VOAL

VOAL

Legjenda e Rozafës Shkëputur nga tregime të moçme shqiptare Nga Mitrush Kuteli

June 22, 2022
blank

Komentet

blank

BIOGRAFIA E SHKRIMTARIT DHE LETËRSIA… – Nga VISAR ZHITI

Nuk ka biografi shkrimtari që nuk zbrazet në veprën e tij letrare, madje ajo, jeta e tij, nuk mjafton dhe shkrimtari merr dhe jetë të tjera dhe shkruan dhe vepra të tjera, kështu deri në fundin pafund…
Por as letërsia e tij nuk është thjesht biografi e tij dhe cilado biografi, sido të ketë qenë, gjithsesi s’eshte letërsi, edhe pse jetët dhe veprat janë të lidhura midis tyre, ja, ashtu si enët komunikuese, më vjen krahasimi.
Në fund të fundit, mendoj prapë, se ato janë dhe tjetër gjë, madje edhe të ndara, po e vazhdoj krahësimin, ashtu si ena me atë çfarë ka brenda.
Nëqoftëse do të biem në biografizimin e letërsisë, pra, dhe ta gjykojmë atë të nxitur fatalisht nga biografia e autorit, atëhere duhet që një jetë zulmëmadhe plot lavdi e famë, të ketë dhënë dhe një letërsi të tillë, etj, atëhere duhet të detyrohemi të pranojmë që shkrimtari më i madh shqiptar mbetet të jetë Skënderbeu.
Është poeti ynë Kombëtar Naim Frashëri që do të shkruante poemën për atë, pa patur biografi kryengritësi dhe punoi në kryeqytetin e perandorisë me të cilën u përball Skënderbeu. Poetit tjetër Kombëtar, At’ Gjergj Fishta, iu persekutua vepra letrare për shkak të biografizimit barbar, kur sundonte Realizmi Socialist dhe po sipas këtij vështrimi, diktatorin Enver Hoxha e trajtuan dhe si shkrimtar kalibri, madje u arrit deri atje sa librin e tij memuaristik, të zakonshëm, “Vitet e vegjëlisë” t’ja kundërvenë romanit të shkëlqyer “Kronikë në gur”, autobiografik janë të dy dhe autorët janë nga i njëjti qytet, Gjirokastra.
Po hidhem në të kundërt, në jetët mjerane, bastarde të artistëve apo të përndjekura. Njoh bashkëvuajtës burgu, qendrestarë të lartë, që kanë shkruar vepra monumentale, dëshmi artistike që i mungonin letrave tona, por di dhe të rrënuar moralisht, të thyer, spiunë, por kanë dhënë vepra të arrira. Të qënit bashkëpunëtorë të Sigurimit të Shtetit nuk ka qenë pengesë, mbase as avantazh, që të kenë dhe poezi, krijimtari të lavdëruar.
Po marr dhe shembuj të huaj, se janë më sugjestionues: poeti amerikan Ezra Pound ishte fashist, u dënua dhe si i tillë, por atë e mbajnë si ndër poetët më të mëdhenj në botë të shekullit XX.
Pound mbështeti dhe promovoi bashkëkohësit T. S. Eliot, James Joyce, Robert Frost, Ernest Hemingway. Personalitete të tilla kërkuan dhe lirimin e tij nga burgu. Biblioteka e Kongresit Amerikan e nderoi me Çmimin “Bollingen”. Vepra e tij si poet nuk u gjykua prej biografisë së tij as si fashist e as si i sëmurë në spitalin psikiatrik. Po kêshtu dhe Majakovski, edhe pse Bolshevik i tërbuar, edhe në vepër, ai çmohet si poet futurist dhe në Perëndim…
Prapë nuk them se biografia e shkrimtarit nuk është e lidhur me letërsinë e tij. Shumë fort madje. Por, thënë thjesht, janë si pema e lidhur me frutin e saj, ku fruti s’është pema, askush nuk e ha sa krahu degën e mollës si mollë.
Ndoshta unë dukem disi tendencioz në mosbiografizimin e letërsisë, nga që vetë jam autor që kam qenë në burg, u dënova me 10 vjet heqje lirie për poezitë e mia, refuzova bashkëpunimin me Sigurimin e Shtetit, kjo e dokumentuar dhe s’dua të komplesoj asnjë koleg, por mbi të gjitha s’dua që krijimtaria ime, poezi, romane, ashtu siç janë ato, të varen prej biografisë time, por të bëjnë jetët e tyre të pavarura.
Më dhimbet dhe e dua letërsinë që erdhi nga burgjet dhe internimet, por nuk dua që të shihet vetëm si e tillë, kur ajo është natyrshëm letërsi shqipe.

blank

“ENDRRA” Nga Rudina Lohja Kurti

Më paska pasë marrë malli….
-Ajo ,nuk po shkon dot në botën tjetër-më tha zëri i cjerrë i një gruaje,kur hapa derën e shtëpisë.Ishte një zë si ato që po t’i dëgjosh në errësirë nuk i percakton dot seksin.Për një burrë të duket i pështirë ndërsa për një femër , i abuzuar që në moshë të njomë me alkool dhe cigare të shumta .
Ne,nuk kishim as pesë orë që e kishim varrosur dhe unë kuptova menjëherë se për çfarë po fliste gruaja e ndryshkur gjithandej.
-Po ti nga e kuptove këtë ?-lëshova pyetjen time unë , pak e lodhur,e mërzitur dhe në një lloj jermi negativ nga vdekja e parakohshme e Suzit ,nga ai varrim pa burrin pranë,nga dy kokat e përvuajtura të djemve që kishte lënë pas.
-…Dheu filloi të lëvizte ,kur ju u larguat …unë jam punëtore sherbimi ,por rri me shtëpi këtu pranë jush.Kur ju pashë në varrim,kuptova qe dicka e keni të vdekurën dhe erdha të lajmëroj.Shpejto se po ngryset dhe nuk do të kesh mundesi të punosh.Vdekja e dytë është më e rëndë se e para.Vrapo ta shpëtosh !-shtoi ritmin e të folurit gruaja,kur pa që unë kisha ngrirë tërsisht .Më pas mora veten dhe furishëm iu sula palltos,por kur dola,gruaja e shformuar ishte zhdukur.Mendova se gjithcka kishte qënë ëndërr ,ëndërr e brejtjes se ndërgjegjes ,pse e kisha lënë Suzin ,shoqen time të të gjitha kohrave, të vdiste .Fërkova sytë fort dhe kuptova se isha në një realitet të hidhur ,ku duhej të rrembeja këmbët dhe të ikja me vrap.Sa dola në rrugë një mjegull dhe shi i imët filloi të më shoqëronte vrapin tim që dukej se shkonte gjithnjë mbrapsht.Shiu të them të drejtën më bënte mirë .Më dukej se po dehej me vrapin tim,më vishte me lagështirën e duhur… ndërsa mjegulla me bënte si të padukshme nga kalimtarët .Në horizont shihja ditën që më një lloj pezmi po i linte vendin natës e unë vrapit tim po i merrja shpirtin për të kapur sa me shpejt lagjen e të vdekurve,lagjen e varreve,lagjen e varrezave.Kisha humbur krejt ne misionin tim dhe nuk po gjeja dot fjalën si i thonim ne atij vendi në perdorimin e zakonshem.
Vrapimi filloi te me ngadalësohej.Forcat po me rrëzoheshin dhe fillova të bëj vetëm ecje të shpejtë .-Si ka mundësi ata mjekë “të çmendur” e sidomos ai që i qëndroi për 6 muaj rresht tek koka e saj, nuk kuptoi se Suzi nuk kishte pranuar të ndërronte jetë .Dhe ja tani po ndodhte e pandodhmja.”Do Zoti të rezistojë e të më presë deri sa ta heq nga ai vend sterrë”-,mërmërita dhe kockat m’u zhyten më shumë në shi.
Ndoshta Suzi vërtet kishte vdekur,por nuk i kishte pëlqyer ajo bote dhe kerkonte të kthehej.Këmbëve i dhashë një shtysë të re.Kapa veten në vrapimin e dytë .Ajo,ndoshta po ndjehej keq brënda lotëve të djemve të vegjël dhe ka arritur të dalë.Dicka m’u lidh në grykë .Ndoshta kërkon t’i thotë fjalët e fundit Moit qe nuk arriti t’ia thoshte kurrë ,sepse diku larg,gojë të liga na thanë ,se është martuar.
Sytë m’u egërsuan dhe flokët më mbetën të ngrira në ajër .Nuk kisha kuptuar se dritat e qytetit i kisha lënë pas dhe i isha futur errësirës me një forcë të çuditshme dhe me ritmin e zemrës deri në shkallmim.
Nën syte e mi u shfaqen së pari lule pafund,mermer….kilometra mermer.Grumbuj dheu dhe unë si një somnambul , me ecje ku graviteti nuk ekzistonte gjeta pa vishtërsi vendin, ku para disa oresh kishim lënë Suzin.Gjeta plus disa zambakë të bardhë dhe një pllakë përkushtimi vënë ne krye të kurorave ,por qe nuk kisha kohë ta lexoja e të merresha me to…Ajo c’ka që më kishte thënë gruaja me zërin e çjerrë ishte e vërtetë .Një zë për ndihmë ndjeja në thellësi të shpirtit.Sytë ndjeja se më lëkundeshin dhe duart i vura në kerkim te Suzit.Më në fund arrita të bëhesha njësh me tokën ,me rrëpirën dhe ja ku u bëmë përsëri bashkë .Trupi saj çuditërisht shumë shpejt kishte marrë përmasat e një fëmije …Por,fundi fundit ç’rëndësi kishte….!?Sa trupa të vegjël jetonin e punonin në këtë botë .Mjaftonte jeta.Por zëri i brendshëm klithi.-Ku do ta çosh?Fëmijët do të ndjehen keq me rikthimin nënës me pamje dheu.Moi, burri i saj,kur Suzi ishte e bukur,kur për pak po bëhej deputete e një zone rurale, iku larg…iku të fillonte në jetë të re për të gjithë.
Tani…. me një Suz të tillë, ai ndoshta nuk do të vinte kurrë më.Shtyva tej klithjen që po më zinte grykën me një lloj neverie dhe trupin e Suzit e mbështjella me trupin tim për ta ngrohur ,për t’i dhënë ngjyrën e vijshmërisë.Megjithate… kishim mbetur në vend.Këmbët më ishin ngulur në baltë e ato nuk po merrnin përsipër lëvizjen për në qytet dhe për t’u larguar sa më shpejt nga ajo errësirë ngjitur në lagështirë. Atëherë me sy të ngulur nga qielli, kërkova të më çlironte nga makthi i baltes,nga makthi i pamatë i së nesërmes .-Shko ku të mundesh,vetëm mos e lër këtu!-ulëriu ndergjegja ime.Atëherë balta u zhduk dhe këmbët morën formën e eres.Nuk e ndjeja peshën e Suzit në krahët e mi, nuk ndjeja ma asnjë erë dheu, por vetëm të dridhurat e saj që bëheshin njësh me rrahjen e zemrës sime.Dalëngadalë një botë me mjegull më ndihmoi të hyja në qytet pa u vënë re.Këmbët ecnin pa asnjë komandë nga truri dhe përfundimisht nuk dija më nga shkoja.Suzi kishte mbyllur sytë dhe po flinte,ashtu si një javë më parë, kur e kisha marrë për darkë ne shtëpinë e familjes sime dhe ajo nuk kishte pritur të mbaronin gatimet,por ishte përfshirë e tëra në gjumë ,shtrirë në nje kolltuk të hapur.I kisha kërkuar të zgjohej,i kisha përkëdhelur kokën me flokët krejtësisht të rënë .Më pas me kishin pikuar lot në faqet e saj dhe atëherë ajo ishte zgjuar,por m’u pat lutur…. te mos e luaja që andej e ta mbuloja me një batanije tjetër, sepse kishte ftohtë. Ja dhe në këtë rrugë pa rrugë unë po e ngrohja me nxehtësinë e trupit tim pak e nga pak.Por, pamja e saj ishte po ajo. Padyshim ashtu do të mbetej… dhe fillova të bind veten se me një gjysëm të vdekur ngjitur në trup …nuk do të kisha asnjë mundësi të futesha në botën e të gjallëve si ndër legjenda.Atëherë ,hapat m’u bënë te njëtrajtshme .Bashkë me Suzin nisa udhëtimin me të gjatë të jetës sime,larg njerëzve më të dashur, që me shumë dhimbje u detyrova t’i lë atje, ku dritat ndriçonin gjithçka .
RudLohjaKurti
blank

Po klithja nëpër shi… – Poezi nga NAIM FETAJ (7 shkurt 1961 – 16 gusht 2022)

Pëllumbat ranë si bresher mbi bli
Dhe një re e zezë mbi mua u ngri
Si rrufeja qiellin unë dogja rrugë pēr ty
Ku je bertita…desha të shoh me sy…U dridhën gjethet ikën re e pëllumba
Unë si i çmendur po klithja nëpër shi
Shtatë pash ndër tokë loti im kish mbërriAsgjë më shumë
Për vete nuk di…
Deri në eshtra shiu më kishte hyI lumi unë i lumi
Lotoja per ty
Shtatë vjet më pas
Shtatë bjeshkë në mes kanë mbi

Shtatë pash nën dhe e m’u dukēt pak
Po klithja nëpër shi
Sikur ujku plak..

blank

Zogjtë nuk ndërrojnē fytyrë – Poezi nga NAIM FETAJ (7 shkurt 1961- 16 gusht 2022)

Po këndojnë zogjtë në pikë të dimrit
Se pa një këngē të re nuk dalin në pranverë
U përzien stinēt dhimbja dhe sëmundjët
Si pula pa kokë sillet botë e mjerë…Zogjtë nuk janë si ne nuk ndērrojnē fytyrē
Kthehen nga mërgimi tek lisat e vjetër
Na shohin të krimbur dhe sërish kēndojnē
Dhe ndoshta na ruajnë nga ndonjē krimb tjetër

Gjithëmonë rreth globit
Duke kënduar janē endur
E çfarë nuk kanë parë rreth botës së qelbur
Mbi kokën tonē rrinin këngētarë
Kah dielli për t’u djegur janë nisur si të marrē

( Ah…sa shumë janë vetëvrarë )

Pa zogj o Zot
Ku ka stinë të bardhë…

blank

Ndahet nga jeta poeti i njohur Naim Fetaj

Ka vdekur poeti, Naim Fetaj, nga fshati Strellc i Epërm i Deçanit. Lajmin e ka konfirmuar kryetari i komunës së Deçanit, Bashkim Ramosaj. “Me pikëllim të thellë morëm lajmin për ndarjen nga jeta të poetit Naim Fetaj nga fshati Strellc i Epërm. Ngushëllimet më të sinqerta familjes Fetaj dhe gjithë atyre që e njohën”, ka shkruar ai.

Naim Fetaj u lind më 7 shkurt 1961 në Strellc të Epërm të Deçanit. Shkollën fillore e kreu në vendlindje, ndërsa të mesmen në gjimnazin “Vëllezërit Frashëri” në Deçan.

Ka mbaruar Fakultetin Filozofik – Dega Letërsi dhe Gjuhë Shqipe në Universitetin e Prishtinës.

Deri më 5 korrik 1990 ka punuar gazetar në programin dokumentar të Televizionit të Prishtinës.

Nga viti 1991 ka punuar dhe jetuar në Gjermani.

Naim Fetaj ka botuar poezi në të gjitha revistat dhe gazetat e kohës në Kosovë, por edhe në Shqipëri dhe Maqedoni.

Është bartës i shumë shpërblimeve letrare dhe autor tekstesh i disa këngëve.

Është përfshirë edhe në shumë vëllime të përbashkëta poetike.

