PËLLUMB VREKA

1977. Në Marinëz shpërthen një pus naftë si kurrë më parë. Me lartësi disa dhjetëra metra e me një fuqi flakë të fuqishme. Por ne do të ndalemi pak më poshtë për këtë çështje unike në historinë e puseve të naftës, duke i dhënë mundësi lexuesit të shuaj kuriozitetin me historikun e pusit të parë në Shqipëri. Në vitin 1918, në Drashovicë të Vlorës, fshatarët kishin vërejtur bulëzime të vogla nafte të cilat pak nga pak krijonin pellgje goxha të dukshme. Në ato vite, Vlora përjetonte një zhvillim të vrullshëm tregtar si një port shumë i afërt me Brindisin. Ndërmjet tregtarëve e zejtarëve në Vlorë pa dyshim që kishte edhe turistë italianë. Njëri prej tyre Leo Madalena, në kafene dëgjonte bisedat e fshatarëve të fshatrave përreth, ku disa syresh shpreheshin të habitur se si në fshatin Drashovicë bulëzonte toka duke shfryrë naftë. Leo si gjeolog profesion u bë kurioz dhe u shtrua në muhabet me fshatarët. Doli që bulëzimet, sipas eksperiencës së tij, ato të tregonin se nën to, në thellësi të tokës padyshim që kish…. Naftë.

Menjëherë shkoi në fshat dhe pasi bëri verifikimin, niset për Itali, ku kontakton me mikun e tij, inxhinierin gjeolog Edoardo Amoreti. Pasi e diskutuan me njëritjetrin, grumbulluan pajisjet e shpimit dhe së bashku me gjeneratorë të fuqishëm e mbajtën frymën në fshatin e Drashovicës. Fshatarët ngaqë nuk e kishin haberin se përse bëhej fjalë u treguan indiferent për atë çka po ndodhte. Italianët ngritën kampingun dhe së bashku me fshatarët e punësuar i hynë punës për shpimin e tokës atje ku ajo bulëzonte. Pas disa muajsh punë intensive, rezultati ishte mbresëlënës duke nxjerrë… Naftë. Meqenëse zona ishte pak e veçuar nga fshati dhe se nxjerrja e naftës ishte diçka e paparë, fshatarët nuk u thelluan shumë për të ditur se ku flinte lepuri. Ku ishte shpimi i parë në historinë e Shqipërisë.

Italianët nxorën për disa ditë gati nga tremijë litra në ditë e ambalazhonin në fuçi dyqind litërshe dhe nëpërmjet Vlorës e nisnin për në Itali. Mirëpo kishte një problem tepër madhor, po afronte Lufta e vitit 1920 dhe puna kurrsesi nuk mund të vazhdonte më. Kështu mblodhën “plaçkat” dhe u larguan për Itali, duke mbajtur sekret gjithçka kishte ndodhur në Drashovicë. Pas mbarimit të Luftës diku nga viti 1924 italianët u kthyen përsëri tek vendi i “Arit të Zi”. Tashmë oreksi ishte më i madh, ata zgjeruan zonat e kërkimit për naftë pasi ishin inxhinierë të mirëfilltë. Kërkimet i çuan në zonën e Marinzës. Sipas ligjit ndërkombëtar, e drejta e posedimit i takon atij që e zbulon i pari, kur toka është pa zot, siç ishte Shqipëria në vitin 1918-1920. Pa kontroll territorial. Kjo i ngjan historisë së rumunit Dragan Monesku i cili si bari dhensh në Sardenjë, zbulon një pus gazi dhe u bë pronar i saj. Në vitin 1996 kur e kam takuar personalisht, zotëronte gjigandin Italian “Butan Gaz”. Ato ditë unë e çova Draganin tek ish-kryeministri A. Meksi i cili e joshi duke i mbushur mendjen të hapte pranë ndërmarrjes së lëndës djegëse në Tiranë, një filial të “Butan Gas Tirana”, kot fare, pa pikë rezultati.

KËRKIMET E TË HUAJVE 

Italianët erdhën, por kësaj here ishin së bashku me gjigandin AIPA të naftës e gazit. Me fillimin e punës me zell të madh pronarët e AIPAS po fitonin pa hesap dhe reklamën e bënin të madhe. Kjo ngjalli xhelozi tek kompani Simotra të Aipas, të cilat ishin APOC e Anglisë, apo kompania SFA e Francës. Mall pa zot, kush të donte shponte, merrte dhe dërgonte jashtë. Konkurrenca ishte e madhe, prandaj të dy kompanitë e tjera Angleze e Franceze pas vitesh pune u larguan duke lënë kështu të gjithë pasurinë nëntokësore në dorë të AIPA-s.

Në vitin 1929, AIPA, nxirrte gati shtatë mijë ton naftë bruto dhe nga viti 1934 nxjerrja arriti në nëntë mijë ton Naftë. Në vitin 1946 qeveria Shqiptare shtetëzoi të gjitha kompanitë e huaja që operonin në Shqipëri si në naftë ashtu edhe në sektorët e tjerë të ekonomisë. Më vonë kjo iu besua fillimisht Sovjetikëve e më vonë akoma, Kinezëve. Petrokimia e Ballshit tashmë e vjetruar përpunonte naftën, me parametrat e asaj kohe, megjithëse nafta jonë bruto përmban, sipas specialistëve, squfur tip “ULSD”. Për këtë në paradat që zhvillonte herë pas here byroja Politike, për makineritë e mjetet e blinduara po ashtu edhe për avionët, (për këta në çdo kohë), importonte naftë e vajguri avionësh nga Rumania.

Në fusha të ndryshme pranë objekteve strategjike ndodheshin të sistemuara në çdo kohë rezerva në fuçi dyqind litërshe me naftë e vajguri si….Sardelet në kuti. Bile në një rast në Kinostudio midis fuçive shpërtheu (nuk u mor vesh kurrë), një zjarr aq i fuqishëm sa që disa fuçi dyqind litroshe fluturonin në… Ajër. Nejse, rafineria, grupet e inxhinierëve dhe e teknikëve punonin me kapacitet të plotë pasi qeveria, kryesisht Byroja Politike, e shikonte naftën si një burim të pashteruar të ardhurash neto. Por si në shumë sektorë të tjerë, kur kishte dështime në kërkim-shpimi, sipas Byrosë Politike, e personalisht të Enver Hoxhës, përgjegjësia binte direkt tek ata që udhëhiqnin punën. Më konkretisht, u dënuan si sabotatorë, Lipe Lashi, Koço Theodhosi, Abdyl Këllezi etj., të cilët u eliminuan me vdekje. Në petrokiminë e Ballshit prodhohej naftë e benzinë për makineritë, Mazu, për furrat e djegies, ndërsa në Selenicë Bitumi ishte (edhe sot) me sasi të jashtëzakonshme si elementi bazë për asfaltim të rrugëve. Duhet pranuar fakti që sasi të mëdha nafte, Bitumi, e Benzinë shkonin drejt Kinës si klering për makineritë e pajisjet që dërgonte Kina në kuadër të tregtisë midis dy vendeve. Kina është një vend me mangësi karburantesh prandaj nevojat e saj i plotëson me importe, për këtë është vënë ballë për ballë me SHBA-në për zona influence si në Panama, Venezuelë e së fundmi në Iran. Në vitin 1974 Shqipëria prodhonte afro dy milion e katërqind mijë ton Naftë. Një prodhim goxha i madh krahasuar me kushtet tona, kur edhe specialistët e inxhinierët kinezë tashmë ishin larguar nga vendi ynë. Thellësia maksimale e shpimit të një pusi në vendin tonë arriti gati gjashtëmijë metra.

PUSI NË MARINËZ

Në vitin 1977 u shpua në Marinëz një pus për nxjerrjen e naftës, i cili ishte disi i veçantë. Shpërthimi jo vetëm ishte tepër i fuqishëm, por edhe shumë lartë, disa dhjetëra metra duke u ndezur nga gazi i cili i paraprin gjithmonë naftës. Gjatë daljes pusi ishte i thellë afro tremijë e dyqind metro i thellë. Deri këtu çdo gjë shkoi mirë, tani vinte “Thela mbi bisht”, thotë populli, fikja e pusit i cili gulçonte duke u shfryrë në atmosferë me një flakë të shndritshme, që dallohej me kilometra të tëra! Euforia e qeverisë Shqiptare ishte e menjëhershme, propaganda në gazetën e partisë, “Zëri i Popullit” nuk reshte së shkruari, thuhej se në takimin e pasditeve tek shtëpia e partisë, ku mblidheshin anëtarët e kandidatët e Byrosë Politike, Mehmet Shehu, aso kohe kryeministër i Shqipërisë, në një moment ekstaze kish deklaruar se: “Tani me këtë pus, populli do hajë me lugë floriri”! Faktikisht, fuqia e shpërthimit dhe lartësia e naftës që del në atmosferë gjithmonë tregon që rezerva nën tokë është shumë e madhe.

Inxhinierët e teknikët, organet drejtuese në sektorin e naftës morën menjëherë urdhër që të mbyllnin menjëherë pusin. Një fjalë goje e lëshuar nga zyra. Baza poshtë e shikonte me frikë këtë iniciativë e detyrë e vënë nga partia për shkak të rrezikshmërisë e të vështirësisë që paraqiste mbyllja e pusit.

Në vendin tonë praktikohej gjithmonë hedhja e një sasie të madhe të dheut në grykë të pusit duke i “Zënë frymën”, kjo zakonisht në puset me shfryrje normale bëhej me buldozer. Por, në këtë pus, buldozeri nuk bënte punë, temperatura rreth pusit ishte shumë e lartë, as veshjet e naftëtarëve prej askesti (Amianti) nuk bënin efekt. Mbetej vetëm variant i hedhjes me kamion vetëshkarkues të disa toneve Argjil.

Argjili, është material Monolit, bllok dhe kur bie, bie njësh si një material taposës. Deri këtu eci puna, tani problemi tjetër i radhës ishte, “Thembra e Akilit” kush do drejtonte kamionin me ngarkesë sepse në shumë raste, pas shkarkimit, vala goditëse gjatë taposjes kishte fuqi të madhe duke e flakur tej kamionin si një lodër.

Flaka kërkonte një bllokim të menjëhershëm të flakës së pusit, identike me një bombol gazi e cila ka marrë zjarr duke çuar flakën përpara disa dhjetëra metra, kjo pasi presioni i gazit në brendësi të bombolës është gjashtë Atmosferë. Në pamundësi të mbylljes së rubinetit duhet me patjetër një batanije e lagur e cila duke e hedhur mbi bombol i zë frymën flakës dhe kështu mund të mbyllet rubineti. (Gazin për herë të parë në Shqipëri e kam futur unë, duke e importuar nga “Petrogazi” i Greqisë). Pra, praktika e fikjes së pusit është tampon me emrin Argjil.

Diskutimet në shtëpinë e partisë ishin të shumta, ndërkohë meqenëse ngjarja mori dhenë edhe për shkak të propagandës në shtyp si çështje e ditës, qeveria Italiane i ofroi qeverisë Shqiptare ndihmë me mjete e specialistë për fikjen e pusit. Edhe Sadam Hyseini në Irak, gjatë Luftës së Gjirit u vuri zjarrin pothuajse të gjithë puseve të naftës, por, ishin inxhinierët mjeshtra të Kuvajtit, të cilët i fikën të gjithë pa përjashtim. Edhe Italia kish specialistë (Italia e Franca punonin me Libinë për eksperiencë pusesh). Mirëpo, kujt ia ofronte ndihmën qeveria e Italisë, qeverisë Shqiptare, ndihmë nga një vend kapitalist, mos o Zot, po ne ishim të vetmit në Botë që deklaronim se “Ndërtojmë Socializmin duke u mbështetur tërësisht në forcat….tona”!

DISKUTIMET E BYROISTËVE

Diskutimet mes anëtarëve të Byrosë, (sipas bisedës me ishanëtarin e Byrosë Politike, Haki Toska, gjatë kafesë së radhës), vazhdonin, por tek e fundit, ishte Enveri ai që do vendoste çdo bëhej më tej, ndërkohë ditët kalonin dhe pusi nuk ndalonte së djeguri. Edhe në diskutimet e ndërmarrjes së naftës në Fier, nuk pati ndonjë vullnetar të kryente atë punë të vështirë me rrezik jete. Djegia me ditë të tëra tregonte se sasi të mëdha nafte po shkonin dëm, dhe përse, për faj të partisë e cila nuk pranonte ndihmën e shtetit Italian. Pasi kishin kaluar afro 15 ditë që pusi digjej, njëri nga anëtarët e Byrosë Politike, konkretisht Pali Miska, propozon që ai të shkojë në bazë dmth., në ndërmarrje e t’i japë drejtim këtij ngërçi, të pakuptimtë.

Enveri e miratoi propozimin e Palit. Të nesërmen, ‘Benzi’ i zi, i Pali i Miskës mbërriti në oborrin e ndërmarrjes së naftës në Fier. Kolektivi ishte dyndur në sallën e mbledhjeve ku do fliste Pali Miska. Tavolina ishte e mbuluar me beze të kuqe, një kanë me një gotë pranë rrinin në heshtje. Në sfond ishte parulla: “Ndërtojmë Socializmin duke u mbështetur tërësisht në forcat tona” dhe poshtë saj, i zakonshmi, busti i Enver Hoxhës prej allçie që shikonte nga salla. Hyri Pali, salla shpërtheu në duartrokitje frenetike që vazhduan dy a tre minuta, dërisa Pali, bëri me shenjë: Uluni dhe u ul edhe vet. Pasi u fashitën duartrokitjet dhe u vendos qetësi absolute, kua as “Miza nuk pipëtinte”, e mori fjalën Pali, i cili e filloi me kujdesin e Partisë ndaj naftëtarëve, sakrificave të tyre në terren të vështirë tek puset, ujë, baltë e naftë. Si dhe kujdesin që ushtronte partia ndaj tyre, kaloi në temën e ditës: Si të fikim flakët e këtij pusi kapriçoz?! Diskutimet ishin të shumta, secili jepte një version apo variante si e gjykonte ai. Pati edhe propozime për të kërkuar ndihmën e ndonjë shteti neutral si Libia, ku herë pas here qeveria dërgonte delegacione për eksperiencë apo bazë materiale.

Në kuadër të këtij bashkëpunimi, ashtu si dhe në shumë shtete të tjera, (Kinë, BRSS, Austri etj.), pati edhe dënime si rasti i inxhinierit të talentuar në naftë, Enriko Veizi i cili u dënua vetëm se piu një kafe me një inxhinier nafte Libian, në pushim të diskutimeve. Pasi mbaruan diskutimet, Pali doli në shteg për të cilën kishte ardhur në Fier: – Kush nga ju pranon të ngasë kamionin vetëshkarkues për në grykën e pusit. Qetësia ra si në fillim të fjalës së tij. Shoferët nuk ndiheshin pasi e dinin mirë rrezikun me jetë të atij aksioni. Pali foli e foli për shërbimin ndaj popullit e partisë. Vetëm sa nuk përmendi edhe sloganin: “Edhe jetën japim, për partinë”. Pas 4 orësh, u ngrit një shofer, R. Osmani, i absolute cili kërkoi t’i jepej fjala. Salla ngriu. Tamam si Oliver Tuisti, kur mes të dhjetëra fëmijëve, pasi i kish marrë racionin e supës, kërkoi edhe një racion tjetër. Veçse këtu salla ngriu sepse R. Osmani ishte i rritur dhe kërkonte fjalën. Pali u çel, duket që erdhi lepuri në shteg.

– Urdhëro e fol, – vazhdoi Pali. Ke diçka konkrete ti?
– Po, tha shoferi. Unë dal vullnetar të ngas kamionin vetë shkarkues për në grykë të pusit. Kaq ishte. Shoferi u gjet. Misioni i Palit u krye me sukses. Pali doli i kënaqur nga misioni dhe mezi priste t’i jepte lajmin Enver Hoxhës për zgjidhjen e ngërçit. Pas shtatëmbëdhjetë ditësh djegieje në hava, të nesërmen u përcaktua kamioni, u kontrollua edhe një herë gjendja e tij teknike dhe iu dorëzua shoferit iniciator, për të mos i ngrenë hakun, u tregua trim, duke marrë me sy edhe mundësinë e humbjes së jetës.

Në orën X, kamioni i ngarkuar me disa tonë Argjil u nis drejt pusit, ku më parë në një perimetër sigurie e prisnin punonjësit e ndërmarrjes dhe populli i zonës. Kërshëria, kurioziteti si dhe çudia se çdo të ndodhte i mbante të gjithë me sytë drejtuar nga kamioni, i cili filloi të shkonte drejt pusit me indietro. Shoferi ecte ngadalë nga dalë dhe kur u afrua disa metra para grykës së pusit, si veteran i zanatit të tij, i dha gaz makinës por, njëkohësisht ngriti karrocerinë dhe frenoi në sekond te pusi. Ngarkesa ra direkt tek gryka e pusit, Argjila bllokoi daljen e flakëve por, goditja e valës nuk mungoi, kamioni u shty para disa metra jo vetëm sepse ishte në afolio, por, edhe për fat që vala goditëse erdhi vetëm nga pas, shtyrja ishte e fortë, duke e ngritur kamionin në ajër mbështetur në dy gomat e para. Operacioni doli me sukses. Të gjithë, populli, punonjësit, drejtuesit e ndërmarrjes, të partisë dhe vetë Pali Miska shpërthyen në duartrokitje të forta.

Disa punonjës, kolegë të shoferit, vrapuan duke e nxjerrë atë nga makina e duke e marrë në krahë. Gëzimi ishte i papërshkrueshëm, përqafime e urime të shumta. Pali u afrua dhe personalisht përgëzoi shoferin duke i rrahur shpatullat. Pastaj u kthye nga Drejtori i Përgjithshëm dhe e porositi, që nesër në të njëjtën sallë të ishin gati për mbledhje se do vinte vetë.

Të nesërmen në ora 12:00, Pali zbriti nga ‘Benz’-i dhe u drejtua për nga salla. Duartrokitjet nuk munguan, brohoritjet, “Parti-Enver” nuk reshtnin përderisa Pali bëri me shenjë të uleshin. U vendos qetësia. Diskutime nuk do kish më, fjala do ishte vetëm e Palit, por, se çdo thoshte, një zot e dinte. Pasi foli për heroizmin e shoferit, protagonist i asaj “Aventure”, me rrezik jete, për, kujdesin e partisë ndaj tyre. Për marrjen shembull të të tjerëve nga shoferi në fjalë, u shpreh:

– Partia duke vlerësuar aktin heroik të shoferit të ditës, partia propozon që ai të shpërblehet duke u transferuar nga Parku i Shoferëve të Ndërmarrjes së Naftës, në Parkun e Transportit “TIR”.

“TIR”, ishte ndërmarrje kamionësh për “Transport Internacional”, ku shoferët zgjidheshin jo vetëm si specialistë por edhe me biografi të mirë, dmth., pa cen. Pra, ishte një privilegj. Në pamje të parë sot, nga shofer nafte në shofer transporti duket si diçka e rëndomtë. Por, jo, atëherë shoferi i kamionit “TIR”, Futbollisti, Marinari, Ansamblet, ishin sektorë ku dilje jashtë shtetit.

Shikoje botën me sy. Blije çdo gjë që e shikoje të nevojshme sidomos TV me ngjyra, magnetofonë, hekur për hekurosje, rroba të veçanta, shkurt ato që nuk ndodheshin në Shqipëri. Më e pakta një pako çamçakëz, një palë letra, një stilolaps. Mos e pyet. Dilje nga pylli i errët, për pak kohë, në fushën me lule!! Faktikisht shoferit sipas (Haki Toskës, gjatë bisedës, i ishin propozuar nga Sekretari i Partisë së ndërmarrjes dy variantet:

– Ose të pranonte një shpërblim monetar shoqëruar me një autorizim për TV me ngjyra, ose të pranonte “TIR”-in. sigurisht shoferi kush zgjedhur këtë të dytën, pasi ia dinte mirë vlerën atij sektori. “TIR”-i kryente transport të prodhimeve të fushës Fruta-Perime, por edhe transport të prodhimeve artistike për në panairet ndërkombëtare. Kështu ai filloi punë pranë “TIR”.

Këtu përfundon edhe historia e veçantë e pusit Kryeneç. Ama populli nuk hëngri dot me lugë floriri. Ekonomia pas vitit 1976 kur u prishën marrëdhëniet me motrën e madhe, Kinën, kishte marrë të tatëpjetën. Ballshi tashmë, me teknologji të vjetruar nuk mund të siguronte as pjesë ndërrimi pas marrëdhëniet me Kinën në sektorin e industrisë kishin kohë që ishin në kuotën Zero!

/Gazeta Panorama 

Nga EUGEN SHEHU

Shqiptarët e Kumanovës ata bij të denjë të arbërve të lashtë, kanë qenë dhe mbeten ende sot luftëtarë të vet ekzistimit, të mbrojtjes së traditave më të vyera shqiptare, të përcjelljes së mesazhit për bashkimin natyror me shtetin amë. Filozofia e vet ekzistimit të tyre, në thelb, është filozofia e luftërave pa fund, e sakrificave sublime, për të mos iu nënshtruar asnjë pushtuesi, për të mos u asimiluar prej furive demografike, politike e kriminale të serbëve-bullgarëve e sllavo-maqedonasve. Kur flasim për luftërat pa fund të banorëve të këtyre trevave të Maqedonisë shqiptare, kemi parasysh një lëvizje të tërë për liri e drejtësi në shekullin e kaluar, e cila mori përmasa epokale në luftimet kundër xhonturqve, serbo-sllavëve e bullgarëve, të udhëhequr prej Bajram Vaksincës.

Ky bir i fshatit Vaksinc, mundi të marrë besën e 5000 burrave të rrethinave të Kumanovës, duke u bërë prita ekspeditave ushtarake pushtuese duke provuar se shqiptarët nuk lejojnë dikënd mbi krye. Për disa kohë, emri i Bajram Vaksincës, u bë i njohur deri në oborrin e Sulltanit. Më tej janë Hakul Nikushta dhe Halil Breza të cilët vihen në radhët e para të atyre që kundërshtojnë, të dërgojnë ushtarë në shërbim të ushtrive tjera. Batalione osmane mbërritën nga Shkupi e Manastiri, por trimat ndezën luftën dhe flaka mori qiejt e Kumanovës.

