janinës, që tani zyrtarisht i përket Greqisë, pjesë e Shqipërisë, ka një Sefer Tora shumë të vjetër që i përket sinagogës së Vlorës, rreth 500 vjet më parë…”, gjë të cilën e konfirmon dhe Enciklopedia e Përgjithshme Hebraike, duke njoftuar praninë e hebrenjve në Vlorë rreth 500 vjet më parë, ku natyrisht ka pasur një mjedis komunikues madje miqësor me popullsinë vendase, duke shkëmbyer miqësi dhe bashkëpunim të ndërsjellë.
Studime të shumta njoftojnë një lëvizje të vazhdueshme të grupe të caktuara hebrenjsh, të cilët siç njihen në traditën e tyre të shtegtimit dhe të krijimit të jetesës në vende dhe me popuj që mund të bashkëpunojnë, e reflektojnë në këto këndvështrime historike dhe burime të rëndësishme Vlorën dhe bregdetin shqiptar një vend të lakmueshëm, ndërsa popullsisë e tyre një popullsi të hershme me fizionomi sociale të formuar dhe të qëndrueshme. Kronika e Vlorës, si e tillë është shumë e pasur me historinë e shtegtimit të hebrenjve në qytetin  lashtë të Vlorës, por edhe të rrethinave përreth, jo vetëm në kohët e hershme, kur hebrenjtë nuk përndiqeshin, por edhe më vonë, kur ata Lufta e Dytë Botërore i vuri në shënjestër për t’i zhdukur nga faqja e dheut.

Gjatë kësaj kohe, jo vetëm nga burimet shkrimore, por edhe të qytetarëve të Vlorës të shumta janë familjet vlonjate që u erdhën në ndihmë familjeve hebreje që në momentet e para ku heretizmi nazist u shfaq në të gjithë Evropën kundër tyre. Në kujtesën qytetase përmenden ende Muhedin Haxhiu (djali i Osman Haxhiut), një familje me tradita të njohura patriotike dhe atdhetare, kryetar i Bashkisë së Vlorës, i cili bashkë me Qemal Xhuherin  i pajisën çifutët me pasaporta, ku shënohej emri i tyre si myslimanë apo i krishterë, siç ishin Matheo Josefi, Mateo Matathia, Pepe Levin, Nesim Levin; rastin kur Shqipërinë e pushtuan nazistët gjermanë, në ditët e Betejës së Drashovicës, në shtatorin e vitit 1943, Froni Antifashist Nacional – Çlirimtar i këshilloi hebrenjtë të largoheshin nga Vora dhe të strehoheshin në fshatrat Trevllazën, Babicë, Llakatund, Lubonjë Nartë, madje dhe në Bashaj e Vermik.

Në këtë situatë tragjike për hebrenjtë kudo ku ata ishin, populli i Vlorës iu kthye në mbrojtje jetës së tyre. Familja e Jakov Solomonit u strehua te Kasëm Koçerri në Vermik, duke i siguruar jetën. Vajza e tij, Zhaneta, u vesh me çitjane, djali, Miosi, u vesh me rroba fshati dhe me qylaf. Ndërsa mësuesi Nuro Hoxha nga Tërbaçi strehoi familjen e Ilia Solomonit si dhe ata të Moise dhe Elizar Negrinit. Vite më parë së bashku me gazetarin Harilla Koçi kemi bërë një bisedë të gjatë me të birin e ish-mësuesit Nuro Ahmet Hoxha, mësuesin e ndjerë Sazan Hoxha. Ilia Solomoni u arrestua nga nazistët, por ai u shpëtua nga vlonjatët, ashtu siç Qamil Xhyheri shpëtoi nga nazistët Vitori dhe Eftimi Jakool, Jose Jakool, kurse familja Kohen u strehua në Trevllazër,  te familja Lazaj, një histori e cila zë një vend të rëndësishëm edhe në një libër të rrallë me kujtime nga një vajzë hebreje, lindur dhe rritur në qytetin e Vlorës

4.1. Kujtimet e një vajze hebreje të rritur në Shqipërinë komuniste

Vetëm pak javës më parë, në Vlorë u zhvillua një veprimtari e veçantë përurimi i librit “Lulja e Vlorës” (bot. Shqip) = “The flover of Vlora” (bot. Anglisht) i zonjës Anna Kohen, një shqiptaro-hebreje nga Vlora.

Sipas autores, historia fillon në vitin 1938 me prindërit e mi. Në atë kohë, gjyshi dhe gjyshja dhe babai i saj , atëherë një djalë i ri, kishin shkuar në Shqipëri dhe gjetën disa familje të tjera hebrenjsh Romaniotë, që kishin shkuar nga Janina në Vlorë. Ishte një komunitet shumë i vogël dhe ata u bënë pjesë e tij. Kur komunistët erdhën në pushtet, ata nuk mund të largoheshin edhe pse ishin shtetas grekë, kështu që u bllokuan në Shqipëri ku lindëm ne katër fëmijë, pas luftës…

Prof. Bardhosh Gaçe në shkrimet e tij e paraqet Anën si një “përmendore” të gjallë të shpirtit human vlonjat dhe hebre. Ai thekson se Anna Kohen, duke botuar librin “Lulja e Vlorës”, natyrshëm ka vënë në lëvizje kujtesën e kohës, jo vetëm atë të Luftës së Dytë Botërore, por edhe më herët, lidhur me historinë e udhëtarëve të huaj në Shqipëri, por jo vetëm kaq, ku një vend të rëndësishëm zë kujtesa dhe tradita e shtegtimeve të hebrenjve, të cilët falë aftësisë për të njohur kohën, tregtinë, kulturën e komunikimit të popujve, nevojën për të vënë në punë intelektin e tyre në çdo kohë dhe çdo veprimtari ekonomike më së dukshmi, shtegtimet e të cilëve evidentohen shekuj më parë. Kjo, jo vetëm rrëfimin e Kohen e bën të rëndësishëm, por të gjithë historinë e shtegtimit të çifutëve në Shqipëri, të cilët u trajtuan si qytetarë, e për më tepër në mbrojtësit më të rëndësishëm të jetës së tyre. Kjo traditë e hershme e shqiptarëve, duket se zë vend që opinionin e shkrimtarit të madh të shekullit II p.e.s Apollodari apo gjeografit të lashtësisë Scymni, të cilët sjellin fakte interesante mbi marrëdhëniet iliro-hebraike, por dhe Zaharia Majani, i cili shënon se “filistinët i përkasin trungut ilir”.

Njoftime interesante vijnë përmes historianëve Meillet dhe Kohen, të cilët thonë se në Epir (Iliri) ka ekzistuar një qytet i quajtur Paleiste (Palasa e sotme në Himarën e Vlorës), ndërsa njoftime të tjera iliro- hebraike vijnë në Dhiatën e Vjetër te filistinët, ndërsa gjurmë të tjera hebrenjsh në Shqipëri gjenden në zbulesën e hershme të emrit Finiq dhe shumë njoftime të tjera autentike të historianëve si Josephus Flavius (viti 135 të mbretit të Laqedemonisë), prani të heronjve hebraikë në kohën e sundimit romak, apo njoftime të tjera të vitit 1281 në arkivat e Raguzës. Pastaj në vitet e fundit të shekullit XV dhe burimet e Historisë së Shqipërisë që njoftojnë për gati 528 familje hebraike në Vlorë, po ashtu dhe 25 familje hebraike në Berat e gjetkë. Këtë kronikë të pranisë së vazhdueshme të hebrenjve në Shqipëri, veçmas në Vlorë e sjellin edhe burime të tjera si diplomati amerikan Herman Bernstein, po ashtu dhe në Elbasan, Berat, Krujë, Janinë dhe ndonjë qytet tjetër shqiptar.

Në këto kushte, libri “Lulja e Vlorës” e ka kapërcyer “cakun” e të qenit një monografi apo një jetëshkrim. Anna Kohen ka jetuar një kohë të rëndësishme të jetës së saj në Vlorë dhe në Shqipëri, pikërisht kur ajo arrinte të kuptimësonte në një plotësi të qartë fëmijërinë dhe moshën rinore, kohën kur arrinte të kuptonte dhe të ruante kodet e komunikimit mes familjes dhe mjedisit, po ashtu dhe të nxënit të edukimit mbi origjinën dhe historinë e familjes së saj. Duke qenë një libër më shumë se i tillë, sepse ai ka një kontekst të gjerë të nënkuptuar dhe (jo) të shkruar, Anna Kohen përçon një realizëm të qartë në tregimet e saj, natyrisht ajo shfaqet e mirinformuar për gjithçka vjen familja dhe ajo. Po ashtu edhe si ku ajo jeton, libri merr një vlerë të çmuar, pasi në të rrëfehet për një familje hebreje, në kohën e një antisemitizmi të shpallur nga fuqia më e madhe e kohës, nazizmi, i cili kishte ngritur krematoriumet e vdekjes për çdo hebre të kapur kudo dhe kurdo.

4.2. Libri si një roman autobiografik

Kushdo që ka lexuar librin e autores, përjeton emocionet njësoj sikurse rrëfimtarja, e cila, na tregon mrekullisht mbi mbijetesën e një pjese të familjes së saj në një vend të vogël, të varfër dhe të pazhvilluar, ku kryqëzatat e kulturave, luftërave dhe reformacioneve të besimit kristian kishin lënë shenjat e veta, pra Shqipëria e vogël, e cila përmasohet jo vetëm nga Anna Kohen, por gjithë kujtesa e mbijetesës së hebrenjve, vendi dhe njerëzit e të cilit arritën të tejkalojnë “heretizmin” e besimit, arritën të refuzojnë praktikisht dhe shpirtërisht fuqinë e vdekjes më të madhe të kohës së nazizmit, duke mbrojtur çdo hebre që i rrezikohej jeta. Pra, siç edhe mund të kuptohet, libri ka një kontekst të gjerë, që autorja është përpjekur ta sendërtojë në detaje të shumta jetësore dhe të nevojshme për të krijuar një komunikim të besueshëm dhe të dëshiruar prej saj. Dhe përballë kësaj furtune vdekjeprurëse .

Libri “Lulja e Vlorës” është shkruar në kohën më optimale nga Anna Kohen, ku kuptohet lehtësisht, pasi në të sundon një arsyetim i thellë, një pjekuri e nevojshme për të reflektuar kohën në të gjithë marrëdhëniet që ajo kishte me hebrenjtë në Greqi dhe në Shqipëri me familjen Kohen dhe vetë Anna Kohen. Familja e saj i përket një dege të njohur dhe të madhe hebraike të romaniotëve të Greqisë, një degë e njohur e dyndjeve hebraike prej kohësh në zemrën e kontinentit të vjetër. Mjedisi hebre në Shqipëri, veçmas në Vlorë, e bën rrëfimin dhe librin e autores dëshmi dhe relikte të çmuar.

Psikologjia dhe praktika hebraike për të ndërtuar një raport jetësor me vendin ku banojnë, edukimi tradicional hebraik në një qytet bregdetar, ku kohët kanë lënë shenjat e tyre, ruajtja e raportit me besimin si një veti dhe kod mbijetese më së shumti për hebrenjtë, gjithashtu dhe triumfin e shpirtit hebraik. Në të gjithë larminë e thyerjeve dhe ngjarjeve jetësore, induksionet dhe deduksionet që  Kohen sjell për lexuesin e saj, ajo nuk i shmanget realitetit shqiptar. Një realitet i veçantë, herë i ashpër dhe herë i propozuar si sfidë për shqiptarët dhe çifutët.

Duke zënë një kohë të konsiderueshme, libri është gjithashtu edhe një memorie për të njohur Shqipërinë dhe shqiptarët, është një ftesë për të njohur njerëz, kohë, kulturë, traditë, mjedis social dhe familjar, psikologjinë e një populli i cili më mirë se çdo popull tjetër në botë di ta përdorë besimin e tij si humanizëm, një ftesë për të njohur kodet e lashta të familjes shqiptare mbi parimet humane mbi të cilët është ngritur. Është një ftesë për të njohur Trevëllezërin e malësisë së Vlorës, streha ku familja Kohen arriti t’i mbijetojë “murtajës” naziste. Përmes një raporti të tillë, më së pari jetësor, pastaj dhe mjaft intelektual, Anna Kohen ka përçuar me realizëm një kronikë të kohës, e cila kurrsesi nuk është e kufizuar në perimetrin e saj fizik, por në të ka kaq shumë kulturë nga trashëgimia e lashtë dhe ajo historike që popujt e Ballkanit kanë pasur me kulturën e lashtë antike, veçmas shqiptarët, paralelet e njohura iliro – çifute, iliro – greke, ku kodet  lashta klasike u përthithën shoqërisht dhe ishin vepruese brenda familjes gati gjithmonë, ndryshe grekëve të mëvonshëm, pasi kodet e shprishura të besës dhe të humanizmit bënë që pjesa më e madhe e hebrenjve, gjatë Luftës së Dytë Botërore t’u dorëzoheshin nazistëve për t’i eliminuar, siç ndodhi me pjesën tjetër të familjes Kohen në Greqi, e cila u eliminua nga furtuna naziste.

Një libër i shkruar nga një hebreje për një temë dhe një çështje të mprehtë, e cila vazhdon të jetë ende një raport i rëndësishëm diplomatik i botës së qytetëruar, sjell në vëmendje një mjedis shqiptar, për shumë arsye thith vëmendje dhe përcjell një vlerë të çmuar në të gjithë botën e qytetëruar. Anna Kohen duke respektuar sakrificën dhe jetën e familjes dhe jetën e saj, i bën një shërbim të çmuar Vlorës dhe Shqipërisë, sakrificës dhe mendjes së kulluar të shqiptarëve, të cilët arritën që në një kohë plotë mjegull dhe të errët të shohin përtej saj.

Ajo ndjen përkushtim për Shqipërinë, pasi ajo i lejoi asaj t’i mbijetojë shpirti hebre romaniot, i rëndësishëm për një familje tregtare, pasi siç shkruan Anna Kohen: “Familja ime shiste pëlhura dhe gjithashtu i lyente copat me bojë”, ashtu siç ajo kujton mbijetesën fizike të familjes së saj, pasi “Gjatë Luftës së Dytë Botërore ishin po të njëjtat familje myslimane [shqiptare: shën. ynë, E.Ç, A.H]  që fshehën familjen time nga Holokausti – ata (shqiptarët) na dhanë emra myslimanë dhe na ndihmuan për t’u hequr sikur ishim të tillë. Anëtarët e familjes sonë, të cilët në Greqi, përfshinë të gjithë familjen e nënës, u vranë në kampet naziste të shfarosjes”, një përkushtim që e përshkon të gjithë librin e saj.

