1.

Në agun e Demokracisë poeti Jaho Margjeka ia dërgon Shtëpisë Botuese “Naim Frashëri” në Tiranë vëllimin e parë poetik “Nesër do të agojë”, prej së cilës në vitin 1990 i vjen përgjigjia: “Pasqyrim i ftohtë i realitetit”. Kur e pata lexuar atë letër Jaho më tha ato fjalë që s’i harroj asnjëherë: “Këta të Naim Frashërit sipas kësaj letre të çojnë në burg…” Po vet Koha e burgosur e me një kambë në varr po kërkonte Lirinë… Jaho nuk kishte astenjë poezi të vetme për lidershipin e partinë-shtet, për njeriun e ri të sistemit të huajtun nga stepat e Rusisë. Ekspertat e letërsisë politike të asaj kohe ia kishin gjuejt në shenjë. Jahon, njeri i mirë në gene e fytyrë e i lindur e rritur si poet i vërtetë, realisht nuk e ngrohte koha e atëherit, ai,“dimri i madh”, si e simbolizon shkrimtari klasik universal, Ismail Kadare.

Poeti Jaho Margjeka, megjithëse i lindur kah fund marsi i pranverës, prej vitesh pena e tij e ka një luftë të pambyllun me dimrin:“I ftohtë ky dimër, edhe pse pa borë. / Muret e zemrës hèje akulli ngrirë. / Minutat çalojnë, ditënata s’ka orë./ Rrëknyer shpirti në numbëtirë. / I pashpirtë ky dimër, edhe pse i butë./ Pa cicërima e zogj nën çati…/ …I pabesë ky dimër plak, i pabesë./ Tutje pëlcet e kërcet një gosti. / Gdhihet e ngryset njeriu i urtë, / Ftohur e ngrohur me frymën e tijë. (Poezia “Ky dimër”). Edhe kryetitullin ballinës së librit me tregime margjekiane ia ka vnue “Letra nga planeti i borës” (Tiranë, Morava, 2005, redaktor Besnik Mustafaj).

Jaho Margjeka, si qytetar dardan modern dhe në poezitë e tij margjekiane bashkëkohore, ndjen dhimbje prej vakive kur dimri i egër, i pabesë, i pa shpirtë i cegmë deri në akullnim shumanësh “shpirtfisnikët e urtë”. Si poet i palctë e i kocktë, me inde e vena poetike, me detyrë misionare prej vetëvetës e me fytyrë të pastër prej të vërtetës, prej metropolit shqiptar, nga selia e RTSH, i dhemb një pemë në vendlindjen e tij breg Valbonës, në Mollën e Kuqe. Ajo pemë është e vetme në arën e madhe e ngado t’i sillesh asaj i sheh tana anët e horizontit të Lugut të Malësisë së Gjakovës. Kit’ “pemë të poetit” e kam pa edhe në FB më 21 janar 2014 me një thanie shenjtërie: “Dimër. Edhe kjo pemë ndjen ftohtë”.

2.

Fenomeni i heshtur letrar, Jaho Margjeka, ka botuar disa libra: vëllimet poetike margjekiane: Lojë në pasqyrë (1998), Ëndrra midis (2000), Edhe pak qiell për dashuri (2004), me tregime diamantore “Letra nga planeti i borës” (2005) e, diku fjalathotë, se e ka dorëshkrimor edhe një tjetër vëllim poetik “Pak dëborë e diell”, një monografi për kryetrimin luftëtar Ibish Osman Margjeka, stërgjyshi i tij, një vëllim me intervista përgjatë kohëpunës me kulmime si gazetar i mediave të shkruara e i Radio Tirana.

Mbi të gjitha poeti, prozatori e gazetari i njohur Jaho Margjeka është një njeri dinjitar i përkushtuar e ndihet krenar pa kufi për rrënjët e genet e vllaznisë e fisit të tij: … Jam bërë sa herë therorë miku im ! / Për këtë vehtes lavde s’i këndoj./ Në shkollën e qenërisë / S’u bëra dot kurrë nxënës i mirë,/ Pse e përmend s’po lavdërohem: është rrënja e fisit!/.

Poeti Jaho Margjeka e ka kullën e lindjes aty ku Valbona bigohet me lumin Bushtrica, bash në Mollë të Kuqe të Bujanit, veç 240 metra lartësi mbidetare. Në arat e tij janë disa kodra të vogla me varre ilire apo si njihen në histori e arkeologji “Tumat e Bujanit”. Në afri gjendet qyteti i fortifikuar ilir i Rosujës, sot i populluem nga dy vllazni të të njëjtit trung, nga Margjekaj e Dozhlan. Dymijë vjet para Krishtit, biles nga shek. IV i kësaj periudhe historike u kthye në qëndra ma e randësishme zejtare-tregtare dhe administrative e krahinës. Në rrënoja të saj janë gjet monedha ilire të Shkodres, Durrësit, Apollonisë, etj. As dy km. Larg kullës së tij ngrihej dikur qyteti i madh antik ilir në rrafshinën e gjanë e të gjatë të Cerrnicës së sotme, me argjilën e së cilës u ngrit dhe digat ma të mëdha në Europë, ajo e hidrocentralit të Fierzës. Ipeshkvi, shkrimtari e etnografi Frang Bardhi, një nga katër “B”-të e Letërsisë së Vjetër Shqipe, e përmend në udhëpërshkrimet e tij të shek. XVII, ndërsa albanologu i shquar Milan Shuflaj rrënojat e kalasë të Dizdarit (Cerrnicë-Zomaj) i lidhnon me qytetin mesjetar të Sapës.

Jo fort larg nga Molla e Kuqe e poetit Jaho Margjeka, në kishën e Selimajve (Geghysen) në rrethina të kalasë të princit Leka Spani, është ngritë një nga shkollat ma të vjetra në historinë e arsimit shqiptar, krahas atyne në Stubëll (1584), Himarë (1627), Kurbin të Krujës (1632), Vuno e Palasë të Himarës (1632), Korçë (1637), etj. Në këtë shkollë mësohej shqip, aritmetikë, etj. dhe, sipas kritereve të asaj kohe, vlerësohej si shkollë e mesme. Aty kanë dhanë mësim edhe personalitete të shquara kombëtare shqiptare si Frang Bardhi (1638), Pjetër Bogdani (1651) e, ky i fundit, edhe tek shkolla bash tek kisha me kullë e Grisë.

Valbona ujëkaltër e ndan kullën e kahershme të Jahos me tri kulla të historisë kombëtare shqiptare: Kulla e Mic Sokolit, Hero i Popullit, që i vuni gjoksin topit otoman; kulla e Sali Manit, e njoftun si “Kulla e Konferencës së Bujanit”, që firmosi për bashkimin e Kosovës me Shqipërinë; kulla e prijesit popullor të Lidhjes së Prizrenit, Binak Alia i Mulosmanëve, “njeriu universitet popullor i urtive”, ”gjykatë supreme popullore” në Shqipërinë e Veriut. Në mbi tre shekuj në këto tri kulla ishte selia e Bajrakut të fisit të Krasniqes, të fisit me histori e kulturë të Jaho Margjekës.

Këto janë “rrënjët e fisit” krenari e Jaho Margjekës, të cilat, njëherash e pandamun, e kanë krenari të tyre edhe Jaho Margjekën, si njeri qytetar, si poet, prozator e gazetar, si figurë publike e letrave shqipe. Këto rrënjë i mbajnë fort e mirë degët e fjalëve në pemët poetike të tij, që e kanë brumue, lumnue e hijeshue palcë e kockë Jaho Margjekën si një fuqi poetike e kohës.

3.

Jaho është poet e prozator me profilin e tij të mirënjohur, interpretues i talentuar i fjalës artistike, publicist me kontribute të vyera në media (ndër)kombëtare e lokale dhe në RTSH, i dhanun prej kryeherit edhe pas sporteve nga noti në Valbonë e deri tek futbolli në “Livadhin e Turkut”. Ai ka sakrifikuar jo pak në udhët e jetës së tij dinjitare, në udhën e tij si poet, prozator, publicist në shtegtimet e dijes nga shkolla e mesme në Kuçovë deri në Universitetin e Shkodrës, e mësues në Llugaj e me detyra profesionale në kulturë e media në qytetin e alpeve. I ka kapërcyer dy dekada jetë në Radio-Televizionin Shqiptar, pothuaj gjysmen e jetës, ku duket se pasionet e tij të mëdha për gazetarinë radiofonike e kanë gjetur vetëveten.

Jaho Margjeka nëpër biseda s’lenë pa përmendur me mirënjohje ndihmen e atyre që e ndihmuan për të studiuar Gjuhë-Letërsi shqipe,e ndër ta Dritëro Agollin,..

Poeti, gazetari e prozatori Jaho Margjeka në çdo hap e fjalë është vetëvetja, sikurse në ditët me diell edhe në ato me ngrica; sikur flet në Radio Tirana edhe në kafe me miq ose me kundërshtarë të vargut ose hapit; sikur shkruan një poezi, një tregim apo shkrim radiofonik, edhe kur flet në telefon celular apo kur ecë trupdrejtë e hapapeshë në dy rrugët e tij me blina: në vendlindje, nga Molla e Kuqe në qytetin alpin të Bajram Currit dhe tek puna në Tiranë, nga selia e RTSH tek banesa e vet në afri të Qytetit të Studentëve: Nuk po gjejë qetësi miku im! / Se shpirti im nuk qënka si i gjithkujt ! / Vehten s’e genjej se jam më i mirë / se të tjerët, po të tjerët qënkan më / të zgjuar, më hileqarë,…domethënë !/ Për këtë i penduar nuk jam miku im, / Se jam pjellë e tim’ eti e s’kam nga t’ia mbajë/.

Dy prindërit e tij, Salihi – baba engjëllor (që iku i nderuar nga kjo jetë) e Bora – nana hyjnore e tij, kanë për emër e mbiemër në gojën e kohës e në genet e brezave vetëm dy fjalë medalion: “njerëz të mirë”. Këta mirërritën gjashtë fëmijët. Dy iu banë poetë: Jaho që erdhi në Tiranë e Ismeti, që punoi në televizione si Shijak TV e gazeta si “Emigranti Shqiptar” gjersa shkoi emigrant politik e ekonomik në Francë, në vendin ku emigronin me seli e pushtetet e tyre edhe Ismail Qemali, edhe Ahmet Zogu.

Se mos vetëm djemtë e Salih Ramës të Margjekajve, nipat e Ram Binakut të Mollës së Kuqe të Bujanit, shkruajnë poezi për kohnat e realitetet e tyre nga Prehistoria deri tek Rendi i ri Botëror. Edhe Populli ka ngrit kangë për Derën e Margjekajve, edhe për stërgjyshin e Jahos, për brezin e shtatë të tij, për Ibish Osmanin: Dirgjet Hamza per dugaj / Po i pervet do sheherjanè / As ma paté Ibish Osmané,../.

Kah fillimi i shek. XIX, Ibish Osman Margjeka i Mollës së Kuqe vet i katërt, sëbashku me djalin e tij Daut Ibishin dhe me kushëririn e vet, Rexhë Mehmet Margjeka i Rosujës, ky i fundit, me nanën e tij-bijë Kosove, me armë brezit, ranë në tregun e Gjakovës. Këta e thyen urdhërin e Brahim Pashës për “mos me hy në shehrin e Gjakovës me armë…”. Bimbashi (majori) me zabitët (ushtarët, rojet) e tij iu dolën para në rrugë për me i çarmatos trimat e Margjekajve. Krisi pushka. N’atë përleshje u vra bimbashi me të tjerë, po mbeti shehit edhe Rexhë Mehmet Margjeka, se e kishin ba betimin: …S’ja jap turkit armët e babës / Pa ia djeg sarajet Pashës…/ Ibish Osman Margjeka, Rexhë Mehmet Margjeka, Daut Ibish Margjeka (pas vdekjes) janë shpallur “Nderi i Komunës” Bujan.