Ka botuar këta libra poetikë:

Yjet bëjnë roje

Terrinë përtej diellit

Vezullimë thinjash

Më lanë edhe pa këngë

Zogjtë nuk ndërrojnë fytyrë.

blank

Platoni e njihte kakofoninë e turmës, jo dhe muzikalitetin e “zhurmës”! – Esé nga SENAD GURAZIU

blank

NJË FOTO ME KADARENË DHE KAPLLAN RESULIN – Nga BUJAR HUDHRI

Lajmi se në Gjenevë ka ndërruar jetë shkrimtari Kapllan Resuli më kujtoi një episod që nuk më hiqet nga mendja.
Ishim në panairin e librit në Ulqin dhe atëbotë i ftuar nderi ishte Kadare dhe zonja e tij, Helena. Duhet të ketë qenë viti 2003, mbase.
Pas stendës Onufri, ku Kadare qëndronte gjithë kohën duke dhënë autografe, ishte një stendë e veçuar, e cila kishte vetëm tre libra, ku titujt lexoheshin qartë edhe nga larg: Kapllan Resuli – “Fytyra e vërtetë e Kadaresë”, i botuar në tri gjuhë, shqip, frëngjisht dhe serbisht.
Dhe pranë kësaj stende ishte ulur një burrë i qetë, që nuk fliste asnjë fjalë dhe pothuaj nuk lëvizte fare nga vendi, si një statujë.
Ishte Kapllan Resuli, autori i librit, dora vetë!
E kisha parë vetëm në fotografi, megjithatë nuk e pata të vështirë ta njihja, por çuditërisht nga afër m’u duk shumë paqësor. Mbase përfytyrimi im lidhej me gjithçka dija rreth jetës së tij të vështirë si edhe nga shkrimet e egra kundër Kadaresë në shtypin serb, sa herë vinte tetori i Nobelit.
Ja pra, ishin kaq afër, pothuaj dy metra, Kadare dhe Kapllan Resuli. Madje, dukeshin edhe më afër sepse te stenda e Kapllan Resulit nuk vinte asnjë vizitor, ndërkohë që te Kadare nuk kishte të mbaruar radha e gjatë e lexuesve që kërkonin autograf.
Ishte një pamje shumë e bukur, po ta kundroje nga larg. Dielli po perëndonte, rrezet e tij të binin në sy nëse do të doje të bëje fotografi. E ndieja këtë, sepse sa herë lexuesit donin të bënin foto, Kadare bezdisej gjithmonë dhe vinte pëllëmbën e dorës për t’u mbrojtur nga rrezet.
Pikërisht, në këtë kohë, një zotëri, që sapo mori autografin nga Kadare, m’u drejtua gjithë respekt: a mund t’i thuash Kadaresë vetëm sa ta përqafoj një herë.
Duke e ditur se sa bezdi i ka Kadare këto sjellje, këmbëngula se nuk kishte kuptim që dy burra të përqafohen.
Po mirë, më tha, një foto atëherë, mos më kundërshto.
Iu luta Kadaresë dhe gjithë përtim ai pranoi.
Mora aparatin e zotërisë dhe i nxora fotografi. Dhe në sfond, kurrë nuk kam për ta harruar, midis të dyve zuri vend koka e Kapllan Resulit dhe libri i tij kundër Kadaresë.
Pasi ia ktheva aparatin fotografik, zotëria shkoi dhe u ul te stenda e Kapllanit dhe po i tregonte atij foton në aparat.
Seç biseduan me njëri tjetrin nuk e mora vesh.
Por, u bëra shumë kureshtar dhe vajta drejt e te stenda dhe e pyeta se kush ishte:
-Unë jam vëllai prej nëne dhe prej babai i këtij burri. Ne jemi rritur me veprat e Kadaresë. Gjithë jetën. Gruaja ime e ka dhënë mësim, se është mësuese e letërsisë, ndërsa vajza studion letërsi në universitet, në Podgoricë.
Duke parë hutimin tim nga që nuk munda t’i them asnjë fjalë, më tha gjithë trishtim:
-Kapllani ka qenë shkrimtar, gjithë jetën e ka dashur Shqipërinë, por Shqipëria juaj e kalbi në burg! Ia gjymtoi jetën, deri sa e çmendi fare!
Ndenjëm të heshtur të tre njëfarë kohe.
Ndërkohë Kadare përballej me vargun e pafund të lexuesve, tashmë rrezet e diellit në perëndim skuqnin qiellin mbi kullën e Balshajve.
blank

Më 15 gusht 1954 lindi poeti i njohur Vasil Dede

Më 15 gusht 1954 lindi në Postenan të Kolonjës poeti i njohur Vasil Dede. Mësimet e para dhe të mesme i mori në vendlindje. Studimet e larta për gjuhë letërsi i kreu në Universitetin e Shkodrës. Punoi në arsim në Kolonjë, pastaj në media të ndryshme në Tiranë.

Vasil Dede e ka krijuar me kohë profilin dhe identitetin e vet krijues, e ka shënjuar udhën poetike përmes shëmbullit të vet, përmes një përvoje të gjatë jetësore, ulje-ngjitjeve dhe zigzageve të fatit, kthesave të forta, stuhive dhe shtrëngatave të kohës. Vasil Dede i ka qëndruar besnik bindjeve të vetave, idealit për artin, modelit poetik të zgjedhur, moralit njerëzor. Para se të ishte një poet i mirë, ai ishte një njeri i mirë, në kuptimin e vërtetë të kësaj fjale. Albert Ajnshatajn thekson: “Cilësitë morale të një personaliteti të shquar ndoshta kanë rëndësi më të madhe për gjeneratën e caktuar dhe për ecurinë e historisë se sa vetëm sukseset intelektuale. Këto të fundit varen nga madhështia e karakterit në një shkallë më lart se sa merren në konsideratë zakonisht”. Poezia e vërtetë është sepse ajo i drejtohet në radhë të parë ndërgjegjes njerëzore, moralit të njeriut, sepse ajo e krijon dhe rikrijon botën nga e para.

Poezia e Vasil Dedes është poezi dhëmbshurore, poezi e ëmbël, e dashur, e çiltër, e kulluar, njerëzore. Ajo ka marrë shumëçka nga shenjtëria e Naim Frashërit, e Jani Vretos, birit të Postenanit, e rilindasve të ndritur. Ku ka shenjtëri, ka shpirt, ka zemër, ka mirësi, ka dashuri, ka dhimbje, ka fisnikëri, ka dritë. Poezia e Vasil Dedes ka dritë dhe kur ndjenja është e turbullt si lumi i rrëmbyer, dhe kur mendimet sterrojnë si nata, dhe kur shpirti ther dhe sfilitet si det i trazuar, dhe kur zemra fshan e vuan në gjëmë e mjerim. Poezia e Vasil Dedes rreket të shpirtëzojë gjithçka, natyrën, florën, faunën, shoqërinë, të ngjizë, të gatuajë, të krijojë Shqipërinë Shpirtërore, gjithë një botë të dhembshur dhe të bukur. Vasil Dede është ndoshta nga poetët e rrallë shqiptarë, që sjell motivet bukolike në letërsinë shqipe, motive të harruara prej shumë kohësh, të shtjelluara gjerë e gjatë nga poetët e lashtësisë greko-romake.

Poeti Vasil Dede vazhdimisht kërkon pafajësinë, e kërkon kudo, në jetë, në natyrë, e kërkon tek thëllëzat e malit, pëllumbat e qyteteve, tek vishnjet e qershitë e kopshteve, tek portokallet e ndezura, tek cjapi-sulltan, tek ftujka me vëth dhe stoli, tek qengji i dhembshur, tek gjethi i pyllit, tek zogjtë, tek shqiponjat, tek blibili me vesë, tek gurët, burimet dhe kështu me radhë.

Vasil Dede është shpirt shqiptar, natyrë shqiptare. Që nga majë e Pindit, porsi shqiponjë Postenani, hedh vështrimin larg, rreh flatrat, ngrihet në qiell, niset herë drejt Tiranës, herë drejt Artës së Portokalltë, herë drejt Egjeut të Homerit dhe Safos hyjnore…Në zemër mban atdheun, dhembjen e sertë, dyshimin e egër: A kam dhe unë atdhe?! Të godasin fort këto klithma të mprehta, çjerrëse, therëse. Është drama e njeriut të urtë, të ndershëm, atdhetar, që ndihet fajtor pa faj, që ndihet me dhe pa atdhe, me dhe pa rrënjë, me dhe pa krahë…Është dilema vrasëse e kohëve moderne, është dyzimi i fatit të njeriut, dyzimi i botës, dyzimi i moralit njerëzor… Poeti i shpëton dhimbjes vrasëse, të egër, këput vargonjtë e dyshimit, shpërthen kafazët me hekura të trashë dhe fluturon në liri, në liri të amshuar, të plotë, të pakufizuar. Dhe aty s’gjen prehje; shpesh e kalpon dehja dionisake, frymëzimi i tërbuar, marrok, që e vërvit nëpër humnera ferri dhe parajse. Njëherë e shpie në Postenan ku qershia i mban mëri, herë na tavernat e zhurmshme me buzuqe dhe prostituta, herë tek dhoma pa tavan e herë te gorrica me fole nepërke…Janë shfrime sublime, janë refrene këngësh mëmëdheu, janë shira të brendshëm, që lajnë dhe pastrojnë shpirtin e njeriut…Më në fund vjen amaneti, kryevargu tronditës: “O vendlindja e sëmurë/ as për arkivol s’ke drurë! / amanet të lë poeti/ mos prano drurë nga deti!…”.

Vasil Dede nuk kënaqet kurrë me fjalën, me vargun, me strofën. E gdhend, e skalit, e lëmon, e stolis, e punon me kujdes dhe durim të madh deri në sfilitije dhe s’kënaqet kurrë. Poeti “vdes dhe ngjallet në çdo fjalë”, sikur thotë Azem Shkreli në një poezi. Brenda një krijimtarie të larmishme, të pasur në larushi, gjini, teknika, forma, shkëlqen tingëllima e kulluar e fjalës shqipe. Vasil Dede parapëlqen rimat e forta, kumbuese dhe ritmet e stuhishme, fugat e simfonitë noliane… E kur e dëgjon këtë poezi në recitim të duket se je në një shfaqje muzikore, të duket sikur je duke dëgjuar tingujt e ëmbël të violinave apo marshet e orkestrave simfonike….

25 nëntor 2015 u nda papritur nga jeta gazetari dhe poeti i njohur Vasil Dede, në moshën 61 vjeçare./Ilir Cenollari

blank

Të të vesh nga afër siç të vesh nga larg – Cikël poetik nga Odiseas Elitis – Përktheu nga origjinali greqisht: Niko Kacalidha

ELENA

Me pikën e parë të shiut e vrarë mbeti vera
U lagën fjalët që kishin lindur vezullime yjesh
Gjithë fjalët që Ty të kishin të vetmin përkushtim!
Për ku do t’i shtrijmë duart tona tani që koha fare
nuk na përfill
Për ku do t’i hedhim sytë tanë tani që linjat e largëta
u fundosen midis reve
Tani që u mbyllën qepallat e tua mbi visoret tona
Dhe jemi – sikur të ketë hyrë mjergulla brenda nesh-
Të vetëm krejt të vetëm rrethuar nga vegimet e tua
të vdekura.

Me ballin mbi xham përgjojmë dhimbjen e re
S’ është vdekja që do të na flakë përdhe gjersa Ti rron
Gjersa ekziston gjetkë një erë të të jetoj fundekrye
Të të vesh nga afër siç të vesh nga larg shpresa jonë
Gjersa ekziston gjetkë
Një luginë e bleruar tej buzëqeshjes tënde gjer në diell
Duke i thënë tërë besim se do të ritakohemi përsëri
Jo nuk është vdekja që do t’i përballemi ne
Por një bulëz e vogël prej shiut të vjeshtës
Një ndjenjë e vagëlluar
Kundërmimi i dheut të njomë brenda shpirtrave tanë
Që sa venë dhe largohen

Dhe nëse dora jote nuk është brenda dorës sonë
Dhe nëse nuk rrjedh gjaku ynë në venat e ëndrrave
të tua
Drita në qiellin e dëlirë
Dhe muzika e padukshme brenda nesh o! udhëtare
Melankolike për gjithë ato që na mbajnë ende në botë
Është ajri i lagësht çasti i vjeshtës, ndarja
Mbështetja e hidhur e bërrylit mbi kujtimin
Që duket kur nata vjen të na ndajë nga drita
Pas dritares katrore që vështron drejt pikëllimit
Që nuk shikon asgjë
Sepse u shndrua sakaq muzikë e padukshme flakë
Në tymtar trokitje e sahatit të madh të murit
Sepse u bë sakaq poezi me vargun tjetër jehonë paralele
Me shiun lotë dhe fjalë
Fjalë jo si të tjerat dhe ato me: Ty të vetmin përkushtim.


GJUMASHJA

Përhapet zëri erës rrëqethëse, dhe ti dihat midis drurëve
Të saj të padukshme

Është e verdhë çdo faqje e gjumit tënd dhe me të lëvizur
Gishtat e tua një flakë shpërndahet

Brenda teje me ca gjurma rrëmbyer diellit. Dhe mbarë
Flladitet bota e vegimeve

Dhe e nesërmja nxjerr gjirin e saj lakuriq të shenjuar
Prej yllit të virgjër

Që ngrys vështrimin kur shkon të shterojë një copë qiell

O mos durofshë më qerpikëve

O mos lëvizësh më gëmushave të gjumit

E di cila lutje ndez gishtave vajin vigjilues portikëve të
Agullimit

Cilit zbulim të vesuar i fëshfërin përmes pritjes
Kujtimi të cilin e ka pushtuar bari

Atje ku shpreson bota. Atje ku njeriu nuk dëshiron gjë
Tjetër veç se të jetë njëri

I vetëm dhe pa asnjë Fat me vete!


EVA

Leshohesh dallgës në heshtje
Që shkreton shpirtin tim të banuar

Një korrije pranë zjarrit
Bast i erërave të natës
Një çapitje hijeje në bregun e Kimeras
Një dhomë
Dhomë njerëzish të thjeshtë
Një enigmë
Larë e nderur në syrin që magjeps

Në vështrimin tënd
A në lartësinë e diellit të tij
Gjithë jeta ime mblidhet një fjalë
Gjithë bota baltë dhe ujë
Dhe gjithë flakrat e gishtave të mi
Dhunojnë buzët e ditës
Presin kokën tënde
Në buzët e ditës

Përballë vetmisë së ëndrrës.


ODË PËR SANTORININ

Dole prej rropullive të gjëmimit
Duke u rrëqethur mes reve të penduara
Gur i hidhur, i sprovuar, kryelart
Kërkove kryemjeshtër diellin
Për të përballur bashkë vezullimin e frikshëm
Për t’u shtrirë në det me një kumbim kryqëzate

E zgjuar prej detit, kryelart
Ngrite një krahëror të larmë
Shkëmbi nga frymëzimi i jugës
Që të vijëzojë atje rropullitë e saj dhimbja
Që të vijëzojë atje rropullitë e saj shpresa
Me zjarr me llavë me tym
Me fjalë që afrojnë pafundësinë
Linde zërin e ditës
Ngrite lart
Eterit të trendafiltë e të gjelbër
Kambanat që u bie mendja e lartësuar
Duke himnizuar zogjtë në dritën e mesgushtit

Bri trandje dallgësh,bri brenga shkumash
Përmes falënderimeve të gjumit
Kur nata endej shkretëtirave të yjeve
Duke kërkuar dëshminë e agullimit,
Ndjeve gëzimin e lindjes
Kërceve e para në mes të botës
E purpurtë dole mes valësh
Dërgove gjer tej horizonteve të kaltër
Bekimin e rrritur pagjumësisë së detit
Të ledhatoje flokët në pesë të mëngjesit.

Mbretereshë pulsesh e flatrash të Egjeut
Gjete me fjalë që afrojnë pafundësinë
Me zjarr me llavë me tym
Përvijimet e mëdha të fatit tënd

Tani para teje shpaloset drejtësia
Malet e murrme notojnë shkëndijimit
Dëshirat farkëtojnë krateret e tyre
Në truallin e munduar të zemrës
Dhe nga sfilitja e shpresës tokë e re gatitet
Që të ecë atje me shqiponja e flamuj
Një mëngjes mbushur me ylbere
Fisi që gjallëron ëndrrat
Fisi që këndon në prehrin e diellit

O vajzë e zemërimit të pamatë
Që del lakuriqe nga deti
Hapi portikët vezulluese të njeriut
Të kundërmojë vendi nga shëndeti
Në mijra ngyjra të buthtojë ndjenja
Të shtrijë krahët për fluturim gjerë e gjatë
Dhe të fryjë nga të gjitha anët liria.

Ndriçoje mes predikimit të erës
Bukurinë e re dhe të përjetshme
Kur dielli i orës tre të mesditës ngrihet
Plot kaltërsi duke luajtur harmonikën e Krijimit.


