VOAL

LAHUTARI SHQIPTAR (II) PAS DIKTATURËS – Nga LEK PERVIZI

October 7, 2019

VARRMIHESVE

Ju varrhmihësa të Kombit Shqiptar,
të shitun te serbi dhe Rusia,
ushtruet terrorin ma barbar:
u lemërit prej jush e tanë Shqipnia.

Ju komunista qe nuk njihni Zotin,
diktature vendoset shum mizore,
n’krye i vutë njeriun ma t’kotin
me huqe gjakatare dhe kafshore.

Urdhën jepte ky monster i gjallë
intelektualë me i zhduk e pushkatue
shyqyr qe nuk perdorej ma shpata,
kokat do ua kishte shkurtue si pata.

Flakën i vuni kullave historike,
të patriotëve të shquem të Shqipnisë
t’familjeve të mëdha aq heroike
ndera e krenaria e shqiptarisë.

I mbushi burgjet e qelitë me t’burgosun
kampet e internimit plot për plot,
krimet e malukatit s’kan të sosun
u derdhen lumej me gjak dhe lot.

Sot po ata ish komunistë
nostalgjikë për krimet që kan krye
për atë veprimtari të tyne aq të pistë
dekoratat n’gjoks i mbajnë mbërthye.

Kulturën e nëpërkamben e sakatuen
me disa shkrimtaruca oborrtarë,

historinë të tanë e fallsifikuen
sikur nuk ishin edhe ata shqiptarë.

Shqiptarë ata s’paskan qanë kurrë
vllaznit e tyne tuj masakrue
nuk lanë plak, fëmi, grue e burrë
përpa i vra, burgosë e internue.

Paska qanë një farë aq e keqe,
ishte fara e Stalinit t’Siberisë
s’ka ku shkon si ajo ma përdreqe
që u mboll në tokën e Shqipnisë.

Varrmihës mbeteni n’ faqet e historisë
ju që kombin shqiptar keni mohue
edhe Kosovën ia falet ju Serbisë,
kosovarët tuj vra e masakrue.

E përmend atë kohë barbare,
me ato kriminelë që krime kan krye
që forcë të gjajë shoqnia shqiptare
ajo kohë mizore kurr ma me u kthye.

Et të marri Shqipnia rrugën e mbarë,
Drejt Europës si kombi ma i vjeter,
Ku themelet i ka n‘ mijavjeçarë,
E ku do t’integrohet patjetër.

LETERSI E PERÇUDUN

Qyshë se erdhi kjo partia,

U mbrapshtue gjithë Shqipnia,

U përçud dhe letërsia.

Na u vendos rendi marksist,

Me realizmin socialist

Prej Stalinit kjo dhuratë,

Mjer kultura jonë e ngratë,

Përfaqësue me Shutëriqa,

Aleks Çaça e shkurtabiqa,

Fatmir Gjata e SiIiqa,

Me Jakova dhe Musaraj,

Vajmedet Shqipnia vaj !

Vijnë Agolla dhe Qafzeza,

Tuj këndue si këndeza,

Porsi pula kur deI veza.

U prinë para Kadareja,

I krekosun si deveja,

Që po nxierrë bidate t’reja.

Me të vdekun Italianë,

Paska ngrit ushtri në kambë,

Gjeneral u paska pri,

Tuj grrye tokën në Shqipni.

Po ku janë eshtnat e shkreta,

Të sa mija e mija veta.

Kush i gjen kockat shqiptare,

Të sa zemrave atdhetare,

Që u vranë e u qitën fare,

Prej partisë aq gjakatare,

Prej mizorit ma mizor,

Enver Hoxhës krye horr,

Që ti fort po e lavdëron ?

Pa ndigjo mor IsmaiI,

Paske qanun shumë kopil :

Mbi kolltuqe shkove jetën,

Plot e pate ti kuletën,

Nëpër plazhe e turizëm,

Ky për ty ish realizëm,

Realizmi socialist,

Veç mashtrim e rrenë me bisht.

Po për vllazën si s’mendove,

Që n’për burgje e kampe i çove ?

Nëpër kampe e nëpër këneta,

Ku i lanë kockat e shkreta,

Nëpër kanale e nëpër ledhe,

Kush kokallet ka me i mbledhë ?

Cili gjeneral do të shkojë,

Këto kocka të kërkojë ?

Ke njom penën me njat gjak,

Mija e mija kërkojnë hak,

Kërkojnë hak, kërkojnë shpagim,

Ti për ta s’shkrove nji shkrim !

Mor Kadare, mor Kadare,

Shokët e tu krejt dolën fare,

Ti nji fjalë për ta nuk foIe,

Kur n’Paris veç ike e dole,

Ike e dole si nji mi,

N’baltë e le t’mjerën Shqipni !

Sa për realizmin tand të zi,

Nuk vlen ma për letërsi !

GJERGJ FISHTA NUK HARROHET

Orë e Zana janë trishtue,

Tuj piskatë e tuj vajtue :

– Kob i madh për ty Shqipni,

Se Gjergj Fishtën duen me zhbi !

Njato muzhikët e Rusisë,

Bashkë me klyshët e Serbisë,

Kanë mendue e kanë vendosë,

At Gjegj Fishtën me rroposë !

Vorrin krejt ia kanë dhunue,

Eshtnat krejt ia kanë coptue,

Ia kanë thye e ia kanë tretë,

Do në luniê e do në detë.

Diktatori qen i tërbue,

fort po çirret tuj kërcnue :

-Ma Lahuta të mos ndigjohet,

As t’ lëxohet as t’ këndohet,

T’zhduket Lahuta a Malsisë,

Bashkë me gjuhën e Gegnisë !-

I ka gjetë disa shkrimtarë,

Do servila e do magjarë,

Për të shpifun e për të sharë.

Por s’mendon kështu Malsia,

S’pushon kanga as qiftelia,

Nëpër dasma e gostia,

E kanë ruejtë librin në gji,

Për çdo stan e për çdo shpi,

Përmendsh krejt e kanë mësue,

Përmendsh krejt e kanë këndue.

Se Gjergj Fishta kurrë s’harrohet,

Kanga e tij veç do këndohet,

Marash Uci dhe Osa Kuka,

Kur ndër sofrra shtrohet buka,

Shtrohet buka dhe rakia,

Me lahutë këndon Malsia

Me lahutё e çifteli,

Pёr çdo stan e çdo shtёpi.

Prani Zana mos vajtoni,

Kangët e Fishtës ju këndoni,

Ju këndoni nëpër mrize,

Nëpër pyje e ndër lajthize,

-Te nji krue te nji lajthi… –

Si ia donte zemra atij.

Për Gjergj Fishtën lahutar,

Mburret krejt Kombi Shqiptar

GJUHA SHQIPE NUK VDES KURRE

Çka i ka pjellê mendja tiranit,

Me ia ndrrue gjuhën vatanit,

Me fol t’gjithë gjirokastrishte,

Me shti n’vorr gjuhën gegnishte !

I ka mbledhë disa gjuhëtarë,

Me në krye nji Kostallarë,

Kostallarin Androkliu,

Kah bie’shqipja s’din i ziu.

Sus ! po thotë, urdhnon partia,

Nji dialekt t’flasi Shqipnia,

Nji dialekt glrokastriti,

(Zot i madh kush na e bediti)

Nji dilakt të imponimit,

Me dajak të sigurimit.

Po s’pranove shkove n’burg,

Ku e mbaron jetën si murg,

Nëpër kampe t’intemimit,

N’për gulagët e dëbimit,

Tuj prashit misër e qepë,

Dielli lkurën tuj ta rjepë.

Gjithё shqiptarët e veriut,

Me fol gjuhë të derëziut !

Gjuha shqipe ish denue,

Që Buzuku pal levrue,?

Bud, Bogdfan e Bardh tё shkret, t,

N’kosh të plehnave po i qet.

Fishtës krejt ia zhdukën vorrin,

Për të knaqun diktatorin,

Diktatorin bolshevik,

Që Shqipnia pat rrezik !

S’vonoi shumë dhe aq e pati,

E gjet fundin krahathati,

Edhe u kthye n’hije lugati.

N’gropë të plehnave përfundoi,

Bash njashtu si e meritoi !

S’pyet kjo gjuhë për diktator,

Për xhelatin ma mizor.

Gjuha shqipe nuk vdes kurrë,

Rrjedh e pastër si nji gurrë,

Si nji gurrë, si gurrë shqiptare,

E kulluet margaritare,

Nëpër kohë mijavjeçare,

Gjuhë e bukur, gjuhë krenare ,

TE RIKTHEHET MIRESIA

Ç’janë kto punë kto çorodina?

Asht ba vendi gjithë partina,

Gjithë partina dhe shoqata :

Ca të majme e ca të thata,

Ca të reja e me kostume,

Ça të vjetra dhe mërhume,

Ça me arna dhe me barna,

Ça pa kokrra dhe pa farna ,

Moj Shqipni e mjer Shqipni,

Të kanë qitë me krye ne hi,

Kto partina e organizata,

Për t’u hedhun me lopata.

Ku na janë burrat shqiptarë,

Patriotë edhe atdhetarë,

N’ballë të Kombit me qëndrue,

Me na pri, me na bashkue ?

Kurr s’ do ketë ma hajr Shqipnia,

Po s’i priu në krye burrnia ,

Me nji besë të gjithë me u mbledhë

Thashë e themet poshtë me i hedhë,

Me i hedhë poshtë sharjet, intrigat,

Zmirat, inatet, të tana t’ ligat ,

Me i hap rrugën njeriut të zot,

Që e thotë fjalën e s’e lot,

T’njeriut t’zot e plot me mend,

Me rimkambun nji kët vend,

Me rimkamb vendin pa tjetër,

N’kët Evropë populI ma i vjetër.

Krenarinë me i kthye Shqipnisë.

Si ne kohën e Mbretnisë,

Kur mbi fron ish Zogu i Parë,

Mbret i gjithë kombit shqiptarë.

Dh’ecte vendi e përparonte,

Gjithë Evropa e vlerësonte :

Lavdi e nder g’zonte shqiptari,

Për virtyte n’botë i pari.

Dhashtë Zoti e prapë Shqipnia,

Me u rikthye te mirësia,

E t’na hiqen kto partina,

Që po bajnë kto çorodina.

PATRIOTET E BELGJlKES

Kur n’Shqipni erdh diktatura,

Arratinë morën shumë burra :

Dikush detin tuj kalue,

N’për tallaze tuj lundrue,

Dikush pyje, lumej, male,

Jashtë kufinit për me dalë

Përtej detit n’ ltali,

Përtej maleve n’Greqi,

Përtej bjeshkve n’Mal tè Zi :

Në përpjekje tuj luftue,

Dikush vra; dikush shitue.

Arratinë morën shqiptarët,

Patriotët, atdhetarët,

Se n’Shqipni erdhën barbarët,

Komunistat stalinianë,

Lidh me sllav e me serbianë :

Njat Kosovën ua kanë dhanè.

Burg i madh u ba Shqipnioa,

Mbushun kampet plot me mija,

Burg i madh e vorr mizor,

Urdhën jep njaj diktator,

Njaj Enveri krye horr,

Që s’njeh babë, as nanë, as vlla,

Mbi shqiptarët bani hata.

I çfarosi krejt atdhetarët,

Nuk u gjendën kund dhe varret !

Në Belgjikë shumë janë mërgue,

Këtu erdhen me u strehue,

Diktaturës me i shpëtue.

Në mes tyne po ka burra,

Të përmendun nga kultura,

Të përmendun n’histori,

Shumë punuen kta për Shqipni.

Muharremi Bajraktari,

Muharremi Bajraktari

Në tanë Lumën ky i pari,

Kolonel n’gjendarmeri.

I përmendun për trimni.

Gjenerali Prenk Pervizi,

Në Kurbin ma i vjetër fisi,

Komandant i gjithë ushtrisë,

Shef i gjithë shtatmadhorisë.

Fiqri Dine, burrë dibranë,

Kryeministër në Tiranë.

Abaz Kupi nji kruetanë,

Tahir Zajmi e tё tjerё

Burra t’mir shqiptarё me vlerё.