Jaho Margjeka, si stërgjyshi i tij, Ibish Osman Margjeka. Askush, astenjiherë e në asnjë kohë, nuk ka me mujt me ia hjek armën e tij, pendën si poet, si prozator, si gazetar. Krijuesit nuk kanë shumë shpenzime për vete: një stilolaps e një letër, po japin shumë për kohën e të tjerët me krijimet e tyre dhe marrin pak prej tyre.

4.

Ky emri Jaho e ka kuptimin në shqip: Jeto. E vërtetë Jaho jeton në poezi e për poezinë. Duket sikur të dy kanë lindur për njëri-tjetrin. Gurrat poetike të Jahos në mbi 30 vite krijimtari e kanë krijue tashma lumin e vet në detin e poezisë shqipe në shekuj. Është lumi poetik Margjeka, janë poezitë e tij margjekiane, janë tregimet e tij margjekiane.

Disa herë ka fitue edhe çmime (ndër)kombëtare e lokale me poezitë e tij, qyshse në vitet e rinisë studentore me çmim vjetor në revista “Nëntori” (1988). Në kit’ vargavijë stimujsh përveçon edhe Çmimi “Pjetër Budi” nga Forumi Shqiptar i Kulturës, Edukimit e Shkencës (2005). Është vlerësuar edhe Çmimin e parë “Konstandin Kristoforidhi” në Festivalin Mbarëkombëtare “Ditët poetike të verës”- Elbasan, 2006 dhe Çmimi i parë në Festivalin Mbarëkombëtar “Pranvera poetike durrsake”- Maj, 2013. Gjithashtu ka marrë çmime e mirënjohje edhe në veprimtari të tjera. Poezia e Jaho Margjekës është botuar gjithandej në hapësirat shqiptare në Ballkan por edhe më gjerë, edhe e përkthyer në anglisht në SHBA apo në rumanisht nga revista “Hemus” në Bukuresht, etj.

Ky, Jaho ynë i sotëm, poeti i përjetshëm, ka ecë me vargun e hapin poetik si të gjithë poetët e piedestalit, prej atëherit kur në shkollë të mesme në Kuçovë botonte të parat cikle me poezi në “Zëri i Rinisë” (shkurt, 1981) apo në “Nëntori” (1988) kur ishte student i gjuhë-letërsisë shqipe në Shkodër, apo mësues në Llugaj të Lugut të Malësisë së Gjakovës, e në të gjitha kohët, është në kërkim të pranverës… Po, para së gjithash, sipas këndvështrimit tim, poeti margjekian lëshon kumtin e tij: “Na duhet të jemi gjallë lum’ miku!” I dashuruar në vetvehte s’qesh’ kurrë miku im, / Se pak kohë më lanë për të lakmuar vetvehten./ Po ta shkruaj / Në rrasë të gurit këtë kumt’ miku im ! / Nëse andej të bie udha ti gjegjen po ma kthen ! / Se në ditën e amshueme / njësoj të dy do të jemi, / E deri atëherë…/ Po na duhet të jemi gjallë lum’ miku !

Ramiz LUSHAJ.

Dy fjalë për librin me ese: “Kur bota u lodh nga vetja: reflektim mbi jetën dhe shoqërinë” të shkrimtares Nertila VRUZHAJ

Shkrimtaren Nertila Vruzhaj, lindur në Vlorë, nuk e kam njohur më parë. Ishin dy telefonata të autoreve në zë të qytetit, mikeshave të mia Laureta Petoshati dhe Anila Toto, të cilat më mundësuan fatin, që unë të kem në bibliotekën time një libër të ri me vlera qytetare, të njoh një shkrimtare serioze të letërsisë bashkëkohore, zonjën dinjitoze Nertila Vruzhaj, që na dhuron këtë prozë të bukur me një temë të ndjeshme, të dhembshme, të prekshme, të vërtetë, me mesazhe për nesër mbi universin e DASHURISË SË HUMBUR TË NJERIUT.

Para se të shpreh dy fjalë për librin e Nertilës, vlerësoj vëmendjen e Qendrës Kulturore, Bashkia Vlorë në realizimin e kësaj veprimtarie cilësore, jo vetëm letraro – kulturore, por veçmas për ndihmesën që jep libri që përurojmë sot në edukimin moral e qytetar, nëpërmjet fjalës së çmuar si filigran shpirti në mbi 170 faqe libër që na dhuron autorja.

Seç ka një trini mistike kjo botë e lodhur që na sjell Nertila: 3 breza, 3 këndvështrime, 3 etapa, 3 psikologji e shumësi mikrobotësh, raporte kontrastesh, dashuri – dhembje, plotmëri – boshësi, ideal – para, vlerësim – shpërfillje, nderim – poshtërim, respekt – fyerje, dëlirësi si dëbora, hipokrizi si varaka, besimi – dyshimi, shëndeti – lëndimi, mirësia – ligësia, optimizmi – pesimizmi, bota  e shëndetshme – bota e dobët, bota e gjallë – bota e tharë.

Nertila nuk na vjen thjesht si një shkrimtare e mirë, por patjetër si misionare e vërtetë e Mirësisë Njerëzore, ardhur në këtë libër me një gjuhë të pastër, të pasur, të thjeshtë, të kulturuar dhe të bukur.

Ky libër është një vlerë e shtuar në letërsinë socio – psikologjike të kohës që jetojmë, i domosdoshëm edhe si manual edukimi nëpërmjet reflektimit mbi jetën dhe shoqërinë e kohës.

Nuk është aspak moralizues ky libër, por kam të drejtën ta quaj një manifest të filozofisë së moralit, aq të domosdoshëm, sidomos sot, kur busullës magnetike të shoqërisë sonë demokratikisht ende të brishtë, i është çorientuar gjilpëra e drejtimit. Sot, kur virtytin e rreh heq era; sot, kur dashurinë e qëllon egër furtuna; sot, kur bota e lodhur nga veset e saj; sot, kur ndihet kompleksi i inferioritetit të paqes ndaj luftës, i dashurisë ndaj urrejtjes, i nderit ndaj turpit, i të së vërtetës ndaj gënjeshtrës, i idealit ndaj interest – shkrimtarja jonë, e brumosur shëndetshëm me filozofinë e jetës, e matur dhe e pjekur në komunikimin e shkruar me njerëzit, e saktë në fjalë, sepse është armatosur me normat, ligjet, të drejtën zakonore prurë natyrshëm në kohë, që mban ekuilibrat, më saktë që duhet të mbajë barazpeshat e shoqërisë njerëzore dhe natyrës, e pajisur, e plotësuar me peshoren e drejtësisë, falë jo vetëm arsimit universitar për Jurisprudencë, shprehet qartë, shkurt dhe saktë në optikën e saj: “Ne nuk kishim shumë, por kishim njëri-tjetrin”… Kjo shprehje e thjeshtë është e vërteta e këtij libri, që nuk bërtet, por dhemb. Kjo fjali e pabujshme është filozofia e këtij libri interesant me 6 kre, që vijnë si ese argumentuese (bindëse), duke tejkaluar, falë përvojës jetësore, diturisë akademike dhe talentit letrar, esetë shpjeguese (informative), ato përshkruese, si dhe ato treguese (narrative), ndërsa jo pak herë vërejmë kërleshje të esesë argumentuese me atë krahasuese, ç’ka na bën me dije, se autorja ka vizion, synime dhe njohuri të thella. Parë sipas stilit, shpesh herë ngjizet në një trup shkrimor eseja letrare me atë filozofike, kritike jo thjesht për të vëzhguar jetën e përditshme apo për të bërë krahasimet midis mënyrës së jetesës deri në imtësi në të tre kohët e udhëtimit jetësor të autores Vruzhaj, e cila shkruan: “Kishim një botë që ecte me ritmin e njerëzve, jo të internetit, me botën e ëndrrave, jo të interesit”. Kjo është koha e parë. Ne e njohëm. Me të mirat dhe të ligat e saj. Nuk duam që të kthehet, assesi. Përvoja e gabuar duhet të ishte kthyer në mësim të vyer për udhëtimin e jetës. Nuk ndodhi kështu. Një egërsi e shfrenuar u shfaq mbi dhè, si mushkonjat e mizat në thatësirë. Autorja e vogël ka qenë, 6 vjeçe, por kujtesën e ka të freskët. Dhe reflektimin të duhur. Iku koha e parë. Pastaj erdhi koha e ikjes së madhe. Kjo është koha e dytë. Tani ndodhemi në kohën e tretë – paraqet tablonë autorja – koha e zbrazjes, e boshatisjes së vendit, të shtëpive, të shpirtit, zemrës e mendjes. Lagje të heshtura. Nëna e baballarë me sytë nga porta presin në heshtje bijtë e bijat. Bijat dhe bijtë kanë ikur. Ikin. Do të ikin… Mërgojnë lulet. Nuk pritet dot mërgata e luleve. Po thahen burimet, krojet, gurrat… Vetëm, vetëm, vetëm – ooo, oh!… Edhe unë vetëm me gruan. E sa e sa si unë a më të mëdhenj se unë, presin, presin, presin… Po kush s’duket kund.

Ka shkuar asfalti përkundrejt me malin e Çikës, në Tërbaç, por fshati është bosh. Vetmia është bërë bashkudhëtare e pak plakave dhe pleqve të pamundur fizikisht, që shpirti i tyre e di ç’ heq e ç’ vuan në këtë realitet verbues, por tej fasadës “nuk është vetëm mungesa e njerëzve ajo që dhemb. Është mungesa e shpirtit” – operon bisturia shkrimore e autores sonë. Mërgata e luleve e ka tharë kopshtin aq të lulëzuar shqiptar. Dikur pesha e fjalës ishte kushtetutë, sot kotësia ëshë bërë superfuqi e zhurmës frymëfikur.

Ka shumë pak banorë fshati. Dhe qyteti po rrallohet, po thinjet, po kërruset, po tkurret. Hemorragjia e ikjes s’paska të ndalur. Kaq keq po mendojnë, punojnë dhe veprojnë djajtë me brirë…Po shthuret familja, djepi ku përkundet jeta që mban shoqërinë, shtetet, kombet, qytetërimin, njerëzimin. Edhe kafshët, gjallesat e tjera, falë instikteve të jetës së tyre, bëjnë ritet dhe ritualet, duke vepruar, ndërvepruar a duke u sjellur në mënyrë të pavetëdijshme për t’ju përshtatur mjedisit ku jetojnë etj., saqë shpesh herë ngelen shembull për t’u marrë edhe nga ne, njerëzit. Ka një shprehje Artur Shopenhauer: “Ngjajmë, por jemi ndryshe”. Përse e përdora këtë thënie pikërisht tani, që e kam përfunduar së lexuari “Botën e lodhur nga vetja” të shkrimtares Nertila Vrazhaj. Kujtoj që kur isha refugjat, pastaj emigrant në Itali, në vitet 1998-2001, bërë edhe këtë vjershëz të hidhur:

Për veset e rracës njerëzore

Kokën poshtë duhet ta ul,

Shyqyr që kafshët s’janë si ne, mizore

Se natyrës katastrofa iu vërsul…

San Lorenzo, Itali, 01.07.1999

Dhembshurisht vërtet, por ndihem mirë që ndjenjat dhe mendimet e mia dhe të Nertilës, pa u njohur kurrë më parë, pa u parë asnjëherë, rezonojnë, se, si duket kanë një burim energjie: Dritën e Mirësisë.