MARINA E SHKËMBINJVE

Ke një shije furtune në buzë-Po ku endeshe
Gjithë ditën ëndërrimit të ashpër të gurit dhe detit
Një erë shqiponjëmbajtëse i zhveshi lakuriq kodrat
Zhveshi dëshirën tënde gjer në eshtër
Dhe bebëzat e syve të tua morën stafetën e Kimerës
Duke ravijëzuar me shkumë kujtesën!
Ku është e përpjeta e njohur e shtatorit të vogël
Në dheun e kuq që lodroje duke soditur tatëpjetës
Bathoret e thella të vajzave të tjera
Cepat ku mikeshat e tua linin tufat e rozmarinave

-Po ku endeshe
Gjithë natën ëndërrimit të ashpër të gurit dhe detit
Të thoshja t’i numëroje ujit të zhveshur ditët vezulluese
Shtrirë në kurriz t’i gëzoheshe agullimit të sendëve
Apo të bridhje sërish fushave të gjëra
me një tërfil drite në gjoksin tënd heroinë jambi.

Ke një shije furtune në buzë
Dhe një fuastan të kuq si gjaku
Thellë mes prarimit të verës
Dhe aromës së zymbylëve- Po ku endeshe

Duke zbritur anëdeteve, gjinjve me guralecat
Ishte atje një bar i ftohtë i njelmët deti
Por një ndjenjë njerëzore përgjakej në thellësi
Dhe hapje me habi duart duke thënë emrin e tij
Duke u ngjitur butësisht kthjellinës së thellësive
Ku vezullonte ylli yt i detit.

Dëgjo, fjala është urtësia e mbrame
Dhe koha skulptore zemërake e njerëzve
Dhe dielli qëndron nga lart përbindësh shprese
Dhe ti pranë tij shtrëngon një dashuri
Duke patur një shije të hidhur furtune në buzë.

S‘ ke pse llogaritë kaltëroshe gjer në palcë tjetër verë
Që të ndryshojnë rrjedhen lumenjtë
Dhe të të kthejnë prapë te ama e tyre
Që të puthësh përsëri qershi të tjerë
Apo të shkosh shaluar mistrallit.

Ngurosur shkëmbinjve pa të djeshme e të nesërme
Në rreziqe shkëmbinjsh me krehjen e stuhisë
Do t’i lësh lamtumirën enigmes tënde.


MOSHË E KUJTESËS KALTËRORE

Ullishta dhe vreshta deri tutje në det
Sandale të kuqe peshkatarësh më tutje deri në kujtesë
Këllëfe të arta gushti në gjumin e mesditës
Tërë leshterikë e guaska. Dhe ajo barkë
E blertë e sapo dalë që lexon ende ujrave paqesore
Të gjirit Ka Zoti

Kaluan vitet gjethe e guraleca
Kujtoj vocrrakët, marinarët që iknin
Duke lyer velat si zemrën e tyre
Këndonin katër anët e horizontit
Me murlanë në krahërorë pikturuar.

Ç’ kërkoja ndërsa mbrite e nxirrë nga lindja e diellit
Me moshën e detit në sy
Dhe me shëndetin e diellit në trup – çfarë kërkoja
Thellë në shpellat detare mes hapësirës së ëndrrave
Ku shkumonte ndjenjat e saj stuhia
E panjohur dhe e kaltër duke gdhendur mbi gjoksin tim
Emblemën e saj detare

Me rërën gishtërinjve mbyllja gishtërinjtë
Me rërën syve shtrëngoja gishtërinjtë
Ishte brenga-
Mbaj mend ishte prill kur ndjeva për herë të parë peshën
Tënde njerëzore
Trupin tënd njerëzor baltë dhe mëkat
Ashtu si ditën tonë të parë në tokë
Festoheshin amarilidat- Po mbaj mend pate dhimbje
Ishte një kafshim i thellë në buzë
Thonj ngulur thellë në lëkurë atje ku përvijohet përherë
Koha

Të lashë atëherë

Dhe një dihatje kumbuese ngrinte lart shtëpitë e bardha
Ndijimet e bardha të sapolara
Në qiellin që ndrinte me një buzëqeshje

Tani do të kem me vete një katruvë uji jetëdhënës
Do të kem një formë të lirisë së erës që shkundullon
Dhe ato duart e tua ku do të vuajë dashuria
Dhe atë guaskën tënde ku do të jehojë Egjeu.


MELANKOLI E EGJEUT

Ç’pleksje shpirti gjireve të mbasditës!
Ç’bunacë zërave të anëdetit të largët!
Qyqja mes kurorës së drurëve
Dhe çasti mistik i darkës së peshkatarëve
Dhe deti që luan me fizarmonikë
Brengën e largët të gruas
Bukuroshe që zbuloi gjinjtë
Kur kujtesa u fut në foletë
Dhe jargavanët stërpikën me flakë perendimin!

Me sandallin dhe velat e Shënmërisë
Ikën me përcjelljen e erërave
Dashnorët e mërgimit të zambakëve
Por nata si gurgullonte këtu gjumin
Me flokë të kulluara grykave të përndritura
Apo ranishtave të mëdha të bardha
Dhe me shpatën e artë të Orionit
Ç’u përhap duke vërshuar përpjetë
Pluhuri prej ëndrrave vajzërore
Që kundërmonin borzilok e mjedër!

Udhëkryqëve ku ndaloi magjistarja e vjetër
Duke përveluar me trumëz erërat
Hijet shtathedhura çapiteshin ngadal
Me një shtamb ujë të nemitur në duar
Me lehtësi sikur hynin në Parajsë
Dhe nga lutja e bulkthave që shkumoi fushat
Ia bëhen bukuroshët me lëkurë hëne
Për të vallëzuar lëmit të mesnatës…

O shenja që kaloni përmes thellësisë
Së ujit që mban një pasqyrë
Shtatë zambakëza që llamburisni

Kur të kthehet serish shpata e Orionit
Do të gjejë bukë të varfër poshtë kandilit
Por shpirt s’ do të gjejë nën prushin e yjeve
Do të gjejë duar të mëdha degëzuar pafundësisë
leshtërikë shkretanë krijesa të vogla të bregut
Vite korale të gjelbër

O koral i gjelbër-cili orakull stuhie të pa
Duke ndaluar dritën në lindjen e ditës
dritën në lindjen e dy syve të botës!


LINDJA E DITËS

Kur dita rritet prej kërcellit të saj dhe shpalosë gjithë
ngyjrat mbi dhe
Kur nga zëri në gojë thyhet stalagmiti
Kur dielli të notojë në një fushë të pakorrur si lumë
Dhe të vrapojë larg një velë bareshë vocrrake erërash
Gjithnjë uniforma jote është uniformë ishulli është
Mulliri që rrotullon së prapthi vitet
Vitet që jetove dhe pamjet e tyre i gjej të vuajnë në krahërorin tim
Një kajsi përkulet mbi tjetrën dhe balta rrëzohet nga krahët e ujit të sapozgjuar
Grerëza mbi trupin e qumështores shtrin flatrat e saj
Pastaj befas fluturon dhe humbet duke zukatur
Dhe nga bulëza mbi gjeth dhe nga gjethi mbi statujë
Sa shkon gjithmonë e më tepër shndërrohet koha
Merr sendët që na shtyjmë të të kujtojmë dhe gjithnjë
e më tepër i bën pjesë të fisit me dashurinë time
Po ajo dëshirë tirret përsëri
Gjithë trungu i drurit të diellit të zemrës së mirë digjet

Kështu të shoh ende në rrezen e ditës së përjetshme
Tek përgjon pulsin e anëdetit
Lindja asgjë nuk paska ndryshuar nga hareja jote

Lije një nuse të madhe shkume stolisje duke u ngjitur
Shkundje kryet e tua të lara si me sapun nga bukuria mëngjesore
Kthjelltësia zgjeronte sytë e tua
Nuk qe enigmë që të mos shuhej që të mos bëhej tym në gojë eoli
Ndryshoje stinët me duart e tua
Duke hedhur borëra dhe shira, lule, dete
Dhe dita ndahej nga trupi yt, ngjitej,çelej,bekim i madh mbi lulediejt

Ç’di tani gjinkalla nga historia që le pas,çfarë di bulkthi
Kambana e fshatit që përhapet në erë
Vemja,krokulli,iriqi i detit, alfëza e ujit
Mirjada gojë thërrasin dhe të ftojnë
Eja pra t’i jetojmë ngjyrat nga fillimi
Të zbulojmë dhuratat e ishullit të zbuluar
Kupola të trëndafilta e të kaltra do të ringjallin ndjenjen
E fortë si krahëror ndjenja gati për të fluturuar
Eja pra të shtrojmë dritën
Të flemë dritën e kaltër në shkallët e gurta të gushtit

Ti e di çdo shtegtim u hapet pëllumbave
Gjithë bota mbështetet në det e në tokë
Do të kapim renë do të dalim prej gjemës së kohës
Nga ana tjetër e fatkeqësisë
Do të lozim diellin ndër gishtat tona
Rrethinave të zemrës së hapur
Do të shohim se si rilindë bota.


SHEGA E ÇMENDUR

Pikëpyetje mëngjesore
dëfrim a perdre haleine

Në këto oborre bardhëllore ku fryn juga
E fërshëllen kamarave me qemerë, thomëni është shega e çmendur
Që shpërthen në dritë duke shpërndarë buzëqeshjen e saj pjalmore
Me zemërata e pëshpërima erërash, thomëni është shega e çmendur
Që rrëqeth me gjethnajat mitare agullimin
Duke shpalosur përpjetë gjithë ngjyrat me drithërima triumfi?

Kur fushave vajzat lakuriqe të sapo zgjuara
Korrin me duart e tyre bjonde tërfilin
Duke dalë skajeve të gjumit, thomëni është shega e çmendur
Që mbush e çlirët me drita kanistrat e brishta
Që nginj me cicërima emrat e tyre, thomëni është shega e çmendur
Që përleshet me vranësirën e botës?

Ditën kur stoliset nga zilia me shtatë palë flatra
Duke lidhur brez diellin e amshuar me mijra ylbere vërbuese,
Thomëni është shega e çmendur
Që rrëmben një jele me njëqind fshikullime në vrapin e saj
Herë e trishtuar e herë grindavece, thomëni është shega e çmendur
Që thërret shpresën e re tek po lind?

Thomëni,është shega e çmendur që njatjeton largësive
Duke valëvitur një shami gjethesh prej zjarri të vesuar
Një det i mbarsur gati për të pjellë me njëmijë e një anije
Me dallgë që njëmijë e një herë nisin dhe shtegtojnë
Brigjeve virgjërore,thomëni është shega e çmendur
Që dredh direkët dhe kërcëllijnë në eterin e kthjellët?

Lartësive me biskun e kaltër që përflakët dhe kremton
Kryelart, plot rreziqe, thomëni është shega e çmendur
Që çan me dritë mespërmes botës stuhitë e demonit
Që shtrin tejetej jakën, varëse të verdhëllemë të ditës
Të shumëqendisur kudo me këngë,thomëni është shega
E çmendur që me ngut shkopsit të mendafshtat e ditës?

Kombinezoneve të fillimprillit dhe gjinkallave të mesgushtit,
Thomëni,ajo që lodron,ajo që buthton,ajo që magjeps
Duke shkundur prej frikës terret e zeza të liga të saj
Duke lëshuar në gjinjtë e diellit zogjtë dehës, thomëni ajo që
Shtrin flatrat në krahërorin e sendeve,
Në krahërorin e ëndrrave tona të thella,është shega e çmendur?
me zogjtë puplorë
të verdhëremë të bigëzuar dhe diejt.
të vockël ratifikon rishtazi ligjshmërinë e së Pashpresuarës.

Marrë nga ExLibris

blank

Bisedë e Martin Camajt me Anton Nikë Berishën në vitin 1990: Individualiteti ynë shprehet në letërsinë dhe artin tonë

Madhështia e mirësjelljes dhe e dijes

Kur takohesh dhe bisedon me Martin Camajn, nxënësin e Shkodrës, studentin e Beogradit, redaktorin disavjeçar të revistës «Shëjza» të Romës, profesorin e Universitetit të Münchenit, autorin e një vargu veprash letrare e gjuhësore, dy gjëra të pushtojnë para të gjitha të tjerave: madhështia e mirësjelljes, dinjiteti njerëzor dhe dija e madhe, që natyrisht janë rrjedhojë e gërshetimit dhe e mbëltimit të kulturës së fituar në Shkodër, pastaj në Romë e sidomos gjatë tridhjetë vjetëve sa jeton dhe punon profesor i gjuhës dhe i letërsisë shqiptare në München.  Bashkëbiseduesin e mahnit dija e tij në fusha të ndryshme, por dy janë që veçohen mbi të tjerat: letërsia (e shkruar dhe gojore) dhe gjuhësia. Dhe ai që ka nderin dhe rastin të bisedojë me të do të bindet për informacionin dhe njohurinë e madhe që ka për letërsinë klasike greke, romake, italiane, gjermane, për letërsinë bashkëkohore gjermane e italiane, për rrymat e ndryshme letrare etj.  Për një kulturë të pasur dhe për një shije të lartë për artin letrar të Martin Camajt nuk do të bindemi vetëm në bisedë me të, por sidomos kur i lexojmë veprat e tij, të cilat janë dëshmia më e plotë e dijes dhe e përkushtimit të këtij autori në fushën e artit të fjalës, dëshmi e vlerës dhe e pjekurisë së artit letrar shqiptar në përgjithësi. Njëmbëdhjetë veprat e tij letrare, të botuara deri më tash, janë një kontribut i madh i pasurimit dhe i ngritjes cilësore të letërsisë bashkëkohore shqiptare. Punë madhore bëri dhe në fushën e gjuhësisë me botimin e një varg veprash e studimesh.

Vepra ime po rikthen në vendin që i përkiste

FJALA: U desh të perëndojnë rreth dyzet vjet në sistemin monist bolshevik në Jugosllavi—Kosovë që të bëhej e mundur kuvendimi i lirë me Ju, me veprën Tuaj. Edhe pse ishit i yni, ju bëmë të «huaj», i bëmë të «huaja» edhe veprat Tuaja; pa asnjë arsye ua mbyllëm dyert e botimit! Të «huaj» i bëmë dhe krijuesit letrarë si Fishtën, Konicën, Koliqin etj. A s’është kjo dëshmi e fatit njerkë dhe tragjik të kulturës-letërsisë sonë?

CAMAJ: Ishte në logjikën e këtij sistemi për të cilin po flitni që të bahemi «të huej» apo që të mos komunikonim, por historia e re, moderne, e popujve po e tregon dita-ditës se dhuna kur të mbushet kupa zhduket si vesa para diellit. Kaq në përgjithësi.  Tue kthye te thelbi i pyetjes suej rrëfej haptas se simbas ndijes sime ndalimi i veprës letrare, pa gjygj, ashtë dënimi ma i madh që mund t’i bahet një autori që shkruen në gjuhën e popullit të vet. Dhe tue qenë se poezia ka të bajë kryekreje me ndjesitë e një vetje, kjo si dhunë s’do vu krahas me ndalimin e një ideologjie, e një ideje. Kjo si tragjikë peshon ma randë. Por unë tashti nuk kam ma të drejtë të ankohem sepse po përjetoj kohën kur vepra ime po rikthen në vendin që i përkiste.

FJALA: Në botimin gjermanisht e shqip të poezisë suaj në revistën letrare të Münchenit, Sirene (nr.5/1990) dymbëdhjetë poezi Tuaja janë përfshirë nën titullin e përbashkët «Larg atyne flasin si unë». Kjo idendjenjë është e kapërthyer edhe në shkrimet Tuaja të tjera letrare, pa pikë dyshimi me arsye.

CAMAJ: Domosdo kjo mospërfillje me kohë bahet motiv që tematizohet në letërsinë e artistit, nga njëherë bahet «obsesion» apo mani përndjekje: po këtë sëmundje psikike kam pasë rast ta shoh te ndonjë shkrimtar i mërguem, jo shqiptar. Titulli «Larg atyne që flasin si unë» tek unë do marrë ma tepër si ankim, ndonëse edhe në mue ndamja nga masa lexuese i ka lanë gjurmët e veta: krahaso Agonin në romanin «Rrathë», të cilin si shkrimtar të pandëgjueshëm organet kontrolluese e izolojnë në një fshat malor ku bie për 20 vjet në letargji. Por me mue nuk ka ngja kështu.

