Një tekst i papërkthyer nga Paul Ricoeur rilançon teologjinë e një Zoti të brishtë dhe afër njeriut

VOAL- Njëzet e një vjet pas vdekjes së Dietrich Bonhoeffer, një teolog protestant gjerman, kundërshtar i nazizmit dhe viktimë e regjimit, filozofi francez Paul Ricoeur u rikthye për të reflektuar mbi disa tema qendrore të mendimit të tij. Ai e bëri këtë në vitin 1966, në një konferencë kushtuar “interpretimit jofetar të Krishterimit”, tani të përkthyer në italisht për herë të parë nga Morcelliana. Me Ilario Bertoletti, redaktor dhe përkthyes i vëllimit, Chiese në direkt diskutoi rëndësinë e Bonhoeffer sot dhe se si Ricoeur e shihte teologjinë e tij si një përgjigje radikale ndaj sfidës së Nietzsche-s “Zoti është i vdekur”. Sipas Bonhoeffer, nuk është Zoti i Jezu Krishtit që vdes, por Zoti “i përkohshëm” i fesë tradicionale: i plotfuqishëm, i largët dhe funksional për të zbutur frikën njerëzore. Sot, vëren Bertoletti, po dëshmojmë rikthimin e atij Zoti të plotfuqishëm, “Zotit të Ushtrive”, si në Lindje ashtu edhe në Perëndim. Një Zot i thirrur në konflikte dhe në retorikën e identitetit, i cili e eklipson Zotin e dobët dhe mbështetës të shpallur nga Krishterimi. “Zoti i plotfuqishëm është më aktiv në botë se kurrë, në dëm të Zotit të dobët të Krishtit”, pohon ai.

E megjithatë, në korrik të vitit 1944, nga burgu Tegel i Berlinit, Bonhoeffer shkroi fjalë të një natyre krejtësisht të ndryshme: “Zoti lejon veten të dëbohet nga bota në kryq. Zoti është i pafuqishëm dhe i dobët në botë. Dhe pikërisht në këtë mënyrë ai qëndron pranë nesh dhe na ndihmon.” Më pak se një vit më vonë, ai do të vritej nga nazistët, vetëm 39 vjeç. Megjithatë, këto fjalë vazhdojnë të sfidojnë: si mund të jetë Zoti i dobët, madje i dëbuar nga bota? A është mendimi i dëshpëruar i një të burgosuri apo gjurma e një teologjie të aftë për ta marrë seriozisht vdekjen e Zotit të shpallur nga Nietzsche? Njëzet vjet më vonë, Ricoeur iu drejtua këtyre pyetjeve në leksionin që tani është botuar. Një filozof hermeneutik dhe një protestant i përkushtuar, Ricoeur u angazhua gjerësisht me teologjinë e shekullit të njëzetë (nga Barth te Bultmann, te Bonhoeffer) ndërsa mbronte një “agnosticizëm teologjik-filozofik”, domethënë autonominë e mendimit filozofik nga besimi. Në vitet 1960, ndërsa debati kulturor sillej rreth vdekjes së Zotit, Ricoeur iu afrua këtyre temave përmes angazhimit me “shkollën e dyshimit”: Marksi, Nietzsche dhe Freud. Hermeneutika e tij iu përgjigj kritikave të tyre ndaj fesë, duke vënë në pikëpyetje vetë mundësinë e një diskursi teologjik të besueshëm. Është në këtë klimë që mendimi i Bonhoeffer-it zë përsëri vendin qendror.

Në Letrat e tij të Burgut, teologu shkroi: “Po shkojmë drejt një kohe krejtësisht jofetare”. Për të, feja nënkuptonte mbi të gjitha metafizikën: një Zot të plotfuqishëm, garantues të rendit botëror dhe një të krishterë të tërhequr në brendësinë e tij. Por ky Zot, argumenton Bonhoeffer, nuk mund t’i rezistojë më modernitetit, teknologjizimit dhe sekularizimit. Sfida, pra, është të shpallim Zotin e Jezu Krishtit te një qenie njerëzore që mund të bënte pa të. Një Krishterim jo-fetar nuk është një Krishterim i zbrazët, por një Krishterim i çliruar nga Zoti i hapave të përkohshëm, i aftë të kuptojë thelbin e besimit: një Zot që hyn në histori, që vuan, që e ekspozon veten ndaj dobësisë. “Zoti i metafizikës vdes, Zoti i Krishtit lind”, përmbledh Bertoletti. Ky depërtim nuk mund të ndahet nga biografia e Bonhoeffer. I arrestuar në vitin 1943 për ndihmën e hebrenjve të persekutuar dhe i përfshirë në rezistencën e fshehtë, ai e zhvilloi teologjinë e tij duke përjetuar dhunën e pushtetit nga afër. Krishterimi i tij jo-fetar nuk është një ushtrim teorik, por një besim që refuzon të gjejë strehë në pyetjet përfundimtare, duke iu drejtuar në vend të kësaj zemrës së jetës, me kontradiktat dhe përgjegjësitë e saj. Për Bertoletti-n, rëndësia e Bonhoeffer qëndron pikërisht këtu: dallimi midis fesë dhe besimit. Sot, Zoti i fesë (politik, i bazuar në identitet, qetësues) duket se mbizotëron përsëri, në dëm të Zotit të besimit, Zotit që jep dhe ekspozon veten. Kjo mund të shihet në retorikën fetare që shoqëron luftërat në shumë pjesë të botës, me diskurse politike që pretendojnë një mandat hyjnor. Trashëgimia e Bonhoeffer, i cili vdiq për zgjedhjen e tij për t’i rezistuar nazizmit, është një thirrje e vështirë: të takojmë Zotin jo në kufijtë e ekzistencës, por në qendrën e saj të trazuar. Një Zot i afërt, i mishëruar, i cili nuk na largon nga kompleksiteti i jetës, por e ndan atë. Një Zot i cili, pikërisht në dobësinë e tij, i fton qeniet njerëzore të mos ikin nga përgjegjësia e tyre në botë. RSI