Në fundin e viteve ’80, filozofia në shkollat e Kosovës nuk mund të qëndronte gjithmonë e shkëputur nga koha në të cilën zhvillohej. Pyetjet për njeriun, lirinë, vetëpërcaktimin dhe marrëdhënien e individit me shoqërinë merrnin një kuptim të veçantë në një realitet ku edhe mendimi dhe fjala mund të kishin pasoja.

Në Gjimnazin e Prizrenit, në vitet 1987–1988, këto tema merrnin jetë në orët e filozofisë dhe sociologjisë të profesor Behajdin Allaçit.

Nëpërmjet filozofisë së Jean-Paul Sartre-it, njeriu shihet përballë lirisë, zgjedhjes dhe përgjegjësisë së vet në situatën ku ndodhet. Muhamedin Kullashi, në analizat e tij, e sillte këtë botë filozofike drejt çështjeve të njeriut, vetëpërcaktimit dhe dogmatizmit. Në atë kohë, këto nuk ishin vetëm tema abstrakte për nxënësit shqiptarë të Kosovës. Ato prekën drejtpërdrejt realitetin në të cilin jetonin.

Në këtë hapësirë mes filozofisë, librit dhe realitetit të kohës qëndron edhe një kujtim nga ajo periudhë.

Isha maturant në Gjimnazin e Prizrenit dhe profesor i filozofisë dhe i sociologjisë ishte Behajdin Allaçi.

Një ditë më dha një libër të Muhamedin Kullashit, Vetëpërkufizimi i njeriut. Më tha ta lexoja dhe të përgatisja pyetje për diskutim në klasë.

E lexova.

Në pjesën e fundit, në trajtimin e dogmatizmit, gjeta edhe analizën e një realiteti që ne e njihnim nga përditshmëria jonë. Aty trajtohej mënyra se si autoritetet e kohës i shihnin shqiptarët e Kosovës dhe si intelektualët shqiptarë mund të etiketoheshin si nacionalistë. Më ka mbetur në kujtesë edhe ajo metaforë e rëndë dhe çnjerëzore, ku shqiptarët paraqiteshin si një “ind kancerogjen” brenda trupit të shëndoshë jugosllav, duke e lidhur këtë edhe me rritjen e numrit të fëmijëve në familjet shqiptare.

Atëherë fillova të bëja pyetje.

Jo pyetje të rastësishme.

I bëja me qëllim.

E kuptoja se pyetja mund t’i jepte Behajdinit hapësirën për të folur.

Dhe ai fliste.

Kështu, ajo që kishte nisur te Sartre-i si pyetje filozofike për njeriun dhe lirinë, që Kullashi e kishte trajtuar përmes analizës së filozofisë dhe realitetit, në klasën tonë merrte një zë konkret.

Zërin e Behajdin Allaçit.

Ai fliste me një pasion të jashtëzakonshëm. Më kujtohet mënyra se si i lëvizte duart. Gishtat i ngrinte në ajër dhe i afronte në të njëjtën hapësirë, sikur po i bashkonte para nesh pjesët e një mendimi.

Nuk e dëgjoja vetëm çfarë thoshte.

E shihja se sa thellë e besonte atë që thoshte.

Një fjali e tij më ka mbetur në kujtesë: pavarësisht nëse ndonjë fjalë nga ajo klasë mund të dilte jashtë, ai ato parime do t’i mbronte kudo që të ishte.

Atëherë nuk e kuptoja plotësisht peshën e asaj fjale.

Sot e kuptoj më mirë.

Në një kohë kur dogma kërkonte të përcaktonte se kush ishte “i drejtë” dhe kush ishte “nacionalist”, Behajdini na mësonte të ktheheshim te pyetja më themelore: a ka të drejtë njeriu ta mendojë dhe ta përcaktojë vetveten?

Kjo ishte, në njëfarë mënyre, rruga nga Sartre-i te Kullashi dhe nga Kullashi te Behajdini.

Por kishte edhe një hap tjetër.

Nga Behajdini te ne.

Sepse ai nuk fliste vetëm për filozofinë. Na mësonte të mendonim vetë.

Unë, si i ri, nuk e kuptoja plotësisht se ku mund të çonin ato pyetje. Nuk e kuptoja të gjithë dimensionin e asaj atmosfere dhe as nuk mendoja se po bëja diçka të rëndësishme. E dija vetëm se ai më kishte dhënë një libër, se më kishte nxitur të pyesja dhe se, kur pyesja, ai fliste.

Sot, kur e kujtoj, më duket se pikërisht aty ishte një pjesë e rëndësishme e asaj që po ndodhte.

Ai nuk na jepte një dogmë tjetër në vend të dogmës që kundërshtonte.

Na jepte pyetjen.

Dhe pyetja, në atë kohë, kishte vlerë.

Më shumë se kaq, unë e ndieja se ai po më mbronte.

Jo me forcë.

Jo duke më thënë çfarë duhej të besoja.

Por duke më dhënë dije dhe duke më krijuar një hapësirë ku mund të mendoja.

Sot e kuptoj se kjo ishte një mënyrë shumë e fuqishme për të mbrojtur një të ri.

Nga Sartre-i mësuam për njeriun që përballet me situatën e vet.

Kullashi na ndihmoi ta shihnim filozofinë përmes një analize më të afërt me realitetin tonë.

Ndërsa Behajdin Allaçi e solli atë mendim në klasën tonë dhe e bëri të gjallë.

Dhe unë, një maturant i asaj kohe, mbeta në mes të këtyre tri botëve: librit, profesorit dhe realitetit.

Vetëm shumë vite më vonë e kuptova se ajo që përjetoja si një orë filozofie ishte edhe një mësim për dinjitetin e njeriut.

Për këtë arsye, kur mendoj për Behajdin Allaçin, nuk më vjen së pari ndërmend titulli që iu dha më vonë.

Më vjen ndërmend profesori.

Njeriu që qëndronte para nesh dhe fliste.

Njeriu që nuk kishte frikë ta lidhte filozofinë me realitetin.

Njeriu që besonte se parimet duhej të mbroheshin edhe kur ishte më e lehtë të heshtje.

Ai ishte patriot dhe atdhetar, një veprimtar i rëndësishëm i kohës së vet. Sot njihet edhe si Hero i Kosovës. Por kujtimi im për të nuk është një monument dhe as një biografi.

Është një klasë.

Një libër.

Disa pyetje.

Një zë që fliste me pasion.

Dhe duart e tij të ngritura në ajër, ndërsa përpiqej të na tregonte se mendimi nuk duhet të dorëzohet para frikës.

Ndoshta kjo është arsyeja pse, pas kaq shumë vitesh, ajo orë ende më kujtohet.

Sepse në atë klasë nuk mësuam vetëm për Sartre-in.

Nuk lexuam vetëm Kullashin.

Përmes Behajdinit, mësuam diçka për veten.

Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron kujtimi më i madh që më ka mbetur nga ai profesor:

dituria dhe guximi ecin bashkë, në të njëjtën hapësirë.