Duke kujtuar dhe sjellë në vëmendje lëvizjet e para hebreje në Shqipëri që nga “revolta hebraike në Jude” (vitet 66-73 të erës sonë) dhe përgjatë kohëve të mëvonshme, ku ajo i përshkruan si qytetet mikpritëse Vlorën Beratin, Elbasanin, Tiranën, Shkodrën, Sarandën dhe Kosovën gjithashtu, ajo nuk harron të përshkruajë tipare dhe cilësi shqiptare të kodifikuara madje si besën e shqiptarëve, por dhe unitetin e besimeve fetare, pavarësisht masës në të cilën ata janë në vend, njërin nga motivet që ajo e konsideron të rëndësishëm është besa, për të cilën shënon: “Besa përmban disa kuptime, duke filluar nga besimi, besimi i pathyeshëm dhe traktati, deri “fjala e nderit”. Ajo do të thotë, që dikush ka bërë një zotim të shenjtë për të mbajtur premtimin e tij si dhe për të ofruar mirëseardhje dhe siguri”.

Në libër nuk mungojnë konstatimet e qarta, mjaft të rëndësishme për kohën, por edhe raportet e popujve në Ballkan. Rëndësi merr konstatimi i saj kur shkruan: “Ndryshe nga Greqia, Shqipëria arriti t’i shpëtonte hebrenjtë e vet gjatë Luftës së Dytë Botërore,…”, e cila gjithashtu i kishte krijuar familjes së saj mundësi mbijetese dhe integrim social gjatë gjithë kohës kur ajo ka jetuar në Vlorë dhe është arsimuar në kushte të barabarta me të tjerët në Shqipëri. Janë mjaft të rëndësishëm mjediset fshatare që përshkruan Anna Kohen në fshatin Trevllazën të Vlorës, në familjen Kadri Lazaj, ku ndër të tjera ajo arrin ta përçojë mjaft mirë sakrificën e kësaj familjeje përmes një pasazhi të tillë: “Kadriu dhe gruaja e tij, Vera, morën në dorëzim dhe strehuan me vetëmohim familjen time në shtëpinë e tyre. Në atë shtëpi jetonte edhe gjyshja e tyre, Ankoja, së bashku me dy fëmijët e çiftit Lazaj, Dalipin edhe Nailen,… Musa Sinani, i vuri të gjithë pjesëtarëve të familjes sime nga një emër mysliman…” dhe në sakrificën përballë pushtimit nazist kjo ishte sublime për këtë familje tradicionale myslimane shqiptare, e cila detyrimisht kishte sakrifikuar vetveten për të mbrojtur dhe fshehur familjen çifute Kohen.

Ashtu siç shkruan edhe Anna Kohen, se familja e saj “e ndjen plotësisht të mirëpritur në atë fshat bujar shqiptar”, sakrificën dhe bujarinë e të cilëve Kohenët nuk do ta harronin kurrë, do të kujdesej të shkonte dhe pas shumë vitesh në Trevllazën, rast për të cilin shkruan ndër të tjera: “…munda të takoj djalin e Kadriut dhe Verës, Rokon. Ai dhe nipërit e tij kishin ruajtur traditën e kultivimit dhe përpunimit të ullirit në Trevllazër. Rokoja më çoi në shtëpinë e vjetër ku jetuan prindërit  e mi duke u fshehur, e cila tani ishte e lirë dhe e rrënuar. Ishte përtej lëvizjes për mua të hyja në shtëpinë dhe dhomën e saktë ku ishte fshehur familja ime”.

Shqipëria dhe Vlora nuk i ka penguar aspak që familja e Anna Kohen dhe ajo vetë të bënin jetën e tyre me traditat dhe zakonet çifute romaniote greke ku ata jetuan, mjaft e rëndësishme për edukimin tyre sipas traditës çifute, aq sa ata i kanë quajtur edhe “Lulja e Vlorës”, pasi siç shkruan vetë Anna: “Gjatë gjithë fëmijërisë sonë, ne dukej se lulëzonim si lule, duke thithur nga dielli entuziazëm si dhe duke sjellë hare dhe gjallëri në çdo vend apo veprimtari në të cilën morëm pjesë”.

Libri “Lulja e Vlorës” prek një dimension të gjerë tematik, ai është një sy i mprehtë dhe i hollë i një intelektualeje çifute, e cila zbulon jetën dhe marrëdhëniet e familjes së saj në një mjedis ku më së pari i është dashur të mbijetojë nga nazizmi dhe pastaj të jetojë në harmoni dhe marrëdhënie të mira më shqiptarët, deri kur arrin të largohet nga Shqipëria për të jetuar në vendet e tjera të Evropës dhe në SHBA, ku ajo jeton aktualisht, por duke mos e harruar kurrë Vlorën dhe Shqipërinë. Nëse libri më së pari është një kronikë jetësore për familjen, ai është një dëshmi dashurie për Vlorën, Shqipërinë dhe njerëzit e saj.

5. Dita e Kujtesës së Holokaustit

27 janari, është regjistruar si dita Ndërkombëtare e Holokaustit, që jo vetëm hebrenjtë, polakët, romët, edhe shqiptarët të mos harrojnë të shfarosurit nga nazistët.  Kampet e vdekjes, vendet e terrorit u çliruan më 27 janar 1945.Vetëm në kampin e Aushvicit u vranë mbi 2.000.000 hebrenj, rreth 22.600.000 polakë, 750.000 rusë, 750.000 rumunë, 402.000 hungarezë, 180.000 holandezë, 104.000 lituanezë etj. Të burgosurit vriteshin në katër dhoma gazi dhe më pas digjeshin në furra të mëdha.

27 janari është Dita e Kujtesës për të mos harruar përpjekjet sistematike të shfarosjes naziste të gjashtë milionë hebrenjve. Hebrenj nga e gjithë Gjermania dhe vendet europiane të pushtuara prej saj, u grumbulluan në kampe përqendrimi, ku u helmuan me gaz, u qëlluan, u lanë të vdisnin urie. Në kampin Auschëitz vdiqën miliona njerëz të pafajshëm, të llahtarisur, të vrarë në dhomën e gazit, të rraskapitur nga kushtet e pamundura të punës, ekzekutimet e shumta, rrahjet dhe torturat nga agjentët.

Momentet e shpresës, në të cilën u gjetën rreth 7 mijë të burgosur ende gjallë, njerëzimi i kujton dhe duhet t’i kujtojë brez pas brezi, që të mos harrojë historinë.

Roli i Shqipërisë për të shpëtuar hebrenjtë nga tmerret e holokaustit është i ditur botërisht.

Shqipëria është një prej vendeve të rralla në botë ku gjatë Luftës së Dytë Botërore, u strehuan e gjetën shpëtim, jo vetëm hebrenjtë që jetonin në Shqipëri, por edhe disa mijëra hebrenj të vendeve të Ballkanit dhe të Europës Qendrore.‬‬

27 janari shënohet si dita e Kujtesës së Holokaustit të popullit hebraik e të çdo gjenocidi tjetër. Kremtimi i Ditës së Kujtesës, kushtuar viktimave të Holokaustit, sulmit shfarosës të nazistëve kundër hebrenjve, kujtesa e kësaj tragjedie katastrofike, sot tingëllon si qortim për të kaluarën, në shërbim të së ardhmes, për të mos u përsëritur kurrë më tmerret, që pësoi njerëzimi jo shumë vjet më parë. Jo vetëm Dita e Kujtesës së Holokaustit vlen të jetë homazh për Të Drejtët, për lirinë dhe qëndresën e së mirës.

6. Muzeu Kombëtar Hebraik i Vlorës dhe përfundime

Nderimi ndaj hebrenjve në Vlorë është sa shpirtëror aq dhe i regjistruar. Njihet nga të gjitha emërtimi “Rruga e Hebrenjve” që lidh Sheshin e Flamurit me Qendrën Historike. Gjithashtu, në Vlorë po ngrihet Muzeu Kombëtar Hebraik, si simbol për krenarinë shqiptare, besën

Ky muze tregon mishërimin e një miqësie e historive njerëzore të shqiptarëve dhe hebrenjve, historinë e një miqësie që ka lindur shumë vite më parë, atëherë kur ndërtoheshin kisha, xhami e sinagoga së bashku por që u përjetësuan gjatë Luftës së Dytë Botërore në atë që shqiptarët bënin më së miri, të ndanin shtëpinë e tyre të vogël, por të mbushur me shumë dashuri.
Në këtë muze janë historitë e atyre mijëra hebrenjve që gjetën një derë të hapur jo vetëm në shtëpitë e shqiptarëve, por gjetën një derë të hapur në zemrat e tyre. Ky muze tanimë është edhe një tempull kujtese, një vend rrëfimi për historitë edhe të atyre mijëra shqiptarëve që si askush tjetër në botë dëshmuan se nuk ka rëndësi as numri i vogël i popullsisë as varfëria për sa kohë ke një zemër të madhe të mbushur plot me dashuri për njeriun.

Muzeu hebraik i Vlorës, është i pari, por jo i vetmi. Mendohet për të pasur një qendër të hebraizmit në Tiranë, e cila duhet të jetë një hapësirë ku edhe historia të tregohet, por edhe të kultivohet miqësia jonë me Izraelin, me popullin e Izraelit, me bashkësinë e hebrenjve, si një miqësi, e cila ka pasur një periudhë jo ndërprerje, por një periudhë që nuk është karakterizuar nga i njëjti intensitet i atyre viteve të mëparshmë se këta janë bërë shumë të pasur tani, ky është problemi. E kur njerëzit pasurohen shumë, kanë problem me memorien, por e kuptojmë këtë dhe do bëjmë çmos që të jemi sa më bindës për ta fuqizuar këtë marrëdhënie.

Shqipëria është streha ideale për të qenë toka rezervë e hebrenjve dhe kjo shkruhet nga vetë të dërguarit e këtyre komuniteteve.
Megjithatë, historia e Luftës së Dytë Botërore pastaj është kulmi i gjithë kësaj historie shumë të gjatë lidhje mes shqiptarëve dhe hebrenjve sepse Shqipëria është jo vetëm vendi i vetëm në Europë ku pati më shumë hebrenj pas Luftës së Dytë  Botërore se pas Luftës së Dytë Botërore,  por është i vetmi vend në botë ku nuk ka asnjë rast të vetëm të dorëzimit të një hebreu tek nazistët, madje ka edhe raste të jashtëzakonshme, të kundërta, kur shqiptarët kanë dorëzuar fëmijët e tyre apo janë dorëzuar vetë, duke u paraqitur si hebrenj për të mbrojtur hebrenjtë që kishin marrë në mbrojtje.

Bibliografi:

AKADEMIA e Shkencave e Shqipërsë: Qendra e Enciklopedisë Shqiptare: Fjalor Enciklopedik Shqiptar: vëll. 2; Tiranë, 2008 [zëri përgat.: Zija Shkodra, Aposton Kotani].
BARDHOSHI, Nebi: Antropologjia e Kanunit; Botimet Albanologjike, Tiranë, 2015.
GAÇE, Bardhosh: “Anna Kohen, “Përmendore” e shpirtit human vlonjat dhe hebre”, shih: gaz. “Dita”, viti XI i bot., nr. 3435, e shunë, 26 nëntor 2022.
ENCIKLOPEDIA e përgjithshme e Oksfordit, Tiranë, Instituti i Dialogut &Komunikimit, 2006.
KOHEN, Anna: “Lulja e Vlorës: kujtimet e një hebreje, të rritur në Shqipërinë komuniste”; Tiranë: AIIS, 2022.
SARNER, Harvey: “Shpëtimi në Shqipëri: një qint përqint e hebrejve në Shqipëri të shpëtuar nga Holokausti”, përkth. Mal Berisha, Tiranë, Koha, 1998.
SINANI, Shaban: “Shqiptarët dhe Hebrenjtë: Mbrojtja dhe shpëtimi”; Tiranë, 2017.

blank

Bërthama e Tokës besohet se po lëviz “në drejtim të kundërt”, si e shpjegon shkenca

Bërthama e Tokës mund të ketë ndaluar së rrotulluari, ose tani po rrotullohet sikurse akrepat e orës, sipas një studimi të ri.

Bërthama e planetit tonë përbëhet nga një shtresë e jashtme e metalit të lëngshëm dhe një bërthamë e brendshme prej metalit të ngurtë, e cila është gati sa 70 për qind e madhësisë së Hënës.

Në përgjithësi besohet se bërthama rrotullohet në drejtim të kundërt të akrepave të orës kur shikohet nga Poli i Veriut, raporton euronews.

Një studim, i cili ka analizuar të dhënat e valëve sizmike gjatë 60 viteve të fundit të mbledhura nga dy shkencëtarë kinezë të Universitetit të Pekinit, ka arritur në përfundim se bërthama ka ndaluar së rrotulluari në vitit 2009 ndërsa së fundi ka filluar të lëvizë në drejtimin e akrepave të orës.

“Ne mendojmë se bërthama, në raport me sipërfaqen e Tokës, rrotullohet në një drejtim dhe më pas në tjetrin, si një luhatëse”, tha Xiaodong Song dhe Yi Yang, autorët e studimit.

Një cikël i plotë (në një drejtim dhe më pas në tjetrin) i kësaj lëkundje zgjat rreth 70 vite, shtuan ata.

Sipas studiuesve, para vitit 2009, ndryshimi i fundit i rrotullimit ka të ngjarë të ketë ndodhur në fillim të viteve 1970, dhe tjetri do të ndodh në mesin e viteve 2040.

Gjetje kundërthënëse
Ka ende shumë debate për natyrën e bërthamës së Tokës, sepse është e vështirë të mblidhen informacione.

Skaji i bërthamës së jashtme takohet me shtresën e Tokës në një thellësi prej rreth 2890 kilometra, dhe ajo besohet se përbëhet prej hekurit dhe nikelit të lëngshëm.

Ndërkohë, bërthama e brendshme fillon 5000 kilometra nën sipërfaqen e planetit dhe besohet se përbëhet nga hekuri dhe nikeli i ngurtë, ku për shkak të presionit të jashtëzakonshëm detyron të grumbullohen atomet e metalit.

Ajo qëndron brenda bërthamës së jashtme dhe besohet se ka qenë duke u rrotulluar në të njëjtin drejtim si pjesa tjetër e Tokës, bazuar në analizën e valëve sizmike të shkaktuara nga tërmetet.

Xiaodong Song dhe Yi Yang studiuan këto valë sizmike, teksa zbuluan një “kthim gradual mbrapa të bërthamës së brendshme si pjesë e një lëkundjeje përafërsisht shtatë dekadëshe”.

Punimi i tyre është publikuar në revistën Nature Geoscience.

“Ky është një studim shumë i kujdesshëm i kryer nga shkencëtarë të shkëlqyeshëm që shfrytëzuan shumë të dhëna”, tha John Vidale, një sizmolog në Universitetin e Kalifornisë Jugore, i cili nuk ishte i përfshirë në hulumtim.