Mandej tërbimi i Portës së Lartë ishte i madh, sepse sipas shembullit të shqiptarëve në këtë trevë, po kundërshtonin të çonin djemtë e tyre ushtarë apo të lejonin shpërnguljet e bashkatdhetarëve të tyre. Ende sot në vise të Kumanovës këndohen këngët e Xhem Sadrisë dhe Halit Brezës, ende sot tregohen vendet ku ata kanë luftuar me çetat e tyre, ku i kanë patur jatakët, ku i kanë varrosur shokët e tyre të llogoreve, ku kanë kënduar pas fitoreve. Gjeneratat kanë përcjellë me dashuri kujtimin e tyre, të bindur se ai nuk do të shihet asnjëherë, por mesazhet do të vazhdojnë.

Mbarimi i Luftës së Parë Botërore, do të ishte për shqiptarët etnikë në Kumanovë, një rreze shprese, ashtu sikundër për gjithë shqiptarët e tjerë që u ndanë prej trungut të shtetit amë mizorisht,në vitin 1913. Ata ndiqnin me vëmendje situatën në Ballkan dhe sidomos pasojat që mund të rridhnin prej vendimeve të Konferencës së Paqës në Paris më 1919. Pa dashur të hyjmë në ato vendime, mendoj se përfundimet e kësaj konference ishin tepër diskriminuese për shqiptarët.

Jo vetëm që kufijtë e vitit 1913 nuk u diskutuan fare, por u bënë edhe tratattiva për copëtimin e mëtejshëm të trojeve shqiptare. Nëse në vitin 1913, Shqipëria u bë preh e fqinjëve të saj, të ndihmuar prej Fuqive të Mëdha, tanimë për të, diskutohej se si të shuhej krejt nga harta e Ballkanit. Të lodhur, të sfilitur nga urrejtja e dhuna gati 6 vjeçare (1913-1919) banorët etnik shqiptarë, në Kumanovë, tashmë ndodheshin përballë rreziqeve të tjera të ekzistencës fizike të tyre.

Periudha që pat kaluar ishte e mbushur me maltretime prej serbëve, sllavo-maqedonasve e bullgarëve, madje këta të fundit patën ndërmarrë edhe nisma konkrete për dëbimin e tyre. Vetë historianët sllav janë detyruar të pohojnë se; “Qëndrimi ndaj kombësive të tjera, e sidomos asaj shqiptare, ishte haptazi i vrazhdë, diskriminues, likuidues”. (R. Terzievski, “Za diskrimatovska politika në bugarskiot okupator VRZ narodnostite vo Makedonija”, Fq. 159 ).

Por Serbia doli e fituar nga lufta e Parë Botërore. Në Konferencën e Paqes në Paris, ajo u mbështet fuqimisht edhe nga Franca e Anglia, me ç’rast jo vetëm që nuk lëshoi territore, por përkundrazi mori të tjera. Largimi i Bullgarëve nga Kumanova, ishte një shpresë shumë e përkohshme për shqiptarët e kësaj treve ngase ky largim u shoqërua me vendosjen e pushtetit të egër sllavo-maqedonas.

Ndonëse ishte në fillimet e organizimit të tij, ky pushtet nuk mungoi të tregonte grushtin e tij të hekurt kundër shqiptarëve të pambrojtur. Kështu, në vise të Kumanovës,në fund të vitit 1919 dhe në fillim të vitit 1920, komanda e Lartë Ushtarake e Beogradit, organizoi mobilizimin e rekrutëve.

Ajo që dihet ishte se këta rekrutë, të përcaktuar sipas ligjeve, do të mobilizoheshin pa dallim race, feje dhe kombësie. Për autoritetet vendore të pushtetit prej shqiptarëve të Kumanovës, qëllimi i tyre ishte tejet i qartë. Ata donin të largonin prej viseve të tyre stërgjyshore, ajkën e racës shqiptare, ata djem e burra të aftë për armë e luftë, për të pasur kësisoj ma të lehtë pushtimin fizik të trojeve tona.

Është e natyrshme që shqiptarët etnik në vise të Kumanovës të kundërshtonin mobilizimin e të rinjve për në armatën e Mbretërisë së Serbo-Kroate-Sllovene. Mandej shumë prej këtyre që ishin thirrur u detyruan të largohen maleve, në Kosovë apo Shqipëri. Në këtë rast, pushteti vendor administrativ vuri sanksionet tejet të rrepta. Vetë shtypi sllavo-maqedonas ka shkruar tekstualisht: “Organet tona civile dhe ushtarake grinden midis tyre në mjaft raste, por ata, shumë shpejt pajtohen kur është fjala për t’i mbajtur shqiptarët, të lidhur zinxhirë”. (Gazeta “Socialistiçka Zora”, 31 mars 1920).

Ngase në fillim të vitit 1920, shqiptarët përbënin një pjesë të konsiderueshme të popullsisë në Kumanovë, sllavo-maqedonasit u përpoqën me çdo mjet për të bërë të padëshirueshme jetën e tyre. Por jo vetëm në Kumanovë. Ajo ishte pjesë e një strategjie të tërë në të cilën përfshihej krejt Kosova dhe Maqedonia shqiptare. Por dhuna në viset shqiptare të Kumanovës ka qenë kurdoherë më e egër, ngase këtu shqiptarët nuk kanë qenë kaq kompakt dhe dominues, si bie fjala në Kosovë, Shkup Tetovë apo Dibër e Strugë, etj.

Ndonëse gjatë Luftës së parë Botërore, Serbia pat kryer në Kumanovë (si në gjithë Maqedoninë shqiptare) dy mobilizime për rekrutë shqiptarë, ndonëse ajo e pat plaçkitur tri herë Kumanovën shqiptare në vitet 1913-1915 dhe 1918, sërish mizoritë sllavo-maqedonase nuk patën prehje. Nëpërmjet ushtrimit të dy pushteteve, ajo detyronte tanimë banorët e Kumanovës shqiptare që të paguanin taksa të shumta dhe të heshtnin përpara padrejtësive, të zbatonin lloj-lloj urdhrash të administratës, deri edhe të mos përdornin gjuhën e tyre.

Sa i përket shkollave shqipe, në këtë periudhë, as që bëhej fjalë. Mendoj se ky gjenocid fizik dhe shpirtëror, pos të tjerave, e ka zanafillën në teoritë famëkeqe të B. Panjevcit, i cili në cilësinë e Sekretarit të Statistikave të Përgjithshme shtetërore, potenconte në vitin 1920 se: “Është e rrezikshme vërtet, shtimi i shqiptarëve në Jug, i cili do të jetë një rrezik permanent për ne serbët. Rreziku sa vjen e bëhet më i dukshëm sepse tek shqiptarët po zgjohet ndjenja nacionale.

Ky zgjim ka kushte të favorshme sepse popullata shqiptare është e banuar në vise kompakte dhe në vend që ajo të asimilohet, siç është dëshira e shtetit tonë, në realitet po ngjan e kundërta, sepse fëmijët e kolonistëve,në vend që t’iu imponojnë gjuhën serbe fëmijëve shqiptarë, po ngjan e kundërta, fëmijët serb, po mësojnë shqipen”. (Politika e eliminimit të shqiptarëve nga trualli i Jugosllavisë së vjetër – “Përparimi” nr. 5 – viti 1979, fq. 433).

Duke e ndjerë veten të fuqishëm për të vepruar sipas qejfit me shqiptarët, Mbretëria Serbo-Kroate-Sllovene, që në vjeshtën e vitit 1919 ndërmerr një plan të gjerë strategjik ushtarak. Madje këtij qëllimi i ka shërbyer dislokimi në Shkup i Armatës së Tretë, e cila kishte në përbërje elementë të duhur politike dhe ushtarake, me ç’rast parashihej një goditje e rreptë dhe e shpejtë kundër shqiptarëve.

Veçmas në Maqedoninë shqiptare, kjo goditje të ishte tejet e rëndë po të kemi parasysh ngjarjet e vitit 1918. Ndonëse diku e kam cekur çështjen e Armatës së Tretë të Shkupit, mendoj se shtabi luftarak i saj ka patur kurdoherë si objektiv të vetin, të padiskutueshëm, zhdukjen masive të shqiptarëve nga trojet etnike, e ndofta edhe më tej, etnocidin dhe gjenocidin ndaj shqiptarëve në gadishullin ballkanik.

Ëndrrat e Carëve serb për të arritur në ujërat e Adriatikut, sikur gjallëroheshin prej aradheve të inkuizicionit serb në shekullin e XX-të. Kështu që, me pretekstin e mosparaqitjes në ushtri apo fare pa pretekst, në vise të Kumanovës, në marsin e vitit 1921, disa xhandarë i mësynë shtëpive të shqiptarëve, në Hotlë, duke rrëmbyer bagëtinë dhe krejt sendet me vlerë.Kur dikush nga pleqtë e fshatit u foli se ky është një akt kriminal dhe vepër hajnash, xhandarët me egërsi shtinë në batare plumbash mbi 80 vjeçarin e Hotlës, duke e lënë të vdekur në vend.

Po në fshatin Hotël, në shtëpinë e Beqë Shabanit, kur dëgjuan një fëmijë duke pëshpëritur në gjuhën shqipe, ata nuk ja kursyen plumbat e, më tej i kallën zjarrin kullës. Nëse dikush nga kryefamiljarët shqiptarë në viset e Kumanovës, kish patur kundërshtime edhe me nëpunësit më të thjeshtë të administratës civile, xhandarët shkonin brenda në shtëpi dhe pasi i rrëmbenin atij gjënë e gjallë e sende të tjera me vlerë, i lidhnin dhe i shpinin në burgjet më të largëta dhe famëkeqe të Mbretërisë Jugosllave.

Kështu, nga një raport sekret i komisarit të jashtëzakonshëm të Shkupit,dërguar eprorëve të vet në Beograd më 11 prill 1920,thuhet pos të tjerave se në rrethin e Kumanovës ishin qëlluar e vrarë pa gjyq dy shqiptarë kryengritës, ndërsa tre të tjerë, me gjithë familjen ishin dërguar nëpër burgje. Burgjet serbe për popullsinë e Kumanovës shqiptare, do të përbënin më tej një tjetër dimension të tragjedisë së kombit tonë.

Ngase askush nuk i mbronte, shqiptarët dergjeshin aty në vite, të pafajshëm dhe vetëm kur dikush prej të afërmve paguante bakshishin ai mund të shkonte një ditë pranë shtëpisë, për të jetuar burgun e madh të dhunës dhe shovinizmit serb. Në shtatorin e vitit 1921, kur Beogradi shoven e pa se masat kolonizuese nuk mund të arrinin në mënyrë të menjëhershme objektivat, urdhëroi Komandën e Armatës së Tretë të Shkupit për kryerjen e masakrave në krejt Maqedoninë shqiptare, përfshi edhe territoret e Kumanovës.

E vërteta është se kjo masakër, nis më parë në trevat e Kërçovës, Gostivarit, Tetovës e Shkupit, ku shqiptarët ishin tejet kompaktë në pikëpamje demografike. Ndërsa dy aradha të Aramtës së Shkupit, vijuan në Kumanovë një kontroll të imët nëpër fshatra duke evidentuar se ku ishin familjet shqiptare, çfarë marrëdhëniesh kanë ata me pushtetin civil dhe ushtarak duke përgatitur dhunën me qetësi dhe sipas një plani të hollësishëm.

Kështu, në vjeshtë të vitit 1921, në fshatrat shqiptare të Kumanovës, mësynë dy batalione të Armatës së Tretë të Shkupit, të armatosura deri në dhëmbë. Urdhri i tyre ishte i prerë, asnjë këmbë shqiptari të mos shkele tokën e Kumanovës. Veçmas, u mësynë fshatrat në rrëzën të Karadakut siç janë; Llojani, Likova, Sllupçani, Hotla, Matejci etj.

Për ditë e net të tëra, nuk pushonte zjarri i kullave dhe tymi përzihej me barotin e pushkëve. Serbo-sllavo-maqedonasit, në tërbimin shtazarak të tyre, nuk kursenin as gratë dhe as fëmijët e djepit. Një korrespondent i huaj, pjesëmarrës në ato luftime, lidhur me këtë masakër shkruan: “Taktika luftarake e serbëve në Maqedoni ka marrë karakterin e një masakre të përgjithshme, pothuaj të tmerrshme. Ushtria po zbaton një taktikë shkatërrimtare, barbare në kulm.

Sipas tregimeve të ushtarëve dhe oficerëve, në mes të Kumanovës dhe të Shkupit janë vrarë mbi 3000 shqiptarë…! Fshatrat shqiptare janë krejtësisht të djegur. Populli po gjurmohet nëpër shtëpitë e veta dhe po i vrasin si minjtë. Militaristët serb, këtë gjueti njerëzish, e kallëzojnë me një lëvdatë të jashtëzakonshme”. (Arkivi Qendror i Shtetit – Tiranë. Fondi “Komiteti Kombëtar i Mbrojtjes së Kosovës”, Dosja 35/2, fleta 4). Memorie.al

AT GJERGJ FISHTA O.F.M. (1871 – 1940)

Kjo ndoshta asht poezija ma lirike e mbarë këtij libri, n’ atë kuptimin e ngushtë qi merr fjala. Asht nji lirikë qi zbulon shumë ndiesi të botës së mbrendshme të Poetit. Subjekti i saj paraqitet mjaft i pacaktuem. Mbas mendimit tim Poeti në ketë karm – në ketë trajtë si paraqitet sot hartimi – nuk pat nji vehtje të caktueme. Ai ndoshta – shka ka të gjitha gjasët – së parit desht të shprehë ndiesit e dhimbës për këtë apo atë vehtje të caktueme, por, në përshkrim të hartimit, erdh tue e çveshë prej çdo veçansije, e kështu e idealizoi aq, sa, ai shpirt i lum, për të cillin s’ ishte kenë toka por Qiella, i bahet qendër n’ atë ravë të thepisne, qi sheklli e nji dishir Lirijet ia kishin shtrue gjallimit të tij. N’atë vorr zemra do t’ i ndezej, si Lekës të Madh në vorr t’ Akilit, kah punët e mbara e kah burrnija, e prej se kishte me shkepun hovin kah punët e mëdhana.

Engjulli i Zotit, qi bri vorrit do t’ i sillte fuqitë mizore, do t’ ishte njiheri edhe Zana frymzuese e Poetit. E atëherë pa u frigue do të prehte zhgjetat e zjarrta, për t’ ia lëshue njerzimit kundër vesit, e do të ndertojë kangët kreshnike, për t’ i diftue botës se shka vlejnë armët në dorë të Shqyptarit. Kështu, shohim se me kangë të veta do të ndertojë mbi atë vorr nji përmendore të madhnueshme, së cillës nuk do të kishte se shka me i ba rryma e moteve. Zanat do t’ ia rrethojshin vorrin me lule e do të rritshin për rreth selvija. Shtegtari i lodhun, ulë me pushue, do t’ i uronte paqë e qetësi e do t’ u flitte për té të bijvet, qi kanë me nxjerrë kangë e me i gdhenun  emnin mbi lisa, tue e ba kështu të pavdekëshme. Në ketë lirikë ndihet ndikimi i leximit të poetve tjerë, sidomos italijanë.

Asht botue së pari në Pika Voeset (1909). Dorëshkrimi i parë i pat humbë.

                                                                                                                     (At Pal DODAJ 1941)

N’ atë rrahe t’ dekne mbrenda vorrit t’ errshem

Tash pluhun jé. Ata dy sy t’ janë errun,

Ku qiella prirej me sa hana e diella

Terthores s’ eper m’ sharte vrejn t’ njerzimit!

5.         T’ janë sosun fjalët e ambla e plot urti,

E ai zâ t’ asht kputë, i cilli bite m’ zemer

Si kumbë liret t’ tingllueshme, qi prej s’ largut

Ndihet tue ra, kur dora e prekë e msueme!

Ehu! Po; “deka, qi baras m’ derë t’ pellazvet

10.       Trokllon, si m’ trinë t’ kolibavet,” ku i vorfni

Me lot njomë buken, ty edhe ajo ké dera

T’ troklloi, e ti kalove porsi voesa

E natës kalon, kur dielli bjen me shndritun

Mbi kobe t’ dheut. Sot permbi vorr t’ kanë bijtun

15.       Hithat e madergona! ‘I Kryq dullijet,

Qi e pershpirtshme nji dorë t’ a vu té kryeni,

Nder to ka hupë, as tjeter send trishtimin

E vorrit nuk t’ a zbutë, posë va’jt  t’ trishtueshem

Të hutit t’ natës, qi neper curra t’ malit

20.     Dhimbshem në rreze t’ hanës rrin tue gjimue!…

Njai grumbull gursh, qi m’ vorr t’ randon persypri,

Vetë gjaksorit t’ pashpirt, qi mbyti nierin,

Lugat i duken, n’ hikë kah t’ bjen nget vorrit,

Edhe t’ perqethët atë botë i shkon n’per zemer.

      Po, a thue, krejt deka n’ asgjasend t’ perpini

E, posë se do kocijsh edhe ‘i grusht pluhen,

Nuk t’ la tjeter? Jo! N’ prehen t’ Amëshuemit

Pjesa ma e mirë e jotja ka fluturue

Me gzue n’ dritë t’ qiellvet, ku pushon dishiri

30.     I nierit t’ drejtë, si drita m’ sy të kthiellun.

Po, po, se pertej vorrin shpirti i nierit

Gjallon per jetë! Njeky mendim i ambel

Deken e zbutë e vorrin ban t’ pelqyeshem.

Kur zemren fa’i  s’e grisë. Prej ktij mendimi

35.     As vet per ty s’ lotova shum, kur ndjeva

Se diqe: Se n’ ma  t’ miren lule t’ motit

E lae ti ketë shkreti, ku shuen e Drejta

E paudhnija, ku sundon mizore;

Ku i zhyemi m’ vese sod me dorë dhunuese

Vesin shinon me Theta t’ zi, e selija

M’ rrashta t’ pergjakshme t’ njerzvet m’ kambë, ku mbahet.

Ehu! Po, se Shpirti i yt, kulluet si rrezja

E diellit, qi perfton lulet e erandshme,

Kur bora dehet, s’ mujt me e bajtë qelbsinen

45.     E randë t’ ktij sheklli t’ zi; por fletët i rrahi

Kah jeta e dytë, ku Njai qi rruzullimin

N’ themel e dridhë veç me ‘i vetimë t’ qerpikut:

Amshon n’ lumni shka Atij t’ i ket pergja.

                              S’ kjé toka, jo, per ty kjé qiella!

50.     E tash, qi vetë jam tue ravisë kto karta,

Ti, kushedi, n’ per vrrije t’ amëshueme

Shkon tue kerkue per lila e drandofille,

Qi s’ dijn me u veshkë e ndreqë me ta kunora,

Per me u lulzue mandej nder t’ zjarrtat valle,

55.     Qi neper vrrije rrijn tue kndue t’ Parrizit:

Ku, fletët e arta bashkë kryqzue me Engjuj,

Kndon Zotit lavde n’ per ylbera t’ qiellit;

A, marrë krejt n’ t’ pam t’ s’ hyjnueshmes faqe t’ Zotit,

Porsi m’ pasqyrë t’ kulluet skjyrton shestimin

E rruzullimit, vu prej s’ epres Mende,

E cilla n’ t’ kenun sendet thirri t’ tana

Prej hijevet t’ kthellueshme t’ asgjasendit,

kur bani Ajo furin me heshtë t’ thellimit,

E me ‘i fuqi t’ pamatne prapi terrin

E pakthellimit, qi atje n’ t’ skajshmet megje

T’ ktij sheklli ndihet mnershem tue gjimue,

Kah per ledhe plandoset t’ rruzullimit.

E aty, n’ atë dritë plot ambelcim dashtnijet,

Qi porsi lum i kjartë prej Atit t’ Dritvet

Gjithkah dikohet neper verë t’ Parrizit,

Shpirtent e lum krejt m’ rreze tu ‘i pershi,

T’ kthiellta ti i prirë t’ vertetat, t’ cillat Hyji

Desht t’ muzta nierit me ia lanun t’ shkrueme

Nder fletë t’ hyjnueshme t’ t’ amëshuem Ungjillit.

Oh! Sa e sa herë, kur n’ mbrame shuen natyra,

E tjeter s’ ndihet, veç se rryma e prronit,

Qi permallshem gurgullon n’ per rrâjë e curra,

Un, lodhë mbi letra t’ t’ dijshemvet t’ kahmotit,

Mbas t’ cillvet fjalen rrij tue lmue shqyptare,

Dal në dritsore me kundrue shatorren,

Qi i Lumi t’ kthielltë ia vuni rruzullimit,

E kqyri hyjt, qi thue, se njaq sy Zotit

Flakojn mbi dhé – kushdi, per me felgrue

Nierin, qi egrue ma fort prej mneres s’ territ,

Perbluen punë t’ mbrapshta: – e atë botë mendoj per ty.

E, ku t’ a shoh ma t’ flakshem tue xhixhillue

Nji hyll, aty selin un tham me vedi,

Ti do t’ a késh, e syt m’ atë hyll pa da

I nguli, e m’ bahet si me t’ pa. Me emen

Un t’ thrras atë botë n’ per terr. Nji vaj bylbylit,

Qi permallshem nder gemba rrin tue kja

Fatin e vet, a ndoshta, zojt e dashtun,

Jehonë m’i bahet t’ grishunit; e m’ duket

Se bisedoj me ty!… Nuk dekka i miri,

Jo kurr; e sidomos nja’, i cilli ‘i zemer

E len mbrapa m’ e ankue. Prej vorrit t’ errshem,

Gjumin e dekës ku ai ban, na i flet mendimit,

Ambel edhe na nzitë kah punët e mbara,

E n’ mende t’ onë gjallon. – Kur Aleksandri

     Prej Bregut t’ Matës ngallnjyes u kap kè vorri,

Ku shuen idhnimi i Prisit t’ Mirmidonvet,

Qi atje nen Shé vorfnoi me aq djalë Ekuben,

Iu ndez aty flakë zemra kah lumnija.