FJALA: Jeni ndër intelektualët e rrallë shqiptarë që jetoni kaq gjatë në Perëndim (Itali e Gjermani) e nuk e tradhtuat artin letrar dhe punën pedagogjike shkencore me veprimtari politike ose me ndonjë biznes tjetër, ku shpesh «kurthohen» intelektualët. Çka e përcaktoi rrugën Tuaj: madhështia e shpirtit krijues ose etja për artin letrar, për komunikim artistik si shkallë më e lartë e gjallimit të qenies njerëzore?

CAMAJ: Shpesh herë në kuvend e sipër instinktivisht kam pohue: nuk jam njeri i politikës, por kurrë nuk kam thanë se nuk jam njeri politik. Dallimi në dy frazat qëndron nuk vehem shërbim të politikës të një rryme apo ideologjie, por jam i interesuem për fatet e njeriut. Një artist nuk mund të jetë ndryshe. Në këtë qëndrim fshehet edhe një lloj egoizmi prej anës së artistit apo shkencatarit i cili don me qenë i lirë dhe të jetojë jashta shabloneve. Mandej një që punon në dy krih, në art e gjuhësi dhe ka një jetë private, s’ka kohë për sende tjera. Për të ardhë tek pika e dytë: çka e përcaktoi rrugën time? Janë mbarë kushtet e jetës, por disa nga ato janë vendimtare që kanë përcaktue formimin tim në tri qytete: Shkodra ku kam marrë njoftimet e para kulturore, por edhe atmosfera e këtij qyteti ku fantazia (kështu e kam në kujtesë!) shëtiste e lirë nëpër rruga, andej dhe entuziazmi i trillimit, bukuria e gjuhës shqipe që përdorej në këtë qytet, ditët e pazarit në një mjegull ngjyrash tashti vetëm në kujtesë. Mandej periudha pesëvjeçare në Romë, në një qytet ku nxuna me çmue artin e shekujve si gja të kushtueshme, pajë e njerëzimit. Këtu edhe si redaktor i revistës «Shêjzat» u njofta me shumë shkrimtarë jo vetëm italianë, por dhe me disa letrarë romunë e lituanë: këta më kujtohen mirë si dhe tjerë autorë emigrantë nga Evropa Lindore pse kishim tema të njëjta letrare. Në Romë u njofta me botën arbëreshe me të cilën edhe sot e kësaj dite jam fort i lidhun. Mandej Myniku, dervend kulturor në Evropën Qendrore ku jam ba edhe gjuhëtar e jetoj tash 30 vjet.

FJALA:Krijuesit e rangut Tuaj nëpërmjet të artit të tyre madhor në Perëndim kanë krijuar pasuri të konsiderueshme materiale. Ju, edhe atë që e keni fituar e krijuar si profesor e pedagog universiteti dhe si punëtor studimor e keni dhënë (investuar) për botimin e veprave Tuaja letrare, një pjesë të të cilave ua keni falë miqve, bibliotekave dhe dashamirëve të letërsisë.

CAMAJ: E keni fjalën për veprimtarinë botuese: veprat shkencore albanologjike janë botue nga shtëpitë editoriale të specializueme. Studimet në fjalë janë të gjitha italisht, gjermanisht ose (tash së fundi) edhe anglisht. Për këto s’ka pasë probleme, por veprat letrare shqipe ashtë e pamundun të botohen nga editorët e huej, andaj ashtë dashtë të kujdesohem vetë. Ky ka qenë problemi i të gjithë autorëve shqiptarë apo arbëreshë: botimi shqip. Edhe Bogdani shkruen se «malli i shtampës» e pruni në Padovë ku sendësoi atë edicion të shkëlqyeshëm të Çetës Profetënve edhe me mjete të veta financiare. De Rada shkriu pasuninë familjare, tokë e vneshta për të botue veprat e veta letrare. Edhe unë kam ndjekë këtë rrugë: të gjitha veprat letrare shqip në Perëndim i kam botue me mjete të mija, afër 2000 faqe shtypi. Këta libra paraqiten në një veshje shumë luksoze dhe dikush më ka kritikue se paskam dashë të hjek kreni me këtë punë. Po çështja ashtë ndryshe: në këta libra në gjuhën shqipe punoj tash 45 vjet të plota, andaj ashtë e drejtë ime t’i paraqes lexuesit në veshjen që unë due. Arti për mue nuk ka qenë kurrë një mjet fitimi të hollash, as nuk do të jetë! Edhe këtu fshehet një lloj llogarie sepse kam dashë të jem i pavarun. “Jemi të ndryshëm, por mbesim kongjenialë, si bukë e një mielli”.

FJALA: Në Prishtinë botuat veprat e para letrare: përmbledhjet me poezi Nji fyell ndër male (1953) dhe Kanga e vërrinit (1954). Këto vepra, edhe pse të parat në krijimtarinë Tuaj, bënë një ndikim të madh në poezinë shqiptare që u zhvillua më pastaj në Kosovë dhe përgjithësisht në Jugosllavi, por edhe më gjerë. Krijuesit letrarë kosovarë e pohojnë këtë (gjë fort e rrallë) pa ngurrim. Fjala vjen, edhe A. Shkreli, njëri ndër poetët më të mëdhenj bashkëkohor shqiptar, ma tha këtë (derisa po përgatitja një zgjedhje të poezisë së tij për shkollat e mesme) për ndikimin që keni bërë ju tek ai. Të mos përmend autorë të tjerë të moshës së tij ose më të rinj. Ç’domethënë kjo për Ju dhe si e shpjegoni këtë dukuri?

CAMAJ: E prunë rrethanat (e për këtë rast sot jam fort i lumtun!) që kemi fillue bashkë një degë të letërsisë shqipe. Sot Kosova ka qinda e qinda poetë temperamentesh të ndryshme. Si e ka vu në dukje dikund Agim Vinca, unë vija nga një traditë tjetër letrare, nga e ashtuquejtuna «shkolla letrare shkodrane» së cilës i përket edhe Pjetër Bogdani, kosovari autentik i tjera kohnave. Nga ana tjetër (unë) rrjedh nga një vis (Lugu i Drinit) që trajton tanësi të njëjtë gjuhësore dhe pajë kulturore me Kosovën që njëkohësisht mbahet dhe djepi i epikës shqiptare. Sikur letërsia kosovare të kish pasë zhvillim të natyrshëm në kushte tjera të lira, autorët në fjalë edhe pa shkrimet e mia kishin ardhë në këto trajta të shprehisë artistike. Konkretisht Azem Shkreli ashtë poet me talent fort të spikutun, andaj ai tue u nisë nga kjo pikë e zhvilloi poetikën e vet të pavarun (si edhe unë). Sot të dy jemi të ndryshëm, por mbesim kongjenialë, si bukë e një mielli.

FJALA:Disa krijues kosovarë (ndër ta dhe A. Pashku), të cilët e njohin krijimtarinë Tuaj thonë me arsye se Ju si poet jeni më i madh, duke pasur parasysh edhe ndikimin që ka bërë poezia Juaj. Mirëpo, ai që ka lexuar me kujdes prozën Tuaj do të mund të pohojë (kjo është bindja ime e thellë) se nëse jo më i madh, atëherë si prozator jeni po aq i madh sa edhe si poet. Veprat Tuaja, veçmas «Rrathë», «Karpa», «Dranja» (madrigale) dhe «Shkundullima» (tregimet dhe novelat) janë dëshmi e denjë për këtë. S’do mend, ky nivelizim artistik nënkupton aftësinë, përgjegjësinë, përkushtimin Tuaj krijues, para se gjithash, ndaj vlerës artistike të secilës vepër dhe të secilës formë shtjellimi.

CAMAJ: Pajtohem me ju se nuk do veçue proza nga poezia sadopak në rastin tim. Kjo pyetje vehet dhe jashtë Kosovës kur flitet për këto vepra. Po përpiqem të shpjegohem sa ma thjeshtë e ma. Donë sqarue dy pika në të cilat përmbahet dhe përgjigja e pyetjes komplekse tuej. a) Rrjedha krijuese, kalimi prej vargut në prozë e prej proze në varg nuk gjindet vetëm tek unë, sidomos në letërsinë shqipe. Në bazë e mbaj veten lirik dhe proza ashtë mjet për zgjanimin e mundësisë shprehëse, diçka ma esplikative; b) ka tema që nuk e durojnë vargun, andaj kalohet në prozë (khr. DJELLA). Tue u nisë nga kjo bazë, e kam pasë gjithmonë vështirë t’i ndrydh krijimet e mia në kategori letrare ngase edhe si shkencatar nuk jam i bindun në këto kategorizime. Po ju rrëfej lexuesve të Fjalës (natyrisht dhe ju ma parë!) një fshehësi apo të dhanë që e ka kapërthye prozën time. Në vjetet ’60, kur nisa të merrem intensivisht me prozë, rashë nën ndikimin strukturalizmit të aplikuem në linguistikë. Në teknikën e novelës ose të romanit nuk lot ma rol stofï landa e tregueme në përmasa rrethuese të ngjarjeve për të lanë pamend lexuesin: djegun për sensacion. Përkundra ngjarjet ose tregimi i tyne hyjnë në punësi si mjet për t’i shpjegue relacionet mes botës së mbrendshme e të jashtme. Ndërlidhjet, relacionet, që mund të jenë të natyrave të ndryshme gjenikojnë strukturat apo rrathët e ndryshëm në romanit «Rrathë». Me fjalë tjera, në këtë mes autori i bishtnon kërkesës së lexuesit që lyp përshkrim ngjarjesh në sipërfaqe (action) e jo shpjegim të fenomenit në thellësi. Kjo quhet shpesh letërsi e vështirë! Mirë, mund të thoni, këndej kalohet si pa u kujtue në psikologjizëm. «Rrathë”, në të vërtetë, u klasifïkue si roman psikologjik Ky, për shembull, mund të jetë një element që e ka largue prozën nga poezia.

FJALA: Romanet «Rrathë» dhe «Karpa», si vepra madhore në prozë, afrohen në disa piki në rrafshin tematik e konceptual, por edhe ndryshojnë dukshëm, veçmas në mënyrën e transponimit të problemeve dhe të shumësisë së sistemit kuptimor. Në «Karpa» vërehet një qasje më komplekse, më filozofike. Është një prozë që nëpërmjet të artit shqipton çështje të mëdha e të ndërliqshme të botës sonë.

CAMAJ: Me pyetjen nëse «Karpa» ndërlidhet me botën tonë, andaj kjo pyetje përmban në vete «funksionalitetin» e veprës. Pohoj se në këtë moshë që jam nuk më lëshon kujdesi dhe ideja e gjallnesës së popullit tonë në të ardhmen. Karpa që për arsye të shprehun ma nalt nuk e cilësova «roman» ashtë vepra e fundit në prozë. Preokupimi im ashtë tek konfliktet e mbrendshme në botën shqiptare sepse një diktaturë pjell një diktaturë tjetër dhe kështu shkon varg dhuna: prej dhune në dhunë. Po ky pesimizëm me zhvillimin e ngjarjeve të reja po mëngohet në ndërgjegjen time. Por që të kuptohemi! As këtu, në «Karpa» nuk qëllimoj të baj moralizëm: moralizimi i qëllimuem nuk duhet të ketë vend në art sepse ngjan e kundërta. Jam i vetëdishëm për përkimet e motiveve e të përmbajtjeve mes romanit «Rrathë» dhe «Karpa». Ka plot raste edhe në poezi kur kthej tek motivet e përjetime të trajtueme edhe ma parë. Këtë e kam ba instinktivisht, pa frigë të kritikës se gjoja po përsëritëm: kjo vërtetohet shpesh edhe në pikturë dhe në muzikë posepo!

FJALA: Në veprën «Dranja» (madrigale), formë krejt pak e kultivuar në letërsinë tonë, artistikisht përjetësoni (nëpërmjet qenies të quajtur breshkë) fatin tonë: krenar e tragjik. I përgjigjej pikërisht madrigali shtjellimit të një teme të këtillë ose forma e këtillë i përgjigjej tematikës?

CAMAJ: Dranja ka dalë, si vepër, mjaft e diskutueshme sidomos për formë e gjuhë. Arsyeja pse u quejt kompozitë madrigalesh së pari më erdhi nga kuptimi që ku ky emërtim në muzikën klasike (krh. Monteverdi etj.). E kam vu në dukje në kopertinën e këtij libri se nuk do marrë si gjini në kuptimin klasik dmth: madrigal “gjini letrare në vargje me përmbajtje idilike” etj. Më duket se Dranjes i përshtatet ky emërtim edhe në pikëpamje të etimologjisë së fjalës: cantus matricalis — kangë gjuhët amtare apo popullore. Po për mundësinë interpretative pëlqehen këto madrigale edhe nga të huejtë që lexojnë shqipen dhe njerëz të shtitruem në letërsi të vështirë. Në Dranjën fort e vështirë ashtë gjuha, andaj edhe e pa përkthyeshme, thonë disa.

FJALA : Çdo vepër e krijuesit letrar, e jo vetëm e atij letrar, është qenësisht pjesë e një vepre të madhe, që autori e krijon gjatë gjithë jetës së tij. Megjithatë, janë disa periudha kur autor ridëshmohet me lloje e forma të ndryshme të krijimtarisë letrare. Me një fjalë dëshmon vijimësinë dhe pasurimin e punës së vet krijuese. Edhe te Ju hetohen këto faza.

CAMAJ : Si e kuptoj unë, kjo pyetje prek diçka fort me randësi: ashtë fjala për kunorzimin e një procesi krijues në përfundimin e veprës. Nëse kjo përjetohet thellësisht, autori pjekunohet bashkë me veprën e pa u kujtue kapërcen një fazë jete. Një autor i pa faza krijuese o ashtë i ri apo nëse i vjetër në këtë zeje sendet që shkruhen nuk janë të përjetueme prej tij.

FJALA: Në fushën e poezisë që keni botuar deri më tash, NJERIU MË VETE E ME TJERË (München 1978) është dëshmi e një niveli të lartë artistik, një thellësi e kohezion kuptimor me shumë tipare origjinaliteti, sidomos në punë të gjuhës poetike dhe të sintaksës gjuhësore të veçantë.

CAMAJ: Tue kundrue në retroperspektivë kjo fazë për mue ka qenë vendimtare, fillimi i një refleksioni të paprovuem ma parë. Kësaj metode apo përmbajtje i shtohet një qëndrim i ri ndaj gjuhës. Gjithmonë kam gjetë përkënaqje në përpunimin e gjuhës, as me qenë kjo një gur i fortë që në skalitje e sipër merr trajta impresionuese; nga njëherë kam kalue edhe në formalizëm të tepruem që në themel do vlerësue si e metë. Këtë përmbledhje poezish e mbaj dhe sot e kësaj dite si të përsosun, andaj e kam lanë të lirë të përkthehet nga Francesco Solano (Dushko Vetmo), shkrimtari arbëresh fort i rrahun në shijimin e letërsisë dhe në gjykimet mbi të.

Vepra duhet të afirmohet në gjuhën origjinale

FJALA : Krijimtaria Juaj letrare është përkthyer në disa gjuhë botërore. Si është pritur ajo nga lexuesit dhe nga kritika ? Po vëllimi me poezi i botuar në italisht (me tekstin shqip përbri) si u prit në truallin e lirikës së madhe, në Itali?