Kuptojmë që shkrimtarja Vruzhaj, si të ishte një frymë drite e Diogjenit në sotmëri, kërkon njeriun jo vetëm në mesditë, por në të 24 orët e ditënatës, me një qiri në dorë. Druaj, se jo vetëm njeriun nuk do ta gjejë, por, po vijuan kështu turbullirat, tramaundant e rrebeshet morale, me gjasë, edhe drita mund të fiket, ngadalë… Autorja përdor edhe mjete stilistike, metafora, kontraste, antiteza dhe një gjuhë alegorike, kuptohet me pikatore dhe kur nevojitet në tekst. Zakonisht botën e mërzisin të tjerët, të tjerën e lodhin botën, ndërsa Nertila, lëshon kushtrimin shkrimor të shpirtit njerëzor “Kur bota u lodh nga vetja”.

Dritëroi i madh lëshoi klithmën epike me vargjet:

“Ku të futem, s’gjej vend tjetër

Ku të qesh e ku të qaj,

Majtas vrap më dalin dreqër

Djathtas vijnë e presin djaj”.

Atë që as Zoti s’e bën, e bëka njeriu. Zoti fal. Njeriu shkatërron. Njeriu i vetmuar, shpirtlodhur, botëboshatisur është i shkatërruar në qenie, në shpirt e shpesh zgjedh të shkatërrojë. Shkatërrimi apo vetëshkatërrimi nuk janë më raste spontane, mjerisht për fatin e keq të shoqërisë në kohën që po jetojmë janë bërë fenomene negative tepër shqetësuese.

Një temë e veçantë që trajton autorja është dashuria. Nuk mund ta duash tjetrin, po s’deshe veten. Vërtet që nuk ka receta për të mësuar universin e dashurisë, se nuk mund të jepen a shpërndahen receta dashurie, pasi këndvështrimet mbi këtë ndjenjë kaq të madhe, kaq të bukur, të mirë e të dobishme për njerëzimin dhe natyrën janë aq sa banorë ka bota. Nuk mund të jesh atdhetar i devotshëm, nëse nuk je familjar i përsosur, nëse nuk vlerëson e nuk do veten. Unë jam atdhetar, jo me deklarata, por me të vërtetë, me shpirt e tërë qenien time, sepse dua veten, dua familjen, dua vendin ku linda, vendin ku u rrita, ku mësova, ku u edukova, ku jetoj, ku qesh shpesh herë me lot dielli, ku qaj po aq a më shumë me ujëvara furtune. Po nuk desha veten… kot, nuk mund t’i dua të tjerët. Është hipokrizi çdo shprehje tej kësaj të vërtete njerëzore, ardhur tejtëhu, jo vetëm këtyre hënave ku e kam dëgjuar dhe vërejtur unë, por në çdo shtet e kontinent të botës.

Pasiguria, depresioni, vetmia, mungesa e kuptimit të jetës, humbja e identitetit vetiak e kolektiv, fatkeqësisht po ngjiten në statujat e rreme, iluzive të vetëshkatërrimit të Njeriut dhe të Tokës. Por “shpresa ende frymon” – na ndez dritën jeshile të besimit shkrimtarja intelektuale dhe qytetare e angazhuar.

Në libër trajtohen me qartësi, kthjelltësi e vëmendje problemet e brendshme të njeriut, që mbush botën, ndërkohë që bota u lodh nga vetja. Vetëlodhjen e botës, autorja e trajton në 4 rrafshe:

1. Në planin shoqëror: kemi një botë të mbingarkuar nga ritmi i shpejtë, gati i pakontrollueshëm dot, konflikte, egoizmin dhe marrëdhëniet e dobëta e të ftohta apo fare të ngrira njerëzore, deri në armiqësore.
2. Në planin psikologjik: kemi lodhjen e individit nga vetvetja, nga përditshmëria e trazuar dhe nga pamundësia për të gjetur qetësi, si pasojë e streseve të pafundme, të papritura.

III. Në planin ekzistencial e shikojmë veprën nëpërmjet pyetjes se çfarë kuptimi ka ekzistenca kur njeriu humbet lidhjen me veten dhe me të tjerët.

Me kohë ka dalur shprehja: “Interneti, celulari na largon të afërmit, na afron të largëtit”. Jo vetëm si mungesë shpirtërore ndihet kjo e vërtetë e hidhur, por edhe si mungesë fizike. Shqetësimi më i madh është se si po rritet dhe po edukohet brezi i ri, ai që do të marrë stafetën nesër. Përveç të mirave që mund e duhet të marrim nga familja tradicionale përshtatur në kohën e vrullshme e të zhurmshme që po jetojmë, patjetër me shembullin qytetar të familjes së re, psikiatri, shkrimtari dhe psikanalisti grek Nikos Sideris na kujton me thënien e qartë: “Fëmijët nuk duan psikolog, duan prindër”.

1. Në rrafshin moral kemi një reflektim mbi atë se çfarë thagmash tragjike i ka bërë njeriu vetes dhe botës që ka ndërtuar.

Parë në këto katër plane, autorja jo vetëm shtron pyetjen themelore: A është bota e lodhur nga rrethanat që ka krijuar, apo nga vetë mënyra si si njerëzit po jetojnë? Nuk e ka fajin koha, jo. Ajo kalon pa ndërprerje. Njeriu. Ne jemi fajtorë. Ne, jo kafshët…

Vërejmë në libër një veçori interesante, të cilën e ceka shkurt, se vetë titulli ka edhe një paradoks poetik: zakonisht themi se njeriu lodhet nga bota, këtu ndodh e kundërta, bota lodhet nga vetja. Kjo, pra, e zhvendos vështrimin nga individi te një botë e personifikuar, e lustruar me varakë që të ngjajë si e artë. Bota sillet sikur të ishte një qenie njerëzore që ka ardhur në një pikë ngopjeje, zhgënjimi ose reflektimi.

Falë zhvillimit koherent të lëndës dhe plotësimit kulturor të autores, të gjashtë kapitujt e këtij libri, pa harruar hyrjen e domosdoshme, forca e kohezionit moral e qytetar i bën të shqueshëm e të dashur për lexuesin, sidomos për nxënësit dhe studentët tanë, sepse “bota nuk ndryshon vetiu” – ka thënë historiani britanik Eric Hobsbawm (1917-2012).

E, së fundmi, themi se ndoshta do të ishte mirë që ky libër të këshillohej si literaturë plotësuese në shkollat e mesme dhe të larta në lëndët përkatëse të edukimit qytetar, të psikologjisë sociale dhe si reflekse etnopedagogjike.

Edicioni i parë i festivalit eklektik të artit SINTRAK solli javën e kaluar në Tiranë si të ftuar nderi shkrimtarin Georgi Gospodinov, fitues i çmimit International Booker Prize, me një mesazh për domosdoshmërinë për unitet në aktualitetin kompleks politik e shoqëror.

Në fjalën e shkrimtarit më të përkthyer bashkëkohor bullgar, nuk mungoi as mbështetja e hapur për Revolucionin e Flamingove.

“Çfarë mund të bëjmë në këtë muzg që po bie mbi botë, në errësirën që zbret dhe mes së cilës shkruajmë librat tanë? Çfarë tjetër na mbetet, përveçse të thërrasim me zërin e një tjetër poeti të madh, Dylan Thomas-it: “Rage, rage against the dying of the light”. Me këtë thirrje dua ta përfundoj fjalën time për festivalin “SINTRAK”, që nis sot këtu, në zemër të Tiranës, e cila rreh me pulsin e një flamingoje rozë,” u shpreh Gospodinov-i në fjalën hapëse të festivalit.

Nën temën “Kohëstrehim” (Time Shelter) që i referohet si romanit të tij fitues të Booker-it, ashtu edhe nevojës për të forcuar lidhjen njerëzore në kohë të këtilla, organizatorët nga qendra librit dhe artit “Zgjoi” krijuan një hapësirë ku veprat e autorëve shqiptarë e evropianë u riinterpretuan përmes gjuhës së trupit. Kjo u realizua përmes koreografive origjinale të studentëve dhe pedagogëve të Shkollës Perandorake të Baletit në Tiranë.

“Letërsia është një antidot natyror ndaj helmit të propagandës. Historitë tona, bisedat mes nesh, janë i vetmi mjet që mund të na ngjitë e të na bëjë bashkë sërisht. Për sa kohë njerëzit flasin me njëri-tjetrin, për sa kohë janë ende të aftë të mblidhen rreth një poezie dhe një kërcimi, të merren me përmasat më të larta të njerëzores, jo gjithçka ka humbur,” u shpreh gjithashtu Gospodinov-i.

Koncepti i pazakontë i festivalit bëri bashkë emra të njohur si dhe shkrimtarë e poetë të rinj premtues. Dinçer Guçyeter, Todor P. Todorov, Rita Petro, Manjola Nasi, Gabriela Mujaj, Arti Lushi, Enxhi Naum dhe Ivana Trajanoska diskutuan gjatë mbi eksplorimin e ndërlikuar të krijimtarisë njerëzore në periudha polarizimi e lufte.

Përkthimi gjithashtu zuri një vend qendror në disa punëtori arti, duke nënvizuar edhe më tej rëndësinë e ndërtimit të urave përmes komunikimit.

“Ky festival është i rëndësishëm edhe sepse është themeluar nga një përkthyese dhe bën bashkë shkrimtarë nga skaje të ndryshme të Evropës. Ka diçka thellësisht njerëzore dhe të vërtetë në dëshirën për të dëgjuar zërat e të tjerëve dhe historitë e tyre,” tha Gospodinov-i.

“Sintrak është vija e thyer ku poezia dhe koreografia bashkëkohore ndërpresin rrjedhën e zakonshme të sistemit. Pa ndjekur rrugët e rrahura SINTRAK krijon një trak të ri, një hapësirë ku zëri merr peshë fizike dhe trupi kthehet në varg. Sintrak është ndërhyrja që çmonton strukturat e vjetra për të lëshuar në skenë një energji të papërpunuar,” tha Milena Selimi, përkthyese e një sërë veprave të Gospodinov-it, ideatore e festivalit.

Rikthimi në gjimnazin Halim Xhelo, ku shkëlqeu si nxënës

Tufëz me lule shkrimore

Rikthim në gjimnazin “Halim Xhelo” me emocionet e krijimit letrar dhe emocionin poetik

Në mesditën e mërkurë të datës 23 shtator 2026, në mjediset e gjimnazit “Halim Xhelo” u zhvillua veprimtaria letrare kushtuar krijimtarisë së autorit Bujar Skëndo.

Për të nderuar krijimtarinë e autorit dhe, njëkohësisht, për të bërë vlerësimin e saj, ishin të pranishëm me diskutimet e tyre: prof.dr. Bardhosh Gaçe, pedagog i Universitetit “Ismail Qemali”, Vlorë; dr. Sadik Bejko, poet i njohur, pedagog, estet dhe studiues; z. Çerçiz Loloçi, gazetar dhe studiues; z. Eqerem Canaj, poet dhe shkrimtar vlonjat; z. Ahmet Demaj, mësues në pension, publicist, kryetar i Shoqatës Kulturore-Atdhetare “Labëria”, dega Vlorë; z. Albert Habazaj, kryetar i Shoqatës së Shkrimtarëve dhe Artistëve “Petro Marko” Vlorë,  poet, mik i gjimnazit “Halim Xhelo”; z. Delo Isufi, poet, përkthyes; z. Luto Memokondi, fabulist dhe studiues; znj. Shqiponja Pazaj, poete; z. Çlirim Hoxha, shkrimtar; z. Nuredin Veshaj, poet, etj.

Veprimtaria u zhvillua në mjediset e bibliotekës së shkollës, me pjesëmarrjen dhe diskutimet e maturantëve të kësaj shkolle.

Përshëndetjen e rastit e mbajtën drejtoresha e shkollës, znj. Sonila Banushaj, dhe mësuesja e letërsisë, znj. Adelina Ibrahimi.