Lita, Gjanaj dhe Kryeziu,

Basha, Beça e Spahiu

Skepi, Bami dhe Duraku,

BakaII, Nika, Gjini, Marku,

Prej gjithë anëve të Shqipnisë,

Mbledhun ajka e atdhetarisё..

Ktyne burrave u kish hije,

Për me u ul para një pije,

Për me u ul e me pi kafe,

Me shkëmbye dy pare llafe :

Për me folë për historinë,

Qysh luftuen për Shqipnini,

Qysh Atdheun me shpëtue,

Komunizmin me rrëxue,

Për të ardhmen me mendue,

Për me u gjet të gjithë bashkue,

për të ardhmen e Atdheut.

Kishin qanë burrat e dheut !

FLAMURTAR I LIRISE

Porsi drita e rrezës diellit,

Porsi bora në Munellë,

Nalt në Skuraj të Kurbinit,

Janë do kulla që shkelqejnë.

Qysh në kohë të Kastriotit

Nga kto kulla me frenxhi,

Larg u ndie era e barotit

Mbi të egrin Osmanlli.

Nga kto troje u lindën burrat

Që janë ndera e vatanit :

Dy herë rresht u dogjën kullat,

prej hordhive të sulltanit.

Dy herë rresht u dogjën kullat,

Por themelet kurrë s’u shembën

Se prej tyne dolën burrat,

Që s’u tundën, kurr s’u trembën.

Njaj Gjin Pjetri burr i burrit,

Ndaq për besë, ndaq për trimni,

Mik i ngushtë i Bajram Currit,

Gjithmonë shtrue sofra e tij.

Gjith sa herë u ndesh me turkun,

Në Kurbin, Pllanë e Milot,

Gjithmonë t’thatë mbajti barotin,

Gishtin n’çark e zemrën top.

Por nji ditë ai dha kushtrimin,

N’kambë e ngriti gjith Kurbini

Me at za t’thekshëm piskamë

Por nji ditë ai dha kushtrimin,

N’kambë e ngriti gjith Kurbinin,

Me at za t’thekshëm piskamë,

Kush asht burrë n’Milot me dalë.

Lum e lum për t’madhin Zot,

Ç’janë kto trima n’armë shtrëngue,

Që janë nisë sot për Milot,

Vall ndoj dasëm t’ketë qëllue ?

Po, sot dasëm ka Miloti,

Treqind krushq në prak kanë ardhë,

Kërset pushka flakë baroti,

Njaj Gjin Pjetri Flamurtarë !

Me njezetetetë t’Nandorit,

Gjin Pervizi l’shon kushtrimin,

Kush asht burrë me gjak Arbnorit,

Në Milot të bajmë betimin !

S’ka tufan që ua ndal turrin,

Treqind burra dorë për dorë,

Në Milot kanë ngrit Flamurin,

Bash njat ditë që u ngrit në Vlorë!

Mban Flamurin Gjin Pervizi,

Burri, Ndera Lavdia e fisit,

15 vjeç për krah rrin nipi, (Prenk Pervizi.)

Bash si dega e nji lisi.

Mark Bregu Shkodér1996

KANGE PER NANE TEREZEN

Heu ! Ju zana të malsisë,

Që i kënduet përherë trimnisë,

Bashkë me orë e shtojzovalle,

Të këndojmë për grue të rrallë,

Zana sot u kërkoj ndjesë,

Për me thanë një përkujtesë.

Bashkë një kangë për me këndue,

Njat lahutën me m’ afrue,

Bashkë një kangë për me qendisë,

Për një bijë të shejtë t’Shqinisë,

Nanë Terezën e tanë njerëzisë.

Bekue qoftë ai truell arbnor,

Atje n’ Shkupin tonë malor,

Ku ke lindun ku je rritë,

Ku ty Zoti të dha dritë.

Anjes Gonxhe Bojaxhi,

Emnin pate n’fëmini.

Zanin ndjeve t’Perëndisë,

More rrugën e mirësisë,

E përvujtun dhe fetare,

Nanë Tereza shqipëtare.

Aq e vogël ti më shtat,

Aq e brishtë e pa takat,

Por me shpirt aq madhështore,

Me një forcë të madhe hyjnore,

Për mbi botë je çue vigane,

Me një dashuni prej nane.

Për t’sëmunët pa shpëtim,

Dhe për pleqtë pa strehim,

Për fëmitë të pa nana,

Mbetun rrugave qyqana.

Para teje u gjunjëzuen,

Me respekt ty të nderuen:

Kryetar shtetesh, Presidenta,

Sundimtarë , Mbretën, Regjenta,

Papa i Romës, Kardinalë,

Nobelista e Gjeneralë,

Prej Evropë n’Amerikë,

Australi, Azi, Afrikë

Çmimin Nobel ti e more,

Ti moj bijë e denjë arbnore,

Nanë Tereza, nanë shejtore.

Islamistë, Hindu, Krishane,

Me Budista dhe paganë,

Nga çdo fe e nga çdo anë,

N’ty kanë njohun mirësinë,

Që të afroi me Perëndinë.

Gjithë shqiptarët n’kamb janë çue,

Nanë Terezen me nderue,

Nanë Terezen e bamirsisë,

Me respekt ty të nderuen:

Krenarinë e tanë Shqipnisë

TE PERROJ I FIRARIT

Kushtue poeteve te rij

Wilson Bloshmi e Genc Leka

Te përroj i Firarit,

Dita e bardhë tuj ague

Krisën armët e zjarrit

U krye krim i shëmtue.

Plumbat xhelatë ranë,

Mbi dy gjokse djaloshare,

Du poetë të rinj u vranë

Me ritme vallesh barbare.

Te përroj i Firarit,

Kur u dëgjue bresheria,

U llahtaris fusha e mali,

Po vritej pafajsia.

Xhelatët vinin vërdallë,

Krejt në gjak përlye,

Nga Ferri thue të dalë,

T’ kobshmin krim me krye.

Te përroj i Firarit,

U krye flijim mizor,

Idhullit gjakatarit,

Q’ushqehej me theror.

U vranë dy zemra rinore,

U vra e poezisë krenaria,

U vra e ardhmja arbënore

U vra aty pafajsia.

Te përroj i Firarit,

Jetën e dhanë dy poetë:

Vilsoni e Genci së parit,

Do të kujtohen përjetë !

RROFTE LIRIA

Kushtue Xhelal Koprenckёs.

More djal i mbarё

more djal i mirё

tё njoha

atёherё

kur ishe fare i ri

e jetёn

andrroje

tё bukur

tё lumtur

po, çka se

tё kishin ndrydhё

çdo shpresё gёzimi

dh’andrrat djaloshare

humbisnin

n’humnerёn

e absurditeti t

e tё mohimit.

Tё rrembyen

kthetrat

e diktaturёs barbare

tё pllakosёn

nё qelitё varre

atje

ku errёsina

pёrlyhej

me gjak e lot

atje

ku shpresat humbisnin

e kush

s’tё dilte zot.

Ishe krenar

i pamposhtun

trim

guximtar

zanin çove

ia pёrlase nё fytyrё

ligёsinё

krimùin

mizprinё

kryexhelatit

tё ndyrё.

Shpata tij

varej mbi ty

e pamёshirshme

para plulmbave vrasёs

gjkosin bujar

zbulove

sypatrembur

rroftё liruia

thirre

dhe liria

do tё rrojё

gjaku yt

u desh

qё ajo tё rrojё !

_{ZOTI MORI HAK}

_{(Kushtuar 67 martirёve lusbjarё )}

Burra ishi

o ju lushnjarё trima

qё tё lidhur me njё besё

i qendruat fort krenarё

dhe pёrbuzёs

atij monstri

qё mbi ju drejtonte plumbat

ato plumba aq vrastarё

qё kёrdinё bёnin ndёr shqiptarё

d”aq mё tepёr n’atё ditё tetori

n’atё ditё tё zezё llahtar

aq e kobshma e mortore

kur pёrbindshi Mehmet

ju kositi or njerёz tё mirё

supatreburit lushnjarё.

Kush do ju shpagojё vёllezёr

kush pёr ju do marri hak

mbi ato kriminelё

tё pashpirt

gjakatar

qё nuk u ngopёn kurrё me gjak

e mbi ju viktima tё gjora

mizorisht

ata shrynё

terrorin e tyre

bolshevikё

tё betuar

para Stalinit

idhulit tё tyre mizor

tё cilit i benin kurbane

siç ndodhi me ju

fshatarё lushnjarё

tё flijuar theror.

Mehmeti si qen i tёrbuar

i nxitur me djallёzi

nga Mugosha serbiani

mbi ju

tё dashur lushnjarё

bёnte kёrdi

qeshte katili sllavi

ndёrsa kryhej krimi

lajmi shkonte rrufeshёm

drejt Moskёs e Belgradit

deri te Kremlini

ku rrinte i kёnaqur

bacё Stalini

musteqe ziu

pёr bijt e tij kriminelё

qё vazhdimisht atij

i benin flijime

me gjak njeriu .

Vajton pёr ju nёna Shqipёri

tё dashur lushnjarё,

qё ju ndanё egёrsisht

prej vatrave t’ueja

nga shtёpia

mbetёn jetimё fёmija

gratё tё veja

a ka mё tmerr ?

a ka mё mizori ?

Kaluan vitet

sakrifica juaj u harrua,

diktatura komuniste

ju kishte damkosur si tradhёtarё

kёshtu ia donte politika

partisё kulshedёr

por i benin hesapёt pa Perёndinё

tё cilёn e kishin mohuar

ateizmin duke shpalosur

tё pa dinё e imanё

qen tё tёrf buar

qё gjё pa bёrё s’lanё.

Mbi ta

pa mёshirё

ra shpata e Perёndisё

krimineli qё mbi ju shfryri mizor

Mehmeti xhelat

e gjeti siç s’e kish menduar kurrё

shkoi si qen

e si zagar

e s’vonoi dhe diktatori e pat

gjakatari i pamёshirshёm

pёrfundoi nё ferr

ku vendin ia kish ruajtur

kryedjalli

Luciferi plak

Zoti pёr ju lushnjarё zemёr trima

mori hak !

twitter
Follow
facebook
linkedin

Fjalë kyçe: Lek Pervizi, monster i gjallë, varrhmihësa

Komentet

U SHUA SHKRIMTARJA E SHQUAR VILHELME VRANARI HAXHIRAJ (1944–2026)

Varrimi i të ndjerës do të bëhet ditën e enjte, më 30 prill 2026, ora 11:00, në varrezat e qytetit bregdetar të Vlorës, ndërsa ceremonia mortore do të kryhet në shtëpinë e familjes Haxhiraj, në adresën: Lagjia “Pavarësia”, Rruga “Hasan Kushta”, Kompleksi “Green Towers”, tek “Kali i Trojës”. Ngushëllimet do të priten në shtëpinë e familjes Haxhiraj.

Siç njofton familja Haxhiraj, është ndarë sot nga jeta shkrimtarja e shquar Vilhelme Vranari Haxhiraj. Shkrimtarja, veprimtarja e shquar e proceseve demokratike në vend dhe intelektualja e mirënjohur, u shua sot më 29 prill, në orën 17:00, në shtëpinë e saj në Vlorë, e rrethuar nga kujdesi dhe dashuria e familjarëve të saj, si dhe nga një ekip mjekësh të cilët e ndoqën përkeqësimin e shëndetit të saj gjatë muajve të fundit.

Siç njoftoi bashkëshorti i shkrimtares, Fitim Haxhiraj, varrimi i të ndjerës do të bëhet ditën e enjte, më 30 prill 2026, ora 11:00, në varrezat e qytetit bregdetar të Vlorës, ndërsa ceremonia mortore do të kryhet në shtëpinë e familjes Haxhiraj, në adresën: Lagjia “Pavarësia”, Rruga “Hasan Kushta”, Kompleksi “Green Towers”, tek “Kali i Trojës”. Në shtëpinë e familjes Haxhiraj do të priten edhe ngushëllimet.

Me ndarjen nga jeta te shkrimtares se shquar Vilhelme Vranari Haxhiraj, letërsia shqipe humbet një zë të veçantë, një krijuese me ndjeshmëri të thellë estetike dhe një intelektuale që i dha fjalës peshë, dinjitet dhe ndërgjegje qytetare..