Megjithatë, ai shtoi se “asnjë nga modelet ekzistuese nuk i shpjegon mirë të gjitha të dhënat në dispozicion”.

Sa shpesh ndryshon rrotullimi i bërthamës së brendshme të Tokës?

Vidale publikoi vitin e kaluar një studim që sugjeron se bërthama e brendshme lëkundet shumë më shpejt, duke ndryshuar drejtimin rreth çdo gjashtë vjet, sipas të dhënave sizmike nga dy shpërthime bërthamore që datojnë nga fundi i viteve 1960 dhe fillimi i viteve 1970.

Një tjetër gjeofizikant, Hrvoje Tkalcic në Universitetin Kombëtar Australian, beson se cikli i bërthamës së brendshme është rreth 20 deri në 30 vjet, në vend të 70 viteve të “propozuara” nga studimi i kësaj jave në Nature Geoscience.

Studiuesit e Universitetit të Pekinit pohojnë në punimin e tyre se kjo lëkundje “përkon me ndryshimet në disa vëzhgime të tjera gjeofizike”, të tilla si gjatësia e ditëve dhe ndryshimet në fushën magnetike të Tokës.

“Këto vëzhgime ofrojnë prova për ndërveprime dinamike midis shtresave të Tokës”, shkruajnë ata.

“Ne shpresojmë që hulumtimi ynë të motivojë hulumtuesit për të projektuar dhe testuar modele që trajtojnë Tokën si një sistem dinamik të integruar”, shpjegojnë ata.bw

blank

DUKA GJONI II KASTRIOTI (PJESA I)- Nga Lutfi ALIA, Siena – Itali

 

Gjergj Kastrioti në moshën 46 vjeç, u martua me Andronika Arianitin 23 vjeçare, vajza e madhe e Gjergj Arianitit. Skënderbeu dërgoi mbles Gjin Muzakën, kunatin e Gjerjgj Arianitit. Dasma filloi në Kaninë dhe zgjati tre ditë (21 – 23 prill 1451). Skënderbeu shkoi i shoqëruar me 500 krushq [Barleci, Gjon Muzaka, Biemmi, Noli, Gega]. Ҫifti Gjergji dhe Andronika e morën bekimin ungjillor në kishën e Kaninës, në Qishë-Bardhë. Pas Kaninës, aktivitetet vazhduan në kishën Fjetja e Shen Maries në Manastirin e Ardenicës, ku më 26 prill 1451, ipeshkëvi Feliks e celebroi martesën me ritin ortodoks. Kurorzimin e martesës në kishën Fjetja e Shen Maries në Ardenicë e konfirmon Lorenzoni, i cili tregon: “Në një nga kodikët në bibliotekën e Manastirit të Ardenicës, lexova aktin e kurorëzimit të Skenderbeut.” [Giovanni Lorenzoni, Il volto e l’anima dell’Albania, Secondo il diario di un viaggiatore 1929 – 1939. Istituto Geograf. Milit. Firenze, 1940].
Pas ceremonive në Kaninë dhe në Ardenicë, çifti arrijti në Krujë, ku u prit me entusiazëm nga populli. Fan Noli thekson se ipeshkëvi Pal Engjelli e kurorëzoi martesën e Gjergjit me Andronika më 26 prill 1451 me ritin katolik në Katedralen e Krujës. [F.S. Noli. Storia di Scanderbeg. Lecce 1993, p.100].

Ditlindja dhe pagëzimi i Gjonit II Kastrioti.
Gjergji dhe Andronika patën vetëm një djalë Gjonin II. Për datën e lindjes të Gjonit II janë disa versione. Disa autorë bazuar në letrën e Senatit Venecian të 20 gushtit 1463, në përgjigjie të kërkesës të Gjergj Kastriotit për të pranuar Gjonin II tetë vjeçar anëtar i Këshillit të Madh të Serenissima dhe nga diploma e firmosur nga Dozha Kristofor Moro më 25 shtator 1463, i cili e cilëson se Gjoni ishte rreth 8 vjeçar, kanë sugjeruar se ishte lindur në vititn 1455. [Giuseppe Valentini. Acta Albaniae Veneta, Seculorum XIV – XV, Tomus XVII. Annos 1463]. [Ljubić (ed.), Monumenta vol. X pp. 275s]. [Gennaro Maria Monti. Il Privilegio di nobiltà veneziana a Giovanni Castriota Scanderbeg. Palaver 4 n.s. 2015. p. 181 – 182].
Një grup tjetër historianësh bazuar te M. Barleci, mendojnë se Gjoni II ishte lindur në vitin 1456, vit që përkon me tradhëtinë e Hamzait, i cili me lindjen e Gjonit, e humbte të drejtën e trashëgimit të Principatës të Kastriotëve. [Marin Barleti. Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis. Roma 1522] [F.S. Noli Storia di Scanderbeg], [A. Gegaj, L’Albanie p.114], [Vallone G. Aspetti p. 43 nt. 26. 195] [P. Petta, Despoti d’Epiro e principi di Macedonia, Lecce, Argo, 2000, pp. 30, 49].
Shumica e historianëve theksojnë se Gjon Kastrioti ishte lindur në prill të vitit 1454. Historiani Xhiankarlo Vallone, në studimin “Andronica e Giovanni Scanderbeg in Italia” [Studia Albanica, Nr. 1, 2018, f. 49 – 60], tregon se Mbreti Alfonso V, në qershor të vitit 1454, kishte ngarkuar Raymondo D’Ortosa të shkonte në Krujë për pagëzimin e Gjonit II Kastrioti (procuram factam Raymondo D’Ortosa ad baptizandum filium Scandaribech). Këtë informacion G. Vallone e ka marrë nga N. Barone, Le cedole di Tesoreria dell’Archivio di Stato di Napoli dell’anno 1460 al 1504, nt.7, pp. 607-608. Viti 1454 i pagëzimit të Gjonit është prezantuar dhe nga Capasso në Magno Sigillo, fol. 91, i cili thotë se kumbari i Gjonit II Kastrioti nuk ishte mbreti Afonso V si mund të mendohej, por i biri Ferrante I. [Capasso, Le fonti p. 215, nt.3].
Duke analizuar këto variante të vitit të lindjes të Gjonit II Kastrioti, është bindës fakti se ishte lindur në prill të vitit 1454, përderisa ceremonia e pagëzimit u zhvillua në qershorë 1454, periudhë kur Raymondo D’Ortosa ndodhej në Krujë. Pagëzimi duhet të jetë zhvilluar më 24 qershor 1454, ditë që përkon me festën e Shen Gjon Pagëzorit. Raymondo D’Ortosa ishte person i besuar i mbretit Alfonso V, i cili pas traktatit të Gaeta e kishte ngarkuar me funksione diplomatike, shtetërore dhe ushtarake në Albania. [L. Volpicella, Regis Ferdinandi primi Instructionum liber, Napoli, Società Nap. di Storia Patria, 1916].
Në traktatin e Gaeta më 26 mars 1451, firmosur nga noteri i mbretit Arnaldo Fonolleda dhe nga ambasadorët e Skenderbeut, Stefani ipeshkëvi ortodoks i Krujës dhe domenikani Nikolla Berguçi ipeshkëvi katolik i dioqe-zës së Krujës, Albania ishte vasale e mbretërisë së Napolit. Në zbatim të këtij traktati mbreti Alfonso V emëroi ushtarakun katalan Raymondo D’Ortosa, i deleguar i mbretit në zotërimet e Kastriotëve. [F. S. Noli Scanderbeg p. 100], [A. Cutolo, Scanderbeg p. 116.] Me dekretin e 31 majit 1451, mbreti Alfonso V, dërgoi komisar special në Albania Bernart Vaquer komandant i 100 ushtarëve në mbrojtje të kështjellës të Krujës. [Jann Tibbets, 50 Great Military Leaders of all time. Vij Books India Private limited, 2016, pp 571] [Athanas Gegaj. L’Albanie
et l’invasion turque au XV-e siecle. Bureaux du Recueill, Bibliotèque de l’Universitè, 1937, pp. 88]
Nga prilli deri në shtator 1452, Raymondo D’Ortosa ishte guvernatori i Krujës dhe nga shtatori deri në fund të vitit 1452 i emëruar zevendës mbreti i Albania, pra me rol parësor në marrëdhëniet e oborrit mbretëror me Albania. Gjatë vitit 1453 Raymondo D’Ortosa ishte kthyer në Napoli, por u rikthye në Krujë, ku qëndroi deri ne fund të muajit qershor 1454, si kuptohet deri pas pagëzimit të Gjonit II. [C. Marinesco, Alphonse V, roi d’ Aragon et de Naples, et l’ Albanie de Scanderbeg in Mélanges de l’ École roumaine en France I, Paris, Gamber, 1923, pp. 1-135.]

Gjoni II Kastrioti, anëtar i Këshillit të Lartë të Bujarëve Venedikas.

Jeta bashkëshortore e Gjergjit me Andronikën dhe me djalin Gjoni II, kaloi mes shumë peripecishë dhe vështirësishë të krijuara nga luftat e vazhdueshme kundër dyndjeve të ushtrisë osmane, që e detyruan Donikën së bashku me djalin të jetonin në malet e Arbërisë, larg rreziqeve, të mirëpritur, të nderuar dhe të mbrojtur nga familjet malësore. Gjoni II kaloi një fëmijëri të vështirë. Në ato rrethana të ndërlikuara edhe pse ende fëmijë, Gjoni II nderohej nga oborri Aragonez i Napolit, që kishte organizuar dhe ceremoninë e pagëzimit, ashtu si nderohej nga Vatikani dhe Venediku. Familja Kastrioti kishte raporte të vjetra miqësie me Venedikun. Princi Gjon Kastrioti, ishte aleati i Venecias dhe kishte nënshkruar marrëveshje miqësie dhe bashkëpunimi me Serenissimën. Në vitin 1413, Senati i Republikës së Venecias i dha princit Gjoni II Kastrioti titullin e trashëgueshëm “Qytetar Nderi i Veneto”, titull që e gëzonin dhe djemtë e tij. Sudiuesja Dorit Raines thekson se në vitin 1416, familja Kastrioti ishte në listën e patricëve të Venecias. Më 28 maj 1438, Senati i Venedikut i rinjeh Princit Gjon Kastrioti dhe djemëve të drejtat dhe privilegjet e patricit venecian. Për kontributet e shquara në rezistencën dhe luftimet kundër dyndjeve osmane, në vitin 1445 Senati i Serenissima, e shpalli Gjergj Kastriotin “Qytetar Nderi i Veneto”. Në librin e Artë të patricëve të Serenissima të vitit 1463 “Le famiglie ammesse al Maggior Consiglio a titolo onorifico”, rezulton e regjistruar familja Castriotto – Kastrioti. [Dorit Raines. Storia di Venezia Cooptazione, aggregazione e presenza al Maggior Consiglio: le case del patriziato veneziano, 1297 – 1797. In Storia di Venezia, I, 2003, pp. 3 -8]
Më 20 gusht 1463, Gjergj Kastrioti i u drejtua me një letërkërkesë Senatit të Venedikut, për t’i njohjur djalit Gjoni II Kastrioti, të drejtat e fisnikërisë Veneciane. Në shtator 1463, Gjoni II Kastrioti i shoqëruar nga ipeshkëvi imzot Pal Engjëlli shkuan në Venecia, ku u prezantuan para Senatit të Serenissima.
Më 25 shtator 1463, Senati e shpalli tetë vjeçarin Gjoni II Kastrioti, anëtar të Këshillit të Lartë të Bujarëve Venedikas, me diplomën e dhënë nga Dozha Kristoforo Moro. Sanudo tregon:“A dì 25 settembrio 1463 fo preso parte in Gran Conseio che il magnifico e potente Juan Scandarbeg, fiol del signor Zorzi signore in l’Albania et sui eredi siano fatti del Mazor Conseio” – “Ditën e 25 shtatorit 1463, mori pjesë në Këshillin e Madh i madhërishmi dhe i fuqishmi Gjon Kastrioti, i biri i të madhërishmit dhe i të fuqishmit Gjergj Kastriotit, Zoti i Albanisë, dhe si trashëgimtar i tij u bë anëtar i Këshillit të Madh dhe komandant i kontigjentit prej 1000 ushtarësh, nën komandën e Skendebeut (fiat et sit nobilis de nostro Maiori Consilio, e creandolo capitaneus del contingente richiesto di mille militi, sotto il comando di Scanderbeg).[Marin Sanudo il Giovane. Vitae dei Dogi 1423 – 1473. Venezia 1999, Tom. 1. pp.183].
Diploma origjinale e Dozhës Kristofor Moro, që shpalli Gjonin II Kastrioti anëtar i Këshillit të Madh të Serenissima është ruajtur nga Markezi i Auletta (D. Antonio Kastrioti Skenderbeg), një ndër pasardhësit e dinastisë Kastrioti në Napoli. Kjo diplomë është publikuar nga Cutolo, më pas nga Ljubić dhe nga Monti [Monti G. M, La spedizione pp. 319-320. Per il Ljubić, cfr. Petta Despoti p. 49 nt. 7; qui, sempre dal Ljubić, il 28.IV.1466 la sua nomina a «capitano delle truppe veneziane». L’arma della casada di Scanderbeg, per l’ammissione al Maggior Consiglio, è ora riprodotta in Nadin Venezia e Albania pp. 6, 8.]

Cristophorus Mauro
Dei Gratia Dux Venetiarum etc.
Universis et singulis tam amicis quam fidelibus et tam presentibus quam futuris presens privilegium inspecturis salutem et sincere dilectionis affectum. Ducalis excellentia nostra (assuetis) operibus (solita celeberrime) conversari tanto amplius personas magnificas et dignitatis honore conspicuas prevenire studet honoribus et dotalibus ampliare favoribus quanto Ducatui nostro amicabiliores operibus se ostendunt. Unde cum magnificus et potens Dominus Zuanus Castrioti filius magnifici et potentis Domini Georgij Castrioti nobilis civis veneti de nostro maiori Consilio Capitaneus expeditionis in partibus Albanie contra Turcos semper fuerit et sit dilectissimus et perfectissimus amicus nostris dominij sicut per laudabiles et notabiles affectus ostendit. Notum fieri volumus (unicuique qui omne) juris consiliorum et ordinamentorum nostrorum necessaria solemnitate servata prefatum magnificum Dominimi Zuanum Castrioti cum eius filijs et heredibus legitime ab eo descendentibus ad numerum et de numero nobilium nostri maioris Consilij recepimus atque recipimus et de nostro maiori Consilio fecimus et facimus atque pro nobile et de numero nobilium nostri maioris Consilij in Venetijs et extra ubilibet esse volumus et tractari. Ipsum sincere benivolentie brachijs amplexantes et firmiter statuentes quod eisdem libertatibus beneficijs honoribus et immunitatibus quibus alij cives nobiles nostri de nostro Maiori Consilio gaudent et perfrui dignoscuntur prefatus magnificus Dominus Zuanus et sui filij et heredes predicti in Venetiis et extra ubique locorum plenissime gaudeant perpetuo et utantur. In quorum omnium fidem et evidentiam pleniorem presens privilegium fieri jussimus et bulla nostra aurea pendente muniri. Datum in nostro ducali palatio anno doniinice Incarnationis millesimo quadringentesimo sexagesimo tertio mensis septembris die vigesimo quinto indictione XII.
Die 25, mensis septembris 1463

 

Diploma e dozhës Kristoforo Moro e 25 shtatorit 1463, që e shpalli Gjonin II Kastrioti tetë vjeçar, anëtar i Këshillit të Lartë të Bujarëve të Venedikut.