Maturanti Kristi Merkuri bëri një vështrim të shkurtër mbi jetën dhe krijimtarinë e autorit, ndërsa nxënësja Franceska Bufaj drejtoi veprimtarinë, duke ua dhënë fjalën për diskutim të gjithë të pranishmëve.

Diskutantët bënë vlerësime për krijimtarinë e autorit, duke bërë një analizë të plotë strukturore dhe ideore të tre romaneve të autorit: “Psherëtima e humbjes”, “Flijimi i maskave” dhe “Dëshmitari i rremë”.

Aktiviteti vijoi me përshëndetjen e autorit Bujar Skëndo, i cili nuk i fshehu dot emocionet e rikthimit në gjimnazin ku u formua si nxënës me formim të plotë kulturor dhe letrar. Ai tregoi nostalgjinë e atyre viteve dhe vlerën që ka një edukim i mirë për nxënësit.

Mesazhe të forta autori përcolli për rolin e procesit krijues, leximit dhe zgjerimit të fushës së njohjes nga të rinjtë.

Nga ana tjetër, nxënëset Franceska Bufaj dhe Megi Ahmeti kishin përgatitur një analizë të plotë letrare për dy romane të autorit, “Psherëtima e humbjes” dhe “Dëshmitari i rremë”.

Nxënësja Emi Kapo përshëndeti me një vlerësim për krijimtarinë e prof. Bardhosh Gaçes mbi letërsinë arbëreshe dhe mbi një monografi të tij kushtuar lirikut të madh Ali Asllani.

Një bashkëbisedim i ngrohtë, me pyetje nga gjimnazistët, u zhvillua mes tyre dhe autorit.

Nxënëset Kleida Sinaj, Samanta Brahimaj dhe Losana Nela interpretuan fragmente nga romanet.

Kjo ditë e bukur e përurimit letrar u mbyll me një numër artistik kërcimi, interpretuar nga nxënësja Lorena Zenelaj, nën melodinë e këngës “Se kënduam Let It Be” të këngëtarit Sherif Merdani, personazh i një prej romaneve të autorit Bujar Skëndo.

Kjo ditë ishte dhe do të mbetet një kujtim i bukur për të gjithë nxënësit e gjimnazit “Halim Xhelo”, por edhe një emocion i bukur për autorin.

Fjala ime:  KËMBANË ROMANORE E LIRISË SË KULTURËS

Shkurtore

Së pari, në rrafshin e shkollimit, gjimnazin “Halim Xhelo” e kam ndër gjimnazet më në zemër, ndoshta më për zemër në republikë, për arsye se mësuesi atdhetar dhe demokrat Halim Xhelo, emrin e të cilit mban shkolla, ishte andej, nga anët e mia, nga Tërbaçi.

Faleminderit Sonilës, drejtoreshës së shkollës së mesme “Halim Xhelo”, Vlorë! Faleminderit Adelinës, mësueses së letërsisë, mikeshës sime të vjetër, aq të dashuruar me letërsinë, si dhe gjithë stafit të kësaj lënde të bukur, sidomos nxënësve, këtyre filizave të mrekullueshëm, tek të cilët unë kam besim se do të jenë jo vetëm më të mirët në Vlorë, por në republikë.

Së dyti, kam mendimin që Bujar Skëndo është i emocionuar, krenar dhe i kënaqur në kub, sepse, 1: si nxënës i shkëlqyer i shkollës “Halim Xhelo”; 2. Me rrënjë nga Tërbaçi, nga fshati i Halim Xhelos dhe 3. Si pinjoll gjenetik i Halimit, direkt nga fisi i tij. Bujari është kushëri i parë i të ndritshmit Kujtim Mici – Dragoit të këngës labe, mësuesit shembullor dhe drejtorit historik e kryelartë të shkollës 8-vjeçare “Halim Xhelo”, Tërbaç (përmbi 20 vjet), sepse babai i Bujarit, Sulejman Dervishi dheë babai i Kujtimit Musa Dervishi ishin vëllezër. Kaq për biografinë…, po ka ca gjëra që duhet t’i themi: gjenetikisht, nuk vijnë nga hiçi personalitete të tilla të letrave shqipe, si Bujar Skëndo, i cili ka një gjenezë fisnike: nga dera e madhe e Skëndojve. Ndërkohë, letrarisht, hap një tjetër derë të madhe bujare në letërsinë bashkëkohore shqiptare në rrafshin e zhanrit ekzistenciale, në rrafshin e letërsisë psikologjike – nga individi te shoqëria, te liria, jo thjesht në rrafshin universial, porse nga qiliza nis e buron gjithçka. Do ta quaja këmbanë e lirisë së kulturës fjalën time, duke bërë një analizë të voçkël për veprën e tij të madhe, që nga “Psherëtima e humbjes”, “Maskat…” dhe “Dëshmitari…”.

Individi, shoqëria dhe historia në 3 romanet e Bujar Skëndos

Bujar Skëndo është një figurë e njohur në gazetarinë kulturore, në diplomaci dhe në letërsinë shqiptare. Nuk do të merrem me arsimin e tij universitar, me studimet pasuniversitare, as me ndihmesën e tij për gjuhësinë, historinë, politikën, diplomacinë e në fusha të tjera, ku ai u dallua, sepse nuk është objket i kësaj veprimtarie, veçse kujtoj që është vlerësuar “Personalitet i Shquar i Qarkut të Vlorës” në vitin 2020.

Skëndo shquan për një veprimtari të gjatë në gazetari, kritikë letrare dhe artistike dhe, nga viti 2023 e në vijim, spikat në prozën e gjatë. Ka bashkëpunuar me revistën “Nëntori”, ka punuar si redaktor në gazetën “Drita”, ku është marrë veçanërisht me kritikën pa “buzëkuq” të prozës, filmit dhe të teatrit, duke qenë aktiv në mendimin eseisitik, estetik e letrar shqiptar.

Si shkrimtar, ai ka lëvruar sidomos prozën e gjatë dhe ndër të tjera ka botuar dhe 3 romanet, që përurojmë sot në Vlorë, pikërsisht në mjediset e bibliotekës së gjimnazit “Halim Xhelo”, në bankat e së cilit ai kreu shkollën e mesme në vitet 1962-’66.

Botimet e shkrimtarit Bujar Skëndo janë:

1. “Psherëtima e humbjes”: roman; Tiranë, Onufri, 2022, red. Kadia Dedja, 254 f.
2. “Flijimi i maskave”: roman; Tiranë, Onufri, 2024, red. Kadia Dedja, 256 f.
3. “Dëshmitari i rremë”: roman; Tiranë, Onufri, 2025, red. Kadia Dedja, 136 f.

1. Në qendër të romanit “Psherëtima e humbjes” është drama shpirtërore e një familjeje dhe kriza e marrëdhënieve njerëzore. Duke qenë se autori i njeh mirë dy botët, edhe këtë shqiptaro-ballkanike, si bir i këtyre trojeve; por njeh po aq mirë e më thellë botën dhe psikologjinë sociale përtej atlantike, pesimizmi për qelizën e shoqërisë, për djepin ku tundet jeta, është i trishtueshëm, ndjen dhembje në kockë edhe porta e shtëpisë së vjetër. Psherëtima e zgjatur, psherëtima e humbjes përfundimtare (nëse fatkeqësisht vijon kjo gjendje e shkon rrokopujë bota), psherëtima e humbjes së pakthyeshme është ngritur lartësisht në art, por jo vetëm kaq; dëshpërimi për mëkatarët e sotëm jo vetëm në Manhatanin verbues nga llamburitjet e shkëlqimit të rremë nuk është duf veç i Skëndos si shkrimtar, si njeri, si qytetar i universit, por është edhe yni, është imi, yti, i të gjithëve, kudo ku jetojnë e banojnë njerëz me vlera e virtyte, me dinjitet e familje nga Tirana në Nju Jork, nga Vlora në Londër, nga Shkodra në Berlin, kudo ku ka njerëz, që e duan, e vlerësojnë, e besojnë dhe e mirëmbajnë familjen dhe shenjtërinë e bekimit të jetës nga ajo.

Prandaj “Psherëtima e humbjes” u mirëprit nga lexuesi shqiptar dhe lexohet me endje, se na duket si balsam për shërimin e plagëve sociale, si një kushtrim i dëlirë qytetar për të mos shkarë në humnerat e humbjes së dinjitetit, të vetë jetës.

1. Romani tjetër “Flijimi i maskave”, në të cilin maska bëhet gati fytyra e vërtetë e gënjeshtrës, trajton shoqërinë shqiptare të tranzicionit (që ende mjerisht nuk paska të sosur). Romani rrok temën e korrupsionit, të krimit, pushtetin e inkriminuar dhe marrëdhëniet e tij me botën e nëndheshme.

III. Romani “Dëshmitari i rremë”, i cili na paraqitet me një parathënie nga dy autoritete të letrave shqipe, dr. Sadik Bejko, poet, pedagog dhe Çerçiz Loloçi, studiues, gazetar, është një roman i lidhur artistikisht me Festivalin e 11- të të Këngës në Radiotelevizion, (22-25.12.1972), që siç e dimë, u prezantua nga Edi Luarasi dhe Bujar Kapexhiu, me regjisor Mihal Luarasin dhe redaktor të teksteve hallemadhin e paepur të “Rrënjëve”, Sadik Bejkon [Tiranë: “Naim Frashëri”; 1972, red. Pandeli Koçi, 136 f.]. Ai festival aq i bukur, i freskët e aq i dashur për njerëzit e këngës u nxi, u hodh baltë mbi të pafund dhe pasojat që pati Festival i Artë dhe artistët e Brezit të Artë si Sherif Merdani jepen me përshkrime rrëqethëse në roman. Veçse autori Skëndo nuk rrëfen thjesht këtë ngjarje tronditëse. Ai, si një kirurg i përkryer i klinikës shkrimore, operon në kapilarët e absurdit të kohës. Ndoshta gazetari Sandër Baraj, vërvitur si mësues letërsie në një fshat të humbur të Librazhdit, bëhet një figurë komplekse, që paraqet interes për lexuesin, sepse është mjeshtëria njohëse, shkrimore dhe artistike e shkrimtarit të na paraqes një personazh tipologjik në zhvillim si Sandri, emrin real të personit që është futur në lëkurën e këtij personazhi, për fat të keq të ndodhisë dhe për fat të mirë të letërsisë, shkrimtari e ka njohur mirë, nga afër. Atmosfera e rëndë, shtypja psikologjike, psikoza e frikës dhe ndrrydhja nga ankthi, siç na e paraqet autori, është tërësisht situatë traume, të cilën e theksojnë dhe dy autorët e tekstit shtesë, në parathënien e romanit, është situata e murme që i zë frymën jetës dhe zotëron keq në qytetin provincial të viteve 1972-’75.

Ç’ka duket veçanërisht interesante te profili i autorit Bujar Skëndo nuk është fabula e kalimit të ylberit (në rrafshin mitologjik, se s’ ndodh, as ajo që ndodhi në rrafshin gjeografik të kalimit të hapësirave Tiranë – Nju Jork), por kalimi i suksesshëm nga kritiku cilësor me frymë të re të vërtetë kritike tek shkrimtari, më saktë, tek romancieri me emër. Klas. Ca përvoja negative kanë qenë ndër shkrimtarë dështakë, nga që e shuan me ujë në letërsinë artistike, deshën të bënin emër si kritikë, por koha vërtetoi se shtinë në hi…

Skëndo përbën një fenomen në letërsinë shqiptare, sepse përveç talentit, besimit, vullnetit, këmbënguljes, njohjes së njerëzve e trevave, dokeve, traditave, mënyrës së jetesës së banorëve, ekspeditave me vëzhgim në terren, diturisë dhe thjeshtësisë, ishte përvoja e gjatë si kritik që e bëri të ndërtojë një prozë ku vëmendje të veçantë marrin psikologjia e personazheve, morali familjar dhe shoqëror, si dhe marrëdhëniet e individit në raport me kohën historike.