Krijimtaria e saj e gjerë, që përfshin rreth 70 vepra në gjini të ndryshme letrare, përbën një korpus të rëndësishëm artistik e estetik, duke dëshmuar një zë autorial të konsoliduar, me ndjeshmëri të hollë dhe vizion të qartë mbi raportin midis individit, shoqërisë dhe kohës. Nëpërmjet një ligjërimi të pasur dhe një etike të lartë shkrimi, ajo arriti të ndërtojë një univers letrar me vlera të qëndrueshme, që do të mbetet pjesë integrale e kujtesës kulturore kombëtare.

Shkrimtarja Vilhelme Vranari Haxhiraj ishte mike e gazetës letrare dhe kulturore Nacional prej themelimit të saj rreth 20 vjet më parë dhe kontribuese e rëndësishme për ecurinë e saj.

Gazeta letrare dhe kulturore Nacional, së bashku me Shtëpinë Botuese Nacional, i shprehin ngushëllimet më të sinqerta familjes Haxhiraj për këtë humbje të rëndë, që kapërcen kufijtë familjarë dhe prek mbarë kulturën kombëtare.

Ngushëllime edhe komunitetit të shkrimtarëve shqiptarë dhe të gjithë lexuesve që e çmuan dhe e deshën krijimtarinë e saj, kudo në hapësirat shqiptare.

Dr. Mujë Buçpapaj

Gazeta letrare dhe kulturore Nacional

Tiranë, 29 prill 2026

Engjёlli me xhaketёn blu- Nga ARTUR SPANJOLLI

Ndёrsa shihte atё pikturё ndjeu njё fllad nostalgjie tё çuditshme. Ishte njё pikturё nё vaj, ku me ngjyra tё kursyera paraqitej njё ditё vere nё qytet. Qielli ishte krejt i kaltёr, rruga sё bashku me sheshin, shprehte falё ngjyrave, atё ndjesi tё pandryshueshme pёrjetёsie qё na ndjell njё mёngjes i qetё vere. Duke u nisur nga hijet e pallateve, dukej qartё qё flitej pёr njё orё fare herёt nё njё mёngjes qytetar. Orё kur njerёzit nuk kanё dalё ende. Ngjyrat, krejt tё kursyera, ndillnin atё ndjesi ngrohtёsie gati familjare qё qyteti tё fal. Gjithçka nё telajo, dukej gjithashtu si e filtruar me njё vel dashurie dhe melankolie. Melankoli e cila shprehej me tё verdhat e kursyera tё godinave, heshtjen e sheshit dhe rrugёn bosh, ku palёvizshmёria e gjelbёr e pishave nё tё djathtё tё telajos tё dёrgon aq larg nё kohё.

Vёrtetё, vite tё tёra kishin kaluar. Tani, ai shihte tё njёjtin shesh, tё njёjtёn rrugё, pemёt pёrreth shatёrvanit, por i shihte siç kishin qenё dikur. Kur ende adoleshent, ajo dashuri e pazakontё, e çuditshme, gati qesharake e kishte pushtuar krejt.

Atё verё tё stuhishme ndjenjash, sapo kishte mbaruar gjithashtu romanin: “Etja pёr jetё!” Librat nё diktaturё ishin si ujёt e bekuar. Gjendeshin me zor sepse diktatura nuk i lejonte. Kishte frikё se njerёzit mos zgjoheshin dhe ndёrgjegjsoheshin. Por ai e kishte blerё atё roman, tё njё piktori moderrn. Ndaj tё verdhat e rrugёve, ngjyrat e ndezura, i ngatёrroheshin nё ndёrgjegje, me forcёn e ngjyrave tё pikturave tё tij. Flitej pёr artistin hollandez: Van Gogh. Dielli e kishte atё forcёn djegёse tё dritёs sё tij.

Ndaj edhe pse, nё 35 vjetёt e fundit, ndryshimet urbane ia kishin tjetёrsuar krejt pamjen sheshit, prap ai ashtu e kishte ruajtur thellё nё zemёr. Siç kish qenё dikur.

Tek shihte pikturёn ai mbylli pak sytё. E pa veten fare tё ri, tek ecte përgjatë bulevardit tё heshtur dhe tё zbrazur. Ishte zakonisht ora 4 pa njёzet. Ato tё dyja do tё kalonin. Kjo ishte e sigurtё. Si ajo dhe motra e saj S.

Kjo ngjarje, ishte pёr tё sa banale, po aq edhe e madhёrishme pёr ndёrgjegjen e tij. Njё ndёrgjegje ende prej adoleshenti tё turpshёm dhe ёndёrrimtarё. Ishin bёrё pёr tё ato tё shtuna nё orёn katёr pa dhjetë mё tё rёndёsishme se gjithçka. Kishin rёndёsinё e njё finalje botёrori, apo tё njё mega koncerti tё grupit mё tё dashur dhe tё adhururar. Ishin ato tё shtuna mbasdite himne perjetësie. Shpirti ishte si nё festё, ndёrsa ngazëllimi vetmitar shprehej me njё hov krejt naiv dhe tё papёrmbjatshёm.

Djaloshit tё ndrojtur dhe heshtak i mjaftonte qё t’i shihte nё ecje dy vajza. As nuk afrohej, as nuk largohej. Aq pra, i mjaftonte. S kёrkonte mё shumё. Edhe pse e dinte qё tё kёrkonte mё shumё ishte krejt e pamundur.

Tё dyja motrat jetonin aq larg nga jeta e tij. E madhja, e cila ishte edhe krijesa qё e ngacmonte, vishej gjithmonё me njё xhaketё blu tё errёt. Vite mё vonё, kur u rrit dhe pak a shumё e kuptoi ç’dramё e madhe i kish ndodhur, ai, kuptonte gjithashtu se kish qenё njё kohё e madhe dashurije. Aq e madhe, me aq ndjenja tё forta. Ndaj ai, po tё kishte mundur, do tj’a kёrkonte atё xhaketё blu, sё bashku me xhinsat, pёr t’i vendosur nё ndonjё muzeum tё dashurisё. Nuk kishte tё tillё.

I kishte dashur aq shumё ato veshjet e saj tё atёhershme sa ai i kishte vizatuar gjithkund. Nё copa letrash, nё fletore vizatimi. Deri edhe mbi muret e lagjes me shkumёs. Atё muze imagjinar, do t’a quante: “Muzeu i pёrjetshёm i zemrёs.”

Tek shihte pikturёn u kujtua se e mbante atё rrobё thjeshtё nё muzeun e zemrёs. Ishte i sigurtё. Ai ishte krijesa e vetme qё ruante njё kujtim aq tё dashur pёr njё veshje tё thjeshtё dimёrore.

“Kur njeriu dashuron, ai dashuron gjithçka. Deri edhe rrobat me tё cilat vishet e dashura e tij. Kishte shkuar edhe mё larg. Ai i donte edhe miqtё e saj, rrugёt, vendet qё e pёrvёluara e zemrёs frekuentonte. Gjithçka!”

Vajza vishej me xhinsat blu tё gjёra, pak mё tё hapura se ngjyra e xhaketёs. Hidhte nё qafё njё shall tё kuq pambuku dhe ecte ngjeshur me tё motrёn. Tjetra ishte pak mё e shkurtёr. Ashtu si edhe e motra, ajo kishte nё vёshtrim tё njёjtёn ёmbёlsi vrastare e cila vezullonte qё larg.

Veç se e madhja dukej mё e fortё, mё karizmatike, mё leader. Kjo vihej re menjёherё sapo e shihje tek ecte apo tek fliste me shokёt e saj nё plazh.

Kur djaloshi i pasigurtё, krejt i emocjonuar i ndiqte tek kalonin me nxitim, kishte raste kur e motra i hidhte njё vёshtrim tё ёmbёl dhe i buzёqeshte çuditshёm. Kishte nё vёshtrimin e saj kurjozitet, falenderim dhe mirёkuptim. Shenja, tё cilat ia ndiznin akoma edhe mё keq zemrёn, djalit tё mjerё, i cili tashmё ishte nё grackё. Ç ishte ajo buzёqeshje ashtu?! Ndillte lumturi, a mjerim? Djaloshit misterioz, ajo buzёqeshje dukej sikur i thonte: E shikon? Ndoshta ti i intereson sadopak asaj. Je njё tip kurjoz, por ç’e do? Nuk njihemi dot. Dhe as mos prit qё hapin e parё ta bёjmё ne. Bota sheh. Bota gjykon. Bota kёtu tё pёrgojon. Ne jemi vajza tё 1989-tёs. Jo tё 2026-sёs.

Ishte pranverё e po atij viti. Ende nuk kishte ardhur koha e madhёrishme e dashurisё. Stuhia e saj s kish filluar akoma. Ende nё shpirtin e djaloshit frynin erёra tё qeta ёndёrrash, lotёsh tё fshehtё, ёndёrrimesh djaloshare.

Sa e bukur, sa e veçantё kish qenё pёr tё ajo stinё e madhёrishme! Nё pranverё, mendonte, jo vetёm gjithçka rilind, por gjithashtu ajo ёshtё edhe stina e dashurisё. Gjaku vlon, ditёt zgjaten, sytё digjen pёr dashuri, natyra mbushet me lule, ngjyra, aroma, emocjone.

Djaloshi me atё mendjen e tij prej adoleshenti ende tё palexuar mendonte se qenjet njerёzore nuk ishin gjё tjetёr veç se botё, tё cilat pёrjetonin gjithçka thjeshtё falё ndёrgjegjeve tё tyre. Brenda botёve tё tyre imagjinare njerёzit krijonin, perceptonin, gjykonin. Aty pra ndodhte gjithçka. Djaloshi mendonte se njeriu brenda vetes mbante gjithashtu edhe metrin me tё cilin ai maste lumturinё e tij.

Simbas kёtij arsyetimi, njeriu mund tё ishte i lumtur veç falё botёs sё tij tё brendёshme. Ai mund tё ishte fare i varfёr me tё mira materiale, por i pasur brenda. “Fёmija ёshtё i lumtur kur loz me shokё, jo kur i ble gjёra tё shtrenjta por s ka shokё!” mendonte.

Lumturia e tij atё pranverё lidhej me tё. Po ta shihte, prania e saj e bёnte tё lumtur.

Pёr ta parё zinte vend gjithmonё cepave tё rrugёs, nё njё kёnd udhёkryqi, ose ulej tek stolat e parkut. Tashmё i njihte oraret e saj. Rrinte aty fare i heshtur, me njё durim tё pashoq, si njeriu i cili shkon nё kinema pёr tё parё njё film pa zё i cili ka sukses tё madh.

I studjonte tё gjitha pikat kyçe nga ku ajo do tё kalonte me tё motrёn pёr tё rendur drejt kursit tё anglishtes. Nuk i mjaftonte qё ta shihte, mё e rёndёsishme pёr tё, ishte gjithashtu qё edhe ajo ta pikaste. Ta shihte nё ecje, ndёrsa ai e pёrpinte me sy. Kohё kishte sa tё duash. Sapo kishte mbaruar shkollёn e mesme ndaj nё pritje, tek thurte plane mbi tё ardhmen e tij, kishte rёnё krejt pafajsisht, nё dashuri.

Djaloshi ishte i brishtё, i drojtur, krejt i pasigurtё. Por nё mendjen e tij ku ngjanin histori nga mё fantastiket, figura e asaj vajze ishte bёrё aq e madhe, aq e paarritshme, sa ai nisi t’i ngjeshё asaj ca veti tё pavёrteta hyjnore dhe nisi ta shohё me sytё e madhёrishme tё Hyjneshёs. Gjatё javёs, me qetёsi kryente xhiro inspektimi krejt i paturbulluar. Studjonte vendet nga ku mund tё ngulej pёr ta vёshtruar nё ecje. Si njerёzit e thjeshtё tё cilёt qё herёt zejnё vendet kryesore pёr tё kundruar mbretёreshёn nё kalim, edhe ai, me sytё zhbirues studjonte vendet me kujdes. Pёr atё, qё ajo ta shihte, ishte njёlloj si ti thoshte nga larg, tё dua. Kjo e ngushёllonte.