Në këtë diplomë theksohet se Gjoni II Kastrioti gëzonte të drejtat dhe privilegjet si patric venecian.
Më 13 dhjetor 1463, ambasadori i Albanisë në Venecia Pal Gazulli, firmosi marrëveshjen me Këshillin e të Mençurve të Senatit Venecian, sipas të cilës, në rast se Albania pushtohej nga turqit e në se Gjergji, Andronika Gjoni II dhe pjestarët e tjerë të familjes detyroheshin të braktisnin atdheun, Serenissima i vinte në dispozicion tre anije që do të ishin në gadishmëri në portin e Durrësit dhe iu garantonte pension vjetor prej 500 dukate, mbrojtjen dhe jetesën e lirë në trojet e Venedikut, me të drejtë të zgjidhnin banimin në një nga ishujt, ose në një vend tjetër që dëshironin. [Giuseppe Bettinelli: Dizionario storico – portatile di tutte le venette patrizie famiglie. Venezia, 1780, f. 48] [P. Petta, Despoti d’Epiro e principi di Macedonia, Lecce, Argo 2000] [J. Pisko, Skanderbeg. Historische Studie, Wien, W. Frick, 1894].
Situatat e vështira që kalonte Albania në ato vite, me sulmet e pandërprera të hordhive osmane, përbënin rrezik për familjen Kastrioti. Në këto rrethana Gjergj Kastrioti gjatë vitit 1467 i dërgoi Andronikën dhe Gjonin II në Itali, të jetonin në feudet e tyre në Monte Sant Angelo dhe San Giovanni Rotondo, të cilat më 14 prill 1464 mbreti Ferrante I, ia dhuroi Gjergj Kastriotit në mirënjohje për ndihmën në mbrotjen e shtetit të Napolit në vitet 1460 – 1462 nga armiqtë e mbretërisë. Në vendimin e dhurimit të këtyre feudeve, Mbreti Ferrante I i më 29 prill 1464 i drejtohet “shumë i shkëlqyeri Gjergj Kastrioti, Zot i Albanisë dhe i trojeve të Sant Angelo dhe San Giovanni Rotondo, këshilltari, besniku dhe shumë i dashuri si baba”. Më 12 prill 1464, mbreti Ferrante I i akordoi Gjergj Kastriotit pensionin vjetor me 1200 dukate. [Gennaro Maria Monte, La spedizione in Puglia di Giorgio Castriota Scanderbeg e i feudi pugliesi suoi della vedova e del figlio. Palaver 4, ns, 2015 pp. 148 -151].
Në vazhdim po prezantoj një fragment të dekretit të mbretit Ferrante I, për dhurimin Gjergj Kastriotit të feudeve Sant Angelo dhe San Giovanni Rotondo: “Illustris Dominus Georgius Castrioti dictus Scanderbech Albanie Dominus ac factus novus dominus terrarum Montis Sancti Angeli et Sancti Joannis Rotundi personaliter prestitit in manibus domini Regis in forma sollemnj et consueta ligium homagium et fidelitatis debite servande sacramentum jn castello Novo civitatis Neapolis die XIIII aprilis MCCCCLXIIII. presentibus magnifico Joanne Cayni jllustrissimi domini Ducis Mediolanj Oratore. Roberto de Ursinis Comite Tagliacocij Albeque. Broccardo de Persico Comite Sablonete et alijs compluribus in numero oportuno. [Arch. Stato Napoli, Quinternioni, vol. 4, cc. fol. 196 a-200] [Gennaro Maria Monte, La spedizione in Puglia di Giorgio Castriota Scanderbeg e i feudi pugliesi suoi della vedova e del figlio. Palaver 4, ns, 2015 pp. 148 -151]. [Trinchera, Cod. Aragonese, I, p.33.] [F. Nardella, Memorie storiche di San Giovanni Rotondo… (1894), Brescia, Tip. Artigianelli, 1961.]
Gjatë vitit 1467, Andronika me Gjonin banuan në Monte Sant Angelo. Aty Gjoni 13 vjeçar ndoqi shkollën në kishën e Shen Mikele, ku studioi dhe përvetësoi italishten dhe latinishten. Në feudet e Kastriotëve, shumica e banorëve ishin arbër, familjet e 2500 ushtarëve të cilët në vitet 1461 – 1462 luftuan në mbrojtje të mbretërisë së Napolit dhe në përfundim të luftës nuk u kthyen në atdhe, por u stabilzuan në Monte Sant Angelo dhe San Giovanni Rotondo, pra dhe Gjoni jetoi në këtë mjedis arbëror. Gjoni gëzonte nderime nga familja mbretërore Aragoneze e Napolit, nga Vatikani, nga duka i Milanos dhe i Urbinos dhe nga Venediku.
Në një dokument të 26 tetorit 1467, rezulton se Senati Venecian i dërgoi Gjonit II një dhuratë të veçantë (missus a parte ad presentiam nostram), një mantel me qendisje ari, çka dëshmon se dhe në moshë adoleshente, Gjoni gëzonte nderimet dhe privilegjet e Republikës të San Marko. [Schmitt O. J. Actes inédits pp. 291. Parrebbe noto ai Monumenta di S. Ljubić, cfr. Petta Despoti pp. 28, 49 nt. 8.]
Në janar 1468, Gjergj Kastrioti shkoi në Lezhë, që ishte në zotërim të Venedikut dhe aty u prek nga malarja. Kur gjendja shëndetësore u përkeqësua nga ethet, i kërkoi proveditorit të Lezhës të merrnin Andronikën dhe Gjonin e t’i sillnin në Lezhë. Princi Gjergj Kastrioti, Zoti i Albanisë vdiq me 17 janar 1468.
Vdekja e Gjergjit e tronditi Andronikën me Gjonin, të afërmit, tërë Arbërinë dhe miqtë e shumtë, si mbretin Ferrante I i Napolit, Vatikanin, Venedikun, dukën e Milano etj.

Emigrimi i Andronikës dhe o Gjoni II Kastrioti.
Me vdekjen e Gjergj Kastriotit më 17 janar 1468, qëndrimi në Arbëri përbënte rrezik për Andronikën dhe Gjonin II dhe të afërmit e familjes, pasi pushtimi turk ishte iminent dhe hakmarrja e osmanëve barbarë nuk do të vononte. Në fillim të shkurtit 1468, në një letër dërguar mbretit Ferrante I i Napolit, Andronika i kërkoi ta ndihmonte të transferohej në Itali, në feudet e Kastriotëve në Monte San Angelo dhe San Giovanni Rotondo. Në letrën e 23 shkurtit 1468, dërguar me Jeronim Karvineo, mbreti Ferrante I Aragon, i shprehu ngushëllimet dhe e ftoi Andronikën me djalin Gjoni II, bashkë me të afërmit e tyre të shkonin në Napoli.
Në fund të muajit shkurt, Jeronim Karvineo u nis për në Albania, të organizonte udhëtimin e Andronikës dhe Gjonit II për në Mbretërinë e Napolit. [Arch. St. Napoli, Aragonese, Comune, vol. 6, c. 135 b]. Më javët e para të muajit mars 1468, Jeronim Karvineo me tre anije, organizoi lundrimin e Andronikës, të Gjonit II dhe të afërmëve, që zbarkuan në Bari. Fillimisht u vendosën në feudet e familjes Monte Sant Angelo, që mbreti Ferrante ia kishte dhuruar Gjergj Kastriotit në vitin 1464, për ndihmën në luftën kundër baronëve. [P. Petta, Despoti d’Epiro e principi di Macedonia, Lecce, Argo, 2000, pp 29]. [J. Pisko, Skanderbeg. Historische Studie, Wien, W. Frick, 1894.]. [Bellusci Antonio. Magia, Miti e Credenze Popolari, Ricerca etnografica tra gli alba-nesi d’Italia. Edizione Centro Ricerche, Cosenza 1983].
Në vitin 1468, Gjoni II ishte 14 vjeç, megjithatë nderohej dhe respektohej si përfaqësues i Albanisë. Më 23 maj 1468, në aleancën e konfederatës të Venedikut, mbretit Ferrante I Aragon, Papa Pali II, dukët e Firences dhe Milanos, ndërmjet konfederatëve rezulton dhe Gjoni II Kastrioti «filius magnifici domini Scanderbegi – djali i të madhërishmit Skenderbe», me cilësinë si antarë i Këshillit të Madh të Vendedikut. [Giancarlo Vallone. Andronica e Giovanni Scanderbeg in Italia. Studia Albanica 2018. 1 pp. 59 – 65].
Vallone shkruan se më 27 gusht 1469, Andronika Kastrioti me Gjonin II u transferuan në Napoli, fillimisht
bujtën në shtëpinë e arbërorit Pietro Karlo D’Alessandro, i vëllai i juristit dhe diplomatit të njohur Antonio Karlo D’Alessandro, me banim pranë Shën Kiarës. Për transportimin e rrobave të madam Andronika Kastriotit,
Pietro Kolës i janë paguar 1 dukat dhe 1 tari. [Giancarlo Vallone. Andronica e Giovanni Scanderbeg in Italia. Studia Albanica 2018. 1 pp. 59 – 65].
Gjoni II adoleshent u rrit pranë dhe nën kujdesin e vazhdueshëm të nënës Andronika. Në një dokument të 1 tetorit 1469 Madam Donika dhe Gjoni II përfituan një ndihmë financiare vjetore nga mbreti Ferrante, për të përballuar shpenzimet e nevojshme të jetesës në Napoli. [Gegaj A. L’Albanie p. 150 nt. 1]; [Arch.Stat. Venet,
1469, AA. Arm. I-XVIII, 1143 c. 86r-86v]
Sipas referimeve të kardinalit Zakaria Barbaro, në vitin 1472 Gjoni II në moshën 18 vjeçare u martua me Dukeshën Erina Brankoviç Paleologa (Irina), e bija e zotit të Serbisë Lazar Brankoviči dhe Elena Paleologo nga familia e perandorit të Bizantit. Dasma me Erinën më e vogël në moshë se Gjoni, u celebrua më 28 tetor 1472 në Kastel Nuovo në Napoli, me shpenzimet e mbretit Ferrante I, si e përshkruan Z. Barbaro: “Heri (28 ottobre) intrò la figliola del Despoti de Servia, vegnuta dal signor de Santa Maura cum le galie regie, per esser quella maridada nel figliuol de Scandrabego che è qui presso lo re, contra la qual li andò don Zuane, Giovanni d’Aragona, figlio di re Ferrante, cum tuto el resto del Conseglio et invitomene anche mi; costei è belissima, de anni XIII et era nobilissima et smontò in el Castel Nuovo in una camera de madama Leonora (Eleonora d’Aragona figlia di re Ferrante) et subito zonta fu spoxata. Spero sarà venuta in bon ponto, poi questo figliuol de Scandrabego ha la gratia del re – Dje më 28 tetor me anijet mbretërore, erdhi e bija e dhespostit të Serbisë, e shoqëruar nga Zoti i Santa Maura, e cila do të martohet me djalin e Skenderbeut, që gëzon dashamirësinë e mbretit. Nusen e priti Giovanni Aragona i biri i mbretit Ferrante, i shoqërura nga Këshilltarët, ku isha dhe unë i ftuar. Fisniken e bukur 13 vjeçare e sistemuan në Kastel Nuovo, në dhomën e madama Eleonora Aragona, e bija e mbretit Ferrante. Më pas u zhvillua ceremonia e martesës dhe dasma. [Zacaria Barbaro, Corrispondenze, 1472 – 1480, p. 408] [M.S. De Filippo in una tesi di dottorato del 2011], [Alessandro Castriota Scanderbeg in un articolo del febbraio 2019 edito sul periodico Rrënjët – Le radici.]
Në vitin 1472, Andronika dhe Gjoni II me bashkëshorten Erina ndodheshin ende në Napoli në oborrin mbretëror të Ferrante I. Në fillim të shkurtit 1474, Gjoni II 20 vjeçar, gëzonte nga oborri mbretëror titulli “De Herbagii”, pra merrte tributin e kullotave të bagëtive në zotërimet e Kastriotëve në Pulja. Don Aleksander Kastrioti thekson se Gjoni II nuk e kishte titullin e plotë të feudalit për zotërimet e Kastriotëve, por gëzonte të drejtat të shfrytëzonte ujrat dhe livadhet gjatë shtegëtimit të bagëtive në këto troje. [Secondo il manoscritto Libro di ricordi di me don Alessandro Castriota p. 73, Giovanni avrebbe preso possesso di San Giovanni Rotondo nel 1474.]
Në vitet 1472 – 1476 Andronika dhe Gjoni II me bashkëshorten Erina jetuan pranë mbretit “presso il re”, ndërsa më pas rezulton se Gjoni II kishte shkuar në feudet e Puljes, ndërsa Andronika, nga 11 shtatori 1477, me arritjen e Giovanna III – gruaja e dytë e mbretit Ferrante I, ishte dama shoqëruese e mbretëreshës. [Idem: G.M. Monti, La spedizione …]
Nga martesa e Gjonit II me Erinën lindën pesë fëmijë, Gjergji II (lindi më 1476 – vdiq në Qipro më 1540), Kostandini ipeshkëvi i Irsenia (lindi më 1477, vdiq më 1500), Alfonso (lindi më 1488 – vdiq aksidentalisht në Valencia në vitin 1503), Ferrante (Lindi në vitin 1493, u vra në betejën e Pavia më 1561), dhe Maria, për të cilën thonë se i ngjante shumë gjyshes Andronika. Maria u shqua si organizatore e rrethit letrar në Galatina. Vdiq në vitin 1569. [G. Vallone Famiglie nobili albanesi nella feudalità meridionale. QS 31, 2012, p. 25-82].
Në vitet 1474 – 1477, rezulton se Gjoni II gëzonte të drejtat si fuedal i Monte Sant Angelo, por jo për San Giovanni Rotondo, sepse nuk i ishte njohur jurdiksioni civil me vendim të administratës publike (Baviglia), megjithatë merrte rentën vjetore “të zjarrit dhe të kripës” (termi focolai – zjarri ka kuptimin e familjes që banonin në një shtëpi). Ky pozicion ishte pasojë e faktit San Giovanni Rotondo dhe disa troje të tjera, ende ishin feude në pronësi të Gjergj Kastriotit, pra nuk i kishin kaluar në emër të Gjonit II. [G.M. Monti, La spedizione in Puglia di Giorgio Castriota Scanderbeg e i feudi pugliesi suoi della vedova e del figlio, in IA, 10 (1939) pp. 275-320] [Colafemmina C, Albanesi a San Giovanni Rotondo nel XV secolo in Preistoria, Protostoria, Storia della Daunia (XIII Convegno nazionale: 1991), I (Foggia, Archeoclub d’Italia, 1993) pp. 211-217] [FAR vol. XIII (1990) pp.111-112] [Petta, Despoti p. 50 nt. 29].
Nga këto inkonvenienca juridike, djaloshi Gjoni II jo rrallë u ndodh në pozicione të vështira, si në rastin kur ipeshkëvi i Troja P.O Pietro Ranzono, u ankua te mbreti Ferrante I, për abuzimet e përsëritura të Gjonit II, ndaj disa pronave në Spinot të famullisë San Leonardo. Mbreti Ferrante I, më një letër të 18 shtator 1477, e qortoi ashpër Gjonin II për këto veprime jo dinjitoze për një fisnik. [G. Vallone, Aspetti giuridici e sociali nell’età aragonese: i Castriota in terra d’Otranto in G. Vallone Feudi e città pp. 37-81] [F. Nardella, Memorie storiche di San Giovanni Rotondo… (1894), Brescia, Tip. Artigianelli, 1961. storiche p. 90 nt.1; scarne e senza documentazione primaria le notizie sul dominio, ivi, del Castriota (pp. 88-90, 95)].
Gjoni II në vitet 1478 – 1480 iu përkushtua administrimit të feudeve të trashëguara nga i ati Gjergj Kastrioti, por si feudal ishte prepotent, madje abuzonte ne administrimin e pronave, për çka kishte provokuar reagimin e banorëve, ndër ato dhe të bashkatdhetarëve arbëror, që jetonin në Monte Sant Angelo, në San Giovanni Rotondo dhe në trojet e tjera në zotërim të familjes Kastrioti. Ndonëse nuk u shqua si feudal, nga ana tjetër Gjoni II ishte ushtar i bindur në shërbim të kurorës Aragoneze, me pjesmarrje aktive në mbrojtjen e interesave të mbretit Ferrante I, si veproi në vitet në vazhdim.