Mbi njat vorr, po, u betue me ngulë flamurin

N’ skaj t’ dheut, e prej selis me i zdrypun mbretent;

E atëherë perpara tij tanë bota shuejti.

Mue edhè, qi sheklli e nji dishir Lirijet

T’ thepisne raven m’ ia kanë shtrue gjallimit,

Mue, po, edhe zemra mbi vorr t’ and t’ pervujtun

M’ ndezet kah punët e mbara e kah burrnija.

Permbi vorr t’ and, po, xâ të fortë me e mbajtun

Besen e dhanun – e miqasin e zanme;

Per Fé e per Atme n’ ball me i dalë rrezikut:

Të ligshtit doren me ia njitë e t’ fortin

Mos me e gledhue; kur t’ jet me u thanë e drejta.

Mos me i shmangë syt prej cakut, n’ t’ cillin mendja

Dishron me u kapë, as kurr mos me u ligshtue

Ndersa t’ vishtira, qi t’ na sjellin motet.

Po, po! Se pré’ atij vorri kam me shkepun

Hovin kah punët e mdhana. Ai Kryq dullijet,

Mneren e vorrit qi t’a zbutë, Ai qanderr

Ka me m’ kenë nder salvimet, Engjlli i Zotit,

Qi rojës besnik fuqit t’i  pruen mizore,

Gjumin e dekës në vorr mos me t’ turbullue,

Dér qi të shkimen n’ qiellë e hana e dielli

E t’ ngele moti e sheklli mbarë t’ rropposet,

E t’ vije dita e gjyqit t’ rruzullimit,

Ai ka per t’ m’ kenun Zana. E atëherë pa u tutun

Zgjetat e prehta e t’ zjarrta kam me i prehun,

Qi kundra vesit do t’ ia lshoj njerzimit:

Atëherë un kangët kam me i ndertue kreshnike,

Me t’ cillat botës un do t’ ia la të shkrueme

Se shka viejn armët besnike n’ dorë t’ Shqyptarit.

E me kangë t’ mija ‘i permendar t’ madhnueshem

M’ vorr t’ and kam per t’ ndertue, të cillin moti

Me fletë të ngrita kot ka per t’ a rrahun;

Pse, si curr, qi n’ mjes t’ detit rreh tallazi,

Edh’ ai njashtu do t’ jesë nder gjire t’ motit

Qi bumbullojn mbi faqe t’ rruzullimit.

E atëherë prej bjeshkvet kanë me u djergun Zanat

E me të njoma vjollca e drandofille

Vorrin kanë me t’ vallue, e kanë me rritun

Me shum kujdes per qark selvija t’ blerta;

E shtektarin mundqar, qi n’ ato hije

Ka me xan vend, me ndalë pak gja t’ dihamet.

Kanë me kallzue se sa pjesë qiellet vrâni

Deka n’ atë vorr. E atë botë i largë shtektari

Të lehtë dhén ka me t’ urue, e t’ paqta e t’ buta

Shinat e boren: e, kur m’ male t’ veta

T’ dredhojë ké stani, fmis ka me i kallxue

Shka ndjeu per ty. E fmija e atij aso bote

Emnin t’and kanë per t’ kndue, e vrrini e bjeshka

Gjithmonë i ri, tue njehë furit e mnershme,

Ambel prej emnit t’ and kanë me jehue.

Me maje t’ briskut kanë me shkrue mbi lisa

Me shkrola t’ njohtne veç e prej barivet:

Kanë me u rritë lisat, perse spata as rêja

S’e prekin landen, ku asht ravisë ai emen:

E tu’ u rritë lisat kanë me u rritun shkrolat;

E kshtu ma t’ kjarta mbas disa qindvjetve

Nipat ma t’ vonët kanë me i këndue, e emni

Sa t’ bjerë dielli tokës ka me t’u kndue.

      1909                ________________________

Shënime nga Fritz Radovani (F.R.): Mashumëse katerdhetë vjet kishin kalue kur më ra në dorë edhe njëherë ky libër për me e lexue. Tash, edhe e kopjova. Kujtojshe nga Prof. Gasper Ugashi një mendim: “Lahuta e Malësisë asht vlerësue edhe nga të huejt për vlerën e madhe që ka si poemë epike, por koha do të vlerësojë ”Mrizin e Zanavet” si kryeveper të Lirikave në letersi shqipe e, njëkohësisht poezinë – Nji lule vjeshte – si kryevepër të krejtë krijimtarisë së At Fishtës. Ajo poezi zenë vend në letersi botnore edhe për një arësye tjetër, pse mbrenda saj ka shpërthye shpirti i Fishtës në drejtim të një “ylli”, që asht i padijtun por i kuptueshëm…”.

Asht fat i madh që Rinia Shqiptare sot kalon në duert’ e saj këto vepra!

                    Melbourne, 20 Prill, 2026.

Mbresa dhe kujtime, qëmtuar nga talimet me Imzot Iriné Banushin

E kisha takuar shumë vite të shkuara, kur akoma nuk i kisha mbushur 12 vitet, Imzot Iriné Banushin. Kishte ardhur në shtëpinë tonë të na bënte një vizitë. Ishte shumë i hijshëm i veshur me atë rason karakteristik të priftërinjëve ortodoksë dhe me kamillafin në kokë. Sapo hyri, nga mënyra se si e pritën me përzemërsi të posaçme, e pashë se ishte i njohur i vjetër i prindërve të mi. Mbasi e hoqi kamillafin dhe u ul në divan, avash avash filloi nga biseda. Në sytë e mi filloi të zbehet përshtypja e asaj pamjes së parë të zymtë edhe përse jo dishka të frikëshme që kisha krijuar për mysafirin. Buzëqeshja e tij tejét e ngrohtë dhe e çiltër, (që vetëm kush e ka njohur nga afër Iriné Banushin e ka parasysh ), përfundimisht e shkriu akullin dhe sa më shumë që ngrohej biseda kryesisht ndërmjet babait tim dhe mysafirit, aq më me interes e ndiqja atë. Tema e bisedës u bë shumë joshëse për fantazinë time kur filluan të bisedojnë për Imzot Nolin.

Kishte kohë që kisha mësuar përmëndësh “O Flamur gjak   ”,  “Bajram Curri”, “Luigj Gurakuqi”, si edhe vjersha të tjera të poetit tonë të madh dhe pikërisht ato ditë im atë më kishte dhënë detyrë shtëpie, (veç detyrave të shkollës), të bëja një hartim për Fan Nolin. Kështu që, si pa rënë në sy, po i përpija me veshë edhe me ndjenja replikat që shkëmbeheshin. Im atë nxori dhe filluan ti lexojnë me Imzot Irinéun letërkëmbimet e tim eti me Nolin dhe kryesisht u përqëndruan në disa kalime të shkruara nga Noli që u bënë thelbi i bisedës së tyre e ku, e mbaj mënd mirë, flitesh për pikëpamjet liberale me tendenca socialiste të Imzot Nolit. Kështu erdhi një çast kur Imzot Irinéu u shpreh pak a shumë – sa do të dëshiroja të mund t’a gjykoja Nolin në praninë e tij e të shihja se si do t’a mbronte ai qëndrimin kundërthënës të tij herë si patriot i skajshëm e herë si përkrahës i idéve socialiste …e pra, internacionaliste – Në këtë çast biseda u ngroh shumë dhe nuk ishte aq mirëdashëse për atë person që ne i a mësonim përmëndësh vjershat me frymë tejet patriotike. Kështu im atë e pa të udhës që mua të më çonte me detyrë në dhomën time. E mbaj mënd si sot se urdhërin e babait, ( i cili nuk bëhej dy), e zbatova pa vonesë. Por, me t’u gjetur në dhomën time i merrnin padrejtësisht nëpër këmbë të drejtat e të rinjëve, ndaj faktit që nuk vetem, me përfshiu një mllef i madh ndaj babait, ndaj rregullave të shoqërisë që isha më i madh në moshë, e ku mbaj mënd se kundër kujt tjetër, dhe vendosa që Imzot Irinéu qëndroi edhe kund nja dy orë të tjera në bisedë me tim atë para nga vendimi që mora, kërshëria nuk më linte të tregohesha indiferent, ashtu siç se të largohej. Unë nuk e nxorra kokën nga dhoma ime, mbaja inat. Pavarësisht e kisha vendosur. Kështu që, gjoja si pa i dhënë rëndësi punës, e pyeta më vonë babanë rreth pikëpyetjeve që më kishin lindur për Imzot Nolin. Përgjigja e tij më ka mbetur e gjallë në kujtesë: Njerëzit kanë anë pozitive si edhe negative, gjatë jetës së tyre, e kjo veçanërisht për ata që e shkojnë kohën me punë e jo me llafe. Kjo ka bërë që vepra dhe puna e Imzot Nolit të kritikohen. Por kije parasysh se ai ka qenë nga ata që nuk e kishte shokun për punë. Dhe mbaje mend mirë se Imzot Noli ka anë shumë, shumë pozitive e këto ti duhet dora dorës t’i mësosh. Të tjerat leri, nuk kanë se ç’të duhen ty sot për sot. E me këtë pohim rreth Nolit kureshtja e ime jo vetëm që nuk u shua, por përkundrazi parasysh u bë akoma më e ndezur fare.

Me ardhjen në pushtet të komunistëve, jeta na u bë aq e ndërlikuar sa që kureshtja për – gabimet e Imzot Nolit u zbeh shumë, për të mos thënë se u shua Me babanë, veç takimeve disa minutëshe prapa hekurave të burgut të tmerrshëm të Burrelit, kurrë më nuk pata rast të takohesha se ai i mbylli ditët e tija me grevë urije në atë ngrehinë famëkeqe emri i së cilës akoma sot më rrëqeth mishin! Kaluan kështu shumë vite. Kisha shkuar me shërbim në urën Vajgurore ku ishte prishur gjeneratori elektrik i kantierit të Rruga-Urës. Mbasi e riparova, duke ngrënë darkë në kantjer, një teknik i ndërmarrjes tregon se sa i bukur ishte Manastiri i Kolonjës së Lushnjës. Me që unë do të nisesha të nesërmen të kthehesha në Tiranë dhe e kisha të gjithë ditën përpara, vendosa të kthehem e t’a vizitoj manastirin. U vendos, u bë. Aty nga ora 10 e paradrekes arrita tek porta e Manastirit. Ishte e hapur. E lashë motoçikletën pranë portës së madhe të oborrit të Manastirit dhe u futa brënda. Një burrë m’u afrua e mbasi më pyeti se ç’desha, më shoqëroi në mjediset e Manastirit, por më tha: – Me uratën nuk e besoj se do të flasësh dot se ka ardhur sekretari i parë i partisë i rrethit, shoku Qemal Myrseli, e ai e ka merak t’a ngacmojë uratën,- e mbasi më hodhi një sy zhbirues, vazhdoi, -po edhe urata ama, nuk është se i a përton. I akthen një për një … ndonëse është si i internuar këtu. Biseda e tij nuk mëpëlqeu, dhe duke patur frikë se mos qe ndonjë provokator, e kalova si pa kuptuar dhe fillova t’a pyes për manastirin e pastaj nuk e zgjata edhe ika për Tiranë pa pyetur se si e kishte emrin urata në fjalë. Disa ditë më vonë, duke biseduar me një zonjë ortodokse, mikeshë e ngushtë e familjes tonë, i zura në gojë vizitën që kisha bërë në Manastirin e Kolonjës. Ajo menjëherë më pyeti si ishte Hirësia e Tij, Imzot Iriné Banushi? Unë shtanga. E ndërsa zonja DhoraÇoka vazhdonte të më pyeste, unë isha përhumbur dhe nuk i a falja vetes që ekisha humbur rastin të sqaroja, mbas kaq vitesh, se e kur s’do, s’do .ç’kishin biseduar im atë me Hirësinë e Tij Irinéun rreth Fan Nolit. Mirëpo, si i thotë populli – Kur do, do, e kur s’do, s’do.Kaluan edhe disa vite të tjera. Ndërkohësisht më kishin transferuar me punë në Lushnjë në ndërtimin e hekurudhës Rogozhinë – Fier. Më thërret një ditë drejtori dhe më thotë: – Inxhiner, (kështu e shqiptonte ai fjalën), na kanë sjellë të punojë si llogaritar tek ne një prift. Që të mos t’i bijen në qafë kam menduar t’a caktoj tek kantjeri juaj i transport makinerisë ku kontaktet me njerëzit i ka më të pakëta e kështu edhe ti e ke më në kujdes. Quhet Iriné Banushi dhe e bëjnë njeri të mirë. Mua mu çel fytyra gjë të cilëndrejtori, Pirro Stefa, që ishte burrë jashtëzakonisht i mirë, e vuri ré dhe unë i thashë se – Hirësinë – e kishim mik të families.

-Tashti nuk ka më Hirësi, se i a mbyllën manastirin – tha drejtori, – por Irineu do të punojë si llogaritar e ne t’a trajtojmë mirë, e mbylli bisedën ai. Atëhere dërgoi e thirri Imzot Irinéun. U çel dera dhe hyri brënda një burrë i thyer në moshë, domosdo i veshur civil dhe që, me Hirisinë e Tij që mbaja mënd unë, kishte të përbashkët vetëm shikimin e ëmbël që kurrë nuk e kisha harruar! Ai domosdo nuk kishte se si të më mbante mënd. Drejtori na paraqiti dhe shtoi – … hajde Iriné se inxhinerin e ke djalë miku- Gëzohem tha Irinéu me atë buzëqeshjen e tij të ëmbël dhe heshti. U nisëm atëhere të shkojmë në zyrat e kantierit. Sapo dolëm, më thotë Imzot unë e dija që ti punon këtumore bir, se ma ka thënë Dhora e Çokave, po kurrë nuk do të ma kishte marrë mëndja se do të më caktonin të punoja me ty. Zoti është i madh e ka si duket edhe për mua. Po shyqyr që jemi në marrëdhënie zyrtare e kështu kemi mundësi të bëjmë muhabet pa rënë në sy. Kije parasysh se në sy të tjerëve do të të thërras – inxhenier Mërgimi – e kështu edhe ti e ke më kollaj të më ndihmosh në rënça ndonjëherë ngushtë. Por mos gabo edhe ti e më thirr Iriné e në asnjë mënyrë kështu siç po më drejtohesh tashti me – Hirësi harroje këtë titull. – Atëhere i thashë se unë kisha një jetë të tërë që e prisja rastint’a takoja dhe thuaj se e kisha humbur shpresën. Dhe i a kujtova bisedën me t’im atë të cilën e mbante mënd fare mirë, ndonëse e kishte harruar detajin se unë nuk kisha qëndruar t’a dëgjoja të gjithë zhvillimin e bisedës. Atëhere më tha – do të kemi rast të bisedojmë gjatë e gjerë për Imzot Nolin. –

E vërtet, aq sa e kisha ëndërruar t’a takoja qoftë edhe vetëm për pesë minuta Iriné Banushin e t’a pyesja lidhur me kureshtjen time që kishte ngelur e pashuar, pata rast të punoj gati një vit e gjysëm me të e kësisoj mësova nga ai shumë lidhur me Imzot Nolin e patjetër që edhe shumë e më shumë rreth problemesh karakteri shpirtëror dhe etik. Një ditë, tek po hanim drekë bashkë, më thotë: -Dëgjo Mërgim. Pikëpamja ime rreth Imzot Nolit ka ardhur duke ndryshuar aq shumë, në vite, sa që më vjen turp nga vetja se sa i cekët, i nxituar e ç’është edhe më e keqja, sa kategorik kam qenë. Megjithatë e falënderoj Zotin që, së paku dora dorës, më poqi dhe mendimet e mia tani janë shumë më objektive në saje të tolerancës që më mëkoi. E kështu biseda mori një rrjedhë të qetë ku më dukej se Imzot Irineu ishte njeriu i thjeshtë dhe unë meshtari të cilit ai po i rrëfehesh.. Me këtë rast Imzot Irineu më tregoi se si njëzet’e tre vite të shkuara, gjatë ati takimi me babanë tim Irinéu ishte treguar më i ashpër nga ç’duhej në gjykimin e Nolit. Së pari, për vetë faktin se si meshtár i dukej se duhej të ishte më tolerant. Kurse nga ana tjetër,… duke mos qenë yt atë i të nëjtit besim, më dukej se nuk duhej të lejoja që ai të mbronte shkelje të normave të besimit tonë. E me këtë rast kishin shkëmbyer mendime, të cilat nuk përputheshin, lidhur me faktin se përse Noli kishte zgjedhur pikërisht Katedralen Ruse të ShënKollit për t’u dorëzuar prift, ose si Noli ka mbajtur korrespondencë me komunistin Llazar Fundo, ose si Noli pranon e thotë se Mbreti Zog po deshi të punojë ndershmërisht dhe me njerëz bashkëpunëtorë të ndershëm e për hir të Shqipërisë, duheshin harruar të shkuarat, etj. etj. Dhe Imzot Irinéu vazhdoi : – Kalova humë vite vuajtjesh por njëkohësisht fitova edhe përvojë nga vetë jeta. Tashti vërtet e shoh se Imzot Noli ka bërë edhe gabime, se i gjallë dhe i gabueshëm ka qenë. Por tani, duke i drejtpeshuar rrethanat e njëkohësisht duke i shikuar me sy kritik edhe të gjitha gabimet e bëra si edhe të pabëra nga unë, (ku jo rrallë vetëm rastësia më ka ruajtur pa i bërë), e shoh se ndaj punës kolosale që ka bërë Imzot Noli gabimet e tija mund edhe të mos përfillen.

-Një ditë shkojmë me Irinéun në Kantierin e zhavorreve në Rrogozhinë, me që ai mbante llogarinë e transportit të zhavorrit në trasénë e hekurudhës që ndërtohej. Ishte tejet i mërzitur nga shpërdorimi që shihte si edhe nga pagesat fiktive që u jepeshin ekskavatoristëve si edhe shoferëve. Rrugës në kthim, i them : Ç’ke që të shoh kaq të mërzitur, Iriné? Kthehet e më thotë: – Nuk kam as hallin tim, as tëndin e as të gjithë atyre që nuk e duan komunizmin e sipasojë po i vuajnë pasojat. Por e kam hallin e masës së komunistëve injorantë si edhe të asaj pjese të popullit që akoma beson në ditën kur komunizmi do t’i bëjë të gjithë të barabartë dhe të mirëqenë. Ajo ditë nuk ka se si të vijë kurrë. Komunizmi është i mbështetur mbi themele të gabuara! Prona e ashtuquajtur e përbashkët është ajo që do t’a përmbysë komunizmin! Edhe predikimi i vënjes së interesit të përgjithshëm mbi atë vetjak nuk është gjë tjetër veçse mjet për të nxitur urrejtjen e të skamurve ndaj të kamurve, e të pazotëve ndaj të zotëve e kështu me radhë. Por kjo nuk vazhdon dot gjatë. Nuk e sheh se si secili në kantier mundohet si e si t’a zhvatë shtetin, pra vëndin e tij? Kështu ngjet në secilën ndërmarrje, ekonomi bujqësore, fabrikë a uzinë qoftë e kështu me radhë. Për historinë nuk janë asgjë dhjetë, pesëdhjetë apo njëqind vite. Një pikë ujë janë. Por e keqja e madhe qëndron në faktin e pasojave që do të lerë komunizmi kur të vijë dita që të shembet ! –

Me kaq po i mbyll këto pak kujtime për këtë njeri vërtet të shquar. E quaj veten fatlum që e njoha si edhe e konsideroj nder që e kam patur mik. Në të vërtetë për të do të kisha shumë se ç’të shkruaja, por do të dilja nga kuadri i një shkrimi gazete. Por nuk mund të le pa e përshkruar edhe një rrethanë të veçantë e cila mbresa të thella e të pashlyeshme ka lënë në ndërgjegjen time. Ishte viti1968. Një fjalim nga ata programatikët e diktatorit e acaroi tejet luftën e klasave. Me Imzot Irinéun filluam t’u shmangeshim takimeve jashtë pune. Më vjen një ditë në zyrë për një çeshtje pune.E pyes Thuamë Iriné. Po të mund të ktheheshe edhe një herë pesëdhjetë vite mbrapa, ç’rrugë do të kishe zgjedhur në jetë? Do të ishe bërë meshtár? Ai Iriné që aq i ëmbël ish e sytë e të cilit vetëm dashuri për bashkëfolësin tregonin, u ngurtësua. Sytë e tij të kaltërt u ftohën. Mbasi heshti disa çaste duke më shikuar në sy por pa më parë mua, sepse shikimii tij më depërtoi dhe kush e di se ku u preh, mu përgjigj: – Pa as më të voglën

mëdyshje, prap rrugën që kam zgjedhur do të kisha marrë së rishmi !-

Unë u preka shumë. U ngrita, i dhashë dorën dhe sinqerisht e përgëzova për stoicizmin e tij. Më përqafoi e të pushtuar, u përlotëm që të dy. Në atë çast hapet dera e zyrës dhe hyn Vasil Sylari, shefi i llogarisë, i cili kur na pa, jo vetëm që u prek shumë por nuk harroi të nxitonte e të thosh… e di që ju lidhin shumë kujtime dhe një miqësi e vjetër e trashëguar që nga gjyshi yt, inxhenier, por amani kujdes se edhe muret kanë veshë. Mbas një pushimi të shkurtër  Irineu vazhdoi e më shpjegoi përse e kishte për nder rrugën kishtare që kishte zgjedhur. Ai kishte qenë mësues i gjuhës shqipe në Gjimnazin e Tiranës. Përkushtimin ndaj meshtarisë e kishte zbatuar vetëm e vetëm që t’u kundërvihej               trysnive dhe intrigave që bënin sllavët ortodoksë nga veriu e gjithashtu edhe grekët ortodoksë nga jugu. Këta shtete kufitarë me ne, e përdornin fenë si mjet përçarjeje kombëtare. Vetë Irineun e fusnin në kategorinë e – shkjeve -, (pakicave ortodokse në Shkodër), të cilat i quanin pakica sllave (?). Në vazhdim të bisedës Irineu pohoi me mllef armiqtë tanë shekullorë sllavët e organizuan komunizmin në Shqipëri pikërisht për të na gëlltitur si komb. Stalini, ai dështak i Seminarit Ortodoks të Tiflisit, ai kriminel me damkë që nuk la bashkëluftëtar të tij pa pushkatuar, gjeti pasues besnik në dhunë edhe krime Enver Hoxhën në Shqipëri. E ky, për t’a nxitur përçarjen në popull se i shërbente qëllimeve të tija të luftës së klasave, bën hesap kë quajti kreun e Kishës Ortodokse ? Paisi Vodicën*, një injorant e të degjeneruar të ashtuquajtur prift ortodoks, i biri i të cilit ishte prokuror i përgjithshëm dhe zbatues besnik i rrugës së krimeve ndaj atdhetarëve të përkushtuar. Prandaj e kam për nder që iu kundërvura, me aq sa fuqi kisha, synimeve përçarëse dhe agresive ndaj vëndit tonë të fqinjëve tanë, armiqve tanë shekullorë ! –

-…Kështu erdhi edhe dita kur mbaruan punimet e hekurudhës dhe ndërmarrja u transferua në Elbasan. Iriné Banushin e emëruan në ndërmarrjen e ndërtimeve kurse mua në SMT. Duke mos punuar më së bashku si në një kohë, ku takimet tona justifikoheshin, domosdo edhe lidhjet tona u rralluan derisa një ditë edhe Hirësia e Tij, Imzot Iriné Banushi i mbylli ditët e tija tokësore. Por duke qenë se Ai bën pjesë në atë plejadë njerëzish shumë të nderuar e nga të cilët secili ka se ç’të mësojë, nuk ndjehesha i qetë derisa t’i shkruaja këto radhë të qëmtuara nga kujtimet e shumta që kam nga periudha që punuam së bashku.