Ishte njё gjueti pa shpesё, pa tё ardhme, krejt e pamundur pёr shumё arsye, por ai nuk dinte si tё sillej ndryshe. E tёrё qenja e tij i thonte ndiqe, duku, shfaqu, dhe ai ashtu bёnte. E bёnte nё mёnyrё instiktive, nuk e bluante mёndjen nga ana racjonale. Nuk donte t’i kuptonte arsyet e sjelljes sё tij.

Ndaj, herё mbёshtetej pas njё porte, herё tek njё pemё, herё ulej tek stolat e kopshtit pranveror pranё Komitetit.

Kush ishte ky djalё misterjoz? Si e kishte emrin? Ç bёnte ashtu? Pse veç shihte, pastaj me sytё e tij donte tё fliste mё shumё se njё libёr 1000 faqёsh, por nga turpi nuk thonte asgjё? Ç donte ashtu? Pse s kishte guximin tё afrohej?

Kur zemra i buçiste fort, rrinte mё larg. Mbёshtetej tek shatёrvani prej guri dhe e shihte tek ajo, njё trup me tё motrёn, e parakalonte nё distancё.

A e kujtonte shatёrvanin? E kush nuk e kujtonte atё shatёrvan me granit tё kuq?! Ai objekt nё mes tё lulishtes sё Komitetit bёnte pjesё tek kujtesa kolektive e qytetit. Otangolare, me vaskёn nё mes dhe shkallaret nё mermer, ai shatёrvan po mbushte gati njё shekull. Buzё atij shatёrvani, njerёzia kishte fotografi bardhё e zi, tё shkrepura nga tё paktit fotografё privatё qё punonin nё qytet.

Ndёrsa shihte ende pikturёn, njё mall pёrzier me pёrdёllim po e kaplonte krejt. Ngjante ky mall djegёs me njё oboe melankolik i cili tringёllonte fare lehtё. Dukej sikur zbriste nga qielli. Nё njё mbasdite tё qetё fund gushti, me rrugёt krejt tё zbrazura nga plogёshtia e vapёs, afshin e rrugёve dhe zukamёn e gjinkallave. Kёnga e kumuriave i shёmbёllente njё nostalgjie gati tё sёmurё.

Tani, djaloshi ndjente njё pёrndritje, njё rrespekt tё thellё pёr atё kohё tё madhe tё dashurisё.

Ishte ajo njё ndjenjё madhёshtore e cila e bёnte njeriun tё provonte tё gjitha drithёrimat mё tё thella tё shpirtit. Tё ndjehej i gjallё. T’i jepte kuptim jetёs sё tij. Si tё ishte karburant shpirtёrorё; qёllimi i vetёm i universit, yshtja, afshi i saj. A ndoshta edhe iluzjoni mё absurd, mё mospёrfillёs, mё ironik i saj.

Vite mё vonё, jashtё shtetit, djaloshi do tё kalonte shumё aventura tё tjera, por ja qё edhe pse kishte flirtuar me vajza shumё tё bukura, ai s kishte ndjerё kurrё mё njё dashuri tё tillё kaq tё fortё.

Kjo ngjarje kish qenё vёrtetё njё pёrqёndrim shpirti, trupi dhe mendimesh, njё shkulm emocjonesh, njё vrundull pasjonesh, fantazishё 28 mujore, tё cilat nuk e kishte lёnё as tё merrte frymё. Gjithkund ku shkonte, gjithçka qё mendonte, çfarё fliste dhe çfarё shijonte, nuk e ndante dot nga prezenca e pandashme e qenjes sё saj hyjnore.

Flitej pёr njё obsesjon. Ai ndihej i sёmurё nё mendje me shijet e saj, me imazhin e saj, me sytё e saj, me tingujt e saj. Nuk kishte qytet pa tё, po ashtu nuk kishte as diell pa tё. Nuk kishte bulevard pa tё, as edhe shije frutash, as aroma lulesh. Nuk kishte mёngjes pa tё, po ashtu edhe nuk kishte muzg pa praninё e heshtur dhe fuqiplote tё saj.

Gjёja mё absurde ishte se ai as nuk e njihte fare.

Nuk kishte folur kurrё me tё.

Veç se kish krijuar njё jetё paralele me figurёn e saj madhёshtore. Mendimi pёr tё, i cili e ndiqte gjithkund si tё ishte njё qen rrugёsh, ia pёrpinte krejt fuqitё.

Ai atё donte. Tё shkrumbohej nё lotё dhe dashuri. Tё digjej krejt duke e ёndёrruar, duke e prekur me afsh, duke e puthur nё vetminё e tij tё ftohtё, ndёrsa rrinte pёrmbys mbi shtrat. Nё kёtё vuajtje tё errёt, tё turbullt, ai ndihej poet, dashnor, kёngёtar i jetёs, i botёs.

Kish qenё ajo, njё moshё e mitur, krejt e pafajshme kur pamundёsia pёr ta patur e kish tejkaluar masёn e saj. Masёn e njё dashurie tё mundshme.

Vite mё vonё e kishte ndjerё dashurinё e vёrtetё. Kishte qenё njё kanadeze e cila ia kishte dhuruar lumturinё me shkulme. Lumturinё e mohuar nga kjo leshverdha. Por ja qё nё fund tё fundit, dashuritё e para, mbeteshin pёr gjithmonё si vrrjaga nё trup dhe shpirt. Shenja tё pashlyeshme.

Pjesa mё e madhe e aventurave, tё cilat i kishte provuar mё vonё, kishin qenё thjeshtё çёshtje mishi, ku njeriu kёnaq veç epshet e tij, por ato nuk kishin arritur kurrё mё t’i preknin shpirtin aq thellё.

Çdo vajzё i kishte falur njё lumturi tё ndryshme. Kjo ndjenjё tё cilёn po e rikujtonte tani, kish patur njё shije zhgёnjimi tё thellё. Por ajo, kishte qenё gjithashtu edhe ndjesia mё e thellё, tronditёse qё provon njё burrё.

Ajo ecte gjithmonё shpejt. Me hapin e bindur sikur tё donte tё ruante sa mё mirё gravitetin. Kur hidhte hapat, shihte gjithmonё drejtё kurrё nuk e kthente kokёn nga ai.

Flokёt e artё i derdheshin bukur mbi supe. Nga ecja krenare si prej dreri, ato i lёkundeshin lehtё. Sa herё qё ato kryqёzoheshin nё ecje, ai i shihte sytё e zinj, teje tё ёmbёl. I shihte faqet e lёmesta, tё bardha, shpatullat e larta, tё hijshme. Gjoksi i saj e dehte krejt. Kishte aty ёndёrr dhe mjerim. Ta pёrkёdhelte, puthte atё gjoks!

I dukej tё gjorit djalosh tё dashuruar vёrtetё si tё shihte njё engjёll veshur me xhaketё dhe xhinsa. Njё nga ato engjёjt qё vite mё vonё do ti haste nёpёr librat e shenjtё. Kur ato vizituan shtёpinё e Lot-it.

Ishte ajo vashё pёr botёn e tij tё atёhershme, vegimi i vetёm nё njё jetё krejt gri. Njё jetё nё burg, ku mjerimit shpirtёror i shtohej edhe mjerimi material.

Vёrtetё kohё e krisur izolimi dhe injorance.

Prania e saj vajze nёpёr udhёt e qytetit ishte pёr tё, e vetmja dritё qё vegonte diku, ishte shpresё jete. Ajo i jepte ushqim ёndёrrёs sё tij. Njё ёndёrr lumturie tё mohuar.

Djaloshi i heshtur dhe enigmatik tashmё e kishte zbuluar kёtё ushqim. Njё ushqim aq i shijshёm pёr fantazinё e tij tё etur pёr dashuri.

Pёr pak kohё, ai pasjon nga larg, i kishte hyrё aq thellё, e kishte mbushur aq shumё, sa ai nё vend qё ti largohej, bёnte krejt tё kundёrtёn. Sa mezor priste qё ta shihte rishtaz edhe pse ajo as nuk ia varte fare.

Ç nuk do tё kishte dhёnё qё tё depёrtonte diku nё botёn e saj tё atёhershme. Atё botёn e saj, ai e imagjinonte tё bukur dhe madhёshtore. Njё botё plot dritё, plot lumturi dhe fare hyjnore.

Bota e saj, pёr fantazinё e tij naive, krejt tё pushtuar nga figura e saj, ishte krejt hyjnore. Ishte parajsa e zbritur nё tokё. Aq e bukur, mbushur me dhurata i dukej atij. Sikur ajo tё kish zbritur vёrtetё nga qielli.

Sa e sa herё, nё vetminё e netёve dimёrore, tek nxiste dhe ushqehej me fantazitё pёr tё, ai kishte imagjinuar shtёpinё e saj nga brenda. Si mund tё ishte ajo e parё nga brenda? Njerёzit qё ajo takonte, kishin pёr tё njё kuptim krejt tё veçantё. Njё vlerё krejt tё paçmuar. Shtёpia e saj ishte streha ku banonte Hyjnesha.

Dhomёn, e cila binte mbi ballkonin e rrugёs, e kishte imagjinuar kushedi sa herё.

Me siguri aty ishte kuzhina dhe aneksi. Ishte ajo: zona e ёndёrrёs. Ishte ajo skena ku djaloshi ndёrtonte filmat e tij. Tek salla e pritjes gjendej biblioteka, kolltuqet, divanet, tv-nё. Mbi tavolinёn e mesit kish imagjinuar çentrot dhe mbulesat mbi divane, orёn e murit; gjithkund varur mbi mure pikturat e babait tё saj. Ato portrete dhe pejzazhe frymёzuar nga shkolla ruse me ngjyra tё errta dhe penelata mjeshtёrore.

Aty ai i afrohej. Ato flisnin, pastaj ai e pёrqafonte dhe e puthte fort duke e shtrёnguar. Ishte ky njё skenar i cili nuk ndryshonte kurrё. Veç se zhvillohej nё varjante pa fund, si artisti qё pёrsёrit tё njёjtin varjant tё suksesshёm.

E shtuna vinte rishtaz. Ajo e shtunё mbasdite mendja e tё cilit punonte gjatё tё gjithё javёs.

Njё nga problemet e mёdha ishte si tё vishej. Donte tё vishej sa mё bukur. Do ta shihte ajo. E si mund t’a shihte ajo, veshur jo bukur?!

Por rrobat e mira gjendeshin me zor. Nuk kishte rroba tё bukura nёpёr dyqanet e diktaturёs.

Ai dilte dhe rishtaz bulevardi i sё shtunёs mbasdite shndёrrohej nё teatrin e madh tё jetёs ku sapo do tё zhvillohej shfaqja mё e madhe e shekullit. Ajo do tё kalonte mbi atё bulevard pёr tё shkuar nё skajin tjetёr tё qytetit. Aty ku ajo ndiqte kursin e Anglishtes.

Sapo ajo dhe motra e saj shfaqeshin pёrgjatё rrugёs, ai i pikaste nga larg. Vajzat nxitonin gjithmonё.

Dielli rrinte pёrjetshёm pezull mbi dhé. Drita fekste mbi qelqe, vetrina, syprina muresh. Nё ato çaste, gjithçka bёhej muzikё hyjnore. “Ti po vjen pёr sё largu magji-plotё e dal-ngadalё, ” kёndonte njё poet i madh.

Nuk e di por shpirtin pёrherё ma pushtove

Mё bёre qё zemra tё mё dridhej thellёsisht,

nuk e dija qё sytё e tu tё ishin aq tё magjishёm

dhe fjalёve tё mia ti humbte çdo kuptim.

Vargjet e para.

Kishte frikё. Po, kishte shumё frikё. Edhe pse tek ajo shkollё ku vajzat futeshin ai kishte hyrё me mijra herё, – ai kish studjuar aty, – prap ai kishte frikё.

Ai vend aq i dashur pёr djaloshin, ku ai ndihej si nё shtёpinё e vet, tё shtunave mbas orёs katёr, e humbte sigurinё e tij. Aty kish filluar tё kishte frikё. Frika, droja dhe pasiguria e kaplonte krejt, sidomos kur ngjiste shkallёt.