CAMAJ: Në përkthim deri tash janë botue vetëm lirika, në vjetet ’60 së pari italisht (Fiera Letteraria, antologji etj.). Përkthyes prof. Ernest Koliqi, prof. Zef Schiro jun. etj. ma vonë edhe anglisht (krh. London Magazin, International Poétry Review). Më lejoni të shpreh disa pikëpamje rreth përkthimit letrar në përgjithësi. Së pari, një vepër letrare duhet të afirmohet në gjuhën origjinale, në shqipen, për shembull: përkthimi do mbajtë në parim një- një reproduksion „i papërkryem“ e një kuadri në voj. Unë për vete i kam qëndrue besnik këtij parimi, andaj kam pengue mjaft përkthime të veprave të mia që ato të botohen: me këtë jam i bindun se e kam mbrojtë veprën time! Për çdo siguri, kam lypë gjithmonë që përballë tekstit të përkthyem të botohet edhe origjinali, në mënyrë që nëse lirika në vete ashtë e bukur, të afirmohet bashkë me të edhe gjuha jonë e mrekullueshme! Tash tek pyetja juej : si priten në Itali këto sende të mia të botueme italisht. Çdo nacion, por sidomos italianët, deri tash vonë janë të paraprogramuem për sa i përket shijes letrare, dmth edhe kur lexojnë lirika të përkthyeme kërkojnë analogji rrymash e autorësh në letërsinë e tyne me të vërtetë të mrekullueshme. Bie fjala, lirika ime përnjësohet me hermetizmin italian meqenëse dihet se kam ndëgjue nja dy vjet në universitetin e Romës leksionet e Ungarettit që ishte profesor në këtë universitet. Në të vërtetë, na disa lirikë shqiptarë modernë nuk kemi të bajmë me hermetizëm, po shtijmë në punë simbolikën tradicionale tonë që gjindet dhe në poezinë popullore shqiptare. Sa për informim: në New York ka dalë në këto dit një përmbledhje poezish të mia (Selected Poetry), në dy gjuhë në përkthim të Leonard Fox, ndreqë e miratue nga Eric P. Hamp dhe shikue edhe nga prof. Arshi Pipa. Përgatitja e këtij vëllimi 220 faqesh me hymje e Notes si dhe shtypi ka zgjat 6 vjet.

Delli i letërsisë kosovare rrah me ritmin e kohës, me shqetësimet

FJALA: Edhe pse larg atmosferës krijuese kosovare, keni pasur mundësi të përcillni letërsinë që zhvillohet këtu. Cilët janë autorët që i keni lexuar dhe i çmoni? Për çfarë arsye i çmoni?

CAMAJ: Qysh në zanafillën e saj e ndjek zhvillimin e letërsisë kosovare, në kohët e fundit mjerisht vetëm në vija të përgjithshme: ju thashë se jeni ba shumë! Nuk guxoj me kalue në imtësi e të jap gjykime të preme, s’po jap as emna, por kaq mund të thom me bindje të plotë: letërsia kosovare në një kohë fort të shkurtë dha e po jep talenta fort të fuqishëm, ma të fuqishëm e të sinqertë se në çdo trevë ku lavrohen letrat shqiptare. Delli i kësaj letërsie rrah me ritmin e kohës me shqetësimet dhe kujdeset që kjo kohë po bie me vete. Dhe ashtë mirë kështu! Dihet, shpesh mungon qetësia për refleksion. Gjithnjë, simbas mendimit tim, poezia qëndron në krye të këtij vrapimi. Problemi im në ballafaqim me këtë letërsi përqendrohet tek format. Mbi këtë temë mund do të kuvendonim deri nesër, po ia gjejmë shtegun të ndalemi edhe mbi këtë pikë.

FJALA: Po letërsinë që zhvillohet në Shqipëri e keni përcjellë dhe a e përcillni?

CAMAJ: Jo sa letërsinë tonë në Kosovë, por po! Ndonëse ajo zhvillohet në kushte specifike që donë mbajtë gjithnjë parasysh, krijimi letrar në Shqipní ashtë ma lehtë të ndiqet. Në vjetet ‘60 kur isha kryeredaktor i revistës «SHEJZAT» në Romë u mora intensivisht me të. Në vjetët ‘60 shënojnë një kthesë sidomos në prozën e letrarëve të Tiranës. Qe edhe për mue më randësi, si autor shqiptar, ky ballafaqim apo lexim sistematik i Nëntorit dhe Dritës si dhe prodhimit tjetër, nga u binda se letërsia shqiptare ishte nisë shtigjesh që nuk ishin ato të zhvillimit të natyrshëm të letërsisë tradicionale. Kjo letërsi sot gjindet në një krizë, gjë që e vë në dukje dhe shtypi i Tiranës. Për ne larg nga atmosfera e kushtet në të cilat zhvillohet kjo letërsi, ashtë e vështirë të biem një gjykim pak fjalësh mbi të. E pakuptueshme ashtë për mue, fjala vjen, se në Shqipní kur diskutohet për shkaqet e krizës (ndër sa tjera nga rrjedh stereotipizmi) kërkohen ato në kategori «jashtaletrare» që nuk kanë të bajnë me normat e ligjet qenësore të letërsisë e të artit. Pos ndoj letrari të shquem, kritika s’i zë në gojë, për shebmull, përmbajtjet letrare dhe harmonizimin e tyne me format (këtu tue përfshi dhe gjuhën). Gjithnjë qet krye në këto diskutime një lloj «Berührungsangst» (si me ia thanë shqip?) me rrymat letrare të kohës. Kjo situatë në letërsinë kosovare ashtë kapërcye me kohë.

FJALA : Në letrën, që ma shkruat më 14 prill të këtij viti, më bëni me dije për veprat Tuaja të reja letrare NEMA dhe BUELLI (ky i fundit poemth 23 copësh, kushtuar neve në Kosovë). A na thoni diçka më përafërt për këto vepra?

CAMAJ: Nema (Nemesis) dhe Buelli (The Buffalo) botohen për të parën herë me përkthimin anglisht përballë, si u tha, në New York University Press, New York, N.Y. 10003, Washington Square Center). Patjetër këto dy cikle paraqesin një fazë të re që nis mbas 1980. Buelli lidhet me mitin e lashtë të këtij frymori në vise te Mesdheut si zot i fushave, por edhe me procesin e çfarosjes së tij gjatë brigjeve të Lugut të Drinit e ma larg. Shpresoj se lexuesit vetë të zbulojnë domethanien e këtij cikli poezish që simbas përkthyesve e gjykuesve na qenka mjaft i vështirë.

FJALA : Në të njëjtën letër më keni shkruar edhe këtë: «Qëndrimi im kundrejt jush: kam ba çka munda, kusurin ma falni! Do të kisha mbetë atje, sikur të më kishin lanë në punën time dijekëqijtë. Rrëfej se në kohët e fundit jam tepër i përkujdesuem për ju (në Kosovë – v. A.N. B.). Një këshillë: kërkoni të drejtat tueja me mjete paqësore deri në pikën e fundit. Komunikim me fuqitë paqedashëse kudo të jenë ato…» Çka t’i shtoj kësaj? Ne kemi një mijë arsye t’ju falim kusurin Tuaj ndaj nesh. Po vështirë është që Ju do të mund të na falni për parakusurin dhe për kusurin tonë ndaj jush; të shtrënguar nga politika bolshevike, që i bëri varrin (sa mundi) edhe letërsisë sonë, u sollëm ndaj jush si me një të «huaj», po kështu vepruam edhe me veprën Tuaj. Edhe me disa letrarë të tjerë! Duke mos ju përfillë juve, duke ju mohuar, në esencë ne mohuam veten, kulturën, letërsinë tonë! Apo jo?

CAMAJ: Ndonëse «e bamja nuk bahet e pabame», me urti e vullnet të mira ndreqen shumë sende. Le t’i lëshojmë një sy ripërtrimjes në zhvillim e sipër gjithkund në popujt e Evropës Lindore që po bie me vete edhe mënyra të reja të menduemit. Shpresoj se edhe shqiptarët do të përfshihen në këtë proces, gjë që ashtë në interes të gjithëve, tonin e të fqinjëve. Tek unë kjo nuk ashtë frazë, por kështu e kam ndie gjithmonë. Këtë deshta me thanë në letrën time që po e citoni: kjo do mbajtë si e vetmja rrugë e drejtë. Për t’u orientue drejt kësaj rruge busullën në dorë duhet ta mbajë inteligencia jonë. Tue ardhë tek letërsia: individualiteti ynë shprehet në letërsinë e artin tonë, marrë në tanësi, pa diskriminim! Andaj mue më ashtë duke gjithnjë absurditeti ndalim i autorëve. Ajo që ma lodh menden tashti ashtë rikuperimi i autorëve të ndaluem (fjalën «rehabilitim» në vend të «rikuperim» e mbai jo të përshtatshme!) Shpesh e pyes veten nëse kuptohet nga të gjithë se shkrimtarët e ndaluem kanë lanë një vend të zbrazët mbrenda letërsisë e se rikthimi i veprës së secilit në tanësí në vendin e lanun zbrazët ashtë gjaja ma e natyrshme e botës.

Ndërlidhjet mes nesh dhe kulturës perëndimore

FJALA: A e keni lodhur mendjen se ku e ka vendin vepra juaj mbrenda letërsisë sonë? Ju jeni sigurisht vetëdijes se opusi juaj letrar është mjaft kompleks e se pjesa kryesore u krijua jashtë gjirit të popullit tuaj. Ju folët dhe për ndikimet dhe përshtypjen që ju la kultura perëndimore.

CAMAJ: Edhe pse pjesa kryesore e kësaj vepre u krijue në Perëndim nuk duhet të mbahet e huaj për masën e popullit këtu në vend e troje të veta. Na jemi një popull evropian. E vërteta, ka pasë periudha ndamje nga Evropa ashtu si qe dhe fati i shumë popujve të Ballkanit, por ndërlidhjet nuk janë këputë kurrë mes nesh dhe kulturës perëndimore, as në këto dyzet vjetët e fundit. U tha se fazën fillestare e kemi kalue bashkë: pyetni mikun tonë. Esad Mekulin, dekanin e letrave tona në Kosovë. S’do harrue se vepra ime ashtë e njoftun jo vetëm në diasporën shqiptare, por edhe në rrethe kosovare. Mos të harrohet se një pjesë e letërsisë sonë u shkrue dhe u botue jashta vendit, por tematika del gjithnjë e lidhun ngusht me popullin të cilit këta poetë i përkasin. Format, rrymat e reja, shijet nganjëherë paraqesin një simbiozë mes pajës shpirtnore autoktone me ato universale. Unë i gëzohem kontaktit me masën e lexuesve dhe lexuesit e kanë fjalën e fundit se ku ashtë vendi im në këtë letërsi. Nga shkrimet tueja këtu në vend mbrohet me kambëngulje teza se thellësia apo «shumëkuptimi» i tekstit si dhe simbolet me ndryshmënitë formale e pasunojnë dhe letërsinë tonë.

FJALA: Zoti Profesor, do të bënim një mëkat të pafalshëm që në këtë bisedë të parë për lexuesit e «Fjalës» të mos i theksojmë edhe disa çështje të gjuhësisë, të punës suaj në këtë fushë studimi, që po ashtu është me rëndësi të posaçme. E filluat këtë punë me studimin për «Mesharin» e Buzukut (teza e doktoranturës e mbrojtur në Romë), vazhduat me «Çetën e profetëre» të Bogdanit, me «Fjalëformimin në gjuhën shqipe» (tema e habilitacionit në Munih), me gjuhën e arbëreshve të Italisë, me «Albanian Grammar» dhe me një varg punimesh të veçanta. Është një fjalë e urtë frënge: Kaun duhet kapur për brirë! Ju u morët pikërisht me problemet më të ndërliqshme të gjuhësisë shqiptare, me problemet më qenësore.

CAMAJ: Në kushte normale do të isha marrë tanë jetën me letërsi, por edhe nga shkaku sesi i mërguem më duhej një profesion, zgjodha gjuhësinë shqiptare që mos të ndahesha nga poezia. Pra, lidhja e studimit të gjuhës me letërsinë krijuese ka qenë shpëtimi im edhe si vetje. Tue pasë këtë si objektivë, vërtet, jam marrë me mbarë pjesët e gramatikës shqipe sepse tue mendue edhe në mënyrë strukturale të gjitha këto pjesë trajtojnë tanësinë e gjuhës sonë. Si sintezë do mbajtë Albanian Grammar. Në vjetet e fundit po merrem intensivisht me dialektet arbëreshe. Në shtyp gjindet një gramatikë e një dialekti arbërsh (La parlata arbëreshe di San Costantino Albanese, faqe 250), Studimet gjuhësore, letrare e folklorike i kam të gjitha në gjuhë të hueja, gjermanisht, italisht e tash së fundi anglisht, në gjuhën ma të përdorun në botë edhe në studime shkencore.

FJALA: Koncepti dhe qëndrimi juaj për gjuhën del, edhe nga veprat letrare, edhe nga studimet dhe punimet diskursive kushtuar gjuhësisë sonë dhe problemeve të saj. Veçmas këtë e keni përligjur thellësisht në veprën «Albanian Grammar» (1984). Cila është rëndësia e kësaj vepre?

CAMAJ: Qenësore në Albanian Gramar ashtë metoda që u ndoq në përpilimin e saj që synon të vehen në relacion të tri variantet tradjicionale të gjuhës së shkrueme: gegnisht, tosknisht dhe arbërisht. Tue u nisë nga fazat bazore të gjuhës mbërrihet në format e gjuhës së sotme, pra në mënyrë deduktive e cila si metodë i kundërvehet asaj të gramatikave të reja në Tiranë dmth tue u nisë nga një variante veçuese, nga forcimi i tosknishtes rindërtohet një sistem gramatikor që nuk bazohet në tanësinë e gjuhës dhe në historinë e saj. Megjithatë në Albanian Grammar paraqiten edhe principet e reformës gjuhësore të Tiranës (që rrallë kush po i ndjek!) d.m.th. «gjuha e njësuar». Kjo gramatikë ime u përgatit për t’u hy në punë studentëve të albanistikës ndër universitete dhe linguistëve që donë të mbështeten në variantet e ndryshme të shqipes të cilat gjithmbarë paraqesin tipologjinë saktë të shqipes së përgjithshme. Albanian Grammar u përkthye edhe italisht dhe hyn shpejt në shtyp. Kjo gramatikë u pajis dhe me tekste të çdo variante, si aplikim i rregullave gramatikore.

Albanistikës po i hapen perspektiva të reja

FJALA: Një meritë e madhe Juaja lidhet edhe me punën arsimore pedagogjike në Universitetin e Munihit, si profesor dhe si përgjegjës i Katedrës së gjuhës dhe letërsisë shqiptare. Te Ju e me ndihmën Tuaj, mbaruan studimet shumë studentë, magjistrantë e doktorantë, disa edhe habilituan albanologji. Atë kishin bërë e bëjnë Itali prof. Valentini, Koliqi, N. Ressuli dhe prof. Merlekaj e bërët dhe po e bëni Ju në Gjermani, ku albanologjia u bë lëndë (Fach) universitare. Me këtë hap i shtohen mundësitë albanistikës më shumë se asnjëherë më parë të të vazhdojë e ta pasurojë traditën e filluar nga Thunmann, Hahn, Pedersen, Meyer, Jokl, Lambertz etj. për studimin e kulturës shqiptare.

CAMAJ: Krijimi i albanologjisë (gjuhë letërsi) si landë universitare në një universitet si i Mynikut nuk ka qenë punë e lehtë. Vetë kualifikimi i titullarit përkatës përcillet me procedura të gjata përgatitje shkencore sidomos ashtë fjala për ndoj landë të re si kjo e albanologjisë me përmbyllje magjistrature dhe doktorati (Dr. phil.). Sikur po e veni në dukje dhe ju albanologjia, sidomos në Evropën Qendrore, mbahej pjesë e indoeuropeistikës me emna të mëdhaj. Në këtë traditë mbështet edhe profesura në fjalë. Kësaj lande po i hapen perspektiva të reja në dheun gjerman, sidomos mbas hapjes së kufijve mes dy shteteve. E ndihmuem veten të forcuem sidomos me bashkim forcave apo të specialistëve nga Lindja, si është një prof. Fiedler, por edhe ma andej, kontaktet me specialistët nga Shtetet e Bashkueme (me në krye prof. Eric P. Hamp), atyne në Bashkimin Sovjetik (Prof. A. Desnickaj a) etj. Me albanologët e Italisë me programe humanistike plotësohen të gjitha kushtet t’i vehen kësaj lande baza serioze në gjurmim si mësim universitar. Këtij kontakti sidomos mes shkencëtarëve të albanistikës universiteti i Kosovës dhe Instituti Albanologjik i Prishtinës i kanë dhanë pulse të forta, posaçe përmes Seminarit ndërkombëtare që organizoni çdo vjet në gusht. Konferencat mbajtë në këto Seminare (edhe i keni botue rregullisht) dëshmojnë për trajtimin e temave të reja në këtë disiplinë. Ju uroj përzemërsisht për këtë sukses! Due të theksoj se qendrat albanologjike në këto universitete kryejnë edhe një funksion informimi në planin marrëveshës e mirëkuptimi mes popujve.