Shënim: Këto kujtime ua kushtoj vëllezërve Sylari, të ndjerit Andrea, Vasilit si edhe së ndjerës mëmës së tyre, që aq shumë e deshën dhe iu gjëndën në Lushnje Imzot Iriné Banushit.

*Paisi Vodica, i ati i Josif Pashkos.

Nga DASHNOR KALOÇI/ Edhe pse kanë kaluar 44 vite nga ngjarja e 26 shtatorit të vitit 1982, kur diku në bregdetin e Divjakës zbarkoi e ashtuquajtura “Banda Xhevdet Mustafa”, si dhe mbi 35 vite nga shembja e regjimit komunist, ku janë bërë publike me dhjetëra dëshmi e dokumente arkivore për atë ngjarje, përsëri ajo mbetet e mbuluar me mister dhe e vërteta rreth saj ende ka mbetur e pazbardhur plotësisht. Madje pa e ekzagjeruar aspak, mund të thuhet se “Banda Xhevdet Mustafa”, është një ndër misteret më të mëdha të regjimit komunist të Enver Hoxhës dhe pasardhësit të tij Ramiz Alia, përgjatë 45 viteve të sundimit të tyre. Pikëpyetjet më të mëdha dhe kryesore rreth saj, lidhen jo vetëm me rolin e Sigurimit të Shtetit në përgatitjen dhe sjelljen e saj në Shqipëri, por edhe me qëllimin apo misionin primar që kishte e ashtuquajtura “Banda Xhevdet Mustafa”! Pra: “vrasjen e udhëheqësit kryesorë të Partisë”, (gjithnjë sipas versionit zyrtar të asaj kohe, e artikuluar gojarisht dhe shkruar edhe nga vetë Enver Hoxha), por edhe me mënyrën se si u paraqit dhe veproi ajo pas zbarkimit në bregdetin e Divjakës; duke filluar që nga pamja e tyre e jashtme (veshjet dhe armatimi), apo duke eliminuar fizikisht disa persona, të cilit nuk e rrezikonin aspak rrugëtimin e tyre drejt Tiranës, gjë të cilat siç dihet, çoi dhe në dekonspirimin e tyre!

Lidhur me sa më sipër, ka aq shumë pikëpyetje dhe mistere, saqë do të duheshin shkrime të tëra dhe përsëri çdo analizë e bërë, nuk do të ishte shteruese! Madje mund ta shtojë edhe më shumë “mjegullën” që ka mbuluar atë që nga 26 shtatori i vitit 1982, kur ajo zbarkoi diku në bregdetin e Divjakës. Nisur edhe nga kjo, si dhe interesin e madh që ka pasur dhe vazhdon të ketë për të ashtuquajturën “Banda Xhevdet Mustafa”, në vazhdën e dëshmive si dhe dokumenteve arkivore që kemi publikuar në afro 35 vite nga shembja e regjimit komunist, në këtë shkrim po publikojmë disa dokumente arkivore të nxjerra së fundmi nga fondi i AIDSSH-së (Autoriteti për Informimin e Dokumenteve të ish-Sigurimit të Shtetit), të cilat publikohen për herë të parë dhe me faksimilet përkatëse nga Memorie.al.

DOKUMENTI SEKRET ME INFORMACIONIN E PUNËTORIT OPERATIV ENVER ZENELI, ME DËSHMITË E DHËNA NGA ISH-ZV. MINISTRI I MBROJTJES NAZAR BERBERI, LIDHUR ME URDHRIN E DHËNË NGA KADRI HAZBIU, PËR TË DËRGUAR NJË HELIKOPTER NË DIVJAKË

SEKRET

                                                                                            Ekzemplar i vetëm

                                                                                         Tiranë, më 11.2.1983             

                                          INFORMACION

Më datën 11.2.1983, nga ana e Zv. ministrit të Punëve të Brendshme, shokut Zylyftar Ramizi, u thirr Nazar Berberi dhe iu kërkua të jepte sqarime rreth urdhrit që ka dhënë më datë 26 shtator 1982, për të dërguar një helikopter në Divjakë. Ai fillimisht u pyet se për çfarë arsye ka dhënë urdhër për të bërë gati një helikopter më datën 26 shtator 1982? Pse e kërkoi? Ku do ta niste? Kush kish dhënë urdhër për këtë problem?

Nazar Berberi tha se më kanë dhënë urdhër në disa raste që helikopterët të shkonin me shërbim, vetëm kur janë kërkuar nga Ministria e Shëndetësisë, për arsye sëmundjesh të rënda. Përveç këtyre rasteve unë nuk kam dhënë asnjë urdhër, për asnjë destinacion tjetër. Me gjithë insistimet tona, që ai të jepte shpjegime për këtë problem, ai ngulte këmbë që nuk i kujtohej që më datë 26 shtator të kishte dhënë një urdhër të tillë dhe se përveç rasteve të sëmundjeve, s’kishte dhënë urdhër për asnjë rast tjetër.

U thirr sh. Pandeli Berberi dhe ja tha në sy Nazar Berberit, duke i thënë që: “Më 26 shtator 1982, rreth orës 9.00, juve me keni urdhëruar që të bëhet gati një helikopter, pastaj më vonë e keni analluar këtë urdhër”! Nazar Berberi hiqej sikur nuk i kujtohej dhe mbas shumë debatesh ai tha se: “Më kujtohet se atë ditë që u zbulua banda e Xhevdet Mustafës, isha në Ministrinë e Mbrojtjes Popullore.

Do hyja në mbledhjen e organizatës bazë të Partisë së Drejtorisë së Kuadrit. Atë ditë Veli Llakaj ishte në zyrë. Para dreke, orën e saktë nuk e mbaj mënd, por duhet të ketë afërsisht aty nga ora 9.00 e mëngjesit, më thërret Veli Llakaj dhe më urdhëron që të bëhej gati një helikopter, që do të shkonte në Divjakë të Lushnjes, sepse ishte diktuar një diversant dhe meqenëse ai ishte futur në një vend që nuk mund të kapet, duhet të shkonte një grup kimie, që të hidhte lëndë helmuese me veprim të përkohshëm.

Veli Llaka më tha se Kadri Hazbiu atë ditë kishte qenë në Elbasan dhe andej e kishte urdhëruar të bëhej gati një helikopter për në Divjakë. Siç më tha Veliu, Kadri i kishte thënë atij që në helikopter të shkonte dhe Enver Lagji, së bashku me helmet me veprim të përkohshëm. Në prezencën time, Veli Llaka, urdhëroi Enver Lagjin që të gjente këtë lloj helmi e, të nisej urgjent bashkë me drejtorin e Institutit të Kimisë në Ministrinë e Mbrojtjes Popullore.

Enver Lagji shkoi në Institutin e Kimisë dhe në Brigadën e Parë u vonua shumë se nuk po gjente helme të tilla dhe kur u kthye, nga Veliu u dha urdhër që të mos nisej helikopteri, se sipas Veliut banda u asgjësua. Unë sapo mora urdhrin nga Veli Llaka, mora në telefon sh. Pandeli Berberi, rreth orës 9.00, (datë 26.9.1982), dhe i thashë të bënte gati një helikopter”.

Kur i thamë se pse nuk dha shpjegime që në fillim për këtë problem, Nazar Berberi filloi të thoshte se: “Nuk m’u kujtua ky rast, por jo se s’desha t’jua thojsha”!

PUNËTORI OPERATIV

                             ENVER ZENELI

DOKUMENTET SEKRETE ME EKSTRATIN E RAPORT-INFORMACIONIT TË DEGËS SË BRENDSHME TË RRETHIT GJIROKASTËR, PËR BANDËN E XHEVDET MUSTAFËS, E CILA ZBARKOI NË DIVJAKË MË 26.IX.1982

                                                                                                 SEKRET

                                                                                    Ekzemplar i vetëm

                                                                                  Tiranë, më 27.12.1983               

                      Ekstrakt

Nxjerrë nga informacioni i Degës së Punëve të Brendshme Gjirokastër, Nr. 60/10, dt. 6.12.1982

“…Edhe kjo bandë që u kap me kryetar Xhevdet Mustafën, nga qeveria jonë ishte urdhëruar të kapeshin të gjallë, por bashkëpunëtori Kadri Hazbiu i shtypi me tank që të mos diktohej për vete. Ata kishin për qëllim udhëheqësin e Partisë. Me një variant ta vrisnin, tjetri ta helmonin, e me variantin e tretë ta çonin të gjallë në Bashkimin Sovjetik.

(Foto Barka nga Bodrishta, në PP, TA)

Oficeri i Drejtimit

                          Pandeli Pando

Sh. Ylli

T’i jepet detyrë Gjirokastrës, të sqarojë se nga i di ky person këto gjëra, e të na informojnë.

26.1.1983                     Enver Zeneli

DOKUMENTET SEKRETE ME EKSTRAKTIN E RAPORT-INFORMACIONIT TË DEGËS SË BRENDSHME TË RRETHIT GRAMASH, LIDHUR ME FJALËT QË QARKULLONIN PËR BANDËN E XHEVDET MUSTAFËS

                                                                                             SEKRET

                                                                                  Ekzemplar i vetëm

                                                                               Tiranë, më 27.12.1982               

                      Ekstrakt

Nxjerrë nga informacioni i Degës së Punëve të Brendshme Gramsh, Nr. 5/8, dt. 13.11.1982.

“….Kadri Hazbiu, ç’e do që u kap, se ai desh të bënte punën e madhe. Ai nuk donte ta vriste udhëheqësin kryesor, po sikur udhëheqësi kryesor të vriste veten?! Shkopi që do t’i jepesh udhëheqësit, ishte përgatitur pjesë pjesë nga jashtë dhe do të mbushej me lëndë eksplozive. Kadriu do t’ja jepte dhuratë, po ç’e do që u zbulua…”.

(S…M…, shtresë e mesme, me arsim 8-vjeçar, i këshilluar në 2/B, vjeç 38).

Oficeri i Drejtimit

                             Pandeli Pando

Shoku Ylli

T’i jepet detyrë Gramshit, të sqarojë se nga i di ky këto gjëra e, të na informojnë.

26.1.1983                                     Enver Zeneli

DOKUMENTET SEKRETE ME EKSTRAKTIN E RAPORT-INFORMACIONIT TË DEGËS SË BRENDSHME TË RRETHIT POGRADEC, LIDHUR ME FJALËT QË QARKULLONIN PËR BANDËN E XHEVDET MUSTAFËS

                                                                                       SEKRET

                                                                            Ekzemplar i vetëm

                                                                         Tiranë, më 27.12.1982               

                      Ekstrakt

Nxjerrë nga informacioni i Degës së Punëve të Brendshme Pogradec, Nr. 17/8, dt. 15.11.1982.

“….Më ka thënë një shok nga Starova, se kur erdhi banda e kriminelit Xhevdet Mustafa, kishte vajtur edhe Kadri Hazbiu dhe Xhevdet Mustafa i kishte thënë Kadriut se ti më solle në Shqipëri, kështu që Kadriun e zbuloi Xhevdet Mustafa dhe kështu ka ardhur koha të bëhet luftë, por po nuk u bë, edhe tani s’ka për t’u bërë më, por sivjet me siguri duhet të pëlcasë luftë…”!

(Një element në 2/A, për llogari të Degës së I-rë)

Oficeri i Drejtimit

                             Pandeli Pando

DOKUMENTET SEKRETE ME EKSTRAKTIN E RAPORT-INFORMACIONIT TË DEGËS SË BRENDSHME TË RRETHIT GJIROKASTËR, LIDHUR ME FJALËT QË QARKULLONIN PËR BANDËN E XHEVDET MUSTAFËS

                                                                                                     SEKRET

                                                                                          Ekzemplar i vetëm

                                                                                        Tiranë, më 10.1.1983               

                      Ekstrakt

Nxjerrë nga informacioni Nr. 18, dat 4.1.1983, dërguar Degës së Punëve të Brendshme Gjirokastër

“…Edhe banda që u kap, kish urdhër që të kapeshin gjallë, por Kadri Hazbiu, si bashkëpunëtor i tyre, i shtypi me tank, që të mos diktohej vetë ai. Ata kishin si qëllim për eliminimin fizikisht të udhëheqësit kryesor të Partisë, ose ta çonin të gjallë në Bashkimin Sovjetik”.

Pandeli Pando

Shoku Pandeli Pando

Këto informacione serioze, na i vononi! Përse?! Përse i copëtoni! Kush e ka dhënë këtë informatë! Ç’masa janë marrë?!

Drejtoria e I-rë

                                 Zylyftar Ramizi

Shoku Ylli

Materiali të vendoset në dosjen e armikut Kadri Hazbiu. Në shënimin që ka lënë shoku Zylyftar.

Të njoftohet shoku Pandeli Pando: i cili duhet të informojë për masat që janë marrë.

Edhe ne duhet të kemi dijeni, se nga i di ky këto gjëra, kush ja thotë?

26.1.1983                     Enver Zeneli

Shoku Hekuran

Janë bërë gjëra të çuditshme.

Platforma nuk ndalon të informosh shokun Enver, për këdo e për kë del gjëra të dyshimta. Byroja Politike e ka vendosur Platformën e, prej saj e shokut Enver, merren udhëzime çfarë të bëhet më tej, për të bërë verifikimet e nevojshme./ Memorie.al

20.1.1983                  Zylyftar Ramizi 

Nga ALBERT RAMAJ

Për fëmijërinë e Dom Zef Ramajt kemi shumë pak informata. Dom Zefi u lind më 8.1.1882 në Stubëll të Epërme (Komuna Viti) dhe vdiq më 25.12.1914 në Shkup, prindërit e tij ishin i ati Pali dhe e ëma Çila, kishin 6 djem dhe dy vajza. Zefi ishte fëmija i pestë i tyre. Në vitin kur u lind Dom Zef Ramaj, Stublla e Epërme kishte 24 shtëpi dhe 149 shpirtra (banorë), shumica katolikë shqiptarë, përveç 2 shtëpive që ishin kritpokatolikë me 10 shpirtra. Stublla i përkiste në këtë kohë famullisë së Cërngorës – Letnica, apo siç quhej; Montenegro di Scopia. Zefi duhet të kishte vizituar vitet e para të shkollës në Prizren. Kurse 9 vite të tjera vizitoi në Shkodër, 5 vite të shkollës ‘Normale’ dhe 4 vite të tjera në kolegjin Ksaverian, filozofi dhe teologji, deri në vitin 1905.

Kërkesës së Imzot Troksit, që kandidatët e Ipeshkvisë së Shkupit të shkolloheshin, të studionin në Innsbruck, Austro-Hungaria iu përgjigj pozitivisht. Në këtë universitet studiuan dhe studentë të tjerë nga të gjitha trojet shqiptare. Njëri nga ta ishte edhe Zef Ramaj.

Ky, më 26.9.1905, bashkë me katër shqiptarë të tjerë, nën përcjelljen e Dom Nikollë Ashtës, arriti në Innsbruck. Shpenzimet e udhëtimit dhe qëndrimit i kishte paguar Austria. Studentët, përveç rrobave në trup, nuk kishin gjë tjetër me vete kur arritën në Innsbruck.

Vendi prej nga vjen Dom Zef Ramaj shënohet “Albania”. Ndër studentët shqiptarë që kishin studiuar atje janë edhe Martin Berisha nga Peja, Françesk Karma nga Tivari, Shtjefën Kurti nga Prizreni, Marjan Glasnović nga Janjeva, Lazër Shantoja nga Shkodra etj. Këtu do të shënojmë edhe disa nga dokumentet që gjenden në arkivin shtetëror e që kanë të bëjnë me studentin e atëhershëm, Zef Ramaj nga Stublla.

Më 24 prill 1906, rektori i konviktit, P. Michael Hofmann, informon për katër studentët shqiptarë: Berishën, Gjergjin, Ramajn dhe Karmën. Ai thotë se këta po përparojnë jo vetëm në gjuhën gjermane, por edhe në studime. Rektori i seminarit në Innsbruck, P. Michael Hofmann S. J., datë 25 korrik 1907, njofton se; tashmë Berisha, Karma, Ramaj e Gjergji i kishin përfunduar studimet dhe se ishin kthyer në Prizren, ku dhe do të shugurohen për meshtarë.

Më tej, rektori flet për ndarjen, që siç thotë, ishte e rëndë për ta, por që shpreson të mos shkëpusin lidhjet dhe për raporte të mira të të sapo kthyerve me përfaqësuesit austro-hungarez ne vendlindjen e tyre. Rektori kishte paguar shpenzimet e udhëtimit për kthimin e tyre në vendlindje, sikundër edhe për gjërat e nevojshme për meshë të parë për katër kandidatët e, për gjëra të tjera që kishin kërkuar vetë studentët shqiptarë.

Një dokument që kemi marrën nga arkivi i konviktit teologjik, “Canisianum” të Innbruckut, shënohet se nga aty Dom Zef Ramaj kishte shkuar në Prizren më 8 korrik 1907. Më tej, shkruhet për të se; “ishte shumë i gjallë, fisnik”. Sipas të njëjtit burim, mësojmë se dom Zefi ishte shuguruar për meshtar në Prizren në muajin korrik 1907.

Konsullata austriake në Prizren, përmes zëvendës-konsullit Prochaska, më 29 korrik 1907, njofton se Imzot Troksi kishte shuguruar Dom Zef Ramajn nga Stublla e Dom Martin Berishën nga Peja dhe informon edhe për caktimin e Dom Zef Ramajt “Cooperator” në famullinë e Shkupit, pra ndihmës i famullitarit të atëhershëm (të Shkupit), Dom Ndue Bytyqit.

Sipas burimeve austriake, Dom Zefi fillimisht ishte emëruar “cooperator” (ndihmës-famullitar) e më vonë famullitar i Shkupit. Ai ishte edhe mësues në shkollën shqipe pranë famullisë së Shkupit, sikundër edhe në shkollën e Hekurudhës (një shkollë elitare për kohën, ku mësonin edhe fëmijët e diplomatëve të huaj). Shkolla shqipe (për meshkuj dhe femra), pranë Kishës Katolike në Shkup, kishte ekzistuar qysh para vitit 1889.

Prej vitit 1893, me kërkesën e Gjon Kajtazit, mësues i kësaj shkolle, atë e ka përkrahur financiarisht Austro-Hungaria, me një shumë-vjetore prej 500 frangash. Mësues në këtë shkollë ishin: Gjon Kajtazi, Nikollë Rrota, Mate Logoreci, një mësues për gjuhën turke, Gaspër Beltoja, Gapsër Mikeli, Dom Zef Ramaj, dy motra, murgesha nga Zagrebi, njëra prej të cilave ishte Protegjena Bekes (Bekaj) nga Stublla (Protegjena Bekaj është tezja e babait të autorit të këtyre rreshtave).

Më 31 janar 1911, konsullata austriake e Shkupit, njofton se një grup ortodoksësh nga Maqedonia, më saktë nga Kumanova, kishin shkuar tek Argjipeshkvi Lazër Mejda, tek Dom Pashk Krasniqi, famullitari në Ferizaj, por edhe tek Dom Zef Ramaj në Shkup, për t’iu treguar se dëshironin të kalonin në katolicizëm dhe se për këtë kërkonin mbështetjen dhe ndihmën e tyre.

Të sqarojmë se fjala është për besimtarë ortodoksë maqedonas dhe jo për komunitetin katolik të ritit bizantin, i cili jeton edhe sot e kësaj dite në territorin e Maqedonisë (sidomos në Jug të Maqedonisë, në Strumicë).

Në raportin e datës 24.3.1911, konsulli Heimroth njofton se Dom Zefin e kishte vizituar një nëpunës për t’u informuar nëse pas kërkesës së ortodoksëve maqedonas për konvertim në katolicizëm, fshihej ndonjë interes a përfitim material? Më 8 mars 1914, kishin shkruar edhe një letër shumë interesante në gjuhën italiane, lidhur me rastin e konvertimit të 60 familjeve ortodokse maqedonase në katolicizëm.