Ajo gjendej brenda asaj godine. Diku, duke ndjekur kursin e anglishtes. Dhe ai ndjehej hajduti qё donte t’i vidhte hyjnive, njё çast lumturie. Njё çast ngazёllimi.

Tani zemra i rrihte si e tёrbuar. Gjunjёt i priteshin, zbehej krejt. Dridhej si fёmija nё terr. Aty, tek salla e matematikёs, ku jepej kursi i anglishtes, tani ajo ishte ulur diku me tё motrёn. Rrinte ulur mbi njё nga ato bankat ku ai muaj mё parё, ishte ulur kushedi sa herё. Tani rrinte ulur ajo, madhёshtorja, hyjnorja plot dritё.

Motrat, rrinin ulur me tё tjerёt. Kishte nё kurs nxёnёs tё çdo moshe. Aty, ku ai dёshironte tё ishte mё shumё se gjithkund, tani ai nuk mund tё futej dot. Aty, i ishte e ndaluar tё vinte kёmbёn.

E dinte se po tё regjistrohej edhe ai tek kursi do tё bllokohej krejt. Do tё skuqej nga emocjoni. Turpi do ta mbёshtillte krejt. Zemra do ti rrihte fort. Do tё turbullohej, do tё mekej nga tmerri i dashurisё. Kur profesori ta pyeste pёr foljet anglisht ai do ta kyçte gojёn. Tё gjithё do tё qeshnin fort. Do tё talleshin nёn zё.

Sapo e shihte, sapo ndjente praninё e saj rreth e rrotull, djajtё e dashurisё do tё zgjoheshin brenda tij. Do t’ia pushtonin trupin, shpirtin duke e shkundur fort. Ç ishte ajo ndjenjё e tmerrshme ashtu?! Ashtu ishte shkundur edhe Dantja kur shihte Biçen. Botiçeli kur shihte Simonetёn? Petrarka kur shihte Laurёn? Belini pёr Magdalenёn? Leopradi pёr Silvian?

Ç ishte ajo plogёshti ashtu? Si prej tё vdekuri pёr sё gjalli?

Por ah se, tё ndjeje atё plogёshti dashurie, pёr tё ishte edhe lumnia mё e madhe. Gёzimi mё i pafundё qё kishte njohur ndonjёherё.

Ishte ajo ndjenjё gjithashtu edhe ngazёllimi mё i madh. Tё ёndёrroje mbi figurёn e saj ishte sikur dikush t’i dhuronte krejt botёn. Tё vinte drejtё tij me hapa tё matur, t’i thoshte: “Ja, kjo ёshtё bota. Kjo lumnia. Ky ёshtё çelёsi qё hap derёn e Parajsёs!”

Ç Parajsё kёrkonte? Nuk e dinte! Njeriu lind tё dashurojё, kjo ёshtё e natyrshme. Ai ka nevojё pёr tё siç ka nevoja pёr ujё, bukё, strehё. Dikush e gjen atё. Dikush jo. Ka tё tjerё qё bёjnё edhe pa tё. Ende tё tjerё, tё cilёt mendojnё se e kanё gjetur. Njё jetё pa dashuri, ishte pёr tё njё jetё e shkuar kot. Njё konsumim i pёrgjysmuar i qёllimit tё jetёs. Sa e trishtё duhej tё ishte tё shtegtoje mbi kёtё dhé dhe tё mos e ndjeje asnjёherё emocjonin madhёshtore tё dashurisё, rrahjet e tёrbuara tё zemrёs.

Kishin kaluar shumё vite. Ajo tani jetonte nё njё qytet tё madh. Aty ku kombet mblidheshin kokё mё kokё.

Ishte me siguri tjetёr njeri. Kishte ajo, tjetёr botё, tjetёr shpirt, tjetёr lёkurё. Me siguri e kujtonte. Njeriu zakonisht kujton ato ndodhi qё e godasin mё shumё. Kujton emocjonet mё tё forta. Pjesёn tjetёr ai e flak tej nё bodrumet e kujtesёs.

Pёr tё kish qenё ndryshe. Sa mё shumё kalonte koha, netёve nё vjeshtё ai, para se tё flinte e kujtonte fill. Malli dhe nostalgjia e kaplonin krejt.

Vazhdonte tё shihte pikturёn nё vaj. Ja kёshtu mund tё ngrihej nё mit nga asgjёja. Njё pikturё e thjeshtё e dikujt, pёr njё arsye specjale, atij mund ti dukej mё bukur se njё Mone o Van Gogh. Mund t’i dukej sikur mbi tё tё kishin kaluar penelatat e Rembrandit a Gojёs. Ja kёshtu njё pejzazh mund tё shndёrrohej nё mit.

A S

JETË KLIME – Skicë nga RUZHDI GOLE

Ata katër burra, një jetë plot nge,

nër rreze rreziqe shkundin urnat

veç njeri prej tyre kohësh i ve.

Njihen, s’e njohin njeri – tjetrin.

Nata i trishton, zgjimi ata

i përtërin nesërmi.

Afër ata katër burra

me moshë aty-aty,

të njëjtën gjuhë

flasin

secili prej tyre flet tjetër gjuhë.

Jetojnë, nuk jetojnë

në të njëjtën fe,

asnjeri prej tyre

s’e braktisi dheun

për të tjera rreze e re.

Tre jetojnë në bregdet,

i katërti në kryeqytet.

I desh ca fati, po ai fat

jetën prapthi

ua kthehu

lak.

Secili jeton dritëmjegullën e vet

mjerisht s’i njohin më gratë

njohin kafenetë.

Mëngjes ata njohin

lulishtet dhe detin,

çka bën në verë

njeri jetë klime

në vjeshtë

e bën

tjetri.

Çka bën njeri në dimër

tjetri e pi botë bore

me një vetëtimë.

Katër burra zotër të shtëpisë,

plagosur herët vonë

padrejtësisht.

Ata jetojnë

në një strehëz të vetme

gaz harmonike përshpirtje helme.

Asnjë vulëhumbur, plot, shkundur.

Ata janë katër shokë,

asnjëherë takuar tok.

Njeri prej lisi, tjetri prej bungu,

i treti prej plisi, i katërti

valë jugu.

Të gjithë besimtarë

në po të njëjtën fe

po Zoti nuk është

një për të katërt

mbi dhe.

Nonda beson

se zoti i tij është guri

mbi kryet e djalit gjethet thurruri.

Guri mbi kryet e gruas ca mote …

në ledhe të flokëve.

Alqi beson :

Zoti i tij është vala

lutje dhe falje stërkalat.

Në cilin breg? Në cilën pishnajë?

Aty ku dita mban ditën

mos qajë.

Lea beson : Zoti i tij

është pushkë

ai gjuan ujq.

Për Ksenon

sot e gjer vonë

Zoti i tij është ekuacion.

Njeri jeton me zdrukth për qivure

tjetri pompë oksigjeni e krismë,

bregu … hardhi e puthjeve

kryeqyteti …. lajmëtar

me sfinks.

Jeta e tyre

ditëve përvëluese të verës

sheh Diellin të plotfuqishmin

si tkurret, harliset poshtëpërpjetë.

Të katërve u ka ikur

edhe moti i gruas,

Nonda e përcolli zonjën

mes dy lëngatave

Lea me zonjën

as prej çertifikate

tani secili me të vetat gjer në thua.

Alqi jete nën kupolën e beqarisë

k’cente e dehej … tani l’pin

gjuhëzën e puthjeve

të heshtjes

hithër,

cikmë.

Ksenoja, i vetmi bredharak,

përze hijen e ngathët

ngadalë vrapit dinak.

Natën…takohen të katërt

në helikopterin “brezi”

ose në çastin “varkë”.

Ç’është kjo dalldisje

kjo marramendje

kjo arratisje,

nga bota e mpakjeve më pak

e përpjekjeve, nga vrajat

dhe qitjet ?

Kush qëlloi? Me se qëlluan?

Kë vranë : lisin, përroin,

vrapin plot duaj?

O natë jetëshkurtër,

gjumi ende s’ka ardh’ tek të katërt

Fati stërkëmbësh i detit dhe rrugës.

Asnjë s’e kyç derën e fatit

s’fle dhe fle me syrin

tek kyçi … prapthi.

Presin heshtjen

e përcjellin

me hak,

me hakun e ankthit

takikardisë

vragë.

O katër burra, secili më vete …

udhët e botës u meken

s’u shemben.

Fatet e tyre

plot kryqe, pa frak,

katër burra me të njëjtën fe

me lutje të gjata, mpak jetëgjatë….

Iluzioni i përjetësisë- Nga ARIF EJUPI

Proteston – nuk e di për çka,
Kundërshton – pa arsye,
Bllokon – për interes të xhepit.

Tregohet i përzemërt
vetëm kur ka nevojë.

Mendon se përjetësisht duhet
të jetë në fron.

Çmenduri…
apo ego e sëmurë?

Deri kur?

Arif Ejupi
Gjenevë, 25 prill 2026

Libra dhe trëndafila -Tregim nga VIRON KONA

Në nderim të 23 prillit, Ditës Botërore të Librit

Vogëlushi hyri në hollin e katit të parë të bashkisë dhe s’po dinte nga të shkonte. Përpara tij u shfaq një grua me fytyrë të qeshur, e cila e pyeti:

-Po ti vogëlush, ku do që të shkosh, si mund të të ndihmoj? – Zëri i saj ishte i ëmbël dhe miqësor.

-Dua të shkoj te zyra e kryetarit të bashkisë, pasi kam një problem urgjent për të zgjidhur, por nuk kam qenë ndonjëherë këtu.

-Ç ‘qenka ky problem kaq urgjent, mund të ma thuash?

-Po zonjë. Kompania e ndërtimit “Qiellorja”, na ka marrë fushën e futbollit sepse do që të ngrejë atje një qiellgërvishtës. Në çantë kam letrat e shumë shoqeve dhe shokëve të mi. Ata më kanë ngarkuar mua që të takoj kryetarin dhe t`i lutem, që qiellgërvishtësi të ngrihet diku tjetër dhe fushën të mos na e marrin. A mund të më ndihmoni ju zonjë të shkoj te kryetari?

-Po, me kënaqësi vogëlush. Tani, e di që ai ka një mbledhje të shkurtër, kështu që, po deshe rri e prit disa minuta këtu. Si thua?

-Faleminderit, zonjë!

-Si e ke emrin ti vogëlush?

-Kolipoç.

-Ah, më duket se kam lexuar një libër që… Mos je ti ai Kolipoçi i librit me qershi?

-Po, zonjë, unë jam, – iu përgjigj Kolipoçi.

-Eh, po ti qenke një djalë si pëllumb, kaq i mirë dhe kaq i sjellshëm! Ah, djali im e mban te jastëku atë libër që flet për aventurat e tua gazmore. Edhe ne të rriturit ndiejmë kënaqësi dhe qeshim kur lexojmë episodet plot humor, sidomos kur kujtojmë se ti Kolipoç qëndroje çdo ditë me orë të tëra i ulur në karrige përballë pemës së qershisë dhe prisje që të piqeshin kokrrat e saj. Tërheqëse janë edhe episodet në kopshtin e xhaxha Merkos, veçanërisht kur ti mbete në majë të pemës së qershisë… E bukur edhe pjesa kur xhaxha Merkoja të qortonte: “Përse ke hipur pa leje në qershinë time?” Kurse ti, nga maja e qershisë, ia ktheje: “Pa dashje xhaxha Merko, pa dashje kam hipur në qershinë tënde!” Por, ti ndryshove sjellje…

Kolipoçi e dëgjoi me respekt atë grua aq miqësore dhe e falënderoi që ajo ishte në dijeni të aventurave të tij të dikurshme, pastaj e pyeti:

-Po ju zonjë, si ju quajnë?

-Ah, më fal, Kolipoç, që nuk u prezantova që në fillim. Mua më quajnë Dallëndyshe, kam emrin e shpendit që lajmëron ardhjen e pranverës, këtu kryej detyrën si specialiste e artit.

-Paskeni emër shumë të bukur dhe jeni e qeshur si pranvera! – i tha Kolipoçi.

