PETICIONI I KOMUNITETIT TË POETËVE SHKRIMTARËVE DHE KRITIKËVE LETARË  SHQIPTARË DREJTUAR MINISTRISË SË KULTURËS

Kërkesë administrative me karakter normative dhe paralajmërim për cenim të parimeve ligjore drejtuar Ministrisë së Kulturës

Lënda:
Kërkesë për anulimin e Çmimeve Kombëtare të Letërsisë për vitin 2024, pezullimin e titullit “Poet Laureat” (2025-2027), miratimin e një rregulloreje detyruese për juritë letrare dhe rregullimin ligjor të procedurës së dhënies së titullit “Poet Laureat”, në përputhje me Kushtetutën, legjislacionin në fuqi dhe standardet ndërkombëtare.

Drejtuar:
Ministrisë së Kulturës
Republika e Shqipërisë

BAZA LIGJORE

Kjo kërkesë mbështetet në:

– Nenin 18 të Kushtetutës së Republikës së Shqipërisë (barazia para ligjit dhe ndalimi i diskriminimit);
– Nenin 23 të Kushtetutës (e drejta e informimit dhe transparenca);
– Nenin 59, pika c dhe d (detyrimi i shtetit për zhvillimin e kulturës dhe arsimit);
– Ligjin nr. 7961/1995 “Kodi i Procedurave Administrative”, i ndryshuar (parimet e ligjshmërisë, paanshmërisë, proporcionalitetit dhe transparencës);
– Ligjin nr. 10352/2010 “Për artin dhe kulturën”, si dhe aktet nënligjore në zbatim të tij;
– Ligjin nr. 9367/2005 “Për parandalimin e konfliktit të interesave në ushtrimin e funksioneve publike”;
– Parimet e Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut, në lidhje me administrimin e paanshëm të institucioneve publike.

Neni 1

(Objekti dhe qëllimi)

1. Kjo kërkesë ka për objekt konstatimin dhe korrigjimin e shkeljeve procedurale, etike dhe ligjore në administrimin e çmimeve shtetërore të letërsisë.
2. Qëllimi është rivendosja e ligjshmërisë, autonomisë profesionale dhe interesit public e kombëtar, kulturor .

Neni 2

(Shkelje e parimit të ligjshmërisë dhe barazisë)

1. Procedurat e ndjekura për Çmimet Kombëtare të Letërsisë 2024 cenojnë:
   a) parimin e barazisë para ligjit (neni 18 i Kushtetutës);
   b) parimin e konkurrencës së ndershme;
   c) parimin e paanshmërisë administrative.
2. Eliminimi arbitrar i zhanreve letrare përbën diskriminim indirekt ndaj kategorive të autorëve dhe bie ndesh me detyrimin kushtetues të shtetit për zhvillimin e kulturës.

Neni 3

(Anulimi administrativ i Çmimeve Kombëtare të Letërsisë 2024)

1. Në bazë të nenit 109 të Kodit të Procedurave Administrative, kërkohet anulimi i akteve administrative që kanë prodhuar Çmimet Kombëtare të Letërsisë 2024.
2. Aktet janë të pavlefshme për shkak të:
   – shkeljes së rëndë procedurale,
   – mungesës së transparencës,
   – konfliktit të interesit.

Neni 4

(Konflikti i interesit dhe pavlefshmëria e jurive)

1. Përbërja dhe funksionimi i jurive bien ndesh me Ligjin nr. 9367/2005.
2. Çdo rast ku:
   – anëtar jurie ka përfituar ose përfiton çmim,
   – ose është i lidhur drejtpërdrejt me përfituesit,
   përbën konflikt të hapur interesi dhe shkak pavlefshmërie.
3. Vendimmarrja në kushte konflikti interesi prodhon akte administrative absolutisht të pavlefshme.