Gjoni II me repartet stratiote arbërore, merr pjesë në çlirimin Otrantos nga pushtuesit turq.
Gjoni II me repartin e stratiotëve arbëror ishte në shërbim të mbretit Ferrante I i Napolit, i cili e dërgoi për çlrimin e Otrantos, ku arbërorët u shquan në luftimet kundër turqëve. Para se të çlirohej Otranto, kapedani Kostantin Muzaka Karoli, kushëriri i Gjonit, kapi rob eunukun Sulejman Alibeu, komandanti i forcave truke, që kishte ardhur nga Vlora, në mbështetje të forcave turke në Otranto. [Stefano Magno Événements… Paris, Leclerc, 1888 (stampati a Venezia dai Visentini) pp. 214-243] [Zamputi I.. Luftërat e populit Shqipar kundër pushtimit osman në vitet 1479-1492 (1956) in Studime II pp. 598-599].
Për komandantin turk të kapur rob nga arbërorët u hap një ankand impresionues. Alfonsi i Aragona ia kërkoi Kostantinit për 2000 dukate [Forcellini, Strane peripezie … p. 116] [Maddalena Uomini d’arme pp.105), por Kostantini preferoi t’ia dorëzoi Gjonit II për 1500 dukate, shumë që Ai ia shpërndau ushtarëve të tijë, por dhe Gjoni II ia dha Alfonsit Aragona per 4.000 dukate dhe ky ia dha Dukës të Kalabrisë për 20 000 dukate [Stefano Magno, Événements p. 230].
Për pjesëmarrjen me repartet e stratiotëve arbëror në luftën e Otrantos, me dekret të mbretit të 21 majit 1481, Gjoni II u shkarkua nga taksat e feudeve dhe nga taksa e veçantë, vendim i motivuar nga mbreti Ferrante I për meritat në luftimet në kështjellën Idronte dhe rimarrjen e Otrantos: “ex causa expensarum factarum per eumdem Iohannem pro servicio sue curie in castris in ossedione civitatis Idronti”. [A. M. Silvestri, Una fonte per la storia della guerra d’Otranto nel 1480 – 1481 in ASP 33 (1980) pp. 205-246]

Gjoni II Kastrioti, në krye të reparteve stratiote, në korrik 1481 zbarkoi në Vlorë.
Sukseset ushtarake të Gjonit II në luftimet në Otranto, e nxitën të kthehet në Albania, për ta çliruar nga zgjedha obskurantiste e Perandorisë Osmane. Duke përfituar nga lufta për fronin e sulltanit ndërmjet Bajazitit dhe Xhemës, dy djemëve të sulltan Mehmeti II që kishte vdekur, në korrik 1481, Gjoni II në krye të reparteve me stratiot arbëror, zbarkoi në Vlorë me anijet veneciane. [F. Forcellini, Strane peripezie d’un bastardo di casa d’Aragona Napoli, Pierro, 1915 (dhe në ASPN)]
Pas luftimesh të ashpra, forcat kryengritëse dhe repartet e Gjonit II, nuk mundën ta përballojnë rezistencën e ushtrisë turk të Vlorës. Në këto rrethana dhe i dëshpruar Gjoni II u detyrua të kthehej në Itali, por me që deti Jon dhe deti Adriatik patrulloheshin nga anijet turke, ishte e pamundur të lundrohej për në Pulja, andaj u detyrua, që repartet e tij dhe një masë banorësh me varka dhe me pak anije, të lundrnin në afërsi të brigjeve të detit drejt veriut të trojeve arbërore, ndërsa një masë e madhe banorësh, që kishin vendosur të emigronin udhëtuan nëpër rrugët malore, larg kontrollit të forcave turke dhe u grumbulluan në Tivarin e Vjetër, ku prisnin të vinin anijet veneciane. Ky eksod masiv u organizua nga Gjoni II, në marrëveshje me Venedikun, që i kishte premtuar se do të dërgonte anije për transferimin e arbërorëve në Pulja. Historia e këtij eksodi pasqyrohet në një dokument të vitit 1650, i Agostin Toçi nga San Kozmo Albaneze, i botuar në Firenece në vitin 1860 nga Jeronim De Rada dhe Nikolla Jeno në veprën “Rapsodia di una poema Albanese”. Sipas Prof. Domeniko Kassiano, ky memorial është një dokument historik me rëndësi, sepse përrmbanë lajme të vërteta dhe dramtike të verës të vitit 1481, rreth udhëtimit të Gjonit II dhe të arbërorëve ikanakë drejt Italisë.
Gupe banorësh arbërorë të udhehequr nga Gjoni II Kastrioti dhe nga kapedanët Kol Mark Shini, Elia Mullisi dhe Mark De Mathia, me varka dhe pak anije lundruan për në portin Pristan të Tivarit, ku sipas marrëveshjes duhej të prisnin anijet veneciane, por kur arrijtën, u ndodhën para një të papriture të trishtueshme, në port nuk kishte anije. Venecianët, nga frika e reagimit të turqëve, e shmangën portin e Pristanit dhe i ankoruan anijet më në veri, në portin e Pastroviç. Të lodhur dhe të raskapitur nga lundrimi i gjatë dhe nga udhëtimi i vështirë tokësor i pjesës më të madhe të arbërorëve ikanakë, të gjithë u sistemuan për një pushim në fortesën dhe në shtëpitë e pakta të Tivarit të vjetër, para se të nisnin marshimin për në portin e Pastroviç.
Jusuf Pasha, komandanti i garnizonit turk në Podgoricë, i informuar për këtë ikje masive të arbërorëve, u vu në ndjekje me reparte kalorsish turqë dhe arrijti ta rrethoi fortesën e Tivarit, ku ishin grumbulluar ushtarët e Gjonit II dhe masa e ikanakëve. Në këto rrethana, ushtarët e Gjonit II dhe burra e gra të armatosur, u hodhën në sulm kundër forcave turke, që të befasuar nga ky sulmi i guximshëm në një natë me stuhi, u shpartalluan dhe nuk ishin në gjendje të ndalnin vrullin e arbërorëve. Pasi e çanë rrethimin, ushtarët e Gjonit dhe masa e arbërorëve vazhduan udhëtimin gjatë asaj nate me kohë te keqe me shi të rrëmbyeshëm, por përsëri u ndodhën para një pengese tjetër. Lumi që zbriste nga malet Perasto dhe që kalonte përmes pllajës ndërmjet Tivarit dhe portit Pastroviç, kishte prurje të madhe uji, që e vështirsonte kalimin, për më tepër se në këtë pjesë nuk kishte ura. Gjoni II dhe kapedanët arbëror, vendosën të mos ktheheshin pas, sepse rrezikonin të përballeshin me repartet e kalorëve turqë, që ishin vënë në ndjekje, andaj unanimisht vendosën ta kalonin lumin. Të kapur dorë për dore, më fëmijët krahaqafë, të gjithë në kolonë e kapërcyen lumin, por disa prej tyre, sidomos të moshuarit e drobitur nga udhëtimi i gjatë, u mbytën nga valët e rrëmbyera të lumit. Pasi kapërcyen lumin, masa e ushtarëve dhe e arbërorëve ikanakë, vazhduan udhëtimin dhe pasi arrijtën portin e Pastroviç, hypën në anijet veneciane dhe lundruan drejt Italisë, me destinacion Palermo, ku do të zbarkonin sipas porosisë që mbreti Ferrante I i kishte dhënë Gjonit II. Pas lundrimit të gjatë, kur arritën në Palermo, Gjoni II u përballë me një tjetër pengesë të paparashikushme. Zv-mbreti i friksuar nga ndonjë sulm hakmarrës i turqëve, urdhëroi të mos lejohej zbarkimi i arbërorëve në portet siçiliane. Gjoni II i revoltuar nga ky urdhër, vendosi të vazhdoi lundrimin drejt portit të Salernos, por dhe aty nuk u lejuan të zbarkojnë, atëhere pa i perfillur urdhërat e zv-mbretit, urdhëroi lundrimin drejt Napolit, ku ushtarët e Gjonit II dhe arbërorët ikanakë, u pritën me nderime nga truma të mëdha napolitanësh, të cilët e shoqëruan Gjonin II për në fortesën Kastel Nuovo.
Në këtë situatë të vështirë konfliktuale me zv-mbretin, Gjoni II i shoqëruar nga një grup oficerash arbëror shkoi në Vatikan dhe takoi Papa Sisto IV, të cilit i tregoi për vuajtjet e bashkatdhetarëve, për pengesta që i kishin krijuar për zbarkimin e reparteve stratiote dhe të arberorëve dhe i kërkoi ndërhyrjen e tij, për sistemimin e familjeve që kishin ardhur për t’i shpëtuar persekutimeve të turqëve dhe për të ruajtur fenë e krishterë. Papa Sisto IV, kur u njoh me kalvarin e arbërorëve u mallëngjye dhe i shkroi letra mbretit Ferrante I, mbretit të Spanjë dhe mbretit të Francës, të cilëve iu kërkoi të ndihmonin në sistemimin e ikanakëve arbëror në trojet e mbretërisë së Napolit. Pas këtij takimi dhe me ndërhyrjen e Papa Sisto IV, shumica e familjeve u vendosën në rrethinat e Napolit, një pjesë zbritën në Siçili, ku ishin disa venbanime të kaherëshme me arbarorë. Megjithë këto masa për sistemimin e familjeve arbërore, forcat e ushtrisë spanjolle nderhynë për largimin e familjeve, që ishin vendosur në Avellino dhe në Ariano, por ato u ndodhën përballë rezistencës të arbërorëve. Të detyruar para këtyre presioneve, arbërorët u tërhoqën dhe u vendosën në komunën e Trebisaçe. Përndjekja e arbërorëve u ndërlikua me ndërhyrjen e ushtrisë të mbretërisë së Napolit, e cila u pozicionua në Korigliano Kalabro, duke bllokuar kalimin e tyre në jug të Kalabrisë. Gjoni II, në këtë situatë të ndërlikuar i kërkoi mbretit Ferrante të ndaloheshin përndjekjet e të ndihmoheshin arbërorët ashtu si kishte porositur Papa Sisto IV. Mbreti Ferrante I, pranoi këto kërkesa dhe urdhëroi sistemimin e familjeve arbërore, madje iu dha një mbeshtetje modeste financiare, për të përballuar shpenzimet për sistemimin në trojet e reja. Kështu u mbyll avaentura e ikanakëve arbëror e vitit 1481 e organizuar nga Gjoni II Kastrioti. [L. Alia. Kronika e eksodeve dhe vendbanimet e arbëreshëve në Itali: 1272 – 1774. Siena 2016, f. 91]