-Faleminderit, Kolipoç, faleminderit! S’ma ka bërë askush tjetër një kompliment kaq të bukur sa ky, nuk do ta harroj. Por, më lejo të të them se edhe ti Kolipoç je shumë i këndshëm dhe i mençur, – i tha ajo dhe e përqafoi vogëlushin

-Gëzohem që ju njoha, – i tha Kolipoçi dhe sytë i shkuan te një pikturë e varur në mur. Atje tregohej një vajzë duke lexuar një libër.

-Sa e bukur kjo pikturë! – tha Kolipoçi. – Besoj është e fotografuar? – e pyeti ai specialisten dhe u kujtua se, fotografinë e asaj pikture e kishte parë edhe te shtëpia e shokut të tij, Bubulino.

Specialistes së artit i ndritën sytë.

-Po, vogëlush, piktura është një fotografim i pikturës së Jessie Smith, e cila ishte një ilustruese amerikane. Gëzohem që e ke parë këtë pikturë! Mua më duket sikur ajo u thotë fëmijëve: “Mos harroni leximin e librave!”

Disa çaste, specialistja dhe Kolipoçi nuk i hoqën vështrimet nga piktura, pastaj Kolipoçi tha:

-Sa mirë do të ishte që edhe fëmijët e tjerë t’ju njohin ju, zonjë! Do të na gëzoni shumë, nëse vini e na takoni, me atë rast do të njiheni edhe me Bubulinon, shokun tonë më të mirë.

-Po, do të vij t’ju takoj me kënaqësi, edhe juve, edhe Bubulinon. Duket që ai qenka edhe drejtuesi juaj!

-Ai është vërtet drejtuesi ynë, por ai na thotë se ne jemi të gjithë shokë të barabartë dhe të gjithë bashkë mund të bëjmë gjëra të mëdha. Tani ai është në krye të fëmijëve që ndihmojnë për gjelbërimin e qytetit…

-Ah, sa mirë! – shfaqi kënaqësinë specialistja e artit dhe e pyeti: -ti Kolipoç the që Bubulinoja është shumë i interesuar për librat, kështu?

-Po, zonjë. “Çdo gjë ka vendin e vet, – na thotë ai, – edhe celulari ka vendin e vet, edhe loja, edhe libri, por libri është i pari… Madje, ai, jo vetëm që ka një raft të madh me libra në shtëpi, por është anëtar i rregullt i bibliotekës së shkollës dhe asaj të qytetit. Kur ne e pyesim se ku e gjen kohën ti Bubulino, që edhe në shkollë mëson mirë, edhe libra artistikë e shkencorë lexon, edhe ekspeditën e fëmijëve kundër ngrohjes globale e drejton, edhe me fëmijët e tjerë luan futboll dhe lojëra të tjera, ai na përgjigjet:

-Shumë njerëz ankohen se nuk kanë kohë, por e shpenzojnë atë sikur ta kishin të tepërt. Disa vrasin mendjen sesi të mburren, disa bëjnë veprime që nuk i nderojnë, grinden apo bëhen të bezdisur për të tjerët, disa i hapin telashe pa fund shkollës dhe prindërve, disa të tjerë në dimër rrinë ngrohtë pranë kondicionerit pa bërë asgjë, kurse gjatë verës gjuajnë zogjtë me llastiqe në pyll, disa shohin me orë të tëra celularin dhe nuk ndahen dot prej tij… Sigurisht që secili ka të drejtat e tij dhe e organizon vet kohën, por koha del, nëse nuk e lë minutën të shkojë kot.

Dhe, duke buzëqeshur, Bubulinoja na shpjegon se, që nga kohët e lashta e gjer më sot, bota është plot e përplot me njerëz të shquar: me dijetarë, filozofë, shkencëtarë, astronomë, matematikanë, fizikanë, kimistë, biologë, mjekë, mësues, arkitektë, arkeologë, inxhinierë, ekonomistë, agronomë, por edhe shkrimtarë, kompozitorë, piktorë, skulptorë, aktorë, regjisorë… Pastaj, ai na pyet:

-Keni dëshirë t’i takojmë disa prej tyre?

-Ku t’i takojmë, o Bubulino? Ç’po na thua?! – e pyesim ne të habitur.

-Atje pra, në bibliotekë, – na thotë ai, – koha ikën dhe nuk ndalet, prandaj të mos e shpërdorojmë, ata na presin.

Kështu që jemi shumë ne fëmijët, që jemi bërë anëtarë të bibliotekës. Koha jonë më e bukur është kur flasim e diskutojmë me njëri – tjetrin për librat që kemi lexuar…

-Eh, – vijoi pak çaste më vonë specialistja e bashkisë, – për librin duhet të kujdesemi më shumë edhe ne punonjësit e bashkisë, që libri të ketë gjithnjë vendin e vetë e të merituar. Njerëzit flasin pareshtur për shumë gjëra, ama librin që është nga më të rëndësishmit, nuk e përmendin fare! Kurse fëmijëve u kanë mbetur sytë dhe mendja vetëm te celularët. S’kam kundërshtim që t’i shikojnë celularët, por çdo gjë e ka një masë, s’duhet të teprohet. Si thua ti, Kolipoç, kam apo s’kam të drejtë në këto që po them?

-Po, zonjë, keni shumë të drejtë. Celulari ka shumë vlera, ai edhe na ndihmon, edhe na argëton, ne vërtet që s’e heqim dot nga dora, por libri është përhapësi më i madh i dijeve njerëzore. Sot librat artistikë i shohim në disa kioska të vjetra dhe të mbyllura me kyçe të mëdhenj, të zhubrosur nga lagështia, kurse disa kioska të tjera që ishin dikur librari, janë shndërruar në qebaptore dhe kafene… Mjaft libra të përdorur, por edhe të rinj, i shohim më shpesh në trotuare, duke pritur të blihen nga kalimtarë që kalojnë indiferentë ndaj tyre…Edhe shkolla duhet të bëjë më shumë veprimtari për librin, takime me shkrimtarë, biseda, konkurse dhe panaire libri brenda shkollave. Te hyrja e shkollës sonë, një shitës shet fara luledielli. E sjell kazanin e madh të mbushur plot e përplot me fara në mëngjes dhe, kur mbaron mësimi, ne e shohim kazanin krejt të boshatisur. Nxënësit përtypin gjithë ditën fara luledielli…në vend që të “përtypin” libra. Ne kemi kënaqësi të përdorim celularin dhe internetin, por edhe librin nuk duhet ta braktisim.

-Një ditë, – vijoi Kolipoçi, – ne folëm edhe për 23 prillin, Ditën Botërore të Librit. Është caktuar kjo datë, sepse, 400 vjet më parë, më 23 prill 1616, u ndanë nga jeta shkrimtarët e mëdhenj Shekspiri, Servantesi dhe De la Vega. Ideja e përkujtimit të Ditës Botërore të Librit e ka origjinën në zonën e Katalonjës, në Spanjë, madje atje u bë zakon që, atij që blinte një libër, i dhurohej një trëndafil. Kemi folur edhe për Ditën e Librit për Fëmijë, që është caktuar më 2 prill, e cila është dita e lindjes së shkrimtarit të shquar danez Andersen. Por, a e di çfarë, zonjë?

-Më thuaj Kolipoç, po të dëgjoj me vëmendje.

-Ne, së bashku me Bubulinon dhe të tjerë kemi vendosur që ta rigjallërojmë zakonin që, në Ditën Botërore të Librit, por dhe Ditën e Librit për Fëmijë, të shkojmë pranë librarive të qytetit dhe, cilitdo që blen një libër, t’i dhurojmë një trëndafil. Mezi po presim që të vijnë ato ditë.

-Libra dhe trëndafila! Vërtet një mrekulli! – tha specialistja e artit e entuziazmuar dhe, pasi e përqafoi ngrohtësisht vogëlushin, i tregoi se nga duhej të shkonte për të zyrat e kryetarit të bashkisë…

……….

Shënim: Tregimi është shkëputur ( me pak ndryshime) nga libri me tregime “Kolipoçi shkon urgjent në bashki”.

DITET PRATAZI- Cikël poetik nga Ismet TAHIRAJ

DITET PRATAZI

Vasha sa të bukura

sa flutura e fushës

qytetit

pa hakmarrje

të urta si thëllëzat

madje ,madje ore

belin e këputur

veç Mitrovica

I ruan si sytë e vet

të urta ,punëtore

jo fytyrë të errët

e kur frynte era

pirti helm

e fafosi djeg

dhe gazi , plumbi

mbajtën ato

të torturat

toksike ,pa mëshirë

në tokë ,në ajër

ne plepa ,në blirët

mashtrohet si në pajë

gjyshet rëkonin ,bijë e tyre

gjoksit më pluhur zgafelle

po punën nuk harrohej

këlbaz dhe gjak që ngjan

lindin foshnjë më bollëkut e helmit

më tutje mjekët ,spitalet

diçka arrnojn apo të ikun

as kush nuk guxoj,

ditët praptazi

e nuk harruan

MJEGULLNAJAT E PRILLIT

Rrebesh shkulmë

Nga furtuna te ruheni

Te verbon sytë.

Gjashtë dhe shtatë prilli

Mbi te plotë

Një e me tepër gjysmë

Lukuni.

Mos rrini ne fushë

Mos ne lum,

Se te pëlcet fryma

Grusht dërrasave te varrit

I shkundeni.

Mos dil luadh

Shqelma kali

Reja te kallë.

Kur mjegullnajat

Dalin mbretëri zdralë

Prilli qiellit

Lodron atllarë…

MASIV I BRINJAVE

Ngadalë hija

Përtyp hijen,

Lumi derdhet

Nëpër brinja.

Fustanella

Krejt gri,

Dielli vret

Drejt në sy.

Shpejton hija

Përtyp hijen,

Masiv i brinjave

Na lë li.

As gorricë

As tatli…

VËNË PIPA NË GOTË

As matan terri

Nuk vjen terri

lumenjtë dalldisur

Kur bie perde e zezë

Ca camërdhok

Dalin si trëndafila

Dhe botën e artit

E vënë pipa në gotë

Terri rri anën tjetër

Llogore i ka përrnj

kuisje e arta frike

që preku zenitin

dhe në baltë

I bëjnë garat

Vetëm vetëmia

I dëgjon kakarisje e tyre

Ma vranë Sarajevën- Poezi nga ROBERT SHVARC (Sarajevë, 1932 – Tiranë, 2003)

Ma vranë Sarajevën,
qytetin ku më ka rënë koka,
qytetin përjetësisht të dashuruar,
ku puthej lindja me perëndimin
dhe kishat rrinin pranë xhamive
dhe pranë sinagogave
të zëna për dore,
ku gjindja ishte përherë gazmore
dhe i donte këngët
dhe i donte lulet…

Ma vranë Sarajevën –
dhe Milaçka e kristaltë
gjarpëron tani e kuqe
përmes qytetit të martirizuar…
Ah, ç’ngjyrë tjetër veç asaj të gjakut
mund të lerë pas thundra e një viçi –
iliçi, visarionoviçi,
milosheviçi?

Ma vranë Sarajevën! –
pesëdhjetë vjet kam pritur
ta shihja edhe një herë
qytetin ku kam lindur,
qytetin vetëm pesëqind kilometra larg
që këtej! –
pesëdhjetë vjet kam pritur…

Tani s’dua ta shoh më:
s’kam zemër që të shoh gjithë atë gjak,
gjithë ato kufoma,
mu në zemër të Evropës,
mu në fund të këtij shekulli!

Do ta ruaj në kujtesë
ashtu të hirshme siç e lashë
në fëmijëri,
ashtu të butë dhe njerëzore,
ashtu gjithë tinguj e poezi…

Ma vranë Sarajevën!
Sarajevën më s’e pashë!

VENDE-VENDE … HUMBA-HUMBA- Prozë nga RUZHDI GOLE

Hyj në burg sot, hyj në burg nesër. Më lirojnë sot, s’më lirojnë nesër.