Më 1 dhjetor 1913, raportohet për problemet që kishin besimtarët katolikë në Shkup, e sidomos ata që ishin në Kryesi të Këshillit të Kishës. Kështu, Rrok Prenk Berishën, një arpunues, pasi e kishin dënuar me shumë të mëdha në të holla, organet lokale serbe e kishin kërcënuar që ta lëshonte vendin, përndryshe do ta burgosnin.

Këtë e bënin nën pretekstin kinse të aktivitetit e të intrigave politike të Rrok Berishës. Do thënë se Rrok Berisha (i një familjeje 14 anëtarësh), besimtar i Dom Zefit, atëbotë ishte një figurë në zë në Shkup.

Po ashtu, ai kishte miqësi dhe bashkëpunim edhe me Alandro Kastriotin, pretenduesin e fronit shqiptar të asaj kohe, që jetonte në Paris. Me depërtimin e Rrok Berishës dhe të njerëzve në zë, siç njofton konsullata e Austro-Hungarisë, organet serbe dëshironin dobësimin e elementit katolik shqiptar në Shkup.

Famullitari Dom Zef Ramaj, informon konsullatën se Rrok Berisha, me familjen vet 14 anëtarësh, do largohet së shpejti nga Shkupi në drejtim të Durrësit. Më 3 prill 1914, konsullata austro-hungareze raporton për vizitën që iu kishte bërë dom Zef Ramaj, në fakt ai po këshillohej me ta për gjendjen e re politike. Konsulli njofton edhe për interesimin e Dom Zefit se si duhej të vepronin shqiptarët katolikë për çështjen e shtetësisë e të shërbimit ushtarak, meqë besimtarët e tij do të ballafaqoheshin me kërkesën e organeve zyrtare, për t’u deklaruar nëse përcaktohen për shtetësi turke apo serbe.

Konsulli i shpjegon Dom Zefit se me Marrëveshjen e paqes mes Serbisë e Turqisë, të datës 9 mars, nuk ishin të rregulluara çështjet në fjalë për shqiptarët katolikë, por vetëm për myslimanët (të cilët nuk obligohen për të shkuar shërbimin ushtarak serb). Dom Zef Ramaj, njofton se shumica e shqiptarëve katolikë të Shkupit, të gjendur në këto rrethana, po e mendojnë largimin nga vendi i tyre.

Më 11 prill 1914, konsullata austriake informon për marrjen peng të trenit të linjës Prizren-Shkup. Në këtë tren kishte qëlluar edhe Dom Zef Ramaj (që po kthehej nga Prizreni), i cili dëshmon për vrasjen e një personi. Sipas Dom Zefit, në tren ndodhej edhe inspektori i policisë, Cerovic (i njohur për kohën), i cili pyetjes së Dom Zefit; se pse ndodhej në këtë tren, Cerovic kishte përgjigjen: “rastësisht”.

Dom Zefi njofton se për ngjarjen në fjalë i ngarkuan shqiptarët, më saktë Jusuf Tabian nga Tetova me njerëzit e tij dhe se organet e shtetit kishin dërguar 200 xhandarë, për t’u marrë me rastin. Meqë Dom Zefi kishte udhëtuar me këtë tren, për konsullatën e Austro-Hungarisë ishte krejt e qartë, se kush e kishte bërë rrëmbimin e trenit. Më vonë, pikërisht ky inspektor Cerevic kishte kërcënuar Dom Zef Ramaj dhe disa meshtarë tjerë për shumë gjëra, bile edhe largimin e Dom Zef Ramaj nga Shkupi.

Konsulli i Austro-Hungarisë në Shkup, lajmëron se kishte marrë pjesë në festën e Korpit e të Gjakut të Krishtit në Ferizaj. Meshën, me urdhër të Ipeshkvit Lazër Mjeda, e kishte udhëhequr Dom Zef Ramaj, në kocelebrim me At Zadrimën. Konsulli kishte marrë pjesë me uniformë zyrtare në meshë, të cilën e cilëson shumë të denjë, sikundër edhe pjesëmarrjen dhe paraqitjen e popullatës shqiptare katolike.

Dom Zef Ramaj kishte shërbyer në Shkup prej vitit 1907 deri më 25 dhjetor të vitit 1914, kur dhe kaloi në amshim. Kishte jetuar dhe vepruar në Shkup, në një kohë shumë të vështirë, në kohën e Perandorisë Osmane, me të cilën kishte probleme jo vetëm administrative, sidomos më 1910, kur organet lokale dëshironin që në pronën e Kishës Katolike, të ndërtonin rrugën. Pas rënies së Perandorisë Osmane, problemet vazhdojnë me serbët, gjatë luftërave ballkanike, kur gjendja e shqiptarëve, sidomos e atyre katolikë në Shkup, ku kishte shërbyer si meshtar e mësues, ishte tej mase e rëndë.

Organet lokale turke provonin ndërtimin e një rruge në Shkup, e cila po u ndërtua, prek dhe një pjesë të oborrit të kishës. Dom Zefi i kishte shpreh shqetësimin dhe i kishte kërkuar ndihmë për këtë rast edhe konsullatës së Austro-Hungarisë.

Dom Zefi, më 20.6.1910, kishte parashtruar ankesë edhe pranë organeve turke, që rruga të mos ndërtohej siç kishin planifikuar ata, meqë rruga prekte edhe diku 570 metra katror të Kishës, ndërkohë që autoritetet lokale turke, nuk kishin paraparë ndonjë kompensim.

Konsullata e Austro-Hungarisë e sheh të arsyeshme kompensimin e pronës së kishës nga ana a organeve lokale turke. Argjipeshkvia e Shkupit kishte fat të madh, me emërimin e Imzot Mjedës në krye të saj. Ai ishte një prijës i vërtetë shpirtëror në kohëra mjaft të vështira për popullin e Argjipeshkvinë, siç ishin Lufta e Parë dhe e Dytë Ballkanike, si dhe Lufta e Parë Botërore.

Gëzimin e madh për emërimin e Mjedës në krye të Argjipeshkvisë Shkup-Prizren, e tregon edhen jë shkrim i Dom Zef Ramaj, botuar në “Elçija e Zemres s`Krishtit” më 1910, ku shkruan ndër të tjera edhe këtë: “Ishte nji vjet e gjysë qi kishim mbetë pa Barii, pa Priis, e sakt qi fort t`vshtiirshme kiene për ne kto dit vorfnimit.

Por i Lumi Zot ne e mram na ngushlloi, tui na zgjedhë për Argjipeshkëv nji njeri qi e kishte për zemër, e i cili prandei s`muite mos me ken edhe për zemër t`onë. Po, i Lumi Zot na ngushlloi tui na çue për Argjipeshkëv Emzot Lazer Mieden. Veç na diim se sa kemi dishrue me pasë nji Barii, e sa na u knaq zemra, kuer ndieme se ky do t`ishte Emzot Lazer Miedia e, me sa dishiir e kemi pritë!

Te tan Meshtarija me popull mbarë a gzue, kuer kaa ndije se njimend do t`na vite. Famullija e Shkupit e pat nafak me kenë e para me e pritë ket Zotnii çuemun prei Zotit, per me na rregullue, e kio famullii tui ja diit Zotit per nderë u mundue me e pritë saa maa mirë qi t`muite.

Prei Sarajevet i Shndritshmi Zotnii me tel na baike me diitë diten qi do t`mriite, e at herë, nji ditë përpara t`ardhunit, me pushtlla t`posaçme u dha fiala t`tanve shpii per shpii` si shqyptarve si t`hujve, (t`tan bashkë janë 140 shpii) se me 4 ndanorit kishte për t`ja mrii Argjipeshkvi i rii Emzot Lazer Miedia, e qi t`urdhnoishin me dalë me u pritë n`Stacion t`udhës hekrit. Njimend burrnimi mar duel; graat e fmija ishin mledhë n`oborr t`Kishës”. / Memorie.al

Kushdo që me automobil udhëton  përgjatë  autostradës I-94 në qytetin Harper Woods, nga secili drejtim që të udhëtojë, diku djathtas, ose majtas (kur vjen nga krahu i kundërt), do të shquajë një minare. Po doli nga autostrada, i shtyrë nga kureshtja, do të shohë se përbrinjë minares së thjeshtë shtrihet një ndërtesë mjaft e madhe që së toku me minaren përbëjnë xhaminë shqiptare të Imam Vehbiut! E në qoftë se kureshtja është edhe më e madhe dhe nuk mjaftohet me kaq, atëhere hulumtimi duhet të shtyhet thellë në vite kur me nismën e Imam Vehbiut, të mbështetur nga familje shqiptare myslimane që banonin në Detroit dhe rrethina, u vendos që me ndihmën e Zotitt ë ngrihej kjo faltore shqiptare.

Imam Vehbiun, në atë vit të largët 1949, disa familje shqiptare nga Detroiti, vendosën t’a ftonin me anën e një letre që të vinte e të ushtronte shërbesat fetare në këtë skaj të largët të botës. E kishin mësuar, krejt rastësisht, (me që atëhere edhe udhëtimi trans-atllantik zgjaste me javë), se diku në Misirin e largët ishte diplomuar në fakultetin e teologjisë një imam shqiptar, e për më tepër edhe bir i Myderrizit të ndeuar të Shkodrëd e më vonë Myfti i Krujës si edhe në vazhdim Myfti edhe i Vlorës, Ismail Hakiut. Disa thoshin”… sikur sa gishti i këmbës Myftiut Ismail Hakiut të jetë i biri, i mrekullueshëm do të jetë.” Kish edhe ca zëra më mirë të informuar, të cilët u referoheshin lajmeve të marra nga korrespondenca e tyre, se Imami i ri, jo vetëmqë ishte bir i denjë i Myftiut dhe i kishte mbaruar studimet me nota maksimale, por kishte  edhe dhuntinë e posaçme të ishte edhe shkrimtar  dhe shqpërues i talentuar, E siç do të shprehej ndonjë fatalist, ishalla kishte qënë e shkruar që Imam Vehbiu t’a linte për gjithmonë Kajron e nxehtë  e të vinte të shërbente në Michiganin e ftohtë!

Nuk e pati të lehtë Imami i ri këtë vendim. Kur e mori letrën e cila brënda përmbante ftesën nga Amerika, ishte krejtësishti papërgatitur për një përzgjedhje të tillë. Fillimisht,  kujton sot mbas 50 e ca vitesh Hirësia e Tij Imam Vehbiu, nuk po e hapte zarfin e ardhur nga përtej oqeanit. Në Amerikë nuk njof kërkënd, mendonte me vehte Imami i ri, kush të ma ketë nisë këtë letër? E kështu i mëdyshur, me duar jo shumë të sigurta, e hapi atë letër leximi i së cilës, kurrën e kurrës nuk e përfytyronte dot se do t’a fuste në mendime aq të thella! Mëndja, e cila nuk njeh kufinj e as pengesa natyrore, kaptoi dete, male e krahina dhe shkoi e u ndal tek shtëoia e tij e lindjes në Shkodrën e largër por edhe aq të dashur. Kujtoi , si nëpër ëndërr, ditën kur mbas mbarimit të shkollës fillore e kishte pyetur i ati: -Cilli kish me kênë dishiri yt për mësime mâ të nalta?. Dhe djaloshi i ri i ishte përgjigjur të atit, pa u stepur, se donte të shkonte në Medrése. Kujtonte pastaj se si Ismail Hakiu, ai Myderiz aq i nderuar dhe i respektuar, i kishte thënë:-… maj vesh bir’i êmi, të përkushtuemt e jetës shërbesave fetare âsht i lidhun me shumë detyrime e pak të ardhuna. Mêndoje mirë para se t’a marrish kët vêndim.-Mirëpo Vehbiu i ri e kishte ndarë mëndjen, kishte shëmbull të gjallë të atin, e njihte dhe e respektonte shumë Sali Efendi Myftinë, kishte dëgjuar nga i ati për Hafëz Ali Korçën dijetar e patriot i shquar, për Hasan Tahsinin shencëtar e atdhetar i zjarrtë e gjithashtu edhe për Hafëz Ibrahim Dalliun erudit e patriot i madh, e prandaj dëshira e përzgjedhjes së rrugës që do të ndiqte në jetë ishte përcaktuar saktë: do të ndiqte rrugën e të atit. Kur ia tha prerë të atit dëshirën e tij, i ati e pushtoi me të dy krahët dhe mes lotëve që i rridhnin e mjekrës që i dridhej i tha:-Je kah m’ban me u ndie krenar me shêmbullin që paskam dijtë me të dhânë. Ky âsht edhe dishiri êm i zjermtë, por desha m’e provue vendosmëninë t’ânde. E me zë të mekur shtoi: – E paç uratën t’ême bir, mos t’u daftë  kurr e qofsh’ i nderuem përgjatë tânë jetës tue punue për fe e dhe Atdhé!

Ndërkohë që mëndja e Imamit të ri endej me kujtime viseve të atdheut aq larg Misirit të njëmendtë, letra e ardhur nga Amerika, e shkruar nga një dorë që dukej se nuk e kishte për zanat shkrimin por që shprehte shumë dashuri edhe shpresë, e solli në realitet. I lexoi edhe një herë  fluturimthi rradhët ku shkruhej : … mos na lini si jetimë … ta kemi edhe ne Imamin tonë të na bashkojë në martesa … nuk do të varrosemi në dhe të huaj pa një lutje …  dhe e kuptoi se duhej të merrte një vendim. Por ky vendim ishte shumë më i vështirë i krahasuar me vendimin që mori kur zgjodhi rrugën e jetës. Ishte më i vështirë sepse në parim i dukej se po të shkonte në Amerikë do të zgjidhte rrugën e jetës më të mirë e të begatë duke i u shmangur edhe detyrimeve kombëtare. Dhe  në atë çast e kuptoi se si Filip Shiroka me aq mall  u drejtohej dallëndysheve shtegtare që nga Misiri shkonin në Skodrën e tij e anaslelltas, dhe me fantazinë e tij i bënte bartëse korrespondence imagjinare! Sa do të donte Imami i ri të mund të komunikonte me të atin e tij në ato çaste.

Lajmi i fundit i marrë nga i ati nga Shqipëria ishte një copë letër e dërguar dorazi dhe e kaluar fshehurazi ku i thosh:-Këtu e morrne n’ dorë komunistët internacionalistë  të pa fé e të pa Atdhé … sakën se kthehesh …!

Të kujtuarit e kësaj porosie atërore, avash avash ia kthjelloi mendimet Imamit të të ri , i cili e mori në dorë penën  dhe shkroi letrën e përgjigjes ftesës që i bëhej nga Kontinenti i ri; I falënderonte për respektin edhe konsideratën dhe pranonte të nisej për të marrë në dorë detyrën e re.

Peripecitë e shumta si edhe pengesat që u deshtne m’u shkapërcyeme të ardhun në Amerikë, po t’i kisha parashikue, kurrë nuk do t’i isha gjegjë pozitivisht letrës me të cilën më ftojshin me ardh’e me shërbye këtu-thotë Hirësia e Tij Imam Vehbiu tek kujton vështirësitë e pafund që përballoi. -Por m’anë tjetër- vazhdon Hirësia e Tij, – kah shof në mënyrë mbrapashikjuese rrëugën e përshkueme, besimin si dhe dashtuninë  me të cillat më ndoqën brêza të tânë  besimtarësh që i bekova kah u lindën vetë e sot  vazhdoj e u bekoj lindjen si edhe martesat e nipave edhe mbesave të tyne , ndjehem vërtet i bekuem i Zotit që më dha fuqi edhe jetë m’i shërbye Të Madhnueshmit e nëpërmjet Tij motrave e vllazënve shqiptarë për kaq dhetvjeçarë!

Edhe pak ditë na ndajnë nga dita e 24 prillit kur Hirësia e Tij Imam Vehbi Ismaili mbush plot gjysmë shekullipune me përkushtim të madh ndaj besimtarëve të tij. %0 vite pune të pakursyer për të shtatë ditët e javës, pa vënë re orar as ditën e as natën kur është nevoja për të, janë një prag i cili me shumë vështirësi mund të barazohet. E megjithatë edhe sot e kësaj dite, kush ka kërshëri, mund t’a ndjekë Hirësinë e Tij tek shkon, pa munguar kurrë, në ora 11 të paradrekës në xhamin e tij të dashur me të cilën është e lidhur e gjithë jeta e këtij fetari erudit të shquar dhe patrioti shëmbullor. Këtu e ndjej se duhet ndalur dhe të jepet një kuadër, sado i vogël dhe në përputhje me caqet e këtij shkrimi , me të cilin të kuptohen dy cilësorët madhorë që i mvishen Hirësisë së Tij si erudit i shquar dhe patriot shëmbullor. Këtu e ndjej se duhet ndalur dhe të jepet një kuadër, sado i vogël dhe në përputhje me caqet e këtij shkrimi, me të cilin të kuptohen dy cilësorët madhorë që i mvishen Hirësisë së Tij si erudit i shquar dhe patriot shëmbullor. Me cilësorin e parë lidhet fakti që duke u bërë poliglot, ai i dha vehtes çelësat për t’a zgjeruar horizontin e tij kulturor dhe letrar. Si pasojë është krijimi i mbi 50 veprave me shkrime autentike, shqipërime si edhe përmbledhje veprash të zgjedhura studjuesish e patriotësh të tjerë. Një ndër autorët e preferuar të Hirësisë së Tij ka qenë novelisti i shquar shqiptar Prof. Ernest Koliqi, shumë novela të të cilit i përktheu në arabisht dhe i botoi në Kajro, sa kohë që ishte atje e më vonë, në Detroit, botoi “Tregtar Flamujsh”, “Hija e Maleve” etj.

Nga ana tjetër, mëkimi i tij me ndjenja atdhetare që në fëmijëri bëri që bindjet e tij patriotike të kristalizoheshin që në rininë e herëshmee kështu duke u gërshetuar këto me studimet në fushën e teologjisë na japin figurën madhore të Hirësisë  Tij, që ngrihet mbi nivelin e besimeve të ndyshme fetare me ekumenizmin e tij që shprehet me fjalët e tij madhore se:

Fjala e Zotit na bashkon të gjithëve e prandaj feja për shqiptarët ka qenë gjithmonë vatër bashkimi.

Në këtë vazhdë ia vlen të përmëndet cilësimi që i ka bërë Hirësisë Tij njëri nga fetarët tanë të shquar, At Prenk Ndrevashaj, duke u shprehur se ;-“Në marrëdhâniet me Imam Vehbi Ismailin, si klerik, na bashkon mirëkuptimi total. Për kulturën e tij sa të gjânë aq edhe të thellë, kam respekt të posaçëm. Kurse për atdhedashununë  dhe përkushtimin ndaj saj duhet me pranue se Imam Vehbiu âsht i veçantë.!”

Janë të pafund ata që Hirësia e Tij i bekoi, i rriti dhe ua mësoi gjuhën amtare nëpërmjet kurseve të gjuhës shqip që ngriti e drejtoi  vetë për dhjetëvjeçarë rradhazi. Nga ky shëmbull i madh eruditi, patrioti të skajshëm si edhe puntori të palodhur, kanë shumë se ç’të mësojnë pasardhësit e tij.

Vlerësime për Hirësinë e tij janë dhënë nga dijetarë, teologë si edhe atdhetarë të shquar an’e kënd. Por 10 korriku i vitit 1993 shënon edhe një pikëpamje vlerësimi të veçantë. Në New York u mblodhën përfaqësues nga të gjitha qëndrat shqiptare të Amerikës edhe Kanadasë të cilët në krye të Komunitetit Mysliman Shqiptar për Shtetet e Bashkuara dhe Kanadanë, zgjodhën Hirësinë e Tij Imam Vehbi Ismailin.

Historia tregon se në qoftë se nxënësi nuk ia kalon mësuesit nuk ka si të ketë përparim. Kjo shumë e vërtetë, në parim. Por ama, nga ana tjetër, nuk është për t’ia patur zili Imam Shuaip Gërgurit, punën e tij si vazhdues i veprës Hirësisë së Tij Imam Vehbi Ismailit. Vërtet që ai e gjeti të shtruar punën e jo si 50 vite të shkuara ku çdo gjë u desh të fillohej nga e para. Kjo më se e vërtetë. Nga ana tjetër ai ka një udhërrëfyes që e udhëheq në punën e tij. Edhe kjo e vërtetë e pakundërshtueshme. Por ama ai ballafaqohet edhe me një vështirësi tejet të madhe: Do të jetë vallë në gjëndje, i krahasuar me mësuesin dhe udhëheqësin e tij, t’a arrijë e pastaj detyrimisht edhe t’a kalojë atë? Gjykatëse do të jetë koha, dhe ne urojmë që në këtë drejtim të shënohen përparime ku brezat e ardhshëm të jenë dëshmitarë që puna e nisur dhe e vazhduar nga Hirësia e Tij Imam Vehbi Ismaili për më shumë se gjysmë shekulli, të jetë një shëmbull i ndritur për t’u ndjekur si edhe një pikë riferimi e pagabueshme për t’ardhmen!

Para se t’a mbyll shkrimin , do t’u referohem fjalëve me të cilar  e ka skalitur portretin e Hirësisë Tij Imam Vehbi Ismailit, Mjeshtri i Madh i Mistikës Islame, i paharrueshmi Baba Rexhëbi : – I imët është fizikisht Imam Vehbi Ismaili por, dituria e tij e cila nuk ka anë e fund, e bashkuar  me përkushtimin e tij atdhetar, si edhe lufta që ai i ka bërë egoizmit, e kanë rritur shtatin e tij në përmasa vigane.

Kështu që nuk na ngelet gjë tjetër veçse t’a quajmë veten fatlumë  që Hirësinë e tij Imam Vehbi Ismailin e kemi, dhe urojmë t’a kemi sa më gjatënë mes nesh, e kështu të vazhdojmë  e të përfitojmë sa më shumë nga ai në çdo drejtim . Ky është urimi që bëjmë.

AT GJERGJ FISHTA O.F.M.(1871 – 1940)

KUSH GUXON ME XANë VENDIN E TIJ?

”DORA E AT GJERGJ FISHTES SIPER ALFABETIT GJUHES SHQIPE, SOLLI PERJETSINë E TIJ N’ ZEMREN DHE MENDJEN E POPULLIT SHQIPTAR !”