Gjoni II Kastrioti, Duka i San Piero në Gallatina, Konte i Soleto, Galiano, Avigliano, Orria, Sagliniano,
Bagnula, Padula, Aradeo.
I dëshpruar nga dështimi në Albania, Gjoni II u rikthye në feudet e tij në Pulja. Më 17 shtator 1483 mori një letër nga mbreti Ferrante I, i cili e ngarkonte me detyrë të fortifikonte Vieste (në Foxhia), të mbronte breg-detin nga ana e maleve Garganike dhe të forconte mbrojtjen e Monte Sant Angelo. [Barone Notizie XIII, p. 752; Forcellini, Strane peripezie p. 121; Volpicella, Regis p. 315; Monti, La spedizione p. 299, 315]
Mbretit Ferrante I, më 17 shtator 1483, i dërgoi letër Gjonit II Kastrioti, të cilin e cilëson: Burrë i shkëlqyer dhe besniku i jonë……… ku e e ngarkon me detyrë për të fortifikuar Veste:
XI. Joanni Castrioto
Rex Sicilie etc.
Illustris vir consiliarius et fidelis noster dilecte. Havimo receputa la vostra de XIII del presente e visto quanto in quella e in le altre lictere de quelli de Vesti se contene. Ve respondimo che ne è piaciuto esserestati avisati de quello si era visto declarata inimica et che per vui se attenda cum summa diligentia ad providere tucte le terre de marina de questa montagna in forma che non habiano da dubitare che alcuna offensione et licet ne persuadamo che dicta armata inimica non presumerà ponere gente in terra dubitando che la nostra armata. quale como sapiti se trova potentissima da quesse bande. pur ve pregamo facciati tucte le provisione seranno necessarie in dicte terre de marina et maxime in la cita de Vesti acciò se possa stare con lo animo securo non posser per alcuna via essere offesi. in questo non ce extendimo altramente perchè simo certi per honore vostro et nostro stato et servitio farite che tucte quesse Universitate steranno con lo animo quieto. le quale confortarite da nostra parte ad non dubitare de cosa alcuna che mai consenteriamo havessero da parere uno minimo danno.
Datum in Castro Novo Neapolis XVII septembris MCCCCLXXXIII.
REX FERDINANDUS. S. A.
Secretus etc.
[Arch. St. Napoli, Exterorum, cit., I, c. 205 a: cfr. Arch. Stato Napoli, Cancelleria. Aragonese, Curiae, I, c. 38 a. 175] [Trinchera, pp. 440- 441]
Më 20 janar 1484, rezulton se Gjoni II i kishte borxhe oborrit mbretëror, sepse nuk kishte paguar taksat, për pasojë i ishte ndaluar pagesa e “herbagii”. Pozicioni i Gjonit II u ndërlikua më 22 mars 1484 dhe me një mërrëveshje të papreçizuar me Manfredonian. [FAR vol. XIII (1990) pp. 185-186; Petta Despoti p. 50 nt. 29.]
Në muajin maj 1484, Gjoni II nuk shkoi në Terra d’Otranto për të luftuar kundër armiqëve venecian që kishin zbarkuar në Salento, veprim që i lëkundi raportet me mbretin Ferrante I, sepse me këtë qëndrim, Gjoni II tregonte se i ruante ende lidhjet me Venecian, që e kishte nderuar duke e pranuar antar i Këshillit të Madh.
Më 28 maj 1484 Gjoni II nuk ndodhej as në Monte Sant Angelo, që rrezikohej nga sulmi i venecianëve e në këto rrethana mbreti Ferrante I e mobilizoi popullin e Monte Sant Angelo të ruanin fortifikimet me muret e rindërtuara dhe kanalin rrethues. Si kuptohet me këto qëndrime, profili i tij si feudal në traditën mbretërore të Napolit ishte ndërlikuar, madje nga mos administrimi mirë i pronave, i kishin krijuar vështirësi për të përballuar koston fiskale të feudeve, ashtu si nuk iu bind urdhërit të mbretit Ferrante I, kur e ngarkoi me detyra për të përballuar sulmet e venecianëve ne trojet puljeze. [Barone Notizie XIII, p. 767]
Megjithë këto lëkundje në raportet me mbretin Ferrante I, në mezin e muajit qershor 1484, Gjoni II u detyrua të shkoi në Terra d’Otranto, ku me repartet e stratiotëve arbëror mori pjesë dhe u shqua në luftimet për mbrotjen e trojeve Salentine. [Barone Notizie XIV p. 6; a p. 13 (per il 25 giugno) una conferma del ruolo centrale di Galatina nella strategia difensiva aragonese contro i Veneziani].
Divergjencat në lidhje me vështirësitë fiskale dhe për detyrimet e pa plotësuara me mbretërin, Gjoni II tentoi t’i zgjidhi me rrugë gjyqësore, por gjyqi nuk i dha të drejtë dhe e detyroi të paguaj tributet. Më 25 qershorë 1485, i pagoi oborrit mbretëror 235 dukate, nga kontributi i “adoha” që kishte marrë nga banorët e feudeve Garganike. Nga mënyra si administronte feudin e San Giovanni Rotondo, provokoi reagimin e banorëve, por dhe të dministratës mbretërore, e cila i njihte vetëm rentën e “zjarrit dhe të kripës”, ndërsa i kishte lënë të ardhurat që merrte nga “bagliva dhe herbagii”. [Colafemmina, Albanesi a San Giovanni Rotondo p. 215 – 216].
Më 12 korrik 1485, Gjoni II shkoi në Napoli, për të diskutuar me adminsitratorët e mbretërisë rreth këtyre divergjencave. Nga një korespondencë e Lorenzo de Medici e 23 korrikut 1485, rezulton se këto feude i ishin sekuestruar nga adminsitrata mbretërore dhe mbreti Ferrante I, kishte biseduar me Gjonin II për t’i ndërruar me feudet e Françesko Taliakoxa. [Scarton, La congiura dei baroni del 1485-87 e la sorte dei ribelli][F. Storti, Poteri, relazioni, guerra nel regno di Ferrante d’Aragona…, Napoli, Clio Press 2011, pp. 213- 285].
Mbreti Ferrante I, ishte në dijeni të vështirësive ekonomike të Gjonit II, andaj herë pas here e ndihmoi me ndihma financiare, kështu më 31 gusht 1485 i dha borxhë 300 ducate, që duhej t’ia kthente brenda tetorit të atij viti, ashtu i dha dhe ne vitin 1486. [Barone: Le cedole IX p. 607]
Këto lajme tregojnë se Gjoni II ishte i predispozuar të shlyente borxhet, për të ruajtur feudet e trashëguara, por mbreti Ferrante I nuk shprehte miratim, pasi si dihet nuk ishte aq zemërmirë, kur behej fjalë për pronësitë. Fillimisht Ferrante I mendoi t’i këmbente feudet e Gjonit II me prona në Abruco, por më pas ndërroi mendim dhe më 2 gusht 1485 vendosi t’i japi Gjonit II tokat e San Piero në Galatina duke i akorduar titullin konte dhe një shpërblim financiar vjetor me 1800 dukate, me mundësitë e integrimit fiskal, në se renta efektive do të ishte më e vogël. Gjoni II u vendos me banim rezidencial në pallatin dukal në Saleto dhe jo në Galatina. [Una trascrizione dai Quinternioni in BSNSP ms. XXVIII B 19 p. 173. Il testo corrisponde a quello in Papadia Memorie pp. 23-25; 104-105] [Volpicella në Regis pp. 252 b, 315a, 436.] [ASN, Museo 103, A4/4 c. 109v-110r] [Papadia, Memorie pp. 104-105 (=96-97)] [Monti La spedizione …. 315-316]
Letra e mbretit Ferrante I, dërguar Gjonit II Kastrioti më 2 gusht 1485, me vendimin për ndërrimin e feudeve:
XII Joanni Castrioto
Ferdinandus etc…
Cum sit quod illustris Joannes Castriottus consiliarius fidelis noster dilectissimus teneret et possideret terras Montis Sancti Angeli et Sancti Ioannis Rotundi provincie Apulie per donationem et concessionem olim factam per Maiestatem nostram illustri quondam Georgio Castrioto dicto Scandaribech genitori suo… [riproduce il privilegio di concessione del 10 aprile 1464]. Et ob nonnullas honestas et rationabiles causas mentem nostram iuste moventes predictas terras Montis Sancti Angeli et Sancti Ioannis Rotundi in posse nostre Curie in presentiarum reducere reintegrare curaremus cum matura deliberatone ipsi illustri Ioanni de tali excambio novoque dominio providere ut de maiestate nostra remaneat longe maius debite satisfactus non aliter… extimantes tum proptermunificentiam et liberalitatem nostram in eos qui omni studio cura et diligentia fidem nomenque nostrum coluerunt nec in aliquo sortis eventu vitam quibuscumque periculis exponere dubitarunt. cum etiam ob claras virtutes et merita amoremque singularem erga nos et statum nostrum ipsum illustrem Ioannem Castriotum. nam merito inducimur ad talem nostrum… et in eum liberalis et benefici principis munus exercendum… Itaque habentes tenentes et possidentes in nostram fidelitatem… terram Soleti et terram Sancti Petri in Galatina provincie Terre Idrunti cum castris fortellitiis et iuribus ac pertinentiis universis. tenore presentum de certa nostra scientia motuque proprio… predicto illustri Ioanni Castrioto in excambium silicet terrarum predictarum Montis Sancti Angeli et Sancti Ioannis Rotundi pro se suisque heredibus de suo corpore natis et nascituris in perpetuum cum titulo etiam Comitatus damus donamus concedimus et liberaliter elargimur, cum beneficio omnium iurium legum ac constitutionum que hanc nostram donationem validam efficere possunt… In cuius rei testimonium huiusmodi privilegium fieri et antea Maiestatis nostre bulla pendenti iussimus communiri.
Datum in Castello nostro Novo civitatis Neapolis per magnificum utriusque iuris doctorem Antonium de Alexandro Locumtenentem, illustris viri Honorati Gayetani de Aragonia, Fundorum Comitis Regni huius Loghotete et Prothonotarii collateralis consiliari….die secundo mensis augusti anno nativitatis Domini Ihesu Christi Mill.mo CCCCLXXXV Regnorum vero nostrorum anno XXVIII.
Rex Ferdinandus.
Secretus etc
[Arch. Stato Napoli, Quinternioni, vol. 17, cc. 349 a-56 a].

blank

Pallati i Duka Gjoni II Kastrioti në San Piero – Galatina.

Transferimi i Gjonit II në feudet e San Piero në Galatina, rezulton dhe në një letër enigmatike të 26 prillit 1492, që ia kishte dërguar mbretit Ferrante I, në të cilën ndër të tjera i shkruante: ““in altri accordii de Vostra Maestà, se sono dati contadi, terre et provisioni; et recordateve bene del contado de Solito…”. Ky ndërrim feudesh ishte i justifikuar ligjërisht sepse Gjoni II ende nuk kishte juridiksionin civil për feudin e San Giovanni Rotondo. [Colafemmina, Albanesi a San Giovanni Rotondo p. 215 – 216] [Lettere di Giovanni Pontano p. 42].
Galatina kishte qenë kryeqendra e jugut Orsinian dhe ishte mbuluar me ndere në luftën kundër venecianëve,
kur një vit më parë e pushtuan Gallipolin, ndërsa komuna e Nardò iu dorëzua venecianëve pa luftuar. Dhurimi i këtyre feudeve nga Ferrante I, u krye me qëllime që Gjoni II Kastrioti si besnik i Aragonëve, do të ndikonte në stabilizimin e situatave në Salenton jugore, por dhe për një rrethanë tjetër, për krijimin e Galatina të një pike referimi për pritjen e ikanakëve nga Albania, që arrinin në trojet Pulieze, pra ta shëndërronte salenton në një zonë mikëpritje. [Vallone. Aspetti pp. 62-63, 65s, e in altri scritti; poi, largamente Vallone Il laboratorio, rifuso e allargato in Essere cittadini. Albanesi e levantini nel Regno meridionale].
Në fakt, Gjoni II Kastrioti nuk u prit me entusiazëm në trojet e reja, pasi fisnikët vendas i njihnin vështirësitë
ekonomike në administrimin e feudeve garaganike dhe problemet që kishtë pasur me mbretin Ferrante I. Për të kapërcyer vështirësitë ekonomike në San Piero në Gaalatina, në vitin 1486, mbreti i akordoi një borxhë tjetër financiare prej 300 dukate. Kësaj “dashaamirësie” të Ferrante I, Gjoni II Kastrioti iu përgjigj duke shpartalluar komplotin e dytë të baronëve duke rifituar respektet dhe nderimin e Mbretit. [L. Volpicella, Regis Ferdinandi primi Instructionum liber, Napoli, Soc. Nap. di Storia Patria, 1916]
Në një vendim të 25 nëntorit 1485, mbreti Ferrante I e ngarkon zbatuesin provincial, që dy banesat hospidale të Shën Katerinës, një institucion i pasur françeskan në Galatina, të cilat deri atë kohë ishin me rentë të mbretit dhe që ishin okupuar nga Gjoni II me 1800 dukate vjetore, t’i kalonin Gjonit, për të plotësuar kreditin e tij. [L. Volpicella, Regis Ferdinandi primi Instructionum liber, Napoli, Soc. Nap. di Storia Patria, 1916.]
Deri në qershorin e vitit 1488, nëna Andronika Kastrioti ndodhej në Napoli dhe kishte marrë pjesë në inaugurimin solemn të Poggioreale me Alfonsin II Aragon – Duka i Kalabrisë. [R. Parisi, Catalogo Scritture Arch. Municipale Napoli, III, Napoli, tip. Giannini, 1916, p. 162].
Në këto rrethana të reja, Gjoni II e konsolidoi pozicionin si feudal dhe rikuperoi buxhetin financiar. Thuhet se në vitin 1488 tentoi të rikthehej në Albania për organizimin e kryengritjes antiturke. [Zamputi I. Luftërat e popullit shqiptar, faqe 600-601] [Vallone Aspetti p. 67] [Petta Despoti pp. 32 e 50-51 (nt. 30)].
Malpiero, tregon se në qershor të vitit 1488, shkuan në San Piero katër fisnikë Albanezë, të cilët e ftuan Gjonin II Kastriotin të kthehej në atdhe dhe të udhëhiqte kryengritjen kundër pushtuseve osmanë, por ai nuk pranoi. [D. Malipiero, Annali veneti dall’anno 1457 al 1500 in ASI 7, 1 (1843) pp. 585 – 586].
Për organizimin kryengritjes antiosmane, vite më vonë në Albania shkoi djali i tij i madh Gjergji II Kastrioti. [Petta P. Despoti d’Epiro e principi di Macedonia. Argo Lecce, 2000, p. 37].
Sipas një lajmi të dhënë nga Cantù (nella Storia universale vol. XII) dhe treguar nga Camille Paganel [në veprën “Histoire de Scanderbeg”, Didier 1855, faqe 392], mbreti Ferrante I, i kishte dhuruar Gjonit II Kastrioti kodin e njohur “Libro di Scanderbeg”, një dorëshkrim i artit ushtarak, vepër e rëndësishme, që aktualisht ruhet në Weimar. [Giancarlo Vallone, Andronica e Giovanni Scanderbeg In Italia, Studia Albanica 2018/1, pp. 74].

Vazhdon

blank

Prodhimi i biokarburantit nga bërthamat e ullirit për avionët në Spanjë

VOA/Alfonso Beato

Lufta në Ukrainë ka nxjerrë në pah varësinë energjetike të Evropës nga Rusia dhe po nxit zhvillimin e biokarburanteve të reja, me djegie më të pastër. Siç njofton korrespondenti i Zërit të Amerikës Alfonso Beato nga Sevija, Spanja po bëhet një udhëheqëse në këtë përpjekje pasi vitin e kaluar ajo filloi të përdorte për avionët karburant të prodhuar nga bërthamat e ullirit.

Në Forumin Ekonomik Botëror të këtij viti në Davos Presidentja e Komisionit Evropian Ursula von der Leyen tha se nuk duhet humbur kohë në përpjekjet për kalimin në një ekonomi me energji të pastër.