Nëse i shohim të tre romanet e autorit: “Psherëtimën…”, “Maskat…” dhe  “Dëshmitarin…” si një tërësi, mendojmë se ato kanë një vend interesant, të tyren në prozën bashkëkohore shqiptare, sidomos sepse trajtojnë tri shtresa të ndryshme të përvojës shqiptare: dramën intime, deformimin shoqëror të tranzicionit dhe traumën historike të diktaturës. Duke vlerësuar me objektivitet se çfarë prurjeje kanë dhe në çfarë drejtimi e zhvillojnë romanet prozën e Skëndos, mund të shprehemi:

1. “Psherëtima e humbjes” është ndërtesa romanore që na fut labirintveve të jetës, nga drama familjare tek drama ekzistenciale. Romani i parë bëhet kështu pika e nisjes së kësaj trilogjie krijuese. Në qendër është humbja e marrëdhënieve njerëzore, vetmia, mungesa e dashurisë së dëlirë dhe kriza e individit brenda guackës së familjes. Një fragment i romanit e vendos protagonistin përballë një ndarjeje të papritur familjare dhe ndjesisë se ka humbur kontrollin mbi jetën e vet. Kritika e botuar për romanin e ka lexuar atë si roman psikologjik dhe ekzistencial, duke vënë në dukje kontrastet, ftohtësinë emocionale dhe vetminë e personazheve me një kolorit të pasur e të ri gjuhësor, me figura stilistike e mjeshtëri artistike. Këtu shfaqet një tipar që do të jetë i rëndësishëm edhe në dy romanet vijues: Skëndo nuk interesohet vetëm për atë që ndodh, por për atë që ngjarja i bën shpirtit të njeriut.
2. “Flijimi i maskave” mund të quhet romani i tranzicionit shqiptar, në të cilin shkrimtari e zgjeron dukshëm hapësirën e prozës së tij. Nga familja kalon tek shoqëria. “Flijimi…” ndërton një realitet ku ndërthuret krimi, pushteti, politika, media dhe marrëdhëniet njerëzore. Romani është ndërtuar në dy linja rrëfimore dhe përdor figurën e maskës si metaforë qendrore të identitetit të rremë, të krisur keq dhe të hipokrizisë sociale. Kjo është prurja më e drejtpërdrejtë e Skëndos në prozën e tranzicionit: përpjekja për ta kthyer realitetin shoqëror të Shqipërisë postkomuniste në material romanor, jo thjesht në kronikë arkivi. Dhe këtu qëndron një nga dallimet e tij: ai nujk mjaftohet me të ashtuquajturin “roman i realitetit”, por përpiqet ta metaforizojë reliatetin, për ta bërë më të ndjeshëm shpirtin njerëzor për reflektim. “Maska” bëhet këtu mekanizëm artistik, jo vetëm objket përshkrimi.
3. “Dëshmitari i rremë”, i cili është romani mbyllës i kësaj trilogjie, operon imtësisht me kthimin tek kujtesa dhe diktatura. Romani i tretë bën kështu një lëvizje tjetër shumë të rëndësishme: kthehet nga e tashmja turbullake tek e kaluara e frikshme diktatoriale, përmes Festivalit të 11 – të të Këngës dhe fatit të këngëtarit Sherif Merdani, i shndërruar në roman në figurën e Seran Mejdanit. Operativi i asaj kohe ishte makthi i kujtdo dhe detyrimisht që do të ishte në modë edhe prodhimi i fajtorëve pafaj, fabrikimi i fajtorëve artificialë, dënimi i njerëzve të pafajshëm, të zot, që bënin emër, por ndërkohë do të ishte më me theks në modë fabrikimi i dëshmive të rreme, që mori në qafë sa njerëz, sa jetë…

Por Skëndo nuk e ndërton “Dëshmitarin…” vetëm si roman për një këngëtar, sado i famshëm që ishte ai. Në qendër vendos përpjasjen midis artistit dhe mekanizmit repersiv të shtetit, nëpërmjet shtypjes, frenimit me dhunë dhe përndjekjes së kundërshtarëve, sidomos atyre shkëlqimtarëve. Në roman, figura e “dëshmitarit të rremë” shndërrohet në simbol të një sistemi që kërkonte jo vetëm të dënonte njerëzit, por, siç u shprehëm, edhe të prodhonte dëshminë kundër tyre. Kritikat për romanin kanë vënë në dukje atmosferën e frikës, ankthit dhe shtypjes psikologjike, si dhe skenat e pakonceptueshme të gjyqit.

Këtu romani fiton edhe një përmasë kujtesore: ai rikthen në vëmendje fatin e artistëve të dënuar pas Festivalit të 11 – të. Po çfarë i bashkon tre romanet? Cili është çelësi për të kuptuar vendin e Skëndos në Letërsisë Bashkëkohore Shqiptare? “Psherëtima e humbjes” operon me individin, “Flijimi i maskave” plugon shoqërinë, “Dëshmitari i rremë” i përvishet fort historisë së të kaluarës së afërt. Pra hapësira e romanit zgjerohet: familja, shoqëria, historia kombëtare. Por, në të tre rastet mbetet i njëjti problem themelor: çfarë ndodh me njeriun kur humbet të vërtetën, dashurinë, dinjitetin, lirinë e tij.

Në këtë trilogji romanore vërehet një dukuri e vlertë: Kritiku letrar dhe eseisti i bën mirë romancierit për një prirje të dukshme në analizën psikologjike, reflektimin, simbolin dhe nëntekstin krahas rrëfimit dramatik të ngjarjes. Skëndo nuk është një romancier që “tregon histori”, as të bëjë art për art. Ai synon ta përdorë historinë për të ngritur një problem moral, psikologjik ose social, gjithëherët prurë me nivel të lartë artistik dhe estetik. Nga humbja personale, neriu kalon tek humbja shoqërore dhe më pas, larg qoftë, tek humbja e lirisë dhe e së vërtetës historike.

Kështu i lexoj unë të tre romanet e shkrimtarit Bujar Skëndo, si një projekt i vetëm letraro-qytetar, që tingëllon si këmbanë e lirisë së kulturës.

Ka dalë nga shtypi libri “Si shihet atdheu nga larg” i autorit, publicistit dhe veprimtarit Skënder Karaçica, një vepër që ndërthur kujtesën personale me përvojën e mërgimit dhe historinë e shqiptarëve në Shtetet e Bashkuara të Amerikës

Në faqet e librit rikthehen Drenica, Kosova, mërgimi, njerëzit dhe ngjarjet që kanë lënë gjurmë në jetën e autorit. Përmes rrëfimeve, dëshmive, kujtimeve dhe reflektimeve, Karaçica sjell një pamje të gjerë të lidhjes së mërgimtarit me atdheun dhe të përpjekjeve për ta ruajtur identitetin, gjuhën dhe kujtesën shqiptare ndër breza.

Libri nuk mbetet vetëm në rrafshin autobiografik. Në të trajtohen edhe përvoja e diasporës shqiptare, veprimtaria atdhetare, marrëdhënia me vendlindjen, lufta dhe sakrifica, kultura, familja dhe përgjegjësia për të mos lejuar që përjetimet e një kohe të humbasin.

“Si shihet atdheu nga larg” mund të lexohet edhe si një pasaportë e mërgatës shqiptare në Amerikë, sepse në të pasqyrohet një shekull veprimtarie atdhetare, përkushtimi dhe qëndrimi në krah të atdheut dhe kombit shqiptar.

Në vlerësimin e tij për librin, Avni Spahiu, në recensionin “Autori shpirtërisht i pashkëputur”, vë në pah lidhjen e vazhdueshme të autorit me atdheun, pavarësisht largësisë, si dhe përkushtimin e tij ndaj Kosovës dhe jetës shqiptare.

Ndërkaq, Begzad Baliu, në recensionin “Skënder Karaçica: Kujtesa si detyrë”, shkruan: “Historia nuk ruhet vetëm në dokumente institucionale dhe vendime politike. Ajo jeton edhe në kujtime, rrëfime, anekdota, fjalë e përjetime që kalojnë nga një brez te tjetri. Skënder Karaçica ka mbledhur një pjesë të tyre dhe, duke i hedhur në letër, i ka ruajtur nga harresa.”

Pikërisht kujtesa është një nga boshtet kryesore të veprës. Ajo paraqitet jo vetëm si mall për të kaluarën, por si dëshmi dhe përgjegjësi ndaj brezave që vijnë.

Skënder Karaçica prej vitesh jeton dhe vepron në Çikago dhe është i angazhuar në jetën publicistike, kulturore dhe shoqërore të komunitetit shqiptar. Në këtë libër ai ka përmbledhur një pjesë të shkrimeve, kujtimeve dhe dëshmive të tij, duke krijuar një vepër që lidh përvojën personale me kujtesën më të gjerë të mërgatës shqiptare.

Botimi është realizuar nga Botimet Drini, ndërsa libri tashmë ka dalë nga shtypi dhe pritet të arrijë te lexuesit në Kosovë, në diasporë dhe më gjerë.

Frymën e librit e përmbledh edhe kjo porosi: “Atdheu nuk matet me largësi, por me dashurinë që nuk shuhet kurrë.”

Këto ditë, pikërisht me 17. shtator,2026 SHI” Jakova” në Gjakovë, organizoi një tryeze të veçantë e me rëndësi  për qytetarët e këtij qytetit, me tematikë poaq të mirëpritur për luftën dhe pasojat e saj gjatë dhe pas saj.

Organizimi i kësaj tryeze u  bë në Bibliotekën e qytetit, ”Ibrahim Rugova”, ne sallën përuruese “Taki Dervishi”, me ç’ rast, kryetari i SHI.”Jakova” z. Ruzhdi Sefa, shpalosi momentet dhe iniciativat e takimit me z. Arsim Kalabria, autorë i kësaj teze shkencore, për të mirën e qytetarëve të Gjakovës e jo vetëm, si një trashëgimi me vlerë historike për ne dhe brezat pas nesh.

Pr .Dr. Ruzhdi Sefa,kryetar i SHI.”Jakova”

Shpesh kemi biseduar se sa e çuditshme ishte që një qytet me një histori kaq të pasur dhe njëkohësisht kaq të dhimbshme, nuk kishte një dokument të tillë ku të ruheshin zërat dhe rrëfimet e vet njerëzve për një përudhe të rëndë të historisë, tha z. Ruzhdi Sefa, kryetar i SHI. “Jakova”. Pikërisht për këtë fakt të kësaj rëndësie, ”Zërat e Gjakovës” të mos mbetet vetëm një material i dorëzuar ,por të trajtohet si një aktivitet i veçantë i Shoqatës ,tha Sefa ne vazhdim. Bazuar në tezen analitike nga autori Kalabria, vërejmë se është një përpjekje e jashtëzakonshme për t’i dhënë kujtesës së qytetarëve një formë të dokumentuar dhe një kuadër psikologjik e sociologjik nga periudha e viteve 1998-2001,priudhë që njerëzit kanë përjetuar ngjarje dhe tmerre të papara. Lufta vazhdon edhe me kujtesën njerëzore.

Këtë teze shkencore të autorit Kalabria, e bene të rëndësishme mënyra e qasjes  analitike për të shfaqë qëllimin ideor të analizës. Për këtë studim, Kalabria  përzgjedhë për intervistime me  kategori qytetaresh të ndryshëm për nga mosha dhe profesionet që kanë përjetuar luftën. Një vajzë 14 vjeçare,një veteran lufte, një të burgosur lufte, një nënë gjakovare, një grua dhe aktiviste humanitare. Si dhe një pensioner. Këto kategori njerëzish  përfaqësojnë këndvështrime dhe përvoja të ndryshme në periudhën e luftës e pasluftës.