Më është mbushur mendja t’i ngjaj një të shthurruri, që kalamendet në qytet, që i huton e i çudit të gjithë, e qeshin dhe e përqeshin të gjithë, ndoshta i plasin edhe ndonjë pëllëmbë në fytyrë a një grusht nofullave. Më duket plot mend grushti në nofull. Nofullën e kam pak të shtrembër qysh nga lindja (si e qysh as kam për ta ditur ndonjëherë se mamia që më priti ka ndërruar vend, jeton me të shumtit, si edhe ime më, ndjesë pastë, jeton tek dheu i qirinjve.)

Si mund të hyj në qeli veç për një ditë, një ditënatë, një orë, gjysmë orë, rrëmbimthi minuta aq sa duhen për të hyrë e dal nga kafazi.

Nga cili kafaz ? Nga ai i zogjve, nga ai i luanit të cirkut a nga kafazi dhëmbëngrënë i ashensorit?

Mos bëni sikur s’më kuptoni ?

Paça fatin e një ditëçali, që i merren këmbët edhe pa pranga, e hidhëron duhani teksa kafshon cigaren dhe pret t’i numërojë kartmonedhat para syve të skuqur dita e pensionit të vet.

Paça fatin e një syvëngërti, që verbohet shpejt, sheh po aq shpejt një pemë në rrugë e një rrugë në kodër me degë të ngulura në asfalt e me copa asfalti fluturimthi mbi kokat tona, pa na u ngritur xhungat mbi tullë kur duam ne por kur do ai. Pra, kur do agai i rrokaqiejve i mërzitur keqas nga blerimi.

I burgosuri i parë para syve të mi nuk ka qenë ëndërr por i vërtetë. I sapodalë nga Kampi i …(nuk po ia përmend emrin kampit s’e njësoj aty-aty janë kampet,)

I sapodalë pas 25 vjetësh. Ulur në një tavolinë tek klubi i Repsit me dy njerëz të tjerë, një mesoburrë kaçurrel dhe një grua rreth të gjashtëdhjetave.Fjala “rreth”

herë më sjell ndërmend gjeometrinë dhe herë rrethimin i çfarëdo kohe të jetë ky rreth, rrethim, rrethrrotull kërcënues plot flakadanë borish pa respekt për urgjencën frymore të çdo njeriu.

I sapoliruari dukej i gjithi memec, shihte çartazi a nuk shihte fare, asnjë fjalë, asnjë spikamë njeriu. Dukej i ngrirë. I ngrirë sa kështu do ta besoja dhe unë po të mos kishte hyrë prilli, që here pas here shkundtte supet e veta nga bora teksa hapat tona shkundin shputat e tyre kur hynin në klubin e ngrohtë.

Pa u shtjelluar më tej : i mjegullti njeri nuk po gjente asgjë jashta nga çka i duhej, as ajrin, as shtigjet, as njerëzit. Sikur i pyeste të vetët : erdhët e më morët …po përse më morët? Ju më njihni ende, por unë nuk ju njoh…Ku është arkivoli im? “

Qysh atë ditë e urreva dimrin e njeriut të pafaj, të pafaj se vetëm ata mbylleshin e mbyteshin në burgun e…

I liruari, (ende i paçliruar), mbështjellë me rrobat e zbardhëllyera të kampit nuk donte të vishej me rrobat e lara, të freskëta dhe të hekurosura që ia kishte sjell gruaja e mpakur.

Eja të ndërrohesh, eja – i pëshpëriste e moshuara – shkojmë në tualet.

I mjegullti njeri fërkonte gishtat tek rrobat e zbardhëllyera dhe dukej sikur u gëzohej e ndihej mirë mbështjellë me to. Me gjemba e me ferra.

Oooo, u zgjata ca… Unë nuk isha as i burgosuri, as i liruari ndonjëherë. Ndoshta ky njeri më afroi me një qeli.

Përse jeni këtu ? Përse keni ardhur ? Nuk ju njoh. A,a, a, a, m’u kujtuat … Ju jeni…..?

Ngurroi të ma përmendtte emrin ose tani harresa jetonte aty më shumë se mua. Po, vetëm harresa jetonte aty për mua. Por jo prej meje.

-Sonte mund t’shkoni për ku jeni nisur. ?

Mua m’u bë sikur harresa më tha shkoqur ” ose kthehuni nga keni ardhur!!!”

Mbrëmja përtypte mërzi. Ndoshta jo. Të ikurit, siç duket, janë të tepërm kur kthehen tek ajo. Ngrita sytë dhe pashë qiellin. Ula sërish kryet. Mbrëmja ime

më shembëlleu me një hotel ose më mirë me një mejhanë ku duhet të mbështesja sonte kokën ose të rrokullisesha nga stacioni i trenit tek kodrat e fundme të këtij qyteti ku jetonin shokët e mi pas ardhës.

Pranë, beftë, m’u shfaq i liruari. Padashje ai më ndiqte pas.? Me po atë fytyrë të ngrirë, me po atë veshje. I gjithi baltë e pluhur.?

Mos ai ishte rrokullisur para meje nga rrëpirat veriore, rrugë e thep e thepisje, hipzbrit karrocerive, shtrirë ngjethur tek treni me vagonat e mineraleve? Ç’mot i pabesë!!! Edhe tani, njeriu i liruar, (çuditërisht as me mesoburrin dhe as me gruan e mpakur pranë,) vraponte e ngjitej, ngjitej e zbriste nga vagonat e mineraleve sikur zbriste poshtë në galeri me të dyja këmbët. Çdo çast pranë me frikën me një këmbë dhe me një sy, me një vesh dhe plot vdekje. Plot vdekje përdita.

E pashë, nuk më njohu, si mund të më njihte heshtja, hutimi, shpërfytyrimi i tij?

M’u dhimbs… M’u dhimbs njeriu frymor a fryma e lirisë së tij? Shkunda këmbët e mia, pluhura plot, baltë jo, asnjë tingull. Për be, as ajri nuk ndiu asgjë nga shtjella fluturake e këmbëve të mia.

Njeriu më afrohej fare afër, zgjaste gishtrinjtë të më prekte, hapte krahët të më përqafonte. Si u ngjall ky njeri? Oh, sa e çmuar dhe e frikshme, e rregjur dhe kryeneçe, plot thonj e puhizë qënka rringjallja e njeriut, e njeriut që ende frymon, q’ende s’ka cof’.

I liruari, tashmë, jetonte gjysmë lirinë e tij. As u prekëm, as u përqafuam.

Thirra kujtesën. Ajo m’u afrua.

O mbrëmja ime kryeqytetase, ende eci fluturoj nëpër ty, ende edhe pas një gjysmë shekulli. Pas gjys’ shekulli dashuroj…

Pas gjysmë shekulli? Po ti, o njeri tashmë je mpak, je thinj. Pas gjysmë shekulli dashke të fluturosh e të vraposh për qiell, s’ka më kodër me liqen për ty, as puthje kërcimtare, as hare e hoka, as Lizetë! Lizetë s’ka më! Përhera ndjen Lizetën?…

-Zotëri, o zotëri…,

-Urdhëroni …- iu gjegja. Dëgjova se më foli nënpunësi me uniformë polici pas xhamave tek salla e pritjes apo m’u bë sikur dëgjova një zë të tejshëm kapërthyer më tejshëm e më përtejshëm akoma.

-Qenkeni i gjithi i hutuar sot.Si ndjeheni? Mund t’ju ndihmoj?.

Faleminderit – iu gjegja paksa qeshur. Ndihem mirë.

Zotni, ju nuk më njihni – m’u drejtua nënpunësi me uniformë. Unë për ju jam ende i vogël.

Ngrita supet.

-Ju jeni gjithë ky shtat – ia ktheva.

-Lexova emrin dhe mbiemrin tuaj, vendlindjen… Ju jeni….

Unë jam ai që s’kam qenë, do të jem ai që s’jam…- citova vargjet e famshme të poetit francez.

-Natyrisht, kjo është jeta…jena ata, s’jena ata, por për mue ju jeni mësuesi…

Ç’mot i begatë për njeriun – i pëshpërita vetes në heshtje. Polici nuk ma tha emrin e tij. Ndoshta do të pezmatohej po mos ta mbaja mend. E si ta mbaja mend cumrrakun para gjysmë shekulli?

-Urdhëroni Kartën tuaj të Identitetit.- e përmbylli fjalën e tij nënpunësi verior.

Faleminderit, kushdoqofsh, Prengë a Gjoni – iu gjegja.

E përshëndeta. Dola jashta.

Si m’u bënë bashkë sot kujtesa dhe arratisja, grepi dhe rrjeta, rrokullat dhe rrëpira, zinxhiri dhe brumi njerëzor ?

Teksa prisja të gjeja veten e humbur vende-vende, asnjëherë humba-humba, asnjëherë humbalaqe me dhe pa kartë identiteti?!

JETA- Poezi nga CHARLOTTE BRONTË- Përktheu Skënder Buçpapaj

Jeta, më beso, s’është ëndërr

Aq e turbullt sa thonë urtanët;

Shpesh një rigë shiu mëngjesi

Parathotë një ditë të madhe.

Ndodh që të ketë re të zeza,

Por janë të gjitha kalimtare;

Nëse i bën trëndafilët të çelin,

Pse të ankohemi për shiun fare?

Sa vrikshëm, hareshëm

Orët me diell përskaj shkojnë,

Miradishëm, këndellshëm

Gëzoi ndërsa ato fluturojnë!

E çka nëse vdekja ndodh që ndërhyn

Dhe më të mirën tonë e rrëmben?

E çka se dhimbja duket se fiton

Mbi shpresën, një grusht që godet?

Por shpresa e merr veten shpejt,

E patrembur, edhe pse e goditur;

Flatrat e arta i ka ajo ende gjallë

Më të fortë e na sjell fat të ndritur.

Vrullshëm, sypatrembur,

Në ditën tonë të provës së jetës,

Me qenë lavdiplotë, fitimtarë,

Timëria triumfon mbi pashpresën!

Life, Charlotte Brontë

LIFE, believe, is not a dream
So dark as sages say;
Oft a little morning rain
Foretells a pleasant day.
Sometimes there are clouds of gloom,
But these are transient all;
If the shower will make the roses bloom,
O why lament its fall ?

Rapidly, merrily,
Life’s sunny hours flit by,
Gratefully, cheerily,
Enjoy them as they fly !

What though Death at times steps in
And calls our Best away ?
What though sorrow seems to win,
O’er hope, a heavy sway ?
Yet hope again elastic springs,
Unconquered, though she fell;
Still buoyant are her golden wings,
Still strong to bear us well.
Manfully, fearlessly,
The day of trial bear,
For gloriously, victoriously,
Can courage quell despair !

Më 22 prill 1899 lindi shkrimtari i shquar rus Vladimir Nabokov

VOAL – Shkrimtari i famshëm i “Lolita” lindi në Petersburg më 1899 në një familje me fisnikëri të vjetër ruse e cil, pas revolucionit të vitit 1917, emigroi në Perëndim. Prandaj, formimi i tij përshkruhet fuqimisht nga ndjeshmëria evropiane, të cilën ai e ka shfaqur bukur pa braktisur atë sens të dramës tipike të kulturës ruse. I diplomuar në Kembrixh, ai e bëri Evropën shtëpinë e tij, duke jetuar fillimisht në Francë dhe më pas në Gjermani, megjithëse shkrimet e para që i atribuohen artistit janë ende në rusisht (kjo është arsyeja pse ato përhapen kryesisht në mesin e emigrantëve të vendit të tij).

I apasionuar pas fluturave, Vladimir Nabokov kultivoi një pasion për insektet që u bënë një profesion i vërtetë. Në vitin 1940, kur u transferua në Shtetet e Bashkuara (në vitin 1945 mori nënshtetësinë Amerikane), ai e bëri këtë për t’u bërë një studiues entomolog. Që atëherë ai ka shkruar në anglisht. Natyrisht, shkrimtari i shkëlqyer kurrë nuk e braktisi letërsinë, aq sa më vonë, për njëmbëdhjetë vjet, ai dha mësim letërsi ruse në Universitetin Cornell në Ithaca. Në fakt, alternimi i veprimtarisë së entomologut me atë letrar (i paharruar mbetet një foto e tij që e portretizon atë në një kaçube me retinën e tij në dorë me qëllim për të gjuajtur fluturat).