FJALA : Çdo krijues dhe vetje ka botën e vet të fshehtë, ndjesitë e veta; ka diçka që njeriu dëshiron ta thotë e tjetri këtë nuk mund ta dijë, din ta cysë. Dëshironi të thoni diçka të veçantë për lexuesit e «Fjalës» jashta pyetjeve që ju bëra?

CAMAJ: Falënderoj Fletoren «FJALA», e ju Dr. Berisha, për këtë intervistë. Ky për mue ashtë kontakti i pari i këtij lloji me lexuesit e «Fjalës» andaj më mbeten plot sende pa thanë. Kryekreje përshëndes të gjithë lexuesit posaçe gjeneratat e reja në Kosovë, Maqedoni e në Malin e Zi. Qysh prej vjetit 1950 jam në kontakt të pandërpremë me rininë universitare, se pari si student e mandej si docent: njësohem me rininë në përgjithësi e posaçe me ju në kujdeset e problemet tueja gjithfarësh.

Marrë nga ExLibris

blank

Vetëmbrojtja e shqipes (Batakçillëku me toponimet) – Nga Rexhep Zllatku

Që në vitin l982 në Maqedoni kishte nisur të përhapej një ide e çuditshme, sipas së cilës, shqiptarët duhej t’i përdornin toponimet maqedonisht. Domethënë, tash e mbrapa emri Shkup-i do të quhej Skopje, Dibra – Debar, Tetova – Tetovo, Kërçova – Kiçevo e kështu me radhë. Kalonin vite që gazetat, radioja e televizioni i Shkupit  s’pushonin së shkruari e së foluri për këtë temë që, se vinte, bëhej më e nxehtë. Nuk duhej shumë kohë që kundërshtimi i shqiptarëve të quhej nacionalizëm.

(Kjo valë sulmi kundër shqiptarëve nuk ishte e rastit. Ajo vinte menjëherë pas demonstratave të Prishtinës në vitin l981. Dhe, si të ishte e thënë, kurdo që Serbia hapte ndonjë plagë në Kosovë, kurdo që ajo i trazonte marrëdhëniet aty, ky acarim do të fillonte edhe në Maqedoni me të qena e të paqena. As kësaj radhe nuk bëri përjashtim.) Idenë e marrë për ndryshimin e toponimeve shqipe e hodhi një njeri, të cilit nuk mund t’i thoshe budalla, por që e kishte një damar marrëzie – e kishte. Këtë s’e luante topi. T’i thoshe i paditur një njeriu me shkollë, për më tepër atij që pret të bëhet doktor shkencash, këtë s’e thoshe dot. Pastaj, ky njeri me dell marrëzie ishte njëfarë politikani në Maqedoni – ja deputet, ja zëvendësministër. Në këtë hierarki ndoshta kishte arritur duke u mbajtur një herë shqiptar, pastaj turk dhe më në fund maqedonas! Sidoqoftë, ky mistrec-skilipec, me shtatin në shtat (nuk po ia përmendim emrin jo vetëm sepse tanimë ai e ka mbështetur brinjën, por që të mos ua quajmë faj marrëzinë e tij fëmijëve), e pra ky mistrec-skilipec pothuaj s’kishte ditë që nuk futej në ndonjë mbledhje të organizatave politike e arsimore dhe, vend e pa vend, fliste kundër atyre që e kundërshtonin idenë e tij (ne nuk mund ta dimë nëse këtë ide ia kishte pjellë mendja, apo atë ia kishte futur aty politika). Në mos në mbledhje, ai do të fliste në konferenca shtypi.

Ideja nisi të realizohej dita-ditës. Në të vërtetë ajo s’kishte si të realizohej, sepse nuk kishte asnjë mundësi të sendërtohej, por filloi të pranohej, të çante përpara si urdhër. Të parët që e përqafuan ishin emisionet shqipe të RTM–së (të radios e të televizionit të Maqedonisë), ndonëse në kundërshtim me mendimin e gazetarëve të këtyre dy redaksive. Në televizion toponimet u ndryshuan pas ndërrimit të redaktorit përgjegjës të këtij emisioni, Menduh Ajdinit, që ishte një gazetar me përvojë të madhe dhe me dinjitet. Aty shumë i interesuar për ndërrimin e toponimeve ishte drejtori i përgjithshëm i RTM-së. Menjëherë pas largimit të Menduh Ajdinit, sakaq filluan të përdoreshin topomimet e mistrecit. Pastaj filluan në administratën republikane, aty ku ajo përkthente shqip tekste të ndryshme. Një nga një pasuan vendimet e këshillave komunale të Tetovës, Gostivarit, Dibrës, Strugës, Kërçovës etj., që të gjitha në kundërshtim të madh me mendimin e qytetarëve. Në asnjë letër zyrtare toponimet nuk shkruheshin më në trajtën shqipe. Sesi kishin arritur t’i ndërronin toponimet, këtë e dinin vetëm ata që i kishin ndryshuar, megjithëse edhe ata s’dinin gjë prej gjëje. Zbatimi i këtij urdhri u ndoq me masa përjashtimi nga puna të disa arsimtarëve.

Siç mund të merret me mend, urdhri për ndryshimin e toponimeve, po na sillej rrotull edhe neve në Redaksinë “Flaka e vëllazërimit”. Në shumë mjete të informimit – në radio, në televizion, madje edhe në dy gazetat e përditshme maqedonase të Shtëpisë së madhe gazetare-botuese “Nova Makedonija”, ku bënim pjesë edhe ne, na sulmonin që nuk i ndërronim toponimet. Në Redaksinë “Flaka e vëllazërimit” asokohe botohej gazeta me këtë emër, që dilte tri herë në javë (në pritje të bëhej e përditshme), pastaj revista për shkencë e kulturë “Jehona”, dy revista për nxënësit e tetëvjeçares – “Fatosi” dhe “Gëzimi” (me një tirazh dhjetëra mijë kopjesh) dhe  zhvillohej një veprimtari botuese me rreth 15 libra në vit.

Drejtori, që qëndronte në krye të të gjitha botimeve të kësaj shtëpie, pra edhe në krye të redaksisë sonë, nuk na e kishte përmendur këtë punë. As ne nuk ia kishim zënë në gojë. Një ditë vendosa ta bisedoja me të çshtjen (atëherë isha në postin e kryeredaktorit). Lamë një takim, pasi ai u pajtua se biseda do të zgjaste disa orë. Një ditë u poqëm.

Drejtori porositi dy kafe dhe m’u drejtua

– Hë de, më trego.

E njoftova shkurtimisht.

– Le të themi disa çështje parimore para se ta zbërthejmë problemin. Së pari dua të të them se kjo nismë është shumë e dëmshme për marrëdhëniet ndërnacionale, por, për fat, është e pazbatueshme. Unë mendoj se s’ka njeri që di të thotë se si duhet të ndërrohen toponimet. Së dyti, këtë s’e lejon gjuha shqipe. Së treti, atë s’duan ta zbatojnë shqiptarët. Unë nuk kam dëgjuar që diku në botë është zbatuar një gjë e tillë. Këtë nuk e kanë bërë as regjimet totalitare. Sa e di, nuk e ka bërë as Shqipëria e Enver Hoxhës me maqedonasit e atjeshëm, pa marrë parasysh numrin e tyre të vogël. Pastaj, duhet të jetë e qartë se Maqedonia nuk mund të vendosë gjë për gjuhën shqipe. Në kompetencë të saj janë përmasat e përdorimit të shqipes në administratë, në shkolla, institucione etj. Por, në gjuhën shqipe ajo s’mund të vërë asnjë presje. Për gjuhën shqipe mund të vendosë vetëm shteti shqiptar. Këtë të drejtë, për më tepër, nuk e kemi as ne pjesëtarët e minoritetit shqiptar në Maqedoni. Ne mund të japim kontribute, propozime, por nuk mund të vendosim.

(Duke qenë se kjo e keqe një ditë do të trokiste në portën e redaksisë sonë, unë, që në fillim, iu vura leximit të literaturës përkatëse. Së pari lexova Gramatikën e Bllazhe Koneskit, babait të gjuhës letrare maqedonase, redaktorit të Fjalorit të parë të maqedonishtes. Lexova botime të ndryshme që kishin të bënin  me këtë temë. Bisedova me shumë gjuhëtarë. Më në fund, m’u mbush mendja t’i drejtohesha vetë shqipes! Mbase ajo do të vetëmbrohej, mbase do të na mbronte edhe ne. Atëherë i shkova pas gurrës, natyrës së saj. Por, njëkohësisht, shkrova në kokë disa fjalë me të cilat do ta njoftoja drejtorin kur të vinte çasti i duhur: “Jam i detyruar të heq dorë mga posti i kryeredaktorit pas urdhrit për ndërrimin e toponimeve. Së pari – unë nuk mund ta bëj këtë gjë, së dyti – nuk di ta bëj dhe, së treti – nuk dua ta bëj. Ju falem nderit për bashkëpunimin dhe qëndrimin tuaj korrekt të derisotëm. Ngaherë do t’ju kujtoj si mjeshtër të vërtetë të profesionit tonë dhe si njerëz me dinjitet”).

-Nuk e di. vazhdova t’i flitja drejtorit, pse nuk bëjmë krahasime me maqedonishten. Ju vetë e quani Beogradin Bellgrad, Romën Rim, Selanikun (Thessaloniki) Solun… Përse nuk pi ujë ky krahasim. Mbase që të shkojë inati në vend, që toponimet shqipe të ndërrohen patjetër. E di se kush i prin kësaj prapësie? – i thashë duke ia përmendur emrin e intrigantit.

-Lëre atë, ai është budalla!- tha drejtori.

Fillova të qeshja.

-Ti tani, tani që ka ardhur në Shkup, e ke parë se është i cokatur. Unë kam pasur rastin ta njoh qëmoti.

E di që nuk është tamam. Ai është nga fshatrat e Dibrës dhe një kohë punonte aty.

Tërë qyteti e dinte se ishte pak i krisur. Këtë e dinin deri edhe fëmijët. Ndaj, kur dilte në rrugën kryesore të qytetit, ata e ngarronin, i bërtisnin dhe e sillnin vërdallë tutje-tëhu duke i fishkëllyer, ndërsa ai bërtiste si i çartur. Me gjasë, tani do ta shpalosë e ta nxjerrë mllefin e dikurshëm.

Ti thua është budalla. Unë pajtohem me ty, porse realiteti është ndryshe. Ai budalla ka qenë në disa funksione shoqërore, ka qenë deputet i Kuvendit të Maqedonisë, sot është zëvendësministër i arsimit. Ai po plas nga inati që nuk është në gjendje që edhe neve, ashtu si ua ka bërë shkollave shqipe, të na dërgojë një letër e të na urdhërojë t’i ndërrojmë toponimet. Letrën ne do t’ia hidhnim, sepse nuk ka të drejtë t’i drejtohet e ta urdhërojë një redaksi.

Drejtori herë-herë po qeshte.

-Tani, – vazhdova unë, le ta marrim punën nga ana praktike për të parë që kjo gjë s’mund të bëhet kurrsesi, përveçse në mendjen e atyre që e dëshirojnë. Le të marrim si shembuj emrat e disa qyteteve të Maqedonisë: Shkup, Tetovë, Dibër… Gjëja e parë në të cilën do të pengohen e do të thyejnë qafën këta sharlatanë është shquarja e emrave të përveçëm.

Drejtori hapi sytë. –Si? Si shquheshkan emrat e përveçëm?

-Po, në gjuhën shqipe shquhen të gjithë emrat, të përveçëm e të përgjithshëm. Tani dalim në pengesën e parë, që s’di njeri si t’ia bëjë. Maqedonishtja, sikurse serbishtja, nuk e njeh shquarjen e emrave të përveçëm. Në gjuhën shqipe, emri Shkup, si emër i përveçëm, është në trajtën e pashquar, ndërsa në të shquarën del Shkupi. Emrat e përveçëm në gjuhën shqipe përdoren më shumë në trajtën e shquar. Kjo është, si të themi maqedonisht, Skopja (!), sikurse emri i përgjithshëm gur (kamen) që në trajtën e shquar del guri (kamenot). Tani a mund të më thuash ti se si do të dalë emri Skopje në trajtën e shquar? Këtë nuk mund ta bësh ti, nuk mund ta bëj unë, nuk mund ta bëjë njeri. Do të detyroheshim të thoshim Skopja (trajtë qesharake jo vetëm për ne, por edhe për ju)!

Le ta marrim emrin Tetovo maqedonisht. Nëse ky emër duhet të mbetet  në këtë trajtë, atëherë ai, në të shquarën, do të dalë Tetovoja.

Drejtori më ndiqte fare i heshtur dhe i habitur.

– Shpjegimi yt është shumë i qartë. – tha ai. Deshi të thoshte edhe diçka, por unë i ndërhyra:

– Kjo është pengesa e parë, por s’është as e vetmja, as më e madhja. Edhe përtej kësaj maqedonishtja ndryshon shumë nga shqipja, sepse ju e lakoni emrin me anë të parafjalëve, ndërsa në shqip emri lakohet me mbaresa rasore. Le të kalojmë tani te lakimi i emrit. Tetovo. Ai do të na dilte: Tetovo, i Tetovosë, Tetovosë, Tetovonë…

Ai i hapi sytë. Thua do ta zinte kokën me dorë.

-Tani, cila është më e afërt për ju maqedonasit – Tetovë, Tetova, i Tetovës, Tetovës, Tetovën, apo – Tetovo, Tetovo, i Tetovosë, Tetovosë, Tetovonë…

Më dukej se drejtori kishte nisur të thyhej moralisht.

– Nga ana tjetër, shumë fjalë kanë çerdhen e tyre. P.sh. nga emri Dibër (Debar), na del mbiemri dibran (debarçanec), na del edhe ndajfolja dibrançe (debarçanski, na debarski naçin, kako debarçanite). A mund të më tregoni si të themi dibrançe nga emri Debar?

-Si i thonë këta të radios, të televizionit?- m’u drejtua ai.

– Atë trajtë nuk e përdorin, sepse s’dinë si ta përdorin. Dibrançe nuk mund të thonë, e vetmja mënyrë është ta përshkruajnë – si në Debar, në mënyrën e debarçanëve, por kjo jo vetëm që nuk është aq e thukët, as aq e fuqishme, por është një gjë e çoroditur!

Drejtori dukej i lodhur. Me gjasë koka i ishte bërë finjë.

-Të lutem ki edhe fare pak durim, – e luta. – Nëse themi se shqiptarët në Maqedoni duhet t’i përdorin toponimet në gjuhën maqedonase, atëherë kjo do të thotë se të gjitha minoritetet, kudo që janë, duhet të veprojnë në të njëjtën mënyrë. Unë nuk di ndonjë shembull të tillë. Po, pastaj, a nuk do të thotë kjo se edhe maqedonasit në Shqipëri duhet t’i përdorin toponimet në gjuhën shqipe?

-Po, unë ashtu e kuptoj, – m’u përgjigj prerazi drejtori.

-Por, kjo është e pamundur! Edhe të duan – nuk do të mundin! Toponimia varet edhe nga gjuha në të cilën përdoret. Si do të mund ta shkruanin e ta thoshin emrin e Shkodrës kur maqedonishtja nuk e njeh shkronjën “ë”? Si do të thoshin Durrës, kur nuk e kanë as ë-në, as rr-në? Si do t’u thoshin emrave me shkronjat “dh” dhe “y”? Si do të thoshin Qafa e Thanës, kur as i shkruajnë e as i shqiptojnë dot shkronjat “th, ë”? Qafën e Thanës ju e quani Qafasan, por ai është emër i burimit shqip (ia përktheva si do të dukej maqedonisht). Ju ka thënë kush pse e quani ashtu, përse e keni ndërruar emrin shqip?A nuk do të thotë kjo se toponimet varen shumë nga gjuha, nga të folurit e saj, nga shkrimi i saj?

Tanimë drejtori dukej fare i lodhur, madje, ca edhe i përhumbur.

-M’u bë mendja çorbë, – tha. – Me sa kuptova kjo punë na qenka shumë e ndërlikuar.

– Ke të drejtë. Vetëm sharlatani, që s’di gjë, mendon ndryshe…

-Them të ndalemi me kaq. Unë pajtohem me ato që the, nuk mund t’i kundërshtoj. Por, të të them se nuk do t’i ndërrojmë toponimet s’të them dot. Mund të mos më pyesin fare mua dhe çështjen ta zgjidhin në një mënyrë tjetër… Një herë për një herë ju vazhdoni si mendoni vetë.