AT GJERGJ FISHTA ASHT I PËRJETËSHEM !

 At Gjergj Fishta OFM

Asht le në fshatin Fishtë të Zadrimës më 23 tetor 1871. Ishte i biri i Ndokë Simon Ndocit e i Prendes të Lazer Kaçit prej Kotrri me emnin Zekë e asht pagëzue nga italo-arbneshi At Leonardo de Martino, në Troshan.

Në vitin 1880 në Troshan afër vendlindjes së Fishtës, françeskanët në kuvendin e tyne hapin Kolegjen ku Zefi vijon sërish mësimet në Troshan, Eprorët vendosin që t’a dërgojnë për studime të mandejshme në filozofi e teologji në Bosnje. Në Bosnje françeskanët kishin një histori të mirë tradicionale të tyne me kisha, famulli, kuvende, kolegje e seminare.

Mbas 5 vitesh studime në Troshan, Zefi u nis më 1886 së bashku me At Ejëll (Sebastjan) Paliq, At Severin Lushaj, At Pjetër (Simon) Gjadri, At Loro Mitroviç (Pashko Mazreku), At Bona Gjeçaj dhe At Pashko

*Mësimet filozofike i mori në kuvendin e Sutidkës, ndërsa ato teologjike në kuvendin e Livnos. Lexonte klasikët grekë e latinë si dhe Dante Alighieri (1265-1321),*Sikurse dëshmon biografi i parë i jetës së Fishtës, njikohësisht edhe koleg i tij At Pashko Bardhi. Fishta dallohej në provat e hartimeve në punimet filozofike, teologjike e letrare vjetore në gjuhët latine, italiane dhe kroate.Fishta ideoi krijimin e një shoqnie të vogël letrare-artistike, e cila do të mund zhvillonte e të ruente traditat dhe vlerat ma të mira të kulturës shqiptare. Në një letër, e cila mban datën 2 shtator 1892, ndër 10 nënshkruesit ishte edhe emni i fra Gjergjit. Ruejti emnin Gjergj, emën me anë të të cilit ne sot e njohim poetin kombëtar. Emni i fundit Gjergj, në aspektin fetar, personifikim i Shën Gjergjit, martir, shek. V, dhe në anën kombëtare, emri i Heroit tonë Kombëtar, Gjergj Kastrioti. Fishta shpenzonte pak kohë në përgatitjen e mësimeve, mbasi mjaftonte një lexim i vetëm që ai t’i riprodhonte gati krejt përmendësh.

Në vitin 1893 kandidati për meshtar kthehet në Shqipni, tashma i formuem edhe me kulturë gjuhësore në disa gjuhë (latinisht, italisht, kroatisht, frangjisht e gjermanisht), me njohuni mbi muzikën, artet figurative e letersinë).

*Të dielën më 25 shkurt 1894 në moshën 23 vjeçare, tha Meshën e parë në Troshan.At Fishta caktohet famullitar i përkohshëm në famullinë e Gomsiqes.

*At Gjergj Fishta do të grumbullonte visarin gjuhësor, i cili do të ishte brumi me të cilin do të gatuente ma vonë veprën e tij letrare.*Në Gomsiqe; “…At Fishta do të njohë deri edhe skutat ma të thella, njerëzit që u bindeshin normave juridike të Kanunit, Kodit Zakonor të Shqiptarve ku asht pasqyrue shpirti i vërtetë i rracës.” “Në Gomsiqe, ishte koloriti i gjuhës së Zadrimës,”

*Më 1899, At Gjergj Fishta shkruen me alfabetin latin.” Më 1899, falë miqësisë dhe admirimit që krijoi tek Abati Imz. Prengë Doçi, një nga personalitetet intelektuale ma të kulturueme të kohës, ky i fundit e ftoi At Gjergj Fishten si bashkëthemelues të shoqërisë «Bashkimi» me Dom Ndoc Nikajn e me At Pashk Bardhin, At Ambroz Marlaskajn, etj.

*Më 1899 themeloi Shoqëninë Letrare “Bashkimi” sëbashku me abatin të Mirditës, Imzot Preng Doçi. At Gjergj Fishta i zotnonte të gjitha nivelet e komunikimit në Gjuhën shqipe

*Po at vit i vritet vëllai për gjakmarrje, që u ba shkak që ai të shfryhet mbi këtë fenomen në poezinë Gjaksorëve. Me gjith këta, ky e fali mejherë gjaksin e pashpirt, e bâni çmos deri sa i detyroi të vetët jo vetëm me e falë, por edhe me u miqasue ato dy shpi”. Kjo ishte madheshtia e Tij shpirtnore dhe Atdhetare!1989 Shënon fillimin e krijimtarisë letrare të Fishtës, e cila nis e publikohet së pari në revistën Albania të Faik Konicës, por gati e gjitha me pseudonime. Po ashtu do të botojnë edhe në të perkohshmen Elcija (mâ vonë: Lajmtari) i Zemres së Krishtit.

*Në 1902 emnohet sekretar i Komisariatit të Misionit Françeskan si dhe drejtor i shkollës Françeskane në Shkodër. Si i pari drejtor shqiptar i kësaj shkolle, At Fishta vendos në programin mësimor në vend të gjuhës italiane, Gjuhën Shqipe në të gjitha landët.

*Më 1911 u festue 50-vjetori i hapjes së saj, dhe me këtë rast u ba nji aktivitet kulturor, në të cilin nuk munguen me pjesëmarrjen e tyne autoritetet zyrtare, fetare, shërbimi diplomatik, (i konsullatës austro-hungareze), dhe shumë antarë të bashkësive të tjera fetare myslimane dhe ortodokse.*Me 24 mars 1912, programi i këtij aktiviteti ishte përgatitë prej vetë At Fishtës. E thirrun në Shkodër si shkollë kombëtare.

*Në 1902, gjatë pushimeve të verës At Fishta shkonte në Rrapshë të Hotit për të zëvendësue famullitarin e atij fshati, Át Leonard Gojanin, e aty frati do të njihej e të lidhte miqësi me plakun Marash Uci, të cilin do ta përjetësonte ma vonë në vargje.
“Kënaqej poeti, tue veshtrue kallximet e kreshnikut të maleve mbi lufta, në të cilat ai vetë kishte pasë marrë pjesë si i ri. Përleshja te Ura e Rrzhanicës iu ngul At Fishtës në tru dhe, pa u largue nga ambienti i ushtarëve me çakçirë e kapuç të bardhë në krye, u vu ta përshkruej, ashtu si e kishte ndigjue nga luftari.”

*Në vitin 1904 Át Pashk Bardhi, ndërsa nepte mësimin e gjuhës shqipe në Borgo Erizzo (Zara, Dalmaci) (Kroaci) dhe ishte kthye në Shkodër për pushime, merr prej At Fishtës për të lexue dorëshkrimin e disa kangëve dhe mbasi dha pëlqimin për to, vendosi m’i botue.

Botuesi Faik Konica i revistës Albania dhe njikohësisht miku i tij, si dhe ndihma financiare e Ministrisë së Jashtme Austro-Hungareze, që do të kontribuonin në botimin me titullin: Lahuta e Malsis – Kangë Popullore I – Marash Utsi. Do t’ishte kjo sprova nismëtare, që do t’i nepte edhe famën At Gjergj Fishtës. Edhe pse u botuen pa emën, At Fishta mori urime e lavde nga shumë miqë, intelektualë shqiptarë mbrenda dhe jashtë Shqipnisë, si dhe nga albanologë të huej.

 Luigj Gurakuqi në 1906 do t’ia kushtonte At Fishtës veprën e vet Vargnimin n’ gjuhë Shcype, e cila asht metrika e parë në gjuhën shqipe.

Dy vjet ma vonë, 15 shkurt 1907, sëbashku me At Shtjefën Gjeçovin, themeloi të parën bibliotekë shkollore në Shqipni.

Po këtë vit pranë shkollës çon nji trupë teatrale amatore, në të cilën së pari do të vêntë në skenë pjesët e veta dramatike, si dhe përshtatjet nga gjuhët e hueja, tue vû kështu nji tjetër gur themeltar në kulturën kombëtare.

Këtë vit Ai arriti me botue pjesën e dytë të “Lahutës” me titullin Vranina,  me protagonista Marash Utsin dhe Oso Kuka.At Fishta hapë kurset e natës për të rritunit, për të mësue shkrim e këndim dhe ma vonë krijon nji shoqni bamirse për fëmijët e vorfën, për të cilët siguron ndihma të ndryshme ushqimore dhe veshmbathje. Ky do t’ishte nji nga shembujt e dashnisë së krishtenë per të vorfnit e Shën Françeskut në mision.

*Këtë vit arrinë me botue në Sarajevë përmbledhjen satirike Anzat e Parrnasit.

*Nandor 1908 mblidhet Kongresi i Manastirit. At Fishta sëbashku me Luigj Gurakuqin merr pjesë atje si përfaqësues i Shoqnisë Bashkimi, ku dhe mbajti ligjëratën “Për alfabetin latin”, që i dha udhëzgjidhje marrëveshjes për alfabetin.Karshi Dom Ndre Mjedës, Mati Logorecit, Hilë Mosit dhe Luigj Gurakuqit si përfaqësues nga Shkodra. Aty “Fjala plot kuptim, logjika dhe oratoria e françeskanit të Shkodrës, që e bante At Fishtën të dallohej ndër të tjerë, ku bani që nga 52 anëtarë të Kongresit të fitonte përvedi 49 zâje posi kryetar komisioni, të ngarkuem për studim të Alfabetit. Simbas Karl Gurakuqit: “kongresi e pau t’udhës të caktonte poetin kombëtar At Gjergj Fishtën ma fort në shenj nderimi dhe çmimi për veprat poetike”. Për Prof. T. Osmanin përveç kësaj ai u zgjodh edhe për: “erudicionin e thellë, kulturën e gjanë, forcën e fjalës, mendjen e mprehtë dhe logjikën e fortë”.

*Ditën e dytë të Kongresit të Manastirit At Gjergj Fishta mbajti nji fjalim të zjarrtë për vetitë e mira të shqiptarëve dhe për nevojat e tyne. Fjala e At Fishtës në Kongres simbas shtypit të kohës bani për vedi të gjithë delegatët, mjafton me sjellë këtu nji letër të At Pashk Bardhit dërgue At Shtjefën Gjeçovit, në të cilën i shkruen se fjalimi i At Fishtës “kishte ba me kja shumë kongresista dhe mbas fjalimit nji hoxhë toskë e ka marrë ngrykë me lot për faqe”..

Prej vitit 1912 e deri sa vdiq, Ai kje përfaqësuesi i vërtetë i shqiptarit dhe i etnisë, kampion i mbrojtjes së të drejtave të popullit të vet. Françeskanizmi shqiptar falë kontributit të At Fishtës do t’ishte ai që njihet. Ai ishte ndër patriarkët e riorganizimit të Provincës. Në cilindo pozicion pune, famullitar, drejtor shkolle, bibliotekar, botues, sekretar province, guardian, definitor, kustod, e Ministër Provincial Ai ishte shembulli i njeriut të përkushtuem, “. Një avokat i përbetuem i integrimit të Shqipnisë në kulturën Perëndimore.

Át Anton Harapi, nji prej kulturologëve ma të shkëlqyem shqiptar, thotë n’artikullin ”Shqiptari i Madh”, në rastin e nji botimi përkujtimor mbi jetën dhe veprën e At Fishtës, më 1943: ”Kam ndollë vetë aty, kur njiditë, nji shqyptar i këthefit të vjetër, tue ankue për do shpërdorime të nierëzve të Shtetit me At Gjergjin, donte disi me përfundue, se nuk ka Shqypni. Fishta don t’ia spjegojë punën, se njerzt e Shtetit nuk janë Shqypnija, edhe plaku, per me i diftue se kishte mbetë i bindun, i thotë: Po na s’e kemi dijtë, more zotni…veç prej jush e kemi xanë shka asht Shqypnija!”.

At Fishta pati bashkëpunim me motrat Stigmatine, të cilat kishin ardhë në Shqipni në 1879. Ato mbasi kishin hapë në Shkodër shkollën e tyne për vajza (1876). 1925 e kthejnë me emnin Normalja e Stigmatineve,

*Gjithashtu në 1908-1909 shkruen melodramat Sh’ Françesku i Asizit, e cila u shfaq me rastin e 700-vjetorit të Urdhnit Françeskan (1209-1909), e që u botue në 1912, Odisea, Ifigenija n’Aulli dhe Kryepremja e Shën Gjonit.

*Po në 1909 boton në Zara Pika voeset, Shtypshkroja Vitalini, nji përmbledhje lirikash fetare, vepër së cilës ma vonë do t’ia ndryshojnë titullin në Vallja e Parrizit, por që kështu në botimin e parë ia kushton Luigj Gurakuqit.

*Në 1911, më 19 dhetor, me rastin e 50 vjetorit të hapjes së shkollës françeskane nisë me shkrue dramën Juda Makabe, të cilën e përfundon vetëm mbas tre vjetës.

Më 28 janar 1912, Klubi “Gjuha Shqype” në pallatin ipeshkvnor në praninë e Imzot Jak Serreqit, përmes kryetarit të saj Ndoc Çobës, i cili më këtë rast mbajti edhe nji ligjëratë mbi veprimtarinë e tij, i dhuroi At Fishtës nji kunorë argjendi për merita në krijimtarinë letrare dhe po këtë vit ai dekorohet dhe nga Mbretnia Austro-Hungareze me medaljen Ritterkreuz (1912), për kontributin kulturor në Shqipni. *Nga tetori 1912 deri në fund të prillit 1913, kohë kur Shqipnia gjindej në prehën të pavarësisë së saj, dhe kur Imzot Nikoll Kaçorri dhe Luigj Gurakuqi mbanin në kontakt gjithë zhvillimin e ngjarjeve, për rreth shtatë muej Shkodra u rrethue nga ushtria malazeze ndersa At Fishta me Imzot Jak Serreqin ishin n’ Arqipeshkvinë e Shkodrës,Më 12 qershor At Fishta ngriti Flamurin kombëtar në Kishën Françeskane të Gjuhadolit, që dishmon se edhe Shkodra u bashkue me Shqipninë mbas muejve të gjatë të rrethimit malazez.

Në tetor të 1913 në prag të përvjetorit të parë të Pavarësisë, At Fishta themelon të përkohshmen Hylli i Dritës, nji nga revistat ma të mira në historinë e shtypit shqiptar. Qè si shkruhej në editorialin e parë të saj “Perlimi ase programi i së përkohshmjes sonë, s’âsht tjetër veç t’orvatunit për lulzim t’Fesë e t’Atdheut. *Për fatin e At Fishtës shpërtheu Lufta I Botnore dhe Ai doli jashtë vëmendjes.

*Më 28 Nandor 1913 u kremtue festa kombëtare, natë në të cilën u lidhën simbolikisht me drita kandilash, minarja e xhamisë së Fushë-Çelës me kumbanoren e kishës së Gjuhadolit.

*Janari i vitit 1916 e gjen Shkodrën sërish të pushtueme, kësaj here nga austro-hungarezët, tashma jo për ndonji përfitim territorial, por ma tepër për justifikim strategjik.

*Ky vit do të shënojnë tri ngjarje të randësishme për At Fishtën: Themelimin e revistës Posta e Shqypniës (5.12.1916 – 11.1918), instalimin e shtypshkronjës françeskane, si dhe krijimin e “Komisisë letrare” me sugjerimin e konsullit të përgjithshëm August Ritter von Kral (1859-1918). Më 3 gusht 1916 e themelon, bashkë me Luigj Gurakuqin, Rajko Nachtigall, Dom Ndre Mjedën, Mati Logorecin, Gjergj Pekmezin, Át Ambroz Marlaskajn, Át Shtjefën Gjeçovin, Sotir Pecin, etj. Komisia Letrare e Shkodrës hjedhi bazat e drejtshkrimit bazue mbi të dy dialektet e shqipes, si dhe punoi për nji terminologji të re për administratën shqiptare. Mbas disa diskutimeve Komisia vendosi të përdorej “dialekti i ElbasanitPo këtë vit më 5 dhjetor 1916 del numri i parë i gazetës “Posta e Shqypniës” shqip – gjermanisht e subvencionueme nga Austro-Hungaria në kuadrin e Kultusprotektorat-it, me gjithë që forcat pushtuese nuk parakishin besim te At Fishta për shkak të aspiratave të tij kombëtare. Doli dy herë në javë për dy vjet me radhë deri më 23 nëntor 1918 (gjithsejt 89 numra), dhe punën e drejtorit për pjesën shqipe e kreu Át Gjergji.1916 At Fishta sjell në Shkodër shtypshkronjën, e cila do të marrë emnin Shtypshkroja Françeskane, pra françeskanët tash e mbrapa do të kenë shtëpinë e tyne botuese. Kujtojmë këtu se botimet e deritashme u banë në shtypshkronjën “Nikaj”.

* Turhan Pasha emnoi Imz.Bumçin në krye të Delegatës, që të ndryshonte pamjen e huej të Shqipnisë si “Turqi e vogël”, tue kenë se ai kishte kenë ambasador i Perandorisë Osmane në Shën Pjetërburg. Mbas nënshkrimit të marrëveshjes më 29 korrik 1919, në mes Tittonit të Italisë dhe Venezelos së Greqisë, për ndamjen e Shqipnisë, simbas Konferencës së fshehtë të Londrës së vitit 1915, delegacionet shqiptare ishin të vendosuna të bashkëpunonin me delegacionin e kryesuem nga Imz. Luigj Bumçi, i cili zgjodhi sekretar të delegacionit At Gjergj Fishtën. Materialin, “Të drejtat e Shqipnisë etnike”, në konferencë të mbajtun në Universitetin e Parisit të shkrueme në frengjisht nga At Fishta e lexoi Imzot Bumçi. Bie në sy në këtë studim përgatitja e gjithanshme historike, kulturore, etnografike, ndërtimi stilistikor në pikëpamje letrare gja që mbetet ende edhe sot nji model i ndërtimit të nji eseje apo shembull oratorie.

*Në letrën e Át Fishtës, datë 13 shkurt 1920, shkrue nga Parisi, provincialit Át Vinçens Prennushit, ndër të tjera thuhej: “Mos tjeter, prej fletoreve do të keni marr vesht, se çë rrezik i zi i kercenohet Atdheut t`onë. Me 20 të Kallndorit Konferenca u ka parashtrue Jugosllavëve nji projekt, mbas të cilit Greqija merr Shqipniën jugore me Korçë e Argjirokaster; Italia Vlonen me hinterland e mandat mbi Shqypniën e mesme; Jugosllavija pershtrihet deri në Dri ose, ndoshta der n`Mat”. Tue kenë se situata ishte ndërlikue së tepërmi, në lidhje me shqiptarët dhe tue mos gjetë mbështetje nga Konferenca, delegacioni shqiptar, simbas letrës së At Fishtës, dërgon në Romë Imzot Bumçin, së bashku me Mehdi Frashërin, ditën e dytë të Krishtlindjeve, tek Papa Benedikti XV. Papa, tue kenë nga takimi i maparshëm i mirinformuem rreth problemit shqiptar, ndigjoi me kujdes të madh shqetësimet e delegacionit tonë. Në fund të bisedës, tue kenë i bindun se rreth çështjes në fjalë, do gjejë mbështetje në partinë katolike në Parlamentin italian, në diplomacinë angleze dhe amerikane, me të cilat Vatikanit kishte marrëdhënie të mira, Papa pat deklarue se do bante çmos për ta shpëtue Shqipninë nga moscopëtimi i mandejshëm i saj. Tok me Imz. Bumçin më 5 shkurt, 1920, zhvilluen takimin e radhës me kardinalin në zâ të Brukselit, Disidre Mercier, primat i Belgjikës që me ndërkombtarizue ma ndej çashtjen kombëtare, i cili muer përsipër t’i shkruente në favorin tonë kardinalit të Londrës dhe të Burnit, ekselencës së tij Balfuorit, mandej, mareshalit Fosh, Dechanelit, Milerandit etj. Mundi dhe djersa e At Fishtës dhe e të gjithë tjerëve, që u kunorëzue me pranimin e shtetit tonë më 30 gusht 1919 nga Brukseli.

* Më 19 dhjetor 1920, në Lidhjen e Kombeve, me këtë rast Shqipnia së fundi siguroi tanësinë e saj, në kufijtë e Konferencës së Londrës të vitit 1913.

Kështu Papa Benedikti XV, më 12 nëntor 1920, emnon Imz.Ernesto Cozzi-n Delegat Apostolik për Shqipninë, 35 ditë përpara se Lidhja e Kombeve ta njihte Shqipninë si shtet sovran, që do të thotë se Vatikani realizoi i pari njohen diplomatike de facto të vendit tonë. Mbasi pranon se edhe ai vetë, sa herë ka marrë pjesë në bisedimet me delegacionet e huaja:”Të them të verteten se m’âsht dasht t’skuqesha për inferioritetin t’em. Âsht e kotë të gënjehemi. N’se përjashtohet Gurakuqi qi vetëm ai ka nji kulturë të përshtatshme, ka nji atdhetari të shëndoshë dhe nji njohuni të gjânë për njerëzit dhe për sendet e Shqypnisë, asnji nga anëtarët e qeverisë, kjoftë të saj së maparshmes, kjoftë të së tashmes, nuk mund të thotë se e paraqet denjësisht Shqypninë dhe të mbrojë si duhet interesat e saj”.

*Më 1921 ridel mbas 7 vitesh revista Hylli i Dritës në rrugën e ndërpreme, ndërkohë që aktivitetin e tij botues, At Fishta e zhvillon në revistën “Zani i Shna Ndout”.

Ndërkohë shkolla publike ishte nji projekt i ri që At Fishta me shokë e kishin gjithnjë në mendje. Niveli i deritashëm nuk ishte i mjaftueshëm prandaj duhej nji gjimnaz klasik.

Në 64 vitet të jetës së saj fillestare, ndër të cilat 22 vite si gjimnaz, tue i hjekë periudhën 3 vjeçare 1933-1936 të pezullimit, kjo shkollë i ka dhanë Kishës 4 ipeshvij, 110 meshtarë, 10 provincialë, 125 fretën.