“Në më pak se tre dekada ne duam të arrijmë në nivelin zero të çlirimit të gazeve që shkaktojnë efektin serrë”, tha ajo.

Industria e aviacionit konsiderohet si një nga armiqtë më të mëdhenj në luftën kundër ndryshimeve klimatike. Organizata Ndërkombëtare e Aviacionit Civil thotë se nga mesi i viteve 2030 pritet të ketë jo më pak se 200 mijë fluturime në ditë në të gjithë botën.

Përdorimi i karburanteve më të pastra është mënyra e vetme për linjat ajrore për të realizuar objektivat globale të emetimit të karbonit.

Një nismë në Spanjë po përdor mbetjet organike nga bërthamat e ullirit për të prodhuar karburant të qëndrueshëm dhe të pastër për avionët.

“Në rajonin spanjoll të Andalucias, ne kemi 25 për qind të ullishteve në botë, që do të thotë se kemi një nivel të lartë prodhimi. Pra, këtu, logjikisht, ka shumë interes për të shfrytëzuar dhe transformuar mbetjet bimore në biokarburant dhe në produkte të tjera”, thotë Juan Miguel Romero Garcia nga Universiteti i Haenit.

Në një projekt pilot me prodhuesin e biokarburanteve, “Cepsa”, 200 fluturime nga gjashtë kompani të ndryshme ajrore, duke përdorur 4.5 për qind të biokarburantit të prodhuar nga bërthamat e ullirit dhe mbetje të tjera bimore, bënë fluturime komerciale nga aeroporti i Sevijes në fund të nëntorit.

Tani po bëhen hulumtime për prodhimin e një karburanti të ngjashëm për makinat, pa patur nevojë për ndryshime të mëdha në teknologjinë e prodhimit të tyre, në mënyrë që të funksionojë për makinat që janë në përdorim sot.

“Do të përpiqemi të prodhojmë biokarburant shumë të ngjashëm me atë që kemi tani në një mënyrë që do të kërkonte ndryshime të vogla dhe që mund të përdoret sa më shpejt që të jetë e mundur drejtpërdrejt në transport ose në makina”, thotë Juan Miguel Romero Garcia nga Universiteti i Haenit.

Lëndët djegëse fosile të përdorura në Spanjë janë pothuajse tërësisht me origjinë të huaj, kështu që ka një nxitje të madhe për të zhvilluar teknologji të prodhimit të biokarburanteve nga bërthamat e ullirit ose mbetje të tjera bimore në vend.

Perspektiva e shndërrimit të mbetjeve të ullirit në lëndë djegëse dhe produkte të tjera, si materiale ndërtimi, mund të nxisin ekonominë dhe mund të krijojnë vende të reja pune në një rajon të BE-së me një nga nivelet më të larta të papunësisë.

blank

Ajsbergu shkëputet nga akullnaja në Antarktidë

Çarja përgjatë akullnajës Brunt, në Antarktidë

VOA/Marrë nga Associated Press

Në Antarktidë, një ajsberg gjigand është shkëputur dhe tashmë po zhvendoset. Zbulimi u bë falë instrumentave të shumta të instaluara nga Shërbimi Britanik për Studimin e Antarktikës. Sidoqoftë, një nga shkencëtarët britanikë thotë se shkëputja e këtij ajsbergu nuk është e lidhur me ngrohjen globale dhe nuk do të ketë ndikim të madh në rritjen e nivelit të detit.

Megjithëse është e vështirë të perceptohen përmasat e tij, ky ajsberg është sa Londra, me sipërfaqe rreth 1550 kilometra katrorë. Ai u shkëput nga shtresa me trashësi rreth 150 metra e akullnajës Brunt.

Në pamjet e regjistruara fillimisht në vitin 2019, çarja që u quajt Chasm 1, ishte në përmasa domethënëse dhe po formohej prej disa vitesh.

“Është në cepin e shtresës së akullnajës së Antarktikës, aty ku akulli i largohet tokës dhe shtrihet drejt detit. Dhe kemi një stacion studimor të vendosur mbi akullnajë, ku janë bërë eksperimente shkencore prej vitesh. Nga mbrëmë, patëm të dhëna nga instrumentat e vendosura mbi akullnajë se u shkëput një pjesë e akullit me pothuajse përmasat e Londrës”, thotë Profesor Dominic Hodgson, shkencëtar për akullnajat në Shërbimin Britanik për Studimin e Antarktikës.

Shërbimi britanik thotë se kjo është shkëputja e dytë madhore që ndodh në këtë zonë gjatë dy viteve të fundit. Por kjo nuk është për t’u shqetësuar, pasi fenomeni është normal.

“Akullnajat përreth Antarktikës janë zgjatime, zgjatime që pluskojnë përreth saj. Kështu që ato shpesh zgjaten drejt detit dhe pastaj shkëputen. Kjo e fundit po vepronte kështu prej vitesh. Por në 2017 dhe pak më rishtazi patëm një përparim shumë të shpejtë të krisjeve. Ky përshpejtim i çarjeve përgjatë akullnajës, na ndërgjegjësoi për mundësinë e një shkëputjeje. Kështu që rritëm intensitetin e monitorimit tonë për këtë akullnajë. Është tashmë një nga akullnajat më të monitoruara në Antarktikë”, thotë zoti Hodgson.

Ai këmbëngul se ky lloj zhvillimi nuk është i shkaktuar nga ndryshimi klimatik.

“Disa nga akullnajat që çahen më në veri, janë si rezultat i ndryshimit klimatik. Por, kjo është më në jug. Dhe aty është shumë më ftohtë. Pra, nuk është e lidhur me ndryshime në temperaturat atmosferike apo oqeanike. Arsyeja pse ka rëndësi është sepse u shkëput një masë shumë e madhe në Antarktikë. I shohim periodikisht shkëputje të tilla. Madje stacioni ynë studimor gjendej fillimisht mbi shtresën e akullit që u shkëput. Nëse nuk do ta kishim zhvendosur vite më parë, tani do të kishim një stacion që do të largohej në det”, thotë zoti Hodgson.

Shkencëtari thotë se ajsbergu nuk do të ketë ndikim dramatik tek niveli i detit.

Ajsbergut pritet t’i jepet një emër nga Qendra Kombëtare e Shteteve të Bashkuara për Akullnajat.

blank

Zbulohen dorëshkrimet e filozofit Friedrich Hegel

Shtypi gjerman e quajti atë “zbulimi filozofik i shekullit”. Pesë kuti arkivore me dosje dhe dokumente të shkruara me dorë u gjetën në bibliotekën dioqezane të Kryepeshkopatës së Mynihut dhe Freisingut. Pas gati 200 vjetësh, ka dalë në dritë një thesar prej mbi 4000 faqesh shënimesh nga leksionet dhe konferencat e filozofit gjerman Georg Wilhelm Friedrich Hegel, i konsideruar si përfaqësuesi më i rëndësishëm i idealizmit gjerman. Dokumente që përmbajnë reflektime të gjera mbi temën e lirisë, fesë dhe artit. Njoftimi u bë në një njoftim për shtyp nga zyra e shtypit e Kryedioqezës.

Zbulimi u bë nga Klaus Vieweg, profesor i historisë së filozofisë në Universitetin Friedrich Schiller të Jena, biograf dhe studiues i Hegelit. “Për gati dy shekuj – komentoi ai me entuziazëm – studiuesit nuk i kishin shqyrtuar nga afër këto dokumente. Bëra një zbulim të jashtëzakonshëm: kaq befasues dhe me fat që ndoshta ndodh vetëm një herë në jetë dhe është i krahasueshëm me zbulimin e një partiture të re nga Mozart”. Dorëshkrimet bëjnë të mundur që të kuptohet filozofia e Hegelit si një “vepër në progres”. Transkriptet u shkruan nga shkrimtari dhe politikani katolik Friedrich Wilhelm Carove, një nga studentët e parë të Hegelit në Universitetin e Heidelberg.gsh

blank

Shkenca në kërkim të superpërçuesve që do bënin revolucion në energjitikë 

VOA/Shelley Schlender

Superpërçuesit apo substancat që lejojnë kalimin e energjisë përmes tyre pa rezistencë, mundësojnë që aparatura të ndryshme të funksionojnë më shpejt dhe të kursejnë energji. Por, siç njofton korrespondentja e Zërit të Amerikës, Shelley Schlender, disa prej superpërçuesve funksionojnë vetëm në temperatura shumë të ulta. Shkencëtarët tani po kërkojnë të gjejnë mënyra për të shmangur nevojën e ftohjes.

Aparaturat mjekësore që gjurmojnë për sëmundje dhe trenat që ecin me shpejtësi të lartë, funksionojnë falë superpërçuesve.

Shumica e superpërçuesve aktualë, duhet të ftohen në temperatura rreth 100 herë më të ulta se temperatura e dhomës, gjë që kërkon helium të lëngshëm, një lëndë e rrallë dhe e kushtueshme.

Joe Eck, një entuziast nga shteti i Kansasit, dëshiron të gjejë materiale që mund të kryejnë funksionin e superpërçuesve, por në temperatura normale.

“Nëse do ta arrinim këtë, nuk do të kërkohej fare ftohje”, thotë zoti Eck.

Me superpërçuesit në temperatura normale, makinat elektrike mund të përshkruajnë distanca më të gjata, pa patur nevojë të rimbushen.

Kompjuterat mund të bëhen edhe më të vegjël.

“Superkompjuterat që tani mbushin dhoma të tëra, mund të mbahen edhe në shtëpi”, sqaron më tej zoti Eck.

Disa shkencëtarë thuhet se kanë krijuar superpërçues me temperatura normale, që mund të punojnë në kushte laboratorike, nën presion të lartë.

Por shkencëtarë të tjerë e vënë në pikëpyetje vërtetësinë e këtij zbulimi.

Në përpjekje për prodhimin e superpërçuesve më të ngrohtë, zoti Eck përzien disa lëndë.

“. . . Bismut, skandium, oksid kadmiumi. Këto janë gjëra të rrezikshme”, e pranon ai.

Ai i pjek ato në furrën e vogël, që e ka ndërtuar vet.

Në Laboratorin Kombëtar “Los Alamos”, Dean Peterson është i njohur me punën e zotit Eck. Shkenctari Peterson thotë se superpërçuesit në temperaturën e dhomës do të ishin aq efikas sa bota do të kursente energji.

“Do të ishte një thesar, që të gjithë e kanë kërkuar 70 vitet e fundit”, thotë shkenctari, Dean Peterson.

Në qytetin Boulder të Kolorados, Danko van der Laan po krijon kabllo që përmbajnë metale të rralla, që funsionojnë si superpërçues, kur ftohen nga azoti i lëngshëm në temperaturë rreth katër herë më të ftohtë se temperatura e dhomës.

“Prodhimi i superpërçuesve, që punojnë në temperatura katër herë më të ftohta se temperatura e dhomës, është një hap i madh”, tha zoti van der Laan.

Një kabllo superpërcjellëse e hollë sa një laps transporton një sasi elektriciteti, e barabartë me një mori kabllosh konvencionale. Këto dhe kërkime të tjera për të gjetur superpërçues më të ngrohtë një ditë mund të çojnë në prodhimin e avionëve që fluturojnë me energji elektrike, si dhe reaktorë për prodhimin e energjisë bërthamore përmes fuzionit (shkrirjes).

blank

Mahnitje në qiejt e Turqisë

VOAL- “Por a është një UFO?”. Kjo është pyetja që disa kalimtarë në qytetin e Bursës në Turqi i bënë vetes të enjten e kaluar dhe e cila ndërkohë është bërë virale.

Jo, nuk është një UFO. Është një fenomen i veçantë atmosferik i cili teknikisht quhet Altocumulus lenticularis, ose një re thjerrëzore.

Ato janë një lloj reje që ka formën e një disku ose si lente konvergjente që zakonisht shfaqet në zonat malore. Është një fenomen shumë i rrallë që krijohet mbi të gjitha pranë maleve dhe falë trajektoreve të valëzuara të ajrit që mund të çojnë në formimin e vorbullave të vogla dhe, në këmbim, të këtyre reve të veçanta.

Një vizion sa i bukur aq edhe potencialisht shumë i rrezikshëm: pilotët nuk duan të fluturojnë në këto zona sepse karakteristikat e erës që lidhen me këto re janë shumë të forta dhe në drejtim ngjitës dhe mund të shkaktojnë destabilizimin serioz gjatë fluturimit. rsi-eb

blank

Inteligjenca artificiale po bën përparime të mëdha

Rasti ChatGPT: një tru i madh dixhital, online dhe falas, i aftë të shkruajë dhe të përgjigjet për çdo temë dhe në çdo stil – Rreziku i mashtrimit në universitet

 

VOAL- “Imagjinoni të keni një asistent personal të aftë për të gjeneruar tekste në mënyrë autonome. Epo, tashmë ekziston dhe quhet ChatGPT!” Ky citim është shkruar nga një inteligjencë artificiale, të cilit iu kërkua këshilla se si të filloni shërbimin që po lexoni.

ChatGPT është e mahnitshme. Por për çfarë konkretisht bëhet fjalë? “Një mjet i ri i inteligjencës artificiale, online dhe falas. Një tru i madh artificial, i përbërë nga neurone elektronike dhe i aftë për të përpunuar tekstin. I aftë për të dëgjuar pyetje dhe për të dhënë përgjigje”, shpjegoi Luca Gambardella, një profesor në USI.

Aq mbresëlënëse sa javët e fundit ka pasur një bum të vërtetë regjistrimesh. Gjithashtu sepse një nga veçoritë e ChatGPT është se ju mund të prisni që tekstet të shkruhen në një mënyrë të caktuar dhe jo në një tjetër. “Mund t’i kërkoni makinës të përdorë një stil të caktuar,” vazhdon Gambardella. Për makinën bëhet fjalë për të rishkruar një tekst sipas rregullave të caktuara… por interesantja është se ne nuk ia mësuam rregullat… por makina i mësoi duke lexuar tekste të atij lloji”.

Rrezik mashtrimi në universitet?

Email, përmbledhje, poezi… por edhe pjesë muzikore apo piktura. ChatGPT është në gjendje të bëjë gjithçka, madje edhe letrat universitare, siç u demonstrua nga 14 studentë nga Lioni, të cilët u zbuluan më vonë. Një kambanë alarmi për universitetet. “Po bëhemi gati”, pohon Lorenzo Cantoni, zv/rektor i USI. “Të enjten e ardhshme do të kemi një takim me të gjithë dekanët edhe për këtë temë. Prej disa kohësh kemi adoptuar sisteme kontrolli në rast të kopjimit, për shembull sisteme automatike që verifikojnë nëse tekstet janë kopjuar në një tezë pa citim të saktë. “.