Këtu u ndamë. Fjalët e tij sikur ma lehtësuan pak barrën. As ai, as dy drejtorët që do të vinin, nuk do të na imponoheshin me këtë marrëzi. Vërtet, ata ishin drejtorë, njerëz të parë të të gjithë shtëpisë, por ne dikur i kishim pasur kolegë me të cilët ndonjëherë shkonim nëpër Maqedoni duke ndjekur si gazetarë ndodhi të ndryshme. Asnjëri prej tyre nuk i kishte harruar raportet e viteve të shkuara.

Ne vazhdonim me toponimet shqipe. Sulmet s’kishin të pushuar. Nga mbledhja në mbledhje na kritikonin që nuk e kemi bërë ndryshimin. Ndër këto zëra dëgjohej aty-këtu edhe ndonjë funksionar. U ngritën të flasin edhe drejtuesit e emisioneve shqipe në radio e televizion. Në një mbledhje të gazetarëve të Maqedonisë, që u mbajt në Ohër, një redaktor ishte ngritur e na kishte sharë. Për fat, aty kishte qenë i pranishëm edhe drejtori ynë, me të cilin kisha biseduar disa ditë më parë. Ky e kishte marrë fjalën dhe e kishte bërë qepaze redaktorin e emisioneve shqipe të televizionit. Më në fund i kishte thënë: “Ti rri aty e mos u ngatërro në punët e “Flakës”. Ajo di ç’bën. “Flaka” e ka kryeredaktorin e vet”. Këtë rast ma treguan disa kolegë që kishin qenë të pranishëm. Por, drejtori nuk ma zuri në gojë kurrë që na kishte dalë në mbrojtje vendosmërisht.

Ata të parët që duhej të ngrinin zërin për këtë çështje – Instituti i gjuhës maqedonase, Akademia e Shkencave dhe Arteve e Maqedonisë, shoqata e shkrimtarëve, gjuhëtarë e intelektualë të njohur nuk e hapën gojën (për çudi nuk e bënë edhe të kundërtën, që ta përkrahin këtë ide të marrë). Të gjitha ia kishin lënë mistrecit. Ky sikur nuk kishte punë tjetër në ministri veçse t’i sulmonte, t’i shante e t’i ndiqte shkollat shqipe, arsimtarët shqiptarë  dhe nxënësit e këtyre shkollave.Vite me radhë për çështjen nuk kishte thënë asnjë fjalë, as të mirë e as të keqe, ndonjë funksionar shqiptar. Ata i qëndronin larg çështjes. Po bëheshin disa vjet që asnjëri prej tyre, ndryshe nga më parë, nuk e kishte shkelur pragun redaksisë sonë. Ç’është e vërteta, edhe ata, pas demonstratave të Prishtinës, ishin në pozitë shumë të vështirë, sepse ua kishin qepur arnën e u nxirrnin kleçka. Një funksionar shqiptar fliste nëpër mbledhje të ndryshme për nevojën e ndërrimit të toponimeve. Herë-herë ai shkruante ndonjë artikull dhe ndonjëherë botonte ndonjë libër te ne. Një ditë erdhi në redaksi. Unë e ftova për një kafe.

– Pa më thuaj ç’mendon ti për çështjen e toponimeve? – e pyeta.

Ai filloi të shtypej, sikur i vinte zor.

Unë i ndërhyva:

– Më fal, që nuk ta thashë një herë mendimin tim. Unë them se kjo punë është e mbrapshtë është një punë që s’bëhet dhe s’duhet të bëhet!

– Edhe unë mendoj kështu, – më tha. M’u duk se i erdhi zemra në vend.

– Po, veçse ti flet andej e këtej se toponimet duhet të ndërrohen. Në vend që t’i mbrosh, ti flet për ndryshimin e tyre…

Më erdhi keq sepse ra ngushtë.

Pas shumë kohësh që merreshim me toponimet më tha mendja se do të bëja mirë të shkoja edhe te kryetari i Republikës (i Kryesisë së Republikës). Kryetarin e njihja nga qarqet e gazetarisë, sepse dikur ishte marrë me të. Më pranoi. Ia tregova hallin për të cilin kisha ardhur të qahesha. Kërkova të na ndihmonte, sepse punët nuk kishin marrë të mbarën. Kjo që po bëhet këtu nuk është parë dhe nuk është dëgjuar të bëhet ndokund. Më në fund i thashë se unë ende kam shpresë se Maqedonia nuk do të shkelë në dërrasë të kalbur. Përderisa këtë gabim nuk e ka bërë redaksia jonë, them se nuk e ka bërë Maqedonia. Nuk është vonë të korrigjohet gabimi, sepse dëmi do të jetë akoma më i madh. Më në fund i shpreha bindjen time që ma thoshte intuita: Maqedonia nuk do ta bëjë këtë gabim…

Kryetari më dëgjoi me vëmendje, por vetë nuk më dha ndonjë mendim a vlerësim për çështjen. Më bindi se atë do ta shtronte në Akademinë e Shkencave dhe Arteve të Maqedonisë.

Në këtë kohë, sektori ynë i librave duhej të botonte një vepër për Kryengritjen e Dervish Carës. Unë nuk e kisha lexuar dorëshkrimin, por më kujtohet që Lutfi Rusi, përkthyesi, kur na e dorëzoi tekstin e përkthyer, më tha: Ki parasysh se kjo vepër do të zgjojë reagimin e maqedonasve, sidomos të maqedonasve tetovarë. Këto fjalë ai m’i tha duke u nisur nga brendia e veprës, por edhe nga situata shumë e nderë politike. Kur erdhi koha e botimit, unë dyzova. E thërrita autorin, z. Aleksandar Matkovski. Ai erdhi dhe më pa buzëqeshur. Duke qenë njeri që dinte t’i vlerësonte rrethanat në të cilat rronim, ai e mori fjalën e tha: – Hë, si do t’ia bëni me Historinë e Dervish Carës?

-Vepra është e rëndësishme, me sa dimë për Kryengritjen e tij nuk është shkruar gjë as në Shqipëri. Pra, që do ta botojmë është e sigurt, por mbase do të jetë mirë ta shtymë nja dy vjet…

U çudita shumë që ai tha:

– Pajtohem plotësisht me mendimin tuaj. Madje, unë vetë desha të vija e t’jua propozoja këtë gjë. Jam i vetëdijshëm se kjo kohë nuk është e përshtatshme as për shqiptarët, as për vllehtë…

Më habiti që tok me shqiparët i zuri në gojë dhe vllehtë.

Kur erdhi koha dhe vepra e Matkoskit doli në dritë, ai ia behu në redaksi dhe na tregoi se ato ditë në Stamboll ishte mbajtur ndonjë takim i historianëve. Kishte qenë edhe ai. Me këtë rast, kish takuar edhe disa historianë të Shqipërisë dhe ua kishte dhënë librin “Kryengritja e Dervish Carës”. Na tha se ata e kishin përshëndetur me entuziazëm këtë studim.

Në këtë kohë ne do ta botonim edhe Historinë e popullit maqedonas, vepër e Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Maqedonisë, redaktor i së cilës ishte kryetar i kësaj akademie, Mihaillo Apostollski. Historia ishte në shtypshkronjë dhe mendonim se duhej ta njoftonim z. Mihaillo se toponimi do të ishte “Shkup”. Kryetari na pranoi një mbrëmje në shtëpinë e tij në lagjen Vodno. Bashkë me mua ishte edhe redaktori teknik. Kur i treguam pse kishim ardhur, ai ia priti: Skopje. I kërkova të falur dhe i thashë se ne i shkruajmë në gjuhën shqipe toponimet. Skopje është Skopje – tha ai. Historia, – i thashë unë – do  të lexohet në Maqedoni, por do të lexohet edhe në Shqipëri, edhe në Kosovë, në botën e jashtme ku rrojnë shqiptarë. Ata as që e njohin emrin Skopje, ata e dinë Shkupin! Atëherë ai tha – le të jetë në të dyja gjuhët: Skopje (Shkup). Ky propozim është më i mirë, i thashë, por më duket se pak më mirë do të ishte Shkup (Skopje). Mirë, tha ai, pa e zgjatur (për çudi vepra është botuar me rendin Skopje (Shkup). Se kush e bëri këtë ndryshim në shtypshkronjë nuk e morëm vesh).

Redaksia jonë vazhdonte vite me radhë, si gjithmonë, me toponimet në gjuhën shqipe. Po një ditë na u duk se do të bënim mirë të lëshonim pak pe; fare pak. Menduam se s’do të prishnim punë po të futnim në përdorim të kufizuar emrin e Manastirit (maqedonisht Bitolla, ndryshe nga serbishtja Bitolj). Morëm vendim dhe filluam ta praktikojmë: në tërë artikullin do të shkruhej Manastir (në mbititull, në titull, në nëntitull, në mestitujt e artikullit dhe në tërë tekstin), Por, vetëm një herë, në rastin e parë (në tekst) kur përmendet emri Manastir të shkruhet në kllapa (Bitolla) dhe asgjë më. Ky qe i vetmi ndryshim që bëmë. Të nesërmen e këtij ndryshimi, redaktori i revistës “Fatosi”, poeti Mehmedali Hoxha, më takoi në korridorin e redaksisë, m’u afrua dhe më pëshpëriti në vesh: Dje e dëgjova Radio Tiranën të thoshte manastiri i Bitolit. Qesha dhe iu falënderova. Unë kam në shtëpi një atlas gjeografik të Shqipërisë, të botuar në Tiranë në vitin l970, që e ka këtë toponim: Bitoli (Manastiri), – i  thashë.

Tani, disa vjet që toponimet kishin nisur të ndryshonin dhe mbetën vetëmbotimet e “Flakës” pa e bërë këtë,  ashiqare ideja e batakçiut, e mistrecit-skilipec (që tanimë ishte bërë doktor shkencash) nuk mund të zbatohej ndryshe përveçse me nxjerrjen e një ligji të posaçëm për këtë gjë. Sakaq, nisma u mor. Si e do radha, puna duhej të fillonte në komisionet e Kuvendit Republikan, konkretisht në Komisionin për marrëdhënie ndërnacionale. U caktua mbledhja dhe u ftuam edhe ne. Tri-katër ditë para mbledhjes unë e shkrova diskutimin dhe vajta t’ia jepja drejtorit se mos vallë kishte ndonjë vërejtje. Ia thashë këtë dhe e luta që të vinte edhe ai në mbledhje.

Ai nuk donte ta merrte diskutimin tim. Për më tepër, më tha:

– Unë nuk do të vij në mbledhje, por as ti s’do të shkosh.

– Unë do të shkoj patjetër, jo se dua, por ngaqë e kam për detyrë, – i thashë. – Për kë bëhet fjalë këtu? Përse do të nxirret ligji? Për ne të “Flakës”. Por, unë të lus që të vish edhe ti. Si më thua të mos shkoj? Si t’u tregoj përse ne nuk i ndërrojmë toponimet dhe përse ato nuk duhet të preken?

Nuk iu hidhërova që më tha të mos shkoja. E dija se të vetmin qëllim e kishte që të mos luaja me zjarrin. Pas pak, seç iu kujtua dhe m’u drejtua:

– Unë kam një shok të klasës, që sot është gjuhëtar i njohur. Nuk di nëse e kanë ftuar. Prit ta marr në telefon.

– Për kë e ke fjalën?

– Për Trajko Stamatoskin.

Vërtet, ai ishte një gjuhëtar i njohur, shumë vjet drejtor i Institutit të gjuhës maqedonase, një nga tre autorët e fjalorit të parë të maqedonishtes. Drejtori e mori në telefon dhe Trajkoja i tha se nuk e kishin ftuar. “Po të të ftonin, do të shkoje?” e pyeti. “E pse jo”, iu përgjigj ai ”unë jam autor i disa studimeve nga toponomastika”. “Mirë, i tha drejtori, do të marrësh ftesë”. Sakaq, drejtori e mori në telefon kryetarin e Kuvendit. “Edhe këtë e kam shok klase”, më tha. Bisedoi me kryetarin dhe puna mbaroi.

Ditën që mbahej mbledhja në Kuvend, me të hyrë në një sallë të vogël, më ra në sy z. Stamatovski i ulur. E përshëndeta buzagaz. Mbledhjen e hapi kryetari, edhe ky “pishtar e prijatar” i flaktë i ndërrimit të toponimeve në gjuhën shqipe. Ndër të tjera ai i quajti nacionaliste temdencat e mospranimit të ndryshimit dhe nacionalizëm përdorimin e toponimeve në gjuhën shqipe. Erdhi radha e diskutimit. Në fillim njëri i binte gozhdës, tjetri potkoit. Unë sqarova disa çështje dhe, ndër të tjera thashë se nacionalizmi s’ka të bëjë me toponimet, sepse nacionalizmi  si dukuri shfaqet vonë, në epokën e borgjezisë, ndërsa toponimet, pikërisht në këto trajta që kanë sot, përdoren prej shumë e shumë kohësh. Ndër të tjerë, në diskutim mori pjesë prof. dr. Remzi Nesimi, prof. dr. Xhevat Gega, profesorë të katedrës së gjuhës shqipe të Fakultetit filologjik, të cilët mbrojtën toponimet shqipe. Dikur e mori fjalën z. Stamatoski. Ai që në fillim theksoi se nuk shikon ndonjë problem që toponimet e Maqedonisë përdoren edhe në gjuhën shqipe, që qyteti Kiçevo quhet Kërçovë, që Tetovo quhet Tetovë, që Debar quhet Dibër, që Kumanovo quhet Kumanovë. Në vazhdim ai foli për mikrotoponiminë. Ishte e qartë se fjala e tij i kishte dhënë fund tërë kësaj marrëzie. Fytyra e kryetarit të Komisionit dukej një çehre e prishur. Ai e dinte se pëpjekjet e tij të derisotme kishin marrë fund. “Ah, thashë me vete, të kisha mundësi t’i shikoja edhe një herë fëmijët e Dibrës duke e sjellë vërdallë mistrecin”.

Duke dalë nga mbledhja, iu afrova gjuhëtarit Stamatoski. Ai m’u drejtua:  -Unë ju mbrojta më shumë ju shqiptarët, – tha ai.

– Ju falemi nderit, profesor. Sot shkenca e bëri të vetën: i vuri jastëk fjalës.

Pavarësisht se ky ishte mendim vetëm i një maqedonasi, i një pensionisti, ai ishte mendimi i njeriut më kompetent në Maqedoni, që i vuri pikë çështjes.

Çështja e toponimeve u mbyll një ditë dhe nuk u dëgjua më. Ky ishte, ashiqare, rezultat i qëndresës që i bëri me shumë durim, maturi dhe urtësi kolektivi i Redaksisë “Flaka e vëllazërimit” (me rreth pesëdhjetë e ca të punësuar). Së dyti, rezultat i qëndrimit profesional, korrekt dhe njerëzor i të tre drejtorëve të Shtëpisë gazetare-butuese “Nova Makedonija” : Pançe Mihajlov, Radosllav Ognjanovski dhe Pande Kolemishevski (në periudhën 1982-1991), që nuk dhanë një urdhër të gabuar, të dëmshëm e fyes. Por, grushtin e vërtetë kësaj së keqeje ia dha vetëmbrojtja e gjuhës shqipe.

*

Ditëve që po mbyllej çështja e toponimeve, Forumi “25 Maji” (i të rinjve) organizoi në Shkup një takim që iu kushtua marrëdhënieve ndërnacionale. Ishin të ftuar disa intelektualë dhe politikanë nga Maqedonia dhe nga Kosova. E mbaj mend që ishte i pranishëm edhe filozofi kosovar Shkëlzen Maliqi. Për çudi, në bisedë e sipër u cek edhe emri “shiptar”, me të cilin serbët dhe maqedonasit i quanin me nënçmim shqiptarët. Më vinte çudi se po kalonin rreth 15 vjet që ky emër fyes ishte lënë në harresë (me vendimet e komiteteve qendrore të partisë (në Maqedoni në mledhjen e KQ të LKM-së, me fjalën e kryetarit të tij Kërste Cërvenkovski – pa asnjë diskutim) dhe, me të drejtë, në vend të tij përdorej emri “albanac (serbisht), albanec (maqedonisht)”. Çuditërisht, këtë çështje e shtroi Vllado Popovski, profesor i Fakultetit Juridik në Shkup. Madje ai e ngriti çështjen e këtij emri me nostalgji. Ja, tha ai, nuk e di pse e lamë dhe e harruam emrin e bukur e melodik “shiptar”. Për më tepër shqiptarët maqedonasit i kanë thirrur gjithnjë me këtë emër.