*Më 6 qershor 1921 në zgjedhjet e para demokratike Shkodrën e përfaqësojnë në Parlamentin e parë shqiptarë si deputetë Don Ndre Mjedja, At Gjergj Fishta, Luigj Gurakuqi e Hilë Mosi.

At Fishta në fillim zgjidhet antar e më vonë kryetar i komisionit të buxhetit, anëtar i komisionit të arsimit dhe në gusht të atij viti zgjidhet nënkryetar i Parlamentit.

Kur dëtyrohet m’e lanë propozon At Ambroz Marlaskajn.

*Mbasi niset në shkurt 1922 nga Liverpuli, në letrën e tij datë 8.5.1922, dërgue provincialit, At Pal Dodajt, nga Uashingtoni thekson se, mbas dymbëdhetë ditëve udhëtimi me vaporr nga Anglia, ma në fund kishte merritë në Amerikë. Viziten e përshkruen mjaft bukur në nji letër dërgue At Justin Rrotes, që daton 11 mars 1922. Pa humbë shumë kohë, kishte fillue me bâ lobing rreth çashtjes së Shqipnisë. *Mbas takimit që pati me françeskanin me ndikim të madh në qarqet diplomatike të Uashingtonit, At Godfried Shilling, At Fishta takoi dhe senatorin katolik, Henri Cabot Lodge, i Partisë Republikane, njeri me autoritet të madh dhe i nji mendimi me Presidentin Wilson për të drejtat e barabarta të popujve.

*Në letrën e naltcitueme, At Fishta do shprehej: “… Asht mirë qi Qeveria e Tiranes, t’i drejtojë nji shkresë nënsekretarit të Ministrisë së Jashtme të Amerikës, tue kerkue zyrtarisht këtë njohje…” Në fund të letrës, shkruen At Fishta: “Ndërkaq vizita eme në Washington ka pasë si përfundim njohjen e Shqypnisë prej anës së Shteteve të Bashkueme të Amerikës. Të gjitha përpjekjet e maparshme të Qeverisë sonë, si ato të “Vatrës”, s’kanë pasë sukses… Kjenë Senatorët katolikë, të cilëve ua paçë paraqitë çashtjen sidomos në pikëpamje fetare, ata qi me ndërhymje të veta xuerën njohjen zyrtare të Shqypnisë nga Qeverija amerikane”.

*At Fishta, takimet në Uashington nuk i kishte ba në rolin e nji deputeti të Shqipnisë, marrë famë kombëtare dhe ndërkombëtare. Faik Konica në përgjegje të nji letre që At Fishta i kishte dërgue, i shkruen nga Bostoni këtij të fundit:

“Ju falem nderit për letrën e bukur që më dërguet. Kini lënë ndër Shqipëtarët e këtushëm nji kujtim lartësie dhe drite, që kà shue gjithë moskuptimet e shkueme”.

Ndërkaq tue u kthye nga Amerika, At Fishta i shkruen Át Pal Dodës se asht tue shkrue nji poemë satirike. Asht fjala për poemën “Gomari i Babatasit”, vepër e cila u botue në dhetor 1923, me të cilën shënoi pjekuninë e tij të plotë artistike.

*Po këtë vit del gazeta “Ora e Maleve”, që u ba shkolla e gazetarisë shqiptare, në të cilën kontribuen oratoria e Dom Lazër Shantojës, mençuria e Luigj Gurakuqit, penda ledhatuese dhe e ambël e Imz. Vinçenc Prennushit, studimet e holla të At Anton Harapit, Nush Topalli, Ernest Koliqi, Karl Gurakuqi, At Bernardin Palaj etj.Për këtë gazetë Ernest Koliqi shkruen: “Dihet se Ora e Maleve, e nisun ma s’forti me qellime kulturore, pat menjiherë nji zgjanim të papritun politik edhe u ba organi i nji grupi qi përfshinte në gjiun e vet fuqit fetare, shoqnore dhe ekonomike të Shkodrës unji dhe krejt krahinës së saj. Grupin e kryesonte Luigj Gurakuqi. Shkodra nuk njofti kurr stinë ma të lulzueshme me mugullime qellimesh e vullnetesh për nji përparim të njimendtë qytetnuer. Shkodranët pa dallim besimesh, klasash shoqnore, kulturash, me lagje të qytetit e me katunde e me male kreshnike.., mblidheshin tok rreth Gurakuqit,- Bashkqytetarit zemër-madh e mende-ndritun, qi dinte me pajtue në shkrime në sjellje e në veprimtari ndertuese tharme jetike të traditave të shëndoshta me nevojat e kohës moderne. Ai kalonte udhës i përcjellun gjithkund nga nji tubë djelmoshash e gratë nga dyert e oborreve me fëmij në krah e reshëshin me nji breshën bekimesh.

Në votimet për Kuvendin Kushtetues në dhetor të vitit 1923, At Fishta së bashku me Imz Fan Nolin dhe Luigj Gurakuqin përfaqëson Opozitën, por nuk kje e thanë sepse qeveria nuk zgjati as nji vit, për shkak se Ahmet Zogu përmes Partisë Popullore vjen në pushtet më 24 dhetor 1924. Burgosen klerikët: Ndre Mjedja, Lazër Shantoja, Anton Harapi, Bernardin Palaj, Klement Miraj; Fan Noli dhe Luigj Gurakuqi detyrohen të largohen nga Shqipnia edhe At Fishta për të njajtat arsye largohet gjithashtu në Itali më 1925-26, ku qëndron pranë Urdhnit Françeskan, ku mbas kurimit me kujdes t’ekspozimit në pavionin shqiptar në Romë më 1925, u dekorue nga Papa Piu XII, e jo sikurse asht shkrue në ndonji rast për shërbime klerikale. Hylli i Dritës preu frymën përdhuni edhe njiherë tjetër mbas ndalimit të vitit 1914. Por, penda e poetit nuk heshti. Më 1924 botohet për së dyti “Mrizi i Zanave” dhe në vitin 1925 “Vallja e Parrizit” (botimi i dytë), “Ifigjinia n’Aulli”, “Sh. Luigj Gonzaga” (1927), “Shqyptarja e gjytetnueme”, e cila u shfaq në vitin 1929, dhe, në revistën “Leka”, “Mojs Golemi i Dibrës” e “Deli Cena”.

Hylli i Dritës, drejtimin e së cilës At Fishta ua besoi sivëllazënve të tij. Po më 1930 emnohet nga Urdhni Françeskan “Lector Iubilatus honoris causa”.

*Në vitet 1930 At Fishta përfaqëson Shqipninë në Konferencat Ballkanike në Athinë, (1930), në Stamboll, (1931), ku ai asht anëtar i delegacionit së bashku me Mehmet Konicën dhe më 1932 në Bukuresht.

*Më 1930 ftohet dhe pranohet anëtar i Bashkimit Ndërkombëtar të Poetëve në Nju Jork, në të cilin merrnin pjesë shkrimtarë nga rreth 60 shtete të ndryshme të botës. Qeveria shqiptare, për me mbrojtë interesat e vendit, muer pjesë në disa konferenca ballkanike në 1930-1933, nën kujdesin e Francës, ku merrnin pjesë dhe përfaqësues të Lidhjes së Kombeve. Në këto takime ndërkombëtare, flitej për krijimin e zonës së paqes në Ballkan si dhe mbrojtjen e të drejtave të pakicave në këto vende. Në 1930, konferenca kje mbajtë n’ Athinë, Shqipnia kje përfaqësue nga At Fishta dhe Mehmet Konica.

*At Fishta në letrën e tij, datë 11 tetor 1930, nga Athina drejtue provincialit Át Vinçenc Prennushit, ndër të tjera, thotë se Konferenca nuk kishte sjellë diçka të re, edhe pse Mehmet Konica me referatin e tij, në krahasim më të tjerët, kishte kenë shumë në naltësinë e duhun. At Fishta, në këtë Konferencë kje përqendrue në zhvillimet kulturore në Shqipni. *Konferenca e dytë që mbajtë në Stamboll, në vitin 1931, ku të dërguemit e Shqipnisë, rishtas kjenë At Fishta dhe Konica.

*At Fishta, në letrën e tij nga Stambolli të datës 20.10.1931, drejtue provincialit, At Pal Dodaj, tue ba nji përmbledhje të Konferencës, shprehet: “Sod, me 21, kemi pasë luftë më Jugosllav në Komisionin Politik, Mehmet Konica âsht sha keqas me Kryetarin e dergatës Jugosllave me nji farë Topaloviç. Joviç, Kryetari e Dergates Jugosllave i paska thânë Konitzes se âsht i shtímë prej dikúj tjetër me prishë Konferencen.

*At Fishta, thekson se, për shkak të kësaj ngatërrese, në mes këtyne dy delegacioneve, Konferenca kje rrezikue të mbyllej para kohe, por, nga ana e jugosllavëve ishin tërheqë fyemjet e bame ndaj delegacionit shqiptar.

*Derisa grekët, rumunët dhe Turqia kishin kambëngulë që të nënshkruhej në këtë Konferencë pakti për pakicat, nga ana tjetër bullgarët kërkuen që kjo çashtje të shtyhet për nji konferencë tjetër, e cila do mbahej në vitin e ardhshëm. Në vitin 1932 u organizue Konferenca e tretë Ndërballkanike, në Sofje të Bulgarisë, ku morën pjesë të njajtët aktorë dhe pati të njajtën tematikë.

*Át Fishta, posë rolit të delegatit, tashti kishte dhe rolin e provincialit, që përfaqësonte Etnit françeskanë të Shqipnisë. Mbas këtyne Konferencave maratonë Ndërballkanike, gjaja ma e mirë, që ambëlsoi shpirtin e trazuem të poetit, ishte pranimi i tij si anëtar i Bashkimit Ndërkombëtar i Poetëve, organizatë kjo e themelueme në Nju Jork.

*Ky bashkimi ndërkombëtar i poetëve, ku merrni pjesë rreth 60 kombe të ndryshme, ishte mënyra ma e gjetun për krijimin e urave të reja të bashkëpunimit dhe të mirëkuptimit në mes diplomacive të shumta botnore.

*Këto vite, ma të frytshmet e jetës së tij, at Fishta i kaloi në qetësinë e kuvendit françeskan të Gjuhadolit në Shkodër, por pa u shkëputë kurrë nga problemet e mëdha qytetase, kombëtare e botnore.

*Më 1931 del nga botimi pjesa e tretë e Lahutës me titullin Lidhja e Prizrendit, e cila ishte botue periodikisht në revistën Hylli i Dritës në vitin (1921-1922).Nji vit mandej, pra më 1932 boton në revistën Leka fragmentin në vijim mbas botimit në “Kalendarin e veprës Pijore”, të poemës Mojs Golemi, e cila u la në mes.

*Antiklerikalizmi çuditnisht do të kërkonte të përballej me françeskanët përmes dy ministrave t’arsimit, të cilët ishin katolikë. Ivanaj kërkoj polemikën mbështetë në ligjin e datës 23 prill 1933, i cili i mbyllte tashma shkollat private, e që komunistët do ta zbatonin besnikërisht 13 vjet ma vonë më 1946. Ka ngelë proverbiale thanja e At Fishtës në praní të nxanësve në oborrin e gjimnazit “Rrnoftë Shqipnia pa ne! (Këtu janë françeskanët)”. Gjimnazi u mbyll më 25 prill 1933, mbas 12 vitesh si gjimnaz dhe 72 vitesh si shkollë fillore. Po këtë vit At Fishta do të dishmojë edhe nji tjetër anë të personalitetit të tij kulturor, estetin. Në revistën Hylli i Dritës ai do të publikojë traktatin estetik: “Shenime estetike, mbi natyrë t’artit”, të lavduem edhe nga profesora t’universiteteve britanike tue pa tek At Fishta jo vetëm nismëtarin e atij zhandrri në Shqipni por nji estet të përmasave europiane e botnore që do çonte në nji stad të ri t’estetikës. Gjithashtu me randësi asht reçensioni që shërbeu si parathanje, e bame për librin “Kanuni i Lekë Dukagjinit”, mbledhun nga At Shtjefën Gjeçovi dhe botue mbas vdekjes së këtij të fundit, në të cilën ai shfaqi mendimet e tij vlerësuese për krijimtarinë gojore. *At Fishta në tetor 1934 do të shkruente nji tjetër artikull magjistral si përgjegje ndaj broshurës së Ismet Totos “Grindje me klerin” që ky i fundit kishte shkrue si përgjegje ndaj polemikës që kishte me At Anton Harapin. Mandej At Fishta i mërzitun nga mënyra se si ishin tue shkue gjanat, sikurse edhe në vitet 1924-25, shkon në Itali.

*Në qershor 1935 zgjidhet Proviçial. Po këtë vit rihapet gjimnazi françeskan mbas seancave gjyqsore që kishte fitue në Hagë kundër politikave të shtetëzimit e laicizimit t’arsimit t’aplikueme nga Mosi e Ivanaj.

*Në prill t’atij viti shkon me mision në Çekosllovaki me detyrë prej Urdhnit.*Pushtimi italian i Shqipnisë më 7 prill 1939 solli pështjellim në jetën politike, sociale e kulturore të vendit. Më 3 qershor 1939 Fishta emnohet Akademik i Italisë, çfarë do të sjellin edhe mjaft polemika dashakeqe në Shqipninë e periudhës 1945-1990. Duhet skjarue se pranimi i këtij vlerësimi nga ana e At Fishtës nuk asht ba prej kurrëfarë hipokrizie politike, aq ma keq kur Shqipnia sa ishte pushtue nga Italia dhe dihen publikisht qëndrimet e At Fishtës.

*Akademia e Shkencave e Italisë, ishte institucion shkencor mbipolitik, dhe si i tillë e propozoi dhe e pranoi unanimisht anëtar efektiv të saj At Fishtën, për nji motiv të vetëm; personaliteti kulturor, letrar dhe pse jo edhe politik që nderoi akademinë.

*Aty nga fundi i vitit 1940 kërkon të shkojnë në Troshan, aty ku kishte nisë së pari jetën rregulltare, e pse jo edhe atë letrare, aty ku kishte mbathë sandalet dhe kishte vu rreth brezit litarin e Shën Françeskut.

Sëmuret me 10 dhetor dhe kërkoi pranë vetes mikun dhe Proviçialin At Pal Dodaj dhe sekretarin e tij Át Viktor Volaj, komentuesin e veprës së tij poetike ”Lirikat”. Më 14 dhetor e sjellin në Shkodër, ku e shtrojnë në spital.

*Më 22 dhetor, shikon nga dritaria borën e skllotën që kishte mbulue qytetin, At Fishta e kundron nga dritarja e kuvendit. Më 22 ra një borë e madhe dhe At Fishta mori një polmonit që e rëndoi shndetin e tij. Me 27 dhetor mjekët humbasin shpresat dhe At Fishta bjen në kllapi. Fjalët e thanuna sivëllazënve që i ndejne afër:”Po des kondend (i kënaqun) përse kam punue për Fe, Atdhe, e për Provincën tonë.”,- Me këto fjalë e mbylli testamentin sipas Át Marin Sirdanit.

*Më 30 dhetor 1940 Át Gjergj Fishta nep Shpirt. Arkivoli me trupin e tij u vendos në Kishën e Gjuhadolit prej nga u përcjell në banesën e fundit nga pothuej i gjithë qyteti si dhe autoritetet ma të nalta të kohës. Meshën e përmotshme e mbajti Imzot Gaspër Thaçi Arqipeshkëvi Metropolit i Shkodrës. Telegrame të shumta ngushëllimi muer Provinçiali At Çiprian Nika OFM. Ndersa fratel Sala i mori masken prej dylli.Më 31 janar 1941 Akademia Mbretnore e Italisë mbajti nji Meshë Drite në kishën artistike të saj të Shën Lukës dhe Shën Martinës, meshë të cilën e udhëhoqi Gjenerali i Urdhnit Françeskan At Leonard M. Bello, këndue nga Schola Cantorum e Vatikanit, ndërsa pjesën muzikore të saj e drejtoi muzikanti i njohun Akademik Don Lorenzzo Perosi. Ndërsa nji tjetër ceremoni përkujtimore u mbajt Reale Accademia d’Italia me 9 mars 1941. Përmbledhim këtu me vlerësimin e bamë nga Ernest Koliqi: ”Tek Fishta u shkrinë në nji, tana cilsitë e Tij prej meshtari, oratori, edukatori e politikani, ndërthurun në mënyrë të shkëlqyeme në përkushtimin e lindun ndaj poezisë.”

Për At Gjergj Fishtën, gjuha shqipe asht një pasaportë e gjallë, që provon identitetin e të kenit shqiptar:

Tituj të veprave:

1*Lahuta e Malcísë” – poemë (Zarë, 1925)

2*Anzat e Parnasit”- satirë (Sarajevë, 1907)

3*Pika voese”, ma vonë ribotue si Vallja e Parrizit (Zarë, 1909)

4*Shqyptari i gjytetnuem” – melodramë (1911)

5*Shqyptarja e gjytetnueme” – melodrama

6*Vllaznia apo Shën Françesku i Assisi-t” (1912)

7*Hylli i Dritës” – Revistë (1913)

8*Juda Makabé” – Tragjedi (1914)

9*Gomari i Babatasit” (Shkodër, 1923)

10*Mrizi i Zânavet” (Shkodër, 1924)

11*Sh. Luigji Gonzaga” (Shkodër 1927)

12*Lahuta e Malcís” – botimi komplet (1937)

13*Jerina ase mbretnesha e luleve”, (Shkodër, 1941)

*Prof. Aurel Plasari ka thanë:

““Duke rikthyer Gjergj Fishtën në historinë e letërsisë shqipe, nuk i japim atij vendin që i takon, por i kthejmë histories së letërsisë atë çka i mungon”.

*At Zef Valentini:

“Fishta asht një Homer Shqiptar. Ai nuk asht vetëm një poet i madh kombëtar. Ai asht nga më të mëdhajtë në Botë.

E randësishme asht që Ai të njihet prej saj”. 

*At Gj Fishta nga Lambertz:Albanologu i shquem, përkthyesi virtuoz i “Lahutës Malcisë”në gjermanisht, Dr. i Filozofisë Klasike Maximilian Lambertz (1882-1963 ), shkruen më 1922:“At Fishta asht poeti ma gjenial që deri më sot ka dhanë Shqipnia. Ai asht Epiku ma i madh i shekullit, Homeri Shqiptar dhe Lahuta Malcisë asht Iljada Shqiptare”. (At Gjergj Fishta: “Laute des Hochlandes” Leipzig 1948.                            ”At Gjergj FISHTA mbas vitit 1990 në Trojet tona, asht matësi ma i sakti i ’zhhvillimit parimeve të demokracisë’ së Popullit Shqiptar!”

*Fritz RADOVANI:

Po mos t’ ishte At Gjergj Fishta, sot me cilat shkronja do të shkruhej Gjuha Shqipe? Pra, kush e solli Letersinë Shqipe në Letersi BOTNORE?..

E Ky person vazhdon mos me u studjue nga ”shkollat tona”…

E deri kur ky fanatizem?

          Melbourne, 14 Prill 2026.

Viti 1943 shënon një nga kthesat më dramatike në historinë e Shqipërisë. Vendi rrëshqiti drejt një konflikti të brendshëm, pasojat e të cilit do të ndiheshin për dekada me radhë.

Grisja e Marrëveshjes së Mukjes dhe zhvillimet që pasuan pas Konferencës së Labinotit në shtator të atij viti, vulosën fillimin e një përplasjeje të hapur mes shqiptarësh. Nën ndikimin e drejtpërdrejtë të emisarëve jugosllavë, si Dushan Mugosha dhe Miladin Popoviç, udhëheqja komuniste shqiptare e orientoi strategjinë e saj drejt eliminimit të kundërshtarëve të brendshëm politikë. Në këtë klimë përshkallëzimi, lufta ideologjike dhe politike u shndërrua në një konflikt të përgjakshëm, ku armiku kryesor nuk ishte më pushtuesi, por kundërshtari politik shqiptar.

Dokumentet e kohës tregojnë qartë ndryshimin e prioriteteve. Në një letër drejtuar Enver Hoxha, më 3 tetor 1943, Koçi Xoxe shprehej hapur se goditjet ndaj kundërshtarëve po vazhdonin “këmba-këmbës për shfarosje”, ndërsa lufta ndaj gjermanëve mbetej në plan të dytë. Ky formulim nuk ishte thjesht retorikë, por një tregues i qartë i një strategjie që po merrte formë në terren. Ngjarjet e zhvilluara në Lushnjë, në tetor 1943, janë një nga dëshmitë më tronditëse të këtij realiteti.

Më 21 tetor 1943, forcat partizane të Brigadës së Parë, nën komandën e Mehmet Shehu dhe me ndikimin e drejtpërdrejtë të Dushan Mugosha, u përplasën me forcat e Ballit Kombëtar në zonën e Golemit, në Lushnjë. Forcat nacionaliste, të drejtuara nga figura si Isa Manastirliu, Hamit Matjani, Tefik Sfiri dhe Hajdar Cakrani, përbëheshin nga rreth 400 luftëtarë. Pas përplasjes, një pjesë e tyre u vra në betejë, ndërsa dhjetëra të tjerë u kapën robër. Këtu fillon edhe një nga episodet më të errëta të asaj periudhe. Brigada I sulmoi forcat nacionaliste të komanduara nga Tefik Cfiri dhe Isa Manastirliu, dy komandantë të çetave të Ballit Kombëtar që kishin marrë pjesë në luftimet kundër pushtuesve italianë, bashkë me forcat nacionalçirimtare, Tefiku në Mallakastër, në bashkëpunim me Mehmet Shehun dhe Isai në luftën e përbashkët të Qafë-Shtamës, nën komandën e Abaz Kupit, në 4-5 gusht 1943, pra, një ditë pas Marrëveshjes së Mukjes. Por krerët komunistë e prishën këtë marrëveshje dhe i kthyen pushkët kundër atyre, me të cilët deri atëherë kishin bashkëpunuar kundër okupatorëve. Mehmet Shehu shkruante: “U ramë befas dhe i shpartalluam të 400 bashibozukët ballista: 172 robër dhe 10-15 të vrarë”. (AQSH fondi 41 v.1943 D.32).