Referuesi i temës “Zërat e Gjakovës”,z. Arsim Kalabria

Autori i tezes së trajtuar “Zërat e Gjakovës”, është z. Arsim Kalabria, një qytetarë nga Gjakova i cili jeton dhe vepron në  Suedinë e largët. Në Suedi z. Kalabria  vepron si trajtues dhe psikoterapeut, duke punuar me njërës që përballen me sfida dhe vështirësi të ndryshme jetësore. Me profesion është sociolog dhe ka të mbaruar disa kurse specialistike. Studim dhe specializim të mëtejmë ka fushën e psikoterapisë.

Autori i tezës shkencore “Zërat e Gjakovës” ,z. Arsim Kalabria, para audiencës së tubuar, dha sqarime për mënyrën dhe qëllimin e tij për të mirën e qytetarëve dhe respektin e dashurinë ndaj qytetit të tij të dashur, Gjakovës heroike. Ne testin e gjatë ai bënë përshkrimin historik të Gjakovës në shumë aspekte të jetës dhe kulturës,të dhunës nga të huajt. Mbijetesa e qytetarëve të Gjakovës edhe pas luftës, ishte një simbol i ringjalljes dhe solidaritetit qytetarë, rrëfeu autori. Pasi bëri sqarime në disa aspekte, nisur nga motive ,arsye, qëllimin e shume aspekte tjera, me oratori akademike që “hijeshojnë” prezencën një intelektuali si ky, u mirëprit me duartrokitje të gjata nga audienca në sallë.

Dëgjim me vëmendje nga audienca në sallën “Teki Dervishi” Gjakovë.

Në pjesën përfundimtare të kësaj tryeze, pati edhe bashkëbisedime me autorin, pati edhe pyetje të ndryshme nga disa intelektual gjakovarë.

Më zëshmit ishin në bashkëbisedim Dr. Gazmend Xharra ,Berat Pazhari, Dr. Gëzim Lupaveci, Bejtush Isufi (avokat nga Gjilani) ,Ganimete Tolaj dhe poeti Mal Haziri. Diskutimet (pyetjet) e të cilëve jo vetës se ishin interesante, por i dhanë kuptim tryezës, një seriozitet dhe rëndësi të plotë aktivitetit intelektual, siç i ka hije këtij qyteti flamurtarë i kulturës dhe dijes shqiptare.

Gjakovë,

Shtator,2026

Në krijimtarinë e Hasan Muzli Selimit, besimi në Zot, përvoja mistike dhe akti i krijimit nuk shfaqen si tri fusha të ndara të mendimit, por si tri rrathë që takohen në të njëjtin qendër: njeriun në kërkim të kuptimit. Kjo është një nga veçoritë që i jep veprës së tij një karakter të veçantë, ku poezia, eseja, rrëfimi, filozofia dhe përsiatja fetare bashkëjetojnë e ushqejnë njëra-tjetrën.

Hasan Muzli Selimi është një autor me një shtrirje të gjerë krijuese: poezia e tij është përmbledhur në vepra si Hije dheu, Shpirtit i betohem, Mite deri përtej, Unë dhe Fjala, Hieroglife në muzg, Ditën n’Diell e Hanë, Ëndërr e fjetur dhe Kurorë n’qiell, ndërsa në fushën e esesë dhe përsiatjes filozofike dallon Antologjia e Ëndrrës.

Përmbledhja Psherëtimë ëndrrash, e botuar më vonë, dëshmon se temat e realitetit, ëndrrës, mistikës dhe përfytyrimit janë të pranishme në mënyrë të vazhdueshme në universin e tij krijues.

Besimi si mënyrë e të qenit:

Për Selimin, besimi nuk është thjesht një bindje doktrinare dhe as një zbukurim i jashtëm i veprës. Ai është një mënyrë për ta përballuar ekzistencën. Në qendër të kësaj bote qëndron njeriu, me dobësitë, dhimbjet, kujtesën, ëndrrat, dilemat dhe nevojën për të gjetur një dritë përtej kufijve të vet.Në këtë kuptim, besimi në Zot është fillimi i dialogut të njeriut me të panjohurën. Njeriu nuk mjaftohet me atë që sheh dhe prek; ai kërkon atë që nuk mund ta shpjegojë plotësisht. Pikërisht këtu nis përmasa mistike e krijimtarisë së Selimit.

Në shkrimet për veprën e tij është vënë në dukje se përvoja e tij si besimtar dhe si sheh i ka dhënë krijimtarisë një frymë të veçantë dhe një dimension shumëplanësh. Kjo përvojë nuk mbetet vetëm në rrafshin fetar, por shndërrohet në material letrar: besimi bëhet mendim, mendimi bëhet përsiatje, ndërsa përsiatja bëhet fjalë artistike.

Mistika si urë mes të dukshmes dhe të padukshmes:

Nëse besimi përfaqëson bindjen ndaj një të vërtete më të madhe se njeriu, mistika përfaqëson përpjekjen për ta përjetuar atë të vërtetë.Kjo është arsyeja pse te Selimi ëndrra, miti, kujtesa, natyra, fjala, heshtja, drita dhe errësira marrin shpesh një kuptim përtej atij të drejtpërdrejtë. Ato bëhen shenja të një bote të padukshme, që kërkon të zbulohet përmes intuitës dhe përjetimit.

Në Kurthi i andrrës, për shembull, ëndrra trajtohet si një hapësirë ku realiteti dhe mendimi takohen, ku njeriu përballet me vetveten dhe me pyetjet e mëdha të ekzistencës. Në vlerësimin e kësaj vepre është theksuar pikërisht marrëdhënia mes besimit dhe së panjohurës, si dhe kërkimi i një të vërtete jo vetëm fizike, por sidomos shpirtërore.

Kështu, mistika te Selimi nuk është arratisje nga realiteti; është një mënyrë për ta parë realitetin më thellë.Malet, dheu, vendlindja, kujtesa dhe historia nuk janë vetëm peizazhe. Ato mbartin kujtesë dhe shpirt. Edhe natyra bëhet një lloj teksti i shenjtë, të cilin autori përpiqet ta lexojë.

Në poezinë e tij, realiteti konkret dhe realiteti imagjinativ shpesh shkrihen në njëri-tjetrin, duke krijuar një hapësirë ku e dukshmja dhe e padukshmja komunikojnë.

Fjala si akt krijimi:

Në këtë pikë vjen dimensioni i tretë i trinisë: krijimi.Nëse zoti është krijuesi dhe njeriu është krijesa që kërkon ta kuptojë krijimin, atëherë shkrimtari bëhet një krijues i vogël, i përkohshëm, përmes fjalës. Fjala bëhet hapësira ku autori takohet me vetveten, me të tjerët, me historinë dhe me zotin. Fjala është njëkohësisht dëshmi dhe lutje, kujtesë dhe krijim.

Në këtë kuptim, shkrimi i Selimit mund të lexohet si një përpjekje për ta shpëtuar përvojën njerëzore nga harresa. Ajo që ka ndodhur në jetën e individit, në familje, në vendlindje apo në kujtesën kolektive, përmes fjalës fiton një jetë të dytë.Kjo është edhe arsyeja pse në poezinë e tij përvoja individuale shpesh kapërcen kufirin e vet dhe bëhet përvojë universale. Kritika për veprën e tij ka vënë në dukje pikërisht këtë ndërthurje të botës konkrete me atë imagjinative dhe faktin se autori e përdor përfytyrimin për ta shprehur më thellë realitetin.

Nga miti te Zoti, nga Zoti te njeriu:

Një tjetër element i rëndësishëm është prania e mitit. Në të njëjtën kohë, ai e lidh traditën e Malësisë, eposin, urtësinë popullore dhe kujtesën familjare me pyetjet filozofike të njeriut modern.Në këtë pikë qëndron edhe një nga dimensionet më interesante të krijimtarisë së Selimit, ai nuk e sheh traditën si diçka të ngrirë në të kaluarën, por si një burim ende të gjallë për të kuptuar të tashmen.

Në këtë kuptim, besimi në zot është themeli, mistika është rruga dhe krijimi është dëshmia.Kjo treshe e bën veprën e Hasan Muzli Selimit të mos jetë thjesht një prodhim letrar, por një lloj udhëtimi shpirtëror, ku autori kërkon të kuptojë njëkohësisht botën, njeriun dhe vetveten.

Ai lëviz nga dheu drejt qiellit, nga kujtesa drejt ëndrrës, nga miti drejt së vërtetës, nga fjala drejt heshtjes dhe nga heshtja përsëri drejt fjalës. Në këtë udhëtim, Zoti nuk është vetëm një temë për të shkruar, është horizonti drejt të cilit drejtohet kërkimi. Mistika nuk është zbukurim i mendimit, është përvoja e së padukshmes. Ndërsa krijimi nuk është vetëm akt artistik; është mënyra për ta dëshmuar se njeriu, përballë përkohshmërisë së vet, mund të lërë pas një gjurmë të shpirtit.

Dhe ndoshta këtu gjendet edhe kuptimi më i thellë i kësaj krijimtarie, njeriu shkruan sepse beson, beson sepse kërkon, kërkon sepse nuk pajtohet me kufirin e të padukshmes. Në veprën e Hasan Muzli Selimit, kjo kërkesë merr trajtën e një dialogu të pandërprerë mes tokës dhe qiellit, mes njeriut dhe Zotit, mes kujtesës dhe ëndrrës, mes traditës dhe modernes. Është një dialog ku fjala letrare bëhet urë dhe krijimi shndërrohet në një akt shpirtëror.

Prandaj besimi, mistika dhe krijimi mund të lexohen si një trini e shenjtë e botës së tij letrare: besimi i drejtohet së përjetshmes, mistika depërton në të padukshmen, ndërsa arti e sjell atë përvojë në botën e dukshme, përmes fjalës.Dhe pikërisht aty, në kufirin mes tokësores dhe hyjnores, mes jetës dhe ëndrrës, qëndron zëri i Hasan Muzli Selimit.

Një jetë mes dy qyteteve/Një lexim i romanit të Hasan Muzli Selimit.

Ka libra që rrëfejnë një histori dhe ka libra që përtej historisë, mbajnë brenda vetes një botë. ‘’Një jetë mes dy qyteteve’’, vepra e re e Hasan Muzli Selimit, e botuar si rrëfenjë, por në fakt është një dialog, një dialog i kulturuar, ngulmues dhe i hapur. Rrëfenjat janë pjesa më e butë dhe e këndshme e tij, ku ai si një fëmijë i mbërthyer në qindar fragmente jetësore shpalos vetveten, pa ndrojë dhe pa paragjykime.

Që në ballinë, libri vendos përballë dy hapësira që nuk janë thjesht gjeografike,qytetin dhe malin, urbanen dhe tradicionalen, të tashmen dhe kujtesën, largimin dhe kthimin.Vetë ballina është një hyrje e fuqishme në botën e veprës. Ajo është ndërtuar mbi një ndarje të dukshme të peizazhit, në njërën anë shfaqet një qytet me kullën e sahatit dhe minaren, ndërsa në anën tjetër ngrihet një masiv i ashpër malor, me shtëpi të shpërndara në shpat. Midis tyre duket sikur shtrihet e gjithë drama e titullit, një jetë e ndarë mes dy botëve.