Unë e kisha fare pranë. Ia qepa sytë i çuditur fare që këtë çështje e parashtronte në mënyrë të mbrapshtë pas kaq vjetësh një profesor universitar, po edhe një njeri që merrej

herë pas here me çështje konkrete teorike politike. Ja, mendova, na dolën toponime të reja! Me të mbaruar ai, unë e kërkova fjalën.

– Është për tu habitur rihapja e këtij problemi të harruar, – thashë. – Është fare e qartë se ky emër s’ka pasur qëllim tjetër veçse t’i nënçmojë shqiparët. Së dyti, edhe atëherë ai përdorej në kundërshtim me tekstin dhe frymën e Kushtetutës së Jugosllavisë dhe të Maqedonisë (Popovski m’i kishte ngulur sytë dhe, seç më dukej , priste të thosha ndonjë marrëzi. Por, shumë shpejt, fët, ai ndërroi çehren). Siç dihet – vazhdova fjalën – me të dyja kushtetuat e lartpërmendura shqiptarët në Jugosllavi kanë pozitën e minoritetit, paçka se e gëzojnë emrin “kombësi”. E tani le ta shtrojmë pyetjen: kush është pjesëtar i një minoriteti? Pjesëtar i një minoriteti në Jugosllavi është njeriu që i përket një populli i cili e ka formuar shtetin e vet kombëtar jashtë kufijve të Jugosllavisë (sakaq i hodha një vështrim Popovskit; dukej se ishte ngushtë). Prandaj, ashtu si quhet populli përkatës, ashtu do të quhet edhe minoriteti i atij populli, çdo pjesëtar i tij. Pra, albanac (albanec).

E dyta, nuk është e vërtetë se maqedonasit e kanë traditë të na quajnë shiptari (z. Popovski sërish zhgapërreu sytë). Ky emër ka nisur të përdoret rreth viteve ’60, nën ndikimin e Serbisë. Unë e kam marrë letërnjoftimin e parë në vitin 1957 në Shkup. E dini ç’më shkruante në të: albanec! Emri shiptar në Maqedoni, nën ndikimin që përmenda, është përdorur nja dhjetë, e shumta pesëmbëdhjetë vjet. Maqedonasit na kanë quajtur gjithmonë albanci. Po, në të kaluarën na kanë quajtur me emër tjetër: arnauti (huazuar nga turqishtja).

Sapo mbarova unë këtë ndërhyrje të shkurtër, fjalën e mori menjëherë Shkëlzen Maliqi. Ai e përkrahu qëndrimin tim dhe e zgjeroi duke folur gjerë e gjatë. Askush nuk tha gjë për këto që kishim përmendur. As vetë z. Popovski.

Marrë nga ExLibris

blank

Fundi është fillimi im – Genc Leka në kohën e harresës – Nga Dr. Eri Rusi

“Vdekja nuk është asgjë. Thjesht sa kam kaluar në anën tjetër: zëre se jam fshehur në dhomën ngjitur. Unë jam i njëjti, gjithmonë, e ti je përherë ti. Ajo çka ishim për njëri tjetrin më parë, jemi akoma.” – Kjo frazë mbi domethënien e vdekjes, i është atribuuar gabimisht Shën Agostinit, por në realitet është një përshpirtje që teologu anglez Henri Skot Holand mbajti në katedralen e Shën Palit në Londër, pas vdekjes së mbretit Eduardi VII.

Të krijohet ideja e ekzistencës me dy dhoma të ndara nga një mur i hollë, ku mund të ndjehet çdo fjalë pëshpërimë, të dëgjohen ofshamat, të kuptohet kërcitja e hapave të zbathur mbi dysheme. Sikur asgjë nuk ka marrë fund, e trishtimi nuk duhet të jetë dramë, për sa kohë në anën tjetër, në dhomën ngjitur, gjendet dikush që ende komunikon, që ende ndjen, që ende flet me ne.

Por për çerek shekulli, dhoma e të gjallëve, që duhej të komunikonte me poetin Genc Leka ishte e zbrazët. E sa përfytyrim i kobshëm duhet të jetë pritja e përjetësisë, i ftohti i përtej botës, atje ku duhej të ndjehej (të paktën pas vdekjes) një lloj lehtësimi, çlirimi, rilidhjeje me botën dhe njerëzit. E në vend të gjithë kësaj, baltë mbi baltë, errësirë mbi errësirë, shurdhim mbi shurdhim, shpërfillje mbi shpërfillje, fillikat e përjetësisht brenda një dhome ku duhej të depërtonte zhurma e të gjallëve në dhomën ngjitur.

Gjithçka e lënë pas fundit të jetës, është fillimi i letërsisë: shënime, vargje, poezi me dhe pa  titull, fragmente përkthimi, fragmente që donin ta lidhnin një jetë të gjymtuar, nën diktaturën e kobshme që kishte shënjuar si armik fatin e poetit Genc Leka. Trajtimi që i është bërë figurës së këtij poeti, jeta e të cilit u kryqëzua tragjikisht në diktaturë, vijon të synojë nxjerrjen në pah të shëmtisë së shoqërisë sonë. Më kot i atribuohet sistemit totalitar mëkati i madh, gjëma fatale. Ata njerëz që zgjoheshin në të njëjtën kohë, në të njëjtin vend me poetin, e dinin mirë që mund të përfitonin po të thoshin diçka kundër tij, po të kapnin qoftë edhe diçka e vogël që mund të servirej kundër djaloshit të mbetur pa baba. Në provinca, është mjaft e thjeshtë të bëhesh masë, e t’i kundërvihesh të dobtit, të shkelësh atë që është ndryshe, të shëmtosh jetën e dikujt që akoma s’e ka nisur një të tillë.

Në atë që është tabloja e jetës dikur, fare mirë mund të përfytyrojmë lëvizjet e vogla, të ngadalta, të këtij të riu që përpiqej të mos binte në sy, të merrte frymë sic donin të tjerët të merrte, të qeshte kur donin ata, të mallëngjehej, të trishtohej e të kridhte vështtrimin e humbur diku, sipas busullës së turmës. Sepse e tillë ishte koha dhe nevoja për ekzistencë. E megjithatë, përpara se akrepat e orës të ngrinin lëvizjen për jetën e Genc Lekës, ky i fundit e kishte pasur një jetë që i shëmbëllente iluzionit, e ndonjëherë mund ta bënte edhe të ndjehej ngrohtë dhe i dashur. Këtu, nuk mund të mos përmendet nevoja për të krijuar një diell të vogël, artificial, me dritën e zbehtë, të ftohtë, që mundohej të krijonte përshtypjen e një të riu të nënshtruar ndaj klimës së kohës dhe frymës zyrtare të regjimit. Gjithçka, një fasadë e pafuqishme, për t’u mimetizuar, për t’i shpëtuar përndjekjes, për t’u bërë heshtje në një vend ku gjykoheshe edhe kur flisje nën zë, me vete. Të tilla janë krijimet në “Zërin e rinisë” ato pak vjersha të botuara të cilat kontrollohen, vlerësohen si të padëmshme, gjykohen si të shëndetshme për sistemin, e dalin të shtypura në gazetë:

LUMES

1

Ja, këtu përpara shkollës sonë

Ne e ngritëm lart një lapidar,

Që të përkujtojmë gjithmonë,

Shokët, ty… dhe vrullin çlirimtar…

E vetmja gjë që ka rëndësi në këtë vjersshë, është emri i Gencit poshtë saj. E përfytyroni përballjen e Davidit me Golian, të njeriut me regjimin, e në rastin e Gencit njeriu ishte fillikat, pa Zotin në anën e tij, e regjimi ishte humnerë, hon i zi që përthithte brenda çdo sinjal drite e mirësie. Në këto poezi ku Genci u rrek më kot të krijonte një realitet fiktiv, lexuesi duhet të përfytyrojë dhimbjen e rrallë: të shkruash për diçka që nuk e ndjen se duhet shkruar, të jetosh sipas ideve që nuk e ndjen se duhet jetuar; të qeshësh, të luash, të punosh, të pranosh, me vetëdijen se vetëm ashtu, një midis të tjerëve, mund t’i shpëtosh e të bëhesh hije e pakapshme për makinerinë e regjimit.

Titulli i kësaj poezie për mua sot duhet të tingëllojë: Unë jam askushi!

Një hiç, askush, ishin të gjithë njerëzit e zakonshëm që mbusheshin me frymë nën regjimin komunist, por që mund të zgjoheshin një ditë të zgjedhur nga fati e keq. E pastaj vinte fundi.

Megjithatë, këtë përpjekje, për t’i dhënë një dukje normale jetës, poeti Sadik Bejko e përshkruan kështu: “Me kalimin e viteve Genci mori hijen e njeriut që di të heqë dorë, që di ta pranojë domosdoshmërinë. Të jetë me një sy të hapur përbrenda vetes dhe me një sy të mbështetur fort te bota jashtë tij. {…} Nga ana tjetër, shkallë-shkallë ai u mësua të gjejë gëzime dhe kënaqësi të vogla dhe në punët e vështira që bënte.”

A mësohet vallë njeriu me flatrat e prera të ëndrrave të tij? A hoqi dorë Ikariusi nga ëndrra e fluturimit, me gjithë pamundësinë për të lindur banor i qiejve që në fillim të ekzistencës? Dyshoj që Genci mund të kishte qoftë edhe një moment paqejeje, harresë e ngazëllimi në atë izolim. E vetmja që mund të shembëllente si shpresë, ishte harresa. Të harroje veten, njerëzit rreth teje, rrahjet e zemrës dhe trokitjen e kujtimeve. Pastaj të vishje maskën e të qeshurit, të përkushtuarit, të të mirit që mendon për të mirën e të tjerëve.

Ka një dramë të madhe në krijimtarinë e Genc Lekës, ku rreket të ngjajë normal. Buzët e tua duan të thuash jo, e t’i rrekesh të bësh të kundërtën. Sepse e di që në atë jetë, edhe vetes duhej t’i flisje me frikë, e të ruaje shpinën edhe pasi mbylleshe me çelës brenda dhomës tënde.

Pikërisht këtu, brenda dhomës që Genci ende nuk e dinte në i takonte jetës së të gjallëve, apo botës së të vdekurve, ngjizen ëndrrat e tij, si flokë të lëshuar Gorgone, ku spikat së largu pikëllimi:

O hënë, pse dole, moj, aq e trishtuar,

Mos vallë për mua po mban zi?

…………

Ç’më fsheh ashtu me sy të lotuar,

Mos m’u sos jeta dhe unë nuk e di?

Po dhe në vdeksha, jeta s’ka mbaruar,

Dhe pse po shkruaj të fundmen poezi.

Këto nuk janë thjesht fjalë, por zgjatime të shpirtit që të lidhin e të mbajnë fort pas poezisë. Janë një grusht që të godet fort në bark e të heq frymën, të bën të shtrëngosh sytë, e të mos nxjerrësh dot lot. Ç’gjë e mrekullueshme jeta e njeriut: arrin të ndjejë atë që është e paimagjinueshme, e të lërë trashëgim diçka që kthehet në eter, por është  përjetësi: një imazh, një vegim që e shënjon jetën e kujtdo që ka mundësi të lexojë dhe të depërtojë brenda këtyre vargjeve.

Kjo është rruga më e mirë për të komunikuar me poetin Genc Leka. Të nisesh nga këto vargje, e ta kuptosh që përfytyrimi i të riut që mendon vdekjen, nuk është i veshur me terrin e errët të pashpresës.

Kështu më ngjan, që toka e PASHPRESËS  nuk është trualli ku shkel Genc Leka i gjallë. Sa i afërt është ky njeri, me një tjetër krijues, të botës së lirë perëndimore, me shkrimtarin Ian Mek Evan, i cili në vitin 1994 do të shkruante romanin “Shpikësi i ëndrrave” e në një nga kapitujt do të përshkruante kështu:

Nëse jeta ishte një ëndërr, atëherë vdekja duhej të ishte momenti kur njeriu zgjohet. Është aq e thjeshtë, sa kështu duhej të jetë medoemos. Njeriu vdes, ëndrra merr fund dhe vjen koha të zgjohet”.

A s’është ky përfytyrim një simetri e çuditshme me vargjet : “Po dhe në vdeksha, jeta s’ka mbaruar ?” Një lloj drithërime që kërkon të mbajë në jetë atë që është esenca e ëndrrës, përjetësia? Një pritje e gjatë, në dhomën ngjitur i veçuar nga bota e nga njerëzit, i ndarë nga jeta e nga të gjallët, në pritje, për të dëgjuar të feksi kjo dritëz e shpirtit të tij tridhjetë vjet më vonë. E këtu më vijnë ndër mend vargjet e poetit Sergej Esenin:

Butësisht i vrarë nga kujtime fëmijërie/

Ëndërroj mjegullën, në një natë prilli!

Sepse Esenini është stepa e lirisë së Gencit, toka ku ai rend, ngrihet në ajër e bëhet qiell, dëshirë, liri. Poshtë, e ç’i duhet të shohë poshtë, atje ku gjithçka është e qetë dhe e zhytur në në një kohë të palëvizshme, ku jeta dhe vdekja ngjajnë të jenë e njëjta gjë?

Me këtë frymë, Genci shkruan:

Horizont i largët, zogj në shtegëtim,

Erë, pika shiu, fletë pa mbarim…

Por a nuk është e mbledhur në këto vargje edhe fryma e Eseninit, rebelimi i poetit rus, që digjej së brendshmi me një dritë të çuditshme, që ishte vetë përjetësia, kur shkruante:

Shkretëtirë bore, era farfurin

Bora anembanë mbytur nën qefin

Dhe mëshkenat qajnë pyjeve pa jetë

Kush keshtu ka vdekur, mos vallë unë vete?

Ka gjasë që Genci ta ketë lexuar këtë poezi, e të ketë gjetur në vargjet e saj kthinën ku mund të hiqte prej vetes pelerinën e shpirtit, ta varte diku, ku mund ta shihte veç shpirti i tij. Sepse përtej, në botën jashtë, ishim ne, njerëzit e thjeshtë e të përkushtuar, që donim të rrafshonim gjithçka, për hir të dëlirit të kohës, që ishte ideologji. Kështu, hap e mbyll sytë u rrafshua në themele shtëpia e fëmijërisë së poetit. A ka më keq se mos kesh një vend ku t’i fshehësh kujtimet e fëmijërisë? Atje ku kanë jetuar armiqtë, të arratisurit, kundërshtarët e regjimit, edhe gurët janë armiq, edhe balta është rrezik, edhe tjegullat janë kërcënim.

Dhe poeti shkruan, pa e ditur që poezia e tij do të lexohet nga nëpunësit e regjimit, fatlum që ata s’e kuptojnë dot deri në fund, fatkeq që prapëseprapë e pushkatojnë në fund:

Kur në dritare rri me mall

Me lulet e saksisë,

Më shfaqen si vegim, përballë,

Gërmadhat e shtëpisë.

Pastaj më ngjan sikur bën zë

E ndrojtur fëminia,

Që fle mes gurësh përgjithnjë,

Mes ëndrrave të mia.

Lexojini këto vargje, dhe mbushuni me frymë. Mendoni për gjërat dhe njerëzit që keni humbur, për kohën që nuk vjen më, për jetën, që është çast, e pastaj përjetësi. Ndjesia e harresës, e kohës që bëhet muzg, e vdekjes që merr gjithçka. Ç’aureolë poezi i vsh poezia këtij përfytyrimi.

E humbëm Genc Lekën të dashur miq. Një poet kaq i freskët, kaq i vërtetë. Dhe në ç’mënyrë tragjike e humbëm. U largua i vrarë. E rrëzuan nga jeta, e u përmbys pa asnjë klithmë mërie, pa asnjë shenjë revolte.

E megjithatë, e kemi sërish Genc Lekën, të dashur miq. Një poet kaq i freskët, kaq i vërtetë. I ringritur nga vdekja. Na fton për lexim!

Marrë nga ExLibris


Send this to a friend