“Megjithatë, duhet të kemi parasysh se një universitet e vlerëson njeriun në shumë mënyra”, nënvizon Cantoni, “për shembull me prezantime ose në punë në grup. Pra, në të gjitha provimet, në dy ose tre vjet, ne jemi në gjendje t’i dallojmë studentët jo të mirë, të mirë dhe shumüë të mirë.”. rsi-eb

blank

Sateliti i NASA-s do të bjerë në Tokë pas 40 vitesh në hapësirë, zonat që do të preken

Një satelit i NASA-s pritet të bjerë në Tokë këtë fundjavë pas gati 40 vitesh në hapësirë. Sateliti (ERBS) u lëshua në hapësirë më 1984 në bordin e anijes hapësinore Challenger.

Fillimisht ERBS përdori tre instrumente shkencore për të studiuar se si planeti ynë thith dhe rrezaton energjinë diellore. Ai ishte projektuar për të funksionuar për vetëm dy vjet, por vazhdoi të funksiononte deri në vitin 2005, pas së cilës u bë një grumbull i madh mbeturinash hapësinore. Dragka tërhequr gradualisht anijen kozmike që atëherë.

Tani objekti 2,450 kg është vendosur të rrëzohet përsëri në Tokë. Shumica e satelitit do të digjet pas rihyrjes në Tokë, sipas NASA-s, por disa pjesë pritet të mbijetojnë. NASA tha se mundësia që rrënojat të bien mbi këdo është “shumë e ulët”, duke i vendosur shanset e lëndimit nga rënia e mbeturinave tek këdo në Tokë në rreth një në 9,400.

Sipas Departamentit Amerikan të Mbrojtjes, sateliti pritet të zbresë të dielën mbrëma, të japë ose të marrë 17 orë. Sateliti pritet të kalojë mbi Afrikë, Azi, Lindjen e Mesme dhe zonat më perëndimore të Amerikës Veriore dhe Jugore.syri.net

blank

Keqpërdorime fjalësh a “ngatërrime” gjuhësore- Nga JANI THOMAI

Në fillim dua të bëj një propozim: mendoj se “EXLIBRIS” është organi publicistik më i përshtatshëm për të hapur një rubrikë të veçantë e të përhershme për kulturën e gjuhës, aq e domosdoshme kur shqipja standarde sot po “masakrohet” në shumë fusha të përdorimit të saj, në drejtshkrim e në drejtshqiptim, në leksik e në sintaksë, jo vetëm në të folur, por edhe në të shkruar, – një rubrikë si dritare, në të cilën kushdo mund të përcjellë vërejtje gjuhësore ose nga e cila  kushdo mund të mësojë të jetë më i përpikët në të folur e në të shkruar të gjuhës sonë standarde, të ngrerë kulturën e vet gjuhësore.

Më parë kam shkruar për një dukuri gjuhësore të ditës, që vihet re ende sidomos në ligjërimin politik e në publicistikë, veçan e nxitur nga “zjarri” i tepruar “i oratorëve patetikë” në luftën politike a konkurruese ndërmjet palëve, siç ndodh me shpërdorimin zhvlerësues të fjalëve (“Gjuha shqipe”, Prishtinë, 2014, 2, f.59-76). Aty kam përmendur, të shoqëruar me shumë shembuj, disa prirje të shpërdorimit të fjalëve në ligjërim, si: shpërdorimi i tepruar e pa vend i fjalëve me forcë të veçantë cilësuese e vlerësuese, veçanërisht i fjalëve me ngjyrim emocionues keqësues (sharje, përbuzje, shpërfillje, tallje, ironi, fyerje, urrejtje, poshtërim, baltosje etj.); fryrja e ligjërimit me fjalë të huaja të panevojshme për “snobizëm linguistik”; fuqizimi tej së vetës i një rasti të veçuar si dukuri e përgjithshme për ta rënduar diçka më shumë se sa peshon, dukuri që vijon ende (“Tashmë nuk ka shqiptar në botë që nuk e di se F. M. nuk gënjen kurrë!”); denduria e përdorimit në shkallën sipërore të mbiemrave e të fjalëve të tjera cilësuese, vend e pa vend, nganjëherë sa folësi a shkruesi, edhe pse përmbledh gjithë fuqitë e mjetet e tij shprehëse, prapë duket që nuk gjen dot më ndonjë fjalë a shprehje më “të fortë” për të thënë, që ta nxijë më shumë dikë a diçka, me dëshirë të zjarrtë që përtej së vërtetës të ushtrojë edhe “trysni gjuhësore” te lexuesi a dëgjuesi, bashkë me tonin e ngritur e me gjeste teatrale; denduria abuzive e përdorimit të disa fjalëve të ditës, kryesisht të huaja (këto me kohë konsumohen e shuhen dhe vijnë të tjera fjalë të ditës, si: implementoj, lajv, perfomancë, trend, problematika, prevalon, shou, në fakt… etj. ).

Po në këtë ligjërim politik më shumë, e si pasqyrë e tij edhe në publicistikë, vërehet edhe një dukuri tjetër, që tregon më së paku paditurinë gjuhësore të përdoruesve, pakujdesi a, më keq, zell për përshtypje të sforcuar, siç është keqpërdorimi i disa fjalëve a ngatërrimi i njërës për tjetrën, sidomos të fjalëve që janë afër nga shqiptimi (“kuazihomonime”), por të ndryshme, shpesh edhe të kundërta, nga kuptimi. Më shumë se interpretimi në këtë shkrim i kësaj “rrëmuje” në ligjërim, madje edhe qesharake, flasin shembujt që po sjellim këtu, duke kursyer identitetin e burimit për arsye vendi  dhe të përsëritjeve të shumta në ligjëratë të shkruar e sidomos të folur, për të ardhur keq edhe nga ata që mendohet se janë të shkolluar:

Afrimitet (ndikuar nga afrim) për afinitet: “…sipas interesave personale kanë krijuar një afrimitet të ngushtë e bashkëpunim midis tyre…”;

Afrofé (e ndikuar nga afro) për aforfé (<fr. à forfait “me akord; me afërsi, pa llogartitje”): “…në mungesë të skuadrës kundërshtare e fituan lojën afrofe bardheblutë…”;

Guri i Josifit për Guri i Sizifit: “…ta votojmë kët amandament, mjaft ma, se u ba si Guri i Josifit…”;

Iluzion për aluzion: “…bëri iluzion gjoja se e dinte kush ishte dëshmitar okular…”;

Komplimentar,-e (krh. fr. complimenter “përgëzoj”) për komplementar,-e (krh. fr. complémentaire “plotësues”): “…këto shoqata duhet të jenë komplimentare dhe jo përjashtuese…”;

Kopiloj për kompiloj: “… të kopilosh atje dënohesh me ligj, se është si plagjaturë…”; edhe si emër: kopilim,-i për kompilim,-i;

Monstër për mostër: “Kjo vlen si një monstër edhe për të tjerët që duhet ta ndjekin…”;

Njehsoj (nga njeh ”numëroj”) për njësoj (nga një: “bëj bashkë; barazoj; unifikoj”): “…le t’i njehsojmë forcat në këtë ndërmarrje kaq të madhe që të arrijmë suksesin…”; edhe si emër: njehsim,-i për njësim,-i; si mbiemër: njehsuar (i, e) për njësuar (i, e): “…gjuha e njehsuar letrare shqipe forcon identitetin tonë kombëtar…”;

Paralelizoj për paralizoj: “…ia kishte paralelizuar krahun ai thes i rëndë e udha e gjatë…”;

Përshkruaj për përshkoj: “ …populli ynë ka përshkruar një rrugë të gjatë e të vështirë deri sa arriti Pavarësinë…”;

Popullarizuar (i, e) për populluar (i, e): “…një lagje kaq e popullarizuar e bën jetën e banorëve të vështirë…”; edhe si emër: popullarizim,-i për popullim,-i;

Prefekt për perfekt: “…s’ka kritikë, e ka zgjidhur problemin vetë e në mënyrë prefekte, ashtu siç duhej…”;

Premtoj (it. promettere “premtoj”) për permetoj (it. permettere “lë, lejoj”): “… s’na premton koha ta çojmë deri në fund këtë nismë, sado e mirë…”;

Prespektivë (ndoshta e ndikuar nga pre-, si te predikoj, prefekturë, preferoj, preokupoj etj.) për perspektivë: “…vendi ynë do të kishte një prespektivë të shkëlqyer, kjo varet nga vetë shqiptarët…”;

Recension për recesion: “…kush përgjigjet që jemi në një recension të plotë të ekonomisë…”;

Stimulim për simulim: “…ishte një stimulim i mbrojtësit, që mori kartonin e verdhë…”; edhe si folje: stimuloj për simuloj;

Traget për target “…e ka realizuar tragetin e ditës, thotë, po asgjë s’ka bërë…”.

Marrë nga ExLibris

blank

Risia energjitike që vjen nga SHBA, lind shpresa të reja për njerëzimin

Struktura e Impiantit Kombëtar të Ndezjes ku u bë shkrirja

Përparimi i shpallur në Shtetet e Bashkuara ka ringjallur entuziazmin për teknologjinë, por ka ende shumë pengesa për arritjen e një aplikimi komercial

 

VOAL- Fuzioni bërthamor ka bërë një tjetër hap të madh përpara me eksperimentin e Instalimit Kombëtar të Ndezjes së SHBA (NIF), i cili arriti të çlirojë më shumë energji nga reaksioni sesa u përdor për ta shkaktuar atë. Një rezultat që ka ringjallur entuziazmin për teknologjinë, e cila mund të shohë një aplikim komercial në disa dekada. Megjithatë, premtimi i shkrirjes bërthamore në të ardhmen e afërt është përsëritur rregullisht gjatë 50 viteve të fundit të kërkimit dhe rezultati i arritur nga NIF, sado i rëndësishëm që është, nxjerr në pah pengesat që mbeten për t’u kapërcyer përpara se ta dorëzojë atë.

Barbara Gallavotti mbi shkrirjen bërthamore

Përparimi i shpallur nga NIF është se ata arritën të shkaktojnë shkrirjen duke përdorur më pak energji sesa reagimi i gjeneruar, një rezultat që nuk është arritur kurrë më parë, mbi të cilin kontrollet janë ende duke u zhvilluar.

Kjo është 2.05 megaxhaul (MJ) energji “shkarkuar” nga 192 lazer në një kapsulë të rëndë hidrogjeni dhe shkrirja prodhoi 3.15 MJ. Megjithatë, nëse marrim parasysh energjinë e nevojshme për prodhimin e rrezeve lazer, bilanci bëhet qartësisht negativ: në fakt, janë konsumuar të paktën 400 MJ, me një humbje neto energjie mbi 99%.

Përpara se të jetë në gjendje të marrë në total më shumë energji se ajo e konsumuar, duhet ende përparim i madh në efikasitetin e lazerëve të përdorur.
Një karburant shumë i shtrenjtë

Lënda djegëse e përdorur në procesin e shkrirjes nuk është hidrogjeni i zakonshëm, por dy izotopet e tij, deuteriumi dhe tritiumi. E para është mjaft e bollshme: rreth një në 6000 atome në ujin e oqeanit është i këtij izotopi dhe shitet për rreth 13 dollarë për gram.

Historia është krejtësisht e ndryshme për tritiumin: në natyrë është i pranishëm vetëm në sasi të vogla në shtresat e sipërme të atmosferës, rezultati i bombardimeve të rrezeve kozmike dhe reaktorët bërthamorë prodhojnë sasi të vogla. Çmimi është rreth 30,000 dollarë për gram dhe sipas vlerësimeve, një termocentral i shkrirjes me fuqi 3 gigavat, trefishi i reaktorit të Leibstadt, do të konsumonte 167 kilogramë të tij në vit, me një kosto me çmimin aktual prej 5 miliardë. dollarë. Rezervat aktuale globale të tritiumit vlerësohen gjithashtu në rreth 25 kilogramë.

Prandaj, aplikimi në shkallë të gjerë i shkrirjes presupozon zhvillimin e një metode për të prodhuar tritium me një çmim më të ulët. Vetë reaktorët e shkrirjes do të ishin një burim konstant, por problemi do të jetë të kesh mjaftueshëm prej tyre për të ndërtuar gjeneratën e parë dhe për të filluar një rreth të virtytshëm.
Metoda të ndryshme, probleme të ngjashme

Metoda e përdorur nga NIF është vetëm një nga ato që po studiohen për të zhvilluar shkrirjen e kontrolluar duke bombarduar një kapsulë karburanti me një sërë lazerësh me fuqi të lartë. Një sistem tjetër mbështet reaktorin eksperimental evropian që theu rekorde për prodhimin e energjisë në fillim të vitit dhe reaktorin më të madh eksperimental të shkrirjes në ndërtim në jug të Francës, si dhe laboratorin kinez që vendosi një rekord të ri të kohëzgjatjes së reagimit. Në këtë rast, karburanti sillet në temperaturat shumë të larta të nevojshme për shkrirjen me rezonancë dhe injektim të atomeve me shpejtësi të lartë, dhe plazma përmbahet nga një fushë magnetike e fuqishme.

Nëse sistemet janë të ndryshme, problemet që duhen përballuar janë të ngjashme: edhe në reaktorët e fushës magnetike, energjia e përdorur për të krijuar shkrirje është shumë më tepër se ajo e prodhuar dhe karburanti është gjithashtu në këtë rast një përzierje e deuteriumit dhe tritiumit.

Përfitime të mëdha në horizont

Eksitimi i shkaktuar nga hapi i ri përpara në rrugën e gjatë drejt shkrirjes lidhet me përfitimet e mëdha të premtuara nga teknologjia. Ashtu si me ndarjen bërthamore, e cila ushqen reaktorët aktualisht në funksion, potenciali energjetik është shumë i lartë dhe pa emetim të dioksidit të karbonit, por në rastin e shkrirjes nuk prodhohen mbetje radioaktive afatgjatë, të cilat mbeten të rrezikshme për dhjetëra mijëra vjet. Materialet e ekspozuara ndaj rrezatimit në një reaktor të shkrirjes mund të ripërdoren ose riciklohen pas një shekulli apo më shumë.

Për më tepër, nuk ka rrezik për një aksident bërthamor, si ai që ndodhi në Fukushima: nevojiten kushte shumë të sakta për të arritur shkrirjen dhe një çekuilibër do të shkaktonte ftohjen e plazmës, duke bllokuar kështu reagimin.

Një pikë tjetër është rreziku i kufizuar i përhapjes: shkrirja nuk përdor plutonium ose uranium dhe në një reaktor të shkrirjes nuk ka materiale radioaktive që mund të përdoren për të prodhuar armë atomike.rsi-eb


Send this to a friend