Kjo ndarje, megjithatë, nuk duhet lexuar si një kundërvënie absolute. Përkundrazi, dy qytetet, dy hapësirat apo dy botët e librit mund të kuptohen si dy pjesë të së njëjtës përvojë njerëzore. Njëra ruan kujtesën, tjetra hap horizonte, njëra e mban njeriun të lidhur me rrënjët, tjetra e shtyn drejt ndryshimit .Në këtë pikë qëndron edhe një nga vlerat e rëndësishme të veprës së Hasan Muzli Selimit, jeta nuk paraqitet si një vijë e drejtë, por si një udhëtim mes hapësirave, kujtimeve dhe gjendjeve shpirtërore.

Titulli ‘’Një jetë mes dy qyteteve ‘’bart një metaforë të fuqishme. Njeriu nuk është plotësisht në njërin vend dhe as plotësisht në tjetrin. Ai jeton në hapësirën e ndërmjetme, ku kujtimet e së shkuarës bashkëjetojnë me përvojat e së tashmes.Kjo gjendje “mes” mund të jetë edhe gjendje shpirtërore. Njeriu mund të jetojë fizikisht në një qytet, ndërsa shpirtërisht të vazhdojë të jetojë në një tjetër. Mund të ndërtojë një të ardhme të re dhe, megjithatë, të mbajë brenda vetes rrugët, fytyrat, shtëpitë, zërat dhe aromat e vendit prej nga ka ardhur.

Prandaj libri mund të lexohet edhe si një rrëfim mbi identitetin. Çfarë mbetet nga njeriu kur ai largohet nga vendi i tij? Sa nga vendlindja mbetet në karakterin, kujtesën dhe mënyrën e tij të të parit të botës?! Dhe, mbi të gjitha, a mund të ndahet njeriu ndonjëherë krejtësisht nga rrënjët e veta?!

Këto janë pyetje që e kapërcejnë subjektin konkret të një rrëfenje dhe e bëjnë atë të komunikojë me përvojën e shumë njerëzve.

Një nga shtresat më interesante që premton vetë koncepti i veprës është kujtesa. Në një libër që ndërton marrëdhënien mes dy qyteteve, kujtesa nuk mund të jetë thjesht sfond. Ajo bëhet një personazh i padukshëm.Kujtesa rikthen njerëzit që mungojnë, rrugët ku kemi ecur, shtëpitë ku kemi jetuar, fjalët që kemi dëgjuar dhe çastet që koha nuk arrin t’i fshijë. Në këtë kuptim, shkrimi bëhet një akt kundër harresës.

Dhe kjo lidhet natyrshëm me një nga tiparet e krijimtarisë së Hasan Muzli Selimit,marrëdhënien e fortë me vendin, kujtesën, malin, traditën dhe botën shpirtërore. Te ky autor, hapësira nuk është vetëm peizazh. Ajo është bartëse e historisë së njeriut.

Në veprën e Selimit, ai e sheh vendlindjen jo vetëm si hapësirë fizike, por si një pjesë të shpirtit.Kështu, “dy qytetet” mund të kuptohen edhe më gjerë, si dy mënyra të të jetuarit, dy përvoja, dy kohë, madje dy gjendje të vetë njeriut.Vlera e një vepre të tillë nuk qëndron vetëm në atë se sa mirë rrëfehet një histori. Ajo që e bën të rëndësishme është aftësia për ta kthyer historinë personale në një përvojë njerëzore të përbashkët.

Hasan Muzli Selimi duket se e ndërton rrëfimin duke u nisur nga konkretja për të shkuar drejt më universals, nga qyteti te njeriu, nga vendi te kujtesa, nga kujtesa te identiteti dhe nga identiteti te pyetja e përjetshme mbi kuptimin e jetës.Në këtë pikë, libri mund të vendoset në ritmin e një krijimtarie ku realiteti dhe përsiatja shpirtërore takohen. Personazhi nuk është vetëm një individ që kalon nga një vend në tjetrin, ai është njeriu që kërkon të kuptojë se ku e ka shtëpinë e vërtetë, në vendin ku jeton apo në vendin që mbart në shpirt.

 ‘’Një jetë mes dy qyteteve ‘’mund të lexohet si një rrëfenjë për një jetë konkrete, por edhe si një metaforë për shumë jetë shqiptare, jetë të ndara mes vendlindjes dhe vendbanimit, mes kujtesës dhe së tashmes, mes traditës dhe ndryshimit, mes asaj që kemi qenë dhe asaj që jemi bërë.

Hasan Muzli Selimi e vendos njeriun në këtë udhëkryq dhe e lë atë të ecë me kujtesën pas vetes. Prandaj libri ka tendencën të mos mbetet vetëm një rrëfim për dy qytete, por të shndërrohet në një rrëfim për një njeri, një brez dhe një mënyrë të tërë të përjetimit të jetës.Në fund, ndoshta dy qytetet nuk janë vërtet dy vende. Janë dy pjesë të së njëjtës zemër.

Njëra rreh për të tashmen.Tjetra rreh për atë që nuk është më. Dhe mes tyre ecën njeriu , me një jetë, me një kujtesë dhe me një rrëfenjë për të lënë pas.Kjo është ajo që e bën ‘’Një jetë mes dy qyteteve’’ një vepër me interes të veçantë në krijimtarinë e Hasan Muzli Selimit, një libër ku hapësira shndërrohet në kujtesë, kujtesa në identitet dhe rrëfimi në një dëshmi të shpirtit njerëzor.

Tropojë, 27/08/2026

Këto ditë të nxehta e përvëluse të Gushtit 2026 shkrimtari Halil Bashota na gëzoi me romanin e tij ‘’Sërish në Alpbah’’ – botim i shtypshkronjës “LENA Grafik” të Prishtinës-Kosovë, me redaktor Xhevder Rusinovci, lektor Lenora Kasumi, dizenje Andri Zabeli.

Kjo është vepra e tij e tretë pas ‘’Heroj tragjik në tragjedin e Shekspirit” (kritika letrare) dhe ‘’Të jetosh në një kohë tjetër”- poezi.
Shkrimtari e poeti Halil Bashota ka lindur në qytetin e Klinës-Kosovës me 1.1.1981 në një familje patriotike, bujare, atdhedashur dhe fisnike. Arsimin e detyrushëm dhe gjimnazin i mbaroi me rezultate të larta në vendlinje. U diplomue në Universitetin Shtetëror ‘’Hasan Prishtina’’ në Prishtinë, në degën e gjuhëve të huaja (anglisht) me rezultate të larta.

Menjëherë punësohet në Ministrin e Arsimit në Prishtinë, në sektorin e arsimit të lartë (inspektor) për periudhën 2005 deri 2010 dhe pastaj merr detyrën e Profesorit në Universitetin UBT (Unversiteti i Biznesit dhe i Teknologjisë) në Prishtinë duke ligjëruar lëndën ‘’Letërsinë Anglo-Amerikane’’, deri sot.

Gjithashtu Halili pas fakultetit, po në Proshtinë, mbrojti masterin për Letërsinë Anglo-Amerikane dhe më vonë në Universitetin Karl-Framzens të Granzit, mbrojti Doktoraturen ‘’Letërsia Anglo-Amerikane’’.

Le të ndalemi te autori.

Shkrimtari dashamirës Halil Bashota ka botuar këtë roman autentik, ku vetë autori e ka përjetue ngjarjen reale, duke qenë vetë prezent.

Ky libër mundet të krahasohet me “Hasta la vista” të shkrimtarit vlonjat Petro Marko.

Romani ka vlera artistike, ku autori me mjeshtëri ka përdorur metaforën,krahasimin dhe imazhin e figurave. Kjo e pasqyruar në simbolikën e Shqiptarëve për traditat.

Frymëzimi i shkrimtarit vjen nga një aktivitet ndërkombëtar, të organizuar nga Forumi Europian me pjesmarrjen e shumë shteteve me delegacionet e tyre. Në këtë aktivitet paraqitet edhe delegacioni i Kosovës, i kryesuar nga ish Kryeministri i Kosovës, Agim Çeku dhe delegacioni i Shqipërisë, i kryesuar nga ish Kryetarja e Kuvendit Jozefina Topalli. Romani ka në qëndër të tij dy personazhe kryesorë: Stilin dhe Matildën, dy të rinjë kosovarë e shqiptarë që bien në dashuri gjatë këtij aktiviteti ndërkombëtar. Kosovarja dhe ky Tiransi shprehin dashurinë e sinqertë njëri me tjetrin, ku vetë pjesëmarrësit e shprehën shumë dashamirës për këta të dy të rinjë.

Në fund romani përfundon, siç e ka vetë imazhin e librit ’’Sërish në Alpbah’’. Ndoshta shkrimtari Halil Bashota e ka në plan një roman të dytë në vazhdimësi për t’i bashkuar përfundimisht këtë çift të ri.

Vështrim libri : “Historia ime-por jo e fundit”, nga Bujana Malaj,botoi:“Arte-Graphhic” Tiranë,2025.

Si e njoha poeten tropojanë, Bujana Malaj

Krijuesen tropojanë, z. Bujana Malaj, e njoha  për herë të parë në takimet poetike të Alpeve në Valbonë, maj 2026. Gjatë gjithë asaj ceremonie poetike të shkëlqyer, nuk e dija se Bujana ishte e bija Avdi Rexhës nga Bujani i Malësisë së Gjakovës,një mik me të cilin kisha ndejur disa herë në biznesin e tij hotelier, me te cilin kishim bërë shumë e shumë biseda tejet miqësore. E vlerësoja si një përsonalitet të shquar të Malësisë së Gjakovës, njeri autoritar për bamirësitë shumë vjeçare në pajtimin e gjaqeve në  Malësi të Gjakovës dhe më tej.

Një miku jonë ( i të dyve), duke vërejtur se ne nuk njihemi me njëri tjetrin, ndërhyri dhe i tregoi Bujanës së unë isha një mik i mirë i babait të saj të ndjerë. Pastaj zgjatem duart e njohjes dhe vazhduam miqësinë e sinqertë me këtë poete e humaniste me traditë familjare. Në ndarje më dhurojë disa libra me poezi, monografi e ndër të tjera librin për të cilin po shkruaj tani, ”Historia ime”.

Ky libër me mbi  545 faqe është i trajtuar si monografi, ndërsa realiti i shkrimit flet për një roman biografik të kompletuar për mrekulli, me të gjitha elemntet letrare, një dhuratë e këndshme, të cilin e lexova gjatë pushimeve në bjeshkë të Rugovës. Gjitha ato ditë qëndrimi në Bogë të Rugovës këtë liber e kisha si një mik dite përmes të cilit analizoja kohët e ikura.

Në kronologjinë e jetës personale që nga mosha e saj e hershme, autorja, Bujana Malaj,vendos ngjarje interesante të jetës. Jeta vështirësohet posaçërisht kur njeriu hasë në rezistencë pushtetesh në fillimin e një jete plot entuziazëm,me ellan pune për të arritur qëllimet më të mira në karierën  jetësore.

Autorja e librit “Historia ime por jo fundi im” rrëfen pengesat fillestare në hapat e parë të shkollimit në qytetin e lindjes në Bajram Curri të Malësisë së Gjakovës. Pas mbarimit të shkollës fillore asaj nuk ia lejojnë vijimin shkollor për shkak të “biografisë së keqe”, kishte xhaxhain në burg, për “një fjalë goje”….

Kjo sfidë në moshë të re kalohet me durimin dhe guximin e paparë të saj duke trokitur në zyra të pushtetarëve të kohës moniste,me këmbëngulje për shkollim të mesëm e jo vetëm. Përkundër gjitha përpjekjeve dhe rreziqeve përsonale e familjare ,si një familje me “dogmë pushteti” arrin të regjistrohet dhe të mbarojë shkollimin e mesëm në drejtimin  e bujqësisë ,përkundër dëshirës së saj.