Neni 5

(Pezullimi dhe rregullimi ligjor i titullit “Poet Laureat”)

1. Titulli “Poet Laureat” është titull shtetëror me funksion përfaqësues kombëtar dhe nuk mund të jepet nga struktura administrative të nivelit të tretë, pa legjitimitet kushtetues dhe përgjegjësi e kapacitet profesional.
2. Dhënia e këtij titulli nga juri jo-profesionale përbën:
   – cenim të dinjitetit të poezisë shqipe,
   – tejkalim kompetencash administrative.
3. Në përputhje me praktikat ndërkombëtare:
   a) Poeti Laureat propozohet nga Drejtori i Bibliotekës Kombëtare të Shqipërisë;
   b) Titulli shpallet nga Presidenti i Republikës, si autoritet kushtetues për titujt me peshë simbolike kombëtare.
4. Çdo procedurë tjetër konsiderohet juridikisht e pavlefshme dhe moralisht denigruese për komunitetin poetik.

Neni 6.
(Kriteret për emërimin e Poetit Laureat të Shqipërisë)

1. Për qëllimet e këtij peticioni, emërimi i titullit “Poet Laureat i Republikës së Shqipërisë” duhet të bazohen në një seri kriteresh themelore, të cilat garantojnë legjitimitetin institucional, autoritetin estetik dhe kredibilitetin profesional të figurës së Poetit Laureat. Këto kritere përfaqësojnë standarde të larta akademike, kulturore dhe etike, të përcaktuara në përputhje me praktikat ndërkombëtare dhe traditën letrare kombëtare.
2. Kritere themelore për emërimin:
3. a) Ekselencë estetike dhe legjitimitet kritik – Kandidati duhet të zotërojë një korpus të konsoliduar poetik, i njohur dhe i vlerësuar në mënyrë të gjerë nga komuniteti letrar, kritika profesionale dhe institucionet akademike të studimeve letrare. Kjo vlerësim duhet të pasqyrojë standarde të larta të krijimtarisë estetike dhe inovacionit formal.
4. b) Kontribut i qëndrueshëm dhe ndikues në poezinë shqipe – Kandidati duhet të ketë dhënë një kontribut të vazhdueshëm dhe formësues në zhvillimin e poezisë shqipe, duke pasuruar gjuhën, temat dhe format poetike, si dhe, aty ku është e mundur, të ketë njohje dhe impact ndërkombëtar përmes përkthimeve, botimeve ose recepsionit të veprave të tij/saj jashtë vendit.
5. c) Profil publik, etik dhe përfaqësues institucional – Poeti Laureat duhet të karakterizohet nga integritet i lartë moral, etik dhe intelektual dhe të jetë në gjendje të përfaqësojë poezinë dhe kulturën kombëtare në mënyrë dinjitoze në hapësira publike, institucionale dhe ndërkombëtare. Ky profil duhet të garantojë autoritet simbolik dhe besueshmëri institucionale.
6. d) Angazhim i dokumentuar në promovimin dhe edukimin poetik – Kandidati duhet të ketë dëshmuar një angazhim të qëndrueshëm në promovimin e leximit, shkrimit dhe kulturës poetike, përmes aktiviteteve arsimore, publike, kulturore dhe shkencore, me theks të veçantë në përfshirjen e brezave të rinj dhe edukimin letrar.
7. e) Nderim institucional për një karrierë të gjatë shërbimi letrar – Titulli i Poetit Laureat duhet të konsiderohet një akt njohjeje institucionale dhe simbolike për një karrierë të gjatë dhe të qëndrueshme në shërbim të poezisë shqipe, kulturës kombëtare dhe dialogut letrar ndërkulturor.
8. Çdo kandidaturë që nuk plotëson kriteret e mësipërme konsiderohet e paplotë dhe procedura e emërimit duhet të pezullohet deri në përmbushjen e tyre.
9. Juritë letrare, institucionet përgjegjëse dhe çdo akt administrativ që lidhet me emërimin e Poetit Laureat janë të detyruara të zbatojnë në mënyrë të pandërprerë këto kritere, duke garantuar integritetin, transparencën dhe legjitimitetin e procesit.