“GJYQI” DHE EKZEKUTIMET

Sipas dëshmive dhe dokumenteve të kohës, robërit iu nënshtruan një gjyqi të përshpejtuar, i cili nuk përmbushte as standardet minimale të drejtësisë. Vetë Mehmet Shehu, në një letër drejtuar Shtabit të Përgjithshëm, pranon se vendimi për ekzekutimin u mor nga një trupë e vogël, e përbërë prej tij dhe dy të tjerëve. Rezultati ishte tragjik, dhjetëra robër sipas burimeve rreth 60 deri në 80 u pushkatuan. Në letrën e tij, Shehu shpreh edhe një reflektim të vonuar, duke e cilësuar vendimin si të tepruar dhe duke pranuar se kishte vepruar nën ndikimin e emocioneve dhe urrejtjes së momentit.

Megjithatë, ky pranim nuk e zhbën faktin se ekzekutimet u kryen dhe se ato përbëjnë një akt të rëndë në historinë e konfliktit të brendshëm shqiptar. Historiani i njohur Uran Butka ka mbledhur dëshmi rreth masakrës teksa I është referuar edhe një dëshmitari okulal. Sipas dëshmive të Xh.Staraveckës, i pranishëm në këtë masakër kolektive, pushkatimet u urdhëruan nga Mehmet Shehu dhe Dushan Mugosha, i cili ishte i plotfuqishëm në Brigadën I. Fiqrete Sanxhaktari (Shehu) ndikoi tek Mehmeti për të hequr nga rreshti i ekzekutimit 10 “lafshëpaprerë”, meqenëse balanca rëndonte nga ortodoksët, për t’i bërë qejfin Dushanit. Me gjithë 12 të vrarët në përpjekje dhe tre të tjerëve që Mehmet Shehu i mori me vete dhe i pushkatoi, numri i këtyre viktimave arriti në rreth 80 vetë. Prej katundit Remas: Rako Nako, Bani Lika, Ramë Koçi, Prof Gjata, Qazim Pina. Kryekuq: Murat Malsori, Hysen Ismaili, Osman Plaku, Hamdi Çoku, Shyqyri Leka. Shënkollas: Tafil Doka, Daut Gjata, Haxhi Dedej. Grabian: Ndin Ndoni, Gaqo Ndoni. Çiflig: Beqir Cani, Sabri Bullari, Tafil Llusha, Roç Llusha, Ymer Bullari, Haxhi Sina, Arif Halili. Prej katundit Kalosh: Shemsi Arapi, Cen Arapi, Nazif Qylafi. Prej katundit Gur: Selim Kuqi, Til Bello.

Shënepremte: Haxhi Murrizi, Kadri Murrizi, Avni Murrizi, Hysen Murrizi, Ismail Murrizi. Sulzotaj: Trifon Gjeko, Alush Kasemi, Met Kasemi, Prej katundit Biçak: Asllan Vrapi, Elmas Xhepa, Arif Muça, Rakip Xhepa, Bajram Agushi, Shaqir Sula, Çaush Xhepa, Shaban Sina, Haxhi Sina dhe Ndoni Sako, Fani Trungu, Gori Todi, Jani Gjeka, Jorgji Gjoni, Jorgji Lala, Kozma Zhuka, Ibrahim Luzha, Nasi Zhuka, Koli Tashi, Kristo Shkoza, Loni Bita, Llazi Prifti, Lili Shkoza, Mihal Bita, Nasi Janko, Nasi Sako, Nasi Zaho, Perikli Prendi, Pali Zaka, Ristan Bani, Simon Gjini, Stefan Prendi, Todi Gjurgji, Vasil Përboti, Myslim Bedalli, Bajram Jeshili, Mehdi Pirra, Ruho Nako, Hysen Dupi, Latif Karafili, Muharrem Meshani, Bajram Bilbili, Ismail Koçiu, Isuf Buzi, Ramazan Kofsha, Shefik Tota, Gori Lala e të tjerë. (AQSH F.41 v.1943 d.32 dhe “Gjëmat e komunizmit”). Vllas Arapi (Pelivani), kuadër i Brig.I, që erdhi pas masakrës, i tha Mehmetit: “Këta pushkatove ti? Trimëri të madhe paske treguar”! M. Shehu iu përgjigj: “Kjo s’është asgjë, me ato që kam parë unë në luftën e Spanjës. Atje janë derdhur lumenj gjaku…” F. Arapi, Kush ishte Vllas Arapi. Tiranë 2000). Në këtë përgjakje të luftës civile, ishte politika e PKJ dhe dora e emisarëve të saj M.Popoviç dhe D.Mugosha.

“Dy sërbët e mallkuar, që rinin në krye të Partisë Komuniste Shqiptare, sot fërkojnë duart kur shohin se propaganda e tyre, për të cilën ishin dërguar, e bëri punën. Ah, ç’mjerim! Popullin shqiptar e hodhën në vëllavrasje”- thuhet në një dokument të asaj kohe.(AQSH F.270 d.11 v.1943). Ngjarja e Lushnjës pati një jehonë të menjëhershme. Vetëm pak ditë më vonë, Balli Kombëtar reagoi me një trakt ku deklarohej se “vëllavrasja kishte filluar”. Ky nuk ishte më një paralajmërim, por një realitet i prekshëm. Masakra e Lushnjës mbetet një nga ato ngjarje që ngre pyetje të forta mbi kufirin mes luftës dhe krimit, mes drejtësisë dhe hakmarrjes, mes idealit dhe realitetit.

LETRA E MEHMET SHEHUT

Shtabit të Përgjithshëm të Ushtrisë Nacionalçlirimtare

Kur ishim në Dumre, unë u nisa me 2 batalione të brigadës dhe me 3 mortaja për të përballuar bashibozukët e Isa Manastirlliut, Hamit Matjanit, Tefik Cfirit e Hajdar Cakranit. Kur shkova pranë Lushnjës ballistët ishin në Myzeqe, kështu bëmë përgatitjet për t’i rënë Lushnjës. Porse para se t’i binim Lushnjës me forcat e Brigadës dhe të Lushnjës, Isa Manastirlliu na doli befas nga krahu i djathtë për të marrë krahët neve ndërsa Hamit Matjani mendonte të na merrte krahun e majtë nga Kosova. Neve u detyruam t’u përgjigjemi menjëherë. U ramë befas dhe i shpartalluam të 400 bashibozukët ballistë: 172 robër, 10-15 të vrarë. Robërit i gjykuam. Gjyqi përbëhej prej meje, nënkomisarit të komandës vendit Lushnjës dhe një partizani të batalionit të parë të brigadës. Neve (gjyqi) vendosëm ekzekutimin e 65 ballistëve. Të tjerët, 29 vullnetarë për Brigadë dhe batalione të vendit, të tjerët u liruan të çarmatosur.

Me të vërtetë që ballit i u dha një grusht i fortë me ekzekutimin e 65 ushtarëve të tij (çerdhe të Hamit Matjanit dhe luftëtarë kundër nesh, me armë, kusarë, kriminelë e grabitës të popullit), porse mua më duket se kam qenë gabuar, kemi ekzekutuar, kemi qenë shumë të rreptë. Do të mjaftonte pushkatimi i 15-20 ballistëve nga më përgjegjësit. Porse këtë radhë gabimi, faji kryesor është imi personalisht, mbasi gjyqi kryesohej prej meje dhe, deri diku, të 2 anëtarët e tjerë kanë qenë influencuar prej meje. Unë, i dehur relativisht nga urrejtja kundër ballistëve tradhtarë, i revoltuar nga krimet dhe tradhtitë e tyre, i rrëmbyer nga temperamenti mikroborgjez i çasteve, qesh i mendimit për këtë masë të pamasë! Kjo ka rrjedhur edhe nga shkaku se unë isha vetëm dhe shokët e tjerë të shtabit brigadës ishin larg, s’munda të këshillohesha me ta sepse s’premtonte koha. Sikur shtabi i brigadës të qe i gjithë pranë gjyqit, sigurisht që nuk do mbërrinin në ato përfundime. Gjurmët e këtij terrori duhen zhdukur dhe shpresojmë se do ta zhdukim në të ardhmen. Kjo do të vlejë shumë edhe për mua personalisht, që të mos nxitem herë tjetër, të jem më i matur e të mos lë të tërhiqem nga sentimentet dhe buçitjet e çasteve që në mua shfaqen akoma si konsekuencë e një origjine mikroborgjeze, patriarkale, prapanike, mesjetare.

Të fala shoqërore, Komandanti i brigadës I V.F.L.P. 30.x.1943

LETRA E ENVER HOXHËS MË 5 NËNTOR 1943

I dashuri shok Mehmet,

Veçanërisht jemi të gëzuar për sukseset e Brigadës sonë Nacional-Çlirimtare. Brigada e jonë e I, dita-ditës po shkon në rrugën e vërtetë që i ka caktuar Shtabi i Përgjithshëm.

Komunikatat e juaja i presim me pa durim pse e dimë që Brigada e I gjatë udhëtimit të saj, i jep grushte të forta okupatorit Gjerman dhe tradhtarëve të vendit tonë. Si kurdoherë dhe kësaj radhe sukseset e Brigadës kundër Gjermanëve kanë qenë të dukshme dhe shokët gjatë përpjekjeve kanë fituar eksperiencën e duhur dhe ashpërsinë e urrejtjen kundër armikut. Rruga e saj do të jetë pa tjetër e lavdishme për nderin e madh të ushtrisë sonë Nacional Çlirimtare dhe për triumfin e çështjes sonë të shenjtë. Përmes teje, u shprehim gjithë shokëve të Partisë në Brigadë përgëzimet tona dhe ju urojmë që në të ardhmen ata të bëjnë dhe më shumë, ata të jenë kurdoherë në radhën e parë të luftës, të jenë shëmbëlla e heroizmës, e pjekunis politike, e gjakftohtësisë, të jenë ushtarët e denjë të çështjes së madhe dhe të Partisë sonë të dashur. Në përpjekjen që bëri brigada me forcat e reaksionit, si kundër që thoni në raportin që i çoni Shtabit të Përgjithshëm, kini zënë mjaft robër dhe pasi i keni gjykuar kini ekzekutuar 65 prej tyre. Ky xhest e errëson tablonë. Ky ekzekutim, shoku Mehmet si kundër që e njeh dhe vetë në letrën që i çon shtabit, është i tepruar dhe pa vend dhe shumë i gabueshëm pse në vend që të na sjedhij fitime, na dëmton.

Duhet të kemi parasysh se katundarët që ndodhen në çetat e Ballit janë elementa të pafajshëm, të pasqaruar dhe viktima. Me këta duhet të sillemi më ndryshe, është detyra e jonë, si ushtarë të drejtësisë që jemi, duhet t’ju flasim këtyre njerëzve, t’i këshillojmë të gjejnë rrugën e drejtë, të dezertojnë radhët e okupatorit e të tradhtarëve. Por jo t’i ekzekutojmë në masë. Ekzekutimi të rezervohet vetëm për ata që me koshiencë të plotë bëjnë lodrën e armikut dhe të gjithë ata që grabisin e gjakosin popullin. S’duhet të armiqësohemi me Katundarët pse ata janë shtyllat e partisë sonë dhe një sjedhje karshi tyre si ajo e juaja sigurisht ka reperkusione ndër shtresat katundare.

Në as një mënyrë s’duhet t’i japim shkak armikut të na akuzojë për asisoj që nuk jemi. Letra e jote që i çon Shtabit të Përgjithshëm për këtë çështje, na siguron se do t’i moderoç ndjenjat e inspiruara nga momenti dhe nuk do të përsëritet më gjë punë e tillë, dhe herë tjetër nuk do të të mungojë gjakftohtësia. Kemi bindje se do të veproç këtej e tutje në këtë mënyrë, dhe këto veprime do të jenë të matura, pa humbur ashpërsinë e duhur dhe këtë do ta bësh, pse si komunist që je, nuk do të permtoç kurrë që me të tilla akte të preket emri i pastër i Partisë sonë të dashur. Të fala ty dhe gjithë shokëve, për Komitetin Qendror të Partis ëKomuniste Shqip./(Shpati)

/Gazeta Panorama

Fatbardh Kupi ishte i biri i patriotit dhe luftëtarit Abaz Kupit, i cili priti me armë pushtuesit fashist më 7 prill të vitit 1939 dhe ishte krijuesi i çetave të para nacionaliste.

Lindi në vitin 1928, në Krujë. Që në moshë të re iu desh të përballej dhe të sfidonte përndjekjen si antifashist dhe antikomunist. Për shkak të veprës së shquar të të atit, vuajti internimin në Himarë nga viti 1939 deri më 1940, e pastaj në Itali së bashku me familjen deri në vitin 1941. U lirua dhe u kthye në Krujë. Pushtuesit fashistë e rrethuan të atin, Abaz Kupin, në Krujë, por nuk mundën ta shtinin në dorë. Për këtë arsye, Fatbardhi me familjen e tij u internua në Gjirokastër deri në fund të vitit 1942. U lirua dhe kthye sërish në Krujë. Me fitoren e komunizmit dhe arratisjen e të atit dhe dy vëllezërve, Fatbardhi dhe familja e tij iu nënshtrua përndjekjes nga pushteti i ri. Nga fundi i vitit 1944 dhe fillimi i vitit 1945, u mobilizua në repartet luftarake të F.N.Ç.L., me komandant Gjin Markun.

Ndërkohë që Divizioni i Gjin Markut kapërceu kufirin e shkoi deri në Vishegrad, Bardhi i sëmurë rëndë, u shtrua në spital. Pasi u shërua mori raport mjekësor për paaftësi shëndetësore. Mirëpo raporti duhej firmosur në Korpusin e Shkodrës. Shkoi në komandë, ku gjeti Shefqet Peçin dhe Beqir Ballukun. Pa firmën e tyre, s’mund të lirohej, do ta cilësonin dezertor. Sekretari ishte krutan, daja i Sami dhe Gani Kupit, kushëririt të tij. Lufta i përzjeu njerëzit…! Ai ia përgatiti lejen në bazë të raportit, të cilën duhej ta firmoste ose komandanti ose komisari. Kur hyn në zyrë, komandanti Shefqet Peçi e provokon për babain, duke ia sharë. Bardhi ia kthen dhe… debati ashpërsohet. Hyn në mes Beqir Balluku, i cili shmangu sherrin. Ia mori raportin dhe ia firmosi, duke i bërtitur fort: “Hajt ik në shtëpi tani”!– “Këtë burrëri e bëri Beqir Balluku, nuk e di nga se u nis, por unë nuk ia harroj, më shpëtoi se Shefqeti ishte gjaknxehtë dhe gjakësor”, e kujton atë incident të kohës së largët Bardhi.

NDARJA ME BABANË

Më 24 tetor 1944, Abaz Kupi u largua nga atdheu. Familjen e la në Shkodër. Djali i vogël u arrestua më 1945, ndërsa pjesa tjetër e familjes, bashkëshortja dhe vajzat u internuan në Tepelenë e më pas nëpër kampet e Myzeqesë. Fatbardh Kupi ka rrëfyer para se të ndërronte jetë në 2016-ën takimin e fundit me të atin I cili e njoftoi për vendimin qe kishte marrë. “Unë po iki për pak kohë. Ti Bardhi, shko në shtëpi dhe qëndro pranë nënës dhe motrave”. Bardhi, që ende nuk e dinte vendimin e ikjes, e ka pyetur; “po pse duhet të kthehem në shtëpi? Unë s’jam fëmijë…”! Qetëqetë, i ati i është kthyer me fjalë të matura: – “Ato kanë nevojë për mbrojtje dhe unë po ta besoj ty këtë detyrë, sepse kam besim”. Pas kësaj, i ati, kishte nxjerrë një letër, dhe i kishte kërkuar që të nënshkruante aty një deklaratë bese, se nuk do t’i braktiste kurrë nënën dhe motrat.

Pa e kuptuar mirë se ç’po i kërkohej, djali 17 vjeçar, ia kthen: “Kur të mërzitem, do të iki ndonjëherë, se s’mund të rri gjatë në shtëpi me gratë”. I ati këmbënguli që s’duhej të lëvizte pa i ardhë lajmërimi prej tij dhe të kujdesej për nënën dhe motrat, Dudinë, Hyrien dhe Bukurinë. Madje, i kërkoi që ta firmoste besën përmes deklaratës dhe të jepte fjalën e burrit. Letra pasi u firmos nga i biri, u palos në katërsh dhe babai e futi në portofol. Letra kishte vetëm një fjali, kujton Bardhi: “Nuk largohem nga familja, pa më lajmëruar baba”….! Poshtë firma. Fatbardh Kupi, për shkak të rezistencës që bëri babai i tij, fashistët e internuan një herë në Himarë e pastaj në Itali. Që nga kjo moshë e re ai u përballë me armiqtë e Shqipërisë dhe i luftoi ata në mënyra të ndryshme, duke vazhduar rrugën e babait të tij, Abaz Kupit.

ARRESTIMI I PARË MË 1945

Fatbardh Kupi u arrestua më 9 qershor të vitit 1945. Prokurori në akt-akuzë, e akuzoi se kishte mobilizuar popullin në radhët e Legalitetit, kishte bashkëpunuar me rininë e Ballit, ishte në radhët e armiqve të popullit. Më 17 dhjetor 1946, me vendim nr. 685, Gjykata Ushtarake e Tiranës e deklaroi “kriminel lufte dhe armik të popullit” dhe e dënoi me 5 vjet burg. U lirua pasi plotësoi dënimin, por pas disa muajsh u internua në PortoPalermo të Himarës, ku qëndroi deri në vitin 1951. Nëna dhe katër motrat e tij u internuan në kampin famëkeq të Tepelenës. Kur Porto Palermo pushoi së qeni kamp internimi, Fatbardhi u transferua në Tepelenë, ku u bashkua me familjen. Nga Tepelena familja Kupi u dërgua në kampin e fabrikës së tullave në Tiranë. Aty qëndruan deri në vitin 1954. Më 14 prill 1954, u internua për 5 vjet në Kuç të Vlorës. Pas mbarimit të internimit në Kuç, u transferua në Savër të Lushnjës, ku u martua me Liri DorinKupin, e cila sakrifikoi çdo gjë për hir të dashurisë. Në vitin 1968 u transferua në Grabian, kurse më 1981 në Gradishtë të Lushnjës.

ARRESTIMI I DYTË NË 1981

Për herë të dytë u arrestua më 25 nëntor 1981. Arrestimi erdhi pa asnjë shkak. U akuzua pse ishte shprehur se, “Partia e Enverit ia ka mohuar të drejtat babait Abaz Kupi, që ka luftuar kundër armiqve të Shqipërisë”. Kaq mjaftonte për ta dënuar për agjitacion dhe propagandë kundër partisë dhe pushtetit. Gjyqi ishte i montuar. Dëshmitarët false, të cilët kur ai doli nga burgu, të penduar i kërkonin ndjesë. Si prove, ishte bashkëngjitur edhe një ekspertizë për hartimin e shkruar prej tij, teksa vazhdonte gjimnazin natën. Gjyqi ishte një farsë. Njëri prej dëshmitarëve, G. V., i tha se: poshtërsia më e madhe në jetën e tij, ishte dalja dëshmitar i rremë në gjyqin kundër Bardhit, por e kishin detyruar. I gjithë gjyqi ishte i montuar. U dënua me 10 vjet burg.

Kaloi kohë të vështira në burgun e Ballshit. Më pas do të provonte Qafë-Barin, Bulqizën etj. U lirua më 1989 dhe u kthye pranë familjes në Gradisht. Fatbardh Kupi është i vetmi djalë i Abaz Kupit që mbeti në Shqipëri, pas instalimit të pushtetit komunist dhe të diktaturës në Tiranë. Pushtetarët hoxhistë, duke njohur veprimtarinë kombëtare e antikomuniste të babait të tij, e burgosën dhe e internuan në kampe përqendrimi që ishin hapur për antikomunistët dhe kundërshtarët e tyre. Ky në qeli dhe në internim iu nënshtrua torturave dhe keqtrajtimeve të rënda fizike, por në asnjë moment nuk hoqi dorë nga një Shqipëri demokratike për të cilën kishte luftuar babai i tij kundër fashizmit dhe komunizmit. Përkundër torturave, ai qëndroi gjithnjë i pamposhtur, i dinjitetshëm dhe tregoi moral të fortë për një Shqipëri etnike, të cilën e kishte konceptuar Mbreti i Shqiptarëve, Ahemet Zogu qysh në vitet e 30 të shekullit të kaluar. Abaz Kupi, posa mësoi sëmundjen e mbretit Zogu I, shkoi në Paris dhe qëndroi atje derisa vdiq dhe kur iu bë ceremonia e varrimit. Ky mori pjesë edhe në ceremoninë e shpalljes së Leka Zogut Mbret i Shqiptarëve.

Fatbardh Kupi i ndarë nga babai, të cilin më nuk arriti në të gjallë të tij ta shihte, dhe i mbetur nën diktaturën e Enver Hoxhës aq gjatë, paraqet figurën e një atdhetari të palëkundshëm dhe një burrë që atdheun e kishte mbi të gjitha, një Shqipëri, ku të gjithë do të jetonin të lumtur dhe të lire. Fatbardh Kupi pat deklaruar: “Gjatë gjithë jetës kam jetuar me krenarinë e babait tim, që i vuri gjoksin luftës në Durrës dhe i priti fashistët me luftë. Vuajtjet e mia janë të vogla para madhështisë së babait tim. Shkruani për atë se ma lehtësoni dhimbjen dhe mallin”. Fatbardh Kupi ndërroi jetë me 23 shkurt 2016, në North Shore Hospital – Long Island, Nju Jork dhe u përcoll me nderime nga komuniteti shqiptar me 27 shkurt në varrezën ku pushon edhe ati, Heroi i 7 prillit, në Kew Gardens Road Kew Gardens Queens, Nju Jork.

/Gazeta Panorama