Fatet e jetës, vajzën e re tropojane, e hedhin në rrathë tjerë vuatjesh në Dibrën e largt,ku njoftohet dhe martohet me një djalosh që e kishte pëlqyer dëshira e saj,por me pëlqimin e familjës. Shpirti i saj rinor nuk gjen as atje qetësinë e dëshiruar, në atë krahinë vendore të largët e me tradita ndryshe dhe me dialekt në të folur ndryshe nga vendlindja. Me shkathësinë e saj e kalon lehtë edhe këtë  ”pengesë”, ndërsa fillon jetën normale në familjen e re dibrane.

Ishte një kohë e pa kohë në Shqipëri. Vitet e “tranzicionit” në vitet 90-ta filluar të çmenden në anarkinë e paparë,dhe  ato çmenduri  njerëzore, filluan të merrnin jetë njerëzish të pafajshëm. Grupe të armatosura të atyre viteve morën “pushtetin” në duar të pakontrolluara dhe jeta u step në acarin e politikës ditore.

Në këto rrëmuja të jetës,tropojanja e re ,në familjen dibrane, përjetoi edhe vdekjen e tre antarëve të familjë,me çrast përjetuan goditje të rëndë. I vdes kunati,pastaj vajza,lindja e pare në jetë, e mëpastaj edhe vjehërra,të cilen e donte si nënën. Kjo gjendje e rëndë  i detyroi bashkëshortët e rinj që të shpërgulen në Peshkopi dhe të fillojnë punën nga e para,duke punuar ditë e natë, pa pushim në një biznes të vogël, por me rezulltate jete të dukshme.

Në vazhdim të librit të saj monografik, siç e quan autorja, vuatjet jetësore ishin bërë pjesë e përditshmërisë ku kërkohej një maturi, mençuri dhe durim i papërshkruar për t’u përballur me gjithë atë rrëmujë të madhe në tokën shqiptare. Por e lindur dhe rritur në një familje të madhe tropojane, e edukuar nga prindër të veçuar në Tropojë, rrethuar me alpet e bukura e mrekulli të tjera, Bujana sfidonte vështirësitë jetësore me guximin e kalitur në rrethana jete. Çdo tejkalim i vështirë më bënte krenare-shkruan Bujana.

Shembujt që rrëfen autorja në librin e saj “Historia ime”, janë tejet prekës sa që të preukupojnë ndjesitë e brendshme njerëzore. Kur një person që i lexon ato vuajtje dhe nuk i ndien si dhimbje të tij, posaçërisht kur është fjala për një grua tropojane apo e cilësdo krahine të vendit tonë, mendoj se i mungojnë ndjesitë e karakterit njerëzor.

Rasti kur Bujana kthehej nga Tirana me bashkëshortin në një furgon, në mes maleve të Peshkopisë i dalin në pritë bandat plaçkitëse të armatosura dhe fillojnë t’i  torturojnë me qëllim të plaçkitjës së çdo gjëje që kishin me vete. Trimnesha tropojane,në këtë rast të vështirë, nxjerr revolverin dhe hap zjarr ndaj plaçkitësve të armatosur,dhe kështu,shpëton veten dhe bashkëshortin e saj.

Në këtë duel të shkëmbimit të zjarrit plagoset edhe autorja e librit “Historia ime” të cilës  iu dasht kohë e gjatë  të shërohej në spitalet e Tiranës nga plaga e rëndë në këmbën e majtë.

Në këso rrethanash Bujana Malaj i dukej se jeta ishte e pashpresë në Shqipërinë ku sundonin bandat diten e natën. Nuk vërente perspektive për fëmijët e saj. Pas shërimit mendonte ikjen nga ai vend i pashpresë ,përkundër dashurisë atdhetare që e kishte të mbjellur në shpirtë si edukatë dhe karakter personal.

Arratisja dhe sfidat e jashtzanonshme me anije e skafe nëpër Adriatik drejt Italisë.“kur zogu lind në kafaz,fluturimi si duket ndryshe,veçse një  sëmundje e rëndë”,shkruan autorja në librin e saj.

Nuk kishte më shpresë për jetë të mirë në Shqipëri për fëmijët e mi,thotë Bujana kur mer vendimin definitiv për ikje nga atdheu i dashur, pa dëshirën e saj. Kështu,së bashku me tre fëmijë dhe një familje kosovare, me shpenzimet e saj,përmes lidhjeve  mashtruese, për dy javë udhëtojnë Tiranë-Durrës për të shkuar në Itali me anije. Me një pagesë shtesë,udhëton për në Bari,por nga aty e kthejnë në Vlorë, kinëse pa dokumente…

Te lodhur e të cfilitur,të shpenzuar e të mashtruar nga bandat, kthen ne Vlorë te një mik i babait të saj,i cili i bën një zgjithje me skaf pas pak ditësh. Një natë pa hënë,dy familje,ajo kosovare e tropojane,gjenden përballë valëve  të Adriatikut  me një shpejtësi marramëndëse të skafistit,dhe për pak orë, mbërrijnë përmes grykës së Torantos në brigjet e Italisë, para mengjesit, të dërmuar nga lodhja e  frika nga  valët  e pamëshirshme.

Kalimin e detit me skaf   e kishin përjetuar të gjithë si një rrugë mes vdekjës e jetës. Pastaj policia italiane i strehon në një strehimore,i ushqen duke i trajtuar të përkohshëm e ardhacakë nga lufta në Kosovë. (Kështu ishin paraqitur ne deklarimet e tyre).

“Gjithmonë jam mësuar që të mësoj humbjen; pastaj fitoren. Duhet të mësosh të sfidosh,sepse të gëzosh të mëson vetë gëzimi”- shkruan Bojana Malaj.Padyshim se kjo thënje sfiduese jetësore rrjedh nga një përplasje tejet e gjatë dhe e rëndë ,nga përvoja jetësore  me shumë hidhërime.

Kalimi nëpër një mori kufijsh, Itali, Austri, Gjermani ,Francë,Belgjikë e deri në Angli,me sfida disa muajshe,me fëmijë të mitur,me familjen kosovare “nëpër këmbë” me shpenzime të saj,përballja me grupe kriminelësh e mashtues shqiptarë  kudo Evropës hileqare, e bëjnë njeriun të “dorëzohet” nga lodhja e mospërvoja në duar të padëshiruara.

Por, Bujana Malaj, si një heroinë e kohëve të vështira, i kalon të gjitha pengesat  duke ngelur prapa saja përvoja e një heroine me shembuj tipik të qëndresës burrërore. Gjithë kuptimësitë dhe vuajtjet e saja bukur i ka përmbledhur në thënien krye këtij nëntitulli,si një filozofi e jetës.

Është mjaft prekëse rasti kur ndahet nga familja kosovare në Francë, (pas disa ditë qëndrimi) ,dhe ikja për në Belgjike e pastaj në Britani të Madhe. Me një mençuri e shkathësi të rrallë ikën nga mashtruesit e grupeve shqiptare,të cilët tentonin ta fusnin në rrjetin e grupeve qe tregtonin  me qenje njerëzore në ato rrethana  rrëmuje të shqiparëve në Kosovë e Shqipëri. Sa njerëz të pa shpirtë ka mes popullit tonë!

Por, Bujanen e mençur nuk mund ta mashtrojnë asesi. Ajo mer fëmijët dhe  paguan “tregtarët” vendas që të kaloi kufirin për në Angli.

Ashtu edhe veproi përkundër vështirësive e ecjes nëpër male të panjohura,arrin qëllimin dhe kalon në Anglinë e shumëpritur për të kaluar jetën si azilante e pastaj disa vite më vonë,si banore me të drejta  vendore.

Edhe në Angli,çuditërisht,disa kohë e iritonin,ashtu që tentuan që t’ia djegin edhe banesën. Ishte ky njê veprim racist i banorëve vendas. Përshkrimet në librin “Historia ime” i përngjajnë romaneve me tematika të ngjashme të shkrimtarëve të mëdhenjë botërorë,ku dhimbja,tragjizmi,skamja,vuajtja etja gërshetohen dhe prekin deri në thellësi shpirti. I tillë është edhe ky roman i Bujana Malaj nga Tropoja e Malësisë së Gjakovës.

Krijuesit që me talentin e tyre mund të arrijnë të qëndisin në art kërkimin historik, ku cilësia personale reflekton aspekte historike e publicistike,si ligjërim, atëherë në këtë aspekt dhuron një kontribut me shumë rëndësi shoqërore e shkencore letrare.

Pa hezitim i tillë është romani “Historia ime” e autores Buna Malaj. Përmbajtja romanore, trajtesat dhe sfidat e filozofisë jetësore, fatkeqësitë dhe ngjarjet tjera jetësore që ndërthuren me ndjenjë të thellë shpirtërore,e bëjnë romanin të qëndrueshëm ndër vite.

Pos peripecive personale të një ekzodi epik,autorja e librit “Historia ime”,përjeton edhe shumë dhimbje familjare,me ç’rast,i vdesin tre vëllëzër,nëna dhe babai ,gjersa autorja ishte si azilante në Angli. Kush do ishte ai i cili nuk do e ndiente thellë gjithë këtë humbje,këtë dhimbje që mos të them tragjedi familjare?!

Këtë e ka përjetuar poetja e shkrimtarja Bujana Malaj, Por,megjithatë,gjithë kjo peshë dhimbje te autorja nxjerr nga thellësitë mllefin poetik,e cila,me vargje përkushtuese reflekton si poete me dhimbje e lot familjarë.

Në mbarim të çdo sfide patjetër se vjen edhe triumfi i merituar

Përkunder të gjitha atyre sfidave shumëvjeçare,siç thotë autorja trupi im ishte i mbushur plot sfida e sakrifica,plumb e aksidente,rrahje deri në abuzim,fatkeqësi të mëdha,rrëzime e ngritje,zymtësi me brenga edhe familjare,por e fortë dhe e qëndrueshme si shkëmbi në furtunë.Këto thënie janë pasuri e mendjes së ndritur të poetes Bujana Malaj,e cila me dinjitet të nivelit të lartë,na mëson të qëndrojmë vertikalisht  ndaj vështirësive të jetës.

Romani “Historia ime” përfshin jeten 65 vjeçare të autores e cila,në fund të të gjitha vuajtjeve,rreshket në diellin e shumëpritur të lirisë së merituar. Ajo iu gëzohet shumë disa enteve shtetërore të cilat përkujtojnë babain e saj si një hero i pajtimit të gjaqeve në mabarë vendin,ku  ngritën edhe përmendore në vende historike të Shqipërisë.

Bujana Malaj,poetja e shkrimtarja tropojane,duke vazhduar vepren  humaniste të babait, Avdi  Rexha, arrin të jetë  pjesë e disa organizatave bamirëse në  Shqipëri, duke ndihmuar varfanjakët gjithandej Shqipërisê dhe duke pajtuar familje me ngatërresa. Për punën e saj shumëvjeçare, Agjencia Investigative “Stop krimit”, zyra e së cilës ndodhet në Bruksel, Bujanës i jep titullin e lartë “Ambasadore e Përhershme e Paqes Botërore”.

Njëherit,edhe një Agjenci nga Austria,për veeprimtarinë e saj humaniste i jep titullin “Kalorëse e Paqes Botërore”. Bujana Malaj,për punën e saj disavjeçare ka marrë edhe shumë tituj e mirënjohje tjera të cilat pas shumë e shumë sfidave jetësore,ia ngjisin krenarinë në lartësinë e merituar.

Libri romanor “Historia ime por jo e fundit” nga autorja Bujana Malaj,është një libër me peshë të veçantë të një jete tejet sfiduese ku triumfon durimi,qëndresa,karakteri,edukata dhe çdo veprim tjetrër për të tejkaluar një të keqe,qoftë personale apo shoqërore kolektive.

Preferoj si  të arsyeshëm leximin e këtij libri dhe si pasurim i bibliotekave tona shtëpijake ,shkollore e  universitare.

Gjakovë,15 gusht,2026