Neni 7

(Rregullore detyruese për juritë letrare)

Kërkohet miratimi i një rregulloreje me fuqi detyruese që parashikon:

1. Ndalim 5-vjeçar absolut për përfitim çmimesh nga ish-anëtarë jurie.
2. Mandat njëvjeçar të pakthyeshëm për anëtarët e jurive.
3. Rotacion të detyrueshëm dhe ndalim riciklimi institucional.
4. Detyrim ligjor për transparencë, sipas nenit 23 të Kushtetutës.

Neni 8

(Rivendosja e zhanreve letrare si detyrim publik)

1. Rivendosja e zhanreve klasike nuk është opsion politik, por detyrim kulturor i shtetit.
2. Mospërfshirja e tyre përbën shkelje të nenit 59 të Kushtetutës.

Neni 9

(Përgjegjësi administrative dhe institucionale)

1. Mosveprimi i Ministrisë përbën shkelje të detyrimit për mbikëqyrje ligjore.
2. Rezervohet e drejta për:
   – ankesa administrative,
   – kallëzim në institucionet e kontrollit shtetëror.
   – dhe ndjekje të mëtejshme ligjore në SPAK.

Neni 10

(Propozime normative për të ardhmen institucionale të Qendrës Kombëtare të Librit dhe Leximit)

1. Duke marrë parasysh se problematikat e konstatuara në veprimtarinë e Qendrës Kombëtare të Librit dhe Leximit (QKLL) kanë karakter strukturor dhe sistemik, dhe nuk kufizohen në shkelje të izoluara procedurale, kërkohet që Ministria e Kulturës të iniciojë, brenda një afati të arsyeshëm ligjor, një proces formal vendimmarrjeje për rikonceptimin e statusit dhe funksioneve të këtij institucioni.
2. Për këtë qëllim, Ministria e Kulturës detyrohet të shqyrtojë në mënyrë transparente dhe të argumentuar juridikisht njërin prej tre skenarëve të mëposhtëm, si alternativa të plota dhe të ligjshme reformimi:
3. a) Shkrirja e QKLL-së dhe rindërtimi nga e para (reset institucional)
   Ky skenar zbatohet në rast se konstatohet humbja e plotë e legjitimitetit institucional, dhe synon:
   – ndërprerjen e vazhdimësisë së praktikave klienteliste,
   – rikonceptimin e misionit dhe kompetencave të institucionit,
   – rindërtimin e tij mbi parimin e autonomisë së fushës letrare,
   – garantimin ligjor të ndarjes midis administrimit financiar dhe vlerësimit estetik.
4. b) Ristrukturim i thellë me audit të jashtëm të pavarur
   Ky skenar parashikon:
   – audit të pavarur, preferueshëm ndërkombëtar, të politikave të librit dhe çmimeve letrare,
   – rishkrim të plotë të rregullores së funksionimit dhe të çmimeve,
   – riorganizim të kompetencave ndërmjet Ministrisë, QKLL-së dhe jurive,
   – masa ligjore për parandalimin e riprodhimit të konfliktit të interesit.
5. c) Decentralizim i politikave të librit dhe çmimeve shtetërore
   Ky skenar synon:
   – heqjen e monopolit të QKLL-së mbi ndarjen e çmimeve kombëtare,
   – krijimin e jurive tematike të pavarura për zhanre specifike,
   – përfshirjen e universiteteve, bibliotekave publike dhe institucioneve akademike si aktorë vlerësues,
   – rritjen e pluralizmit estetik dhe reduktimin e rrezikut të kapjes institucionale.
6. Çdo ndërhyrje që kufizohet vetëm në ndryshime personeli, pa reformë strukturore dhe pa rregullim normativ, konsiderohet reformë formale pa efekt juridik real, në kundërshtim me parimet e ligjshmërisë dhe interesit publik.
7. Ministria e Kulturës ka detyrimin ligjor të bëjë publik:
   – skenarin e zgjedhur,
   – arsyetimin juridik dhe institucional të zgjedhjes,
   – si dhe afatet konkrete të zbatimit.

Neni 11

(Dispozitë përfundimtare)

Kërkohet përgjigje e arsyetuar me shkrim brenda afateve ligjore, sipas Kodit të Procedurave Administrative.

Nënshkruesit