Në vitin 1926 doli romani i tij i parë, “Masenka”, i cili u ndoq dy vjet më vonë nga “Re donna infante” dhe pastaj gradualisht “Mbrojtja e Luzin” (një histori e mbështetur në një tjetër pasion të madh të tij, shahun), ” Syri “,”Dhoma e errët”,”Lavia”dhe përralla kafkeske ” Ftesë për një prerje koke “. Ato janë të gjitha vepra që në pjesën më të madhe të gjitha mund të përcaktohen si kryevepra, sinteza të admirueshme midis temave tipike ruse, siç është ajo e dyfishimit dhe kriza e romanit tipik evropian.

Por një shkrimtar si Nabokov nuk mund të qëndronte indiferent ndaj një realiteti si ai amerikan, me dramat e tij, mjerimet dhe kontradiktat e tij. Vetmia tipike e një shoqërie kaq të fortë individualiste, tema qendrore e përjetuar nga shumë njerëz, ndoshta e një lloji joshës dhe tregtar, nuk mund të injorohej nga shpirti i madh i artistit rus.

Në valën emocionale të kësaj analize introspektive ai shkroi “Jeta reale e Sebastian Knight” dhe, më 1955, ai botoi librin që do t’i jepte atij famë të pavdekshme, “Lolita” skandaloze dhe sublime. Në të vërtetë, me botimin e këtij romani fama e Nabokov ngrihet sa hap e mbyll sytë, menjëherë tema (ajo e marrëdhënies morbide midis një profesori të pjekur dhe një vajzë pa mjekër), dhe stili i veçantë e vë në qendër të vëmendjes kritike ndërkombëtare, më vonë duke ndikuar në një grup të madh autorësh.

Pas momentit të nxehtë të “Lolita”, Nabokov botoi libra të tjerë me thellësi të madhe, të tilla si “Eksplorimi ironik i botës së kolegjeve amerikane, dhe” Zjarri i zbehtë “i vendosur gjithashtu në botën e kolegjeve. Edhe në këtë rast, ata nuk janë të barabartë për të zbuluar atë që qëndron pas paraqitjeve të njeriut mes-perëndimor dhe neurotizues. Disa romane do të dalin prapë nga pena e Nabokov, jo të gjitha të vlerësuara siç e meritonin.

As nuk duhet të harrojmë se Nabokov ishte gjithashtu një kritik i shkëlqyer letrar. Studimet e tij janë përqendruar mbi të gjitha tek autorët e vendit amë dhe midis të cilëve është e nevojshme të përmendet së paku eseja themelore “Nikolaj Gogol ‘” (1944). I rëndësishëm është edhe përkthimi në anglisht, i plotësuar me komentet personale, të “Yevgeny Onegin” të Pushkin. Ese të tjera për shkrimtarët evropianë të shekujve XIX dhe XX janë mbledhur në “Mësimet e Letërsisë” pas vdekjes (1980). Një koleksion intervistash dhe artikujsh, gjithashtu me tema entomologjike, është në “Opinions strong”.

Vladimir Nabokov vdiq në Montreaux (Zvicër) më 2 korrik 1977, në moshën 78 vjeç për shkak të pneumonisë./Elida Buçpapaj

GRUAJA E MASHTRUAR…- Tregim nga TAHIR BEZHANI

Dimri sapo kishte ikur, duke çaluar. Akoma stomeve të arave e lugjeve kishin mbetur lara të holla bore. Një ere jugu as ato lara nuk i bënë ballë, u treten si floska. Mes marsi kishte filluar me lule të hershme si zakonisht, akaciet, lulebora, kumbulla e tjera. Nuk vonoi prilli dhe e mbushi fushën me gjelbërim, pasi temperaturat rriteshin çdo ditë. Maji, muaj më i bukur në të katër stinët e viti, e kishte mbështjellë natyrën kudo me gjelbërim, dushkimi i kishte dhënë natyrës një pamje piktoreske. Në atë aromë lulesh, duke shtuar mrekullinë aromatike të bagremit, pakkush rrinte në shtëpi, posaçërisht të moshuarit. Mali afër qytetit i ngjante një tregu ato ditë pranvere, posaçërisht ditëve të vikendit. Shëtitjet ishin në çifte bashkëshortësh, por edhe moshë e re, të dashuruar.

Lekë Shkoza, burrë afër të 70-tave, me rekomandim të mjekut shëtiste n ‘atë oazë të bukur thuaja gjithë vitin, bile edhe vite me radhë. Kështu i kishte thënë kardiologu profesionalist, për cilësinë e ajrit me pisha dhe arsyeve të tjera shëndetësore. Brenda kompleksit të asaj oaze malore kishte të ndërtuara edhe tri hotele ku pas shëtitjes, njerëzit freskoheshin me pije të ndryshe, kafe e lëngje të llojllojshme. Kishte edhe ushqime të tjera. Ditëve të vikendit e kishe vështirë të gjeje karrige të zbrazur nga mëngjesi deri në orët e vona të natës.

Lekë Shkozat, si shëtitësi më vjetër, i pandalshëm i asaj pishnaje, shpesh shkonte me bashkëshorten e tij dhe gjenin mrekullinë e ditës me orë të tëra. Në përditshmërinë e shëtitjeve të Lekës, një dukuri i ra në sy e cila filloi ta ngacmonte për shumë e shumë arsye të paditura. Herë te hyrja e njërit hotel, herë tek tjetri, vërente vazhdimisht një grua ulur buzë rruge duke kërkuar lëmoshë. Ajo, me një plaf të vjetër mbështillte dy carroket e saj kur i zintë gjumi, të cilët vonë zgjoheshin nga ndikimi i ajrit të pastër.

Pastaj kërkonin ushqime, ajo me paratë e falura iu blinte nga diçka sa për t’i mashtruar deri në darkë te shtëpia. Ajo e pinte duhanin në prani të fëmijëve dhe njerëzve kalimtarë, të cilët shpesh e qortonin. Më detyrojnë “mendtë e kresë ”-thoshte ajo dhe ulte kokën si në faj të madh….”

Lekës ditë të tëra nuk e hiqej nga mendja ajo grua me dy fëmijët e saj, i rrinte para syve kudo, ndiente dhimbje e keqardhje të skajshme. E mundonin edhe arsyet e asaj gjendje familjare. Ajo, lëmoshatarja, ishte e re, ishte e bukur, kishte flokë të gjata ngjyrë të zezë, fytyrë të rrumbullakët me hijeshi te veçantë. Sytë e zi e vetullat si krah dallëndysheje. Ajo pamje e saj i mahniste njerëzit, shëtitësit e vikendeve. Kishin dyshime në “arsyen” e lëmoshës së saj. Vetëm rrobat veshur dhe fëmijët pas vetes, të bënin të kuptoje hallin e saj pa hile.

Një mëngjes të hershëm Lekë Shkoza, pasi kreu orarin e shëtitjes, duke ikur për te shtëpia me bashkëshorten, ndaloi para saj me një keqardhje tronditëse por edhe shume seriozë, duke iu drejtuar me fjalë:

-Çfarë halli ke zonjë që del në këtë vend që afër tre muaj ? Ke familje, ke burrë, a ke shtëpi? Si është halli jote?

Ajo uli kokën duke medituar në largësi e afërsi të ngjarjeve të saj, e preken emocionet të thella deri në shpirte dhe me lot në faqe ngriti kokën drejtë Lekës duke pëshpëritur.

-Hallet o vëlla, problemet familjare, skamja, mos i provofsh ti e askush tjetër. Më ra “hisja” e Zotit’’- përfundoi skamnorja.

-Si e pate emrin, nëse ka mundësi ta di?

-Manike quhem.

-A e ke burrin, ku punon ai?-pyeti Leka!

-Po ti si e pate emrin zotëri?- Pyeti Manika!

-Lekë më quajnë, Lek Shkoza i lagjes “Malësorët” këtu në qytet.

-Dëgjo Lekë, të flas si vëllait. Burri im është punëtor krahu. Punon çdo ditë, por kurrë në shtëpi asgjë nuk sjell ,as për fëmijët e vet. Punon tërë ditën dhe gjithë natën luan panten e pin alkool. Dy vitet e fundit rrallë vjen te shtëpia, te fëmija. Nuk dij as ku flenë, ku e zë nata atë faqezi që më la rrugëve me këta carrok. Carrokët shpesh me tundojnë me pyetje se “ku është babi, kur vjen babi..” Ç ka të them me shumë o vëlla Lekë! Më plasi zemra për së gjalli në këtë moshë të re. Në fillim të martesës sonë, tri vite më parë, ishte çdo gjë për mrekulli. Kështu ecën punët z. Lekë!-përfundoi Manika përgjigjen e saj.

Manikës i shkonin lotët faqeve nga pesha e rëndë e gjendjes jetësore. Duart nuk i hiqte nga carrokët që i rrinin në prehër si pëllumba të urtë. Shikimin e drejtonte kah kalimtarët e rastit për lëmoshën, pastaj shikonte diellin se deri ku kishte vajtur dita. Leka akoma qëndronte para saj duke vështruar çdo lëvizje me dhimbsuni. Ajo gjendje e kishte prekur shume edhe Lekën ,të cilit pa dashje i shkuan disa pika lot faqeve, ku i lanë vazhda brazdave të rrudhosura.. Nuk pati durimin dhe Manikës ia bëri edhe disa pyetje.

-Si e njohe Manikë këtë faqeziun tënd, a mos prindërit të detyruan?!

-Mos vet vëlla Lekë!. Jo prindërit. Vetja ime. Vet pata faje, isha e pa përvojë, nuk e njihja jetën. Për fatkeqësinë time u njohëm në një dasmë në qytet. Pak fjale aty, shpejtë shkëmbyem numrat e telefonave. Bardhi ma tha emrin dhe iku. Pastaj vazhduam të shkëmbenim mesazhe dhe biseda tjera. Me pjekurinë time mendova se u sqaruam për çdo gjë për jetën. Në veten time isha e sigurte, andaj Bardhit ia kërkova “besën” që mos të më tradhtojë, por, vonë, shumë vonë kuptova se kishte qenë i pabesë fatziu im, për gjithë jetë. Mbeta rrugëve siç po më shikon.

I prekur thellë Lekë Shkoza mbylli bisedën dhe nga xhepi nxori dy monedha letre dhe ua hodhi dy carrokëve që luanin me guralecë në afërsi të hotelit, nën pishat e freskëta. Paç ndihmën e Zotit me këta dy bukuroshë, Manikë e nderuar!.

Duke i uruar fat e shëndet në jetë Manikës, Leka mori drejtimin e shtëpisë së tij, së bashku me bashkëshorten Hanën, duke bartur në zemër e shpirt gjithë brengën e asaj gruaje të bukur, te mashtruar nga një maskara i kohëve të pakohë.

Dy ditë radhazi Leka nuk doli në shëtitje. Ndjeu një lodhje të befasishme në gjithë trupin. Nuk i hiqej nga sytë ajo pamje e rëndë e Manikës me ata carrokë si lulet në pranverë. Pas tre ditësh iu drejtua mjekut, kardiologut personal, nga i cili mori rekomandime që të pushojë disa ditë, të jetë sa më i qetë, t’i ikë ngarkesa psikologjike.

Duke parë gjendjen shëndetësore se po i rëndohej edhe nga vapa e verës, vendosi që të ikë në lartësitë e majave bjeshkore, atje ku qetësia dhe bukuria e natyrës është ilaç shpirti. Ajri, uji i ftoftë, boronicat, mjedrat e dredhëzat, ia kishin ndërruar qelizat e gjakut, ishte përmirësuar mirë në shëndet. Atje në bjeshkë ndejti deri në fund të atij gushti, kur edhe moti filloi të ndjell melodinë vjeshtare.

Pas dy javësh pushimi nga bjeshka, Leka sërish vazhdoi avazin e vjetër, shëtitjen në oazën e pishnajave afër qytetit, aty ku vite me radhe e kishte gjetur veten si më së miri. Ai vend malor i dukej si një sanatorium shëndetësor për gjendjen e tij emocionale e kardiologjike.

Befas i shkuan sytë në shtyllat afër hotelit, në mesin e pishnajës dhe pa fotografinë e Manikës. Me dhimbje të madh lexoj lajmin mortor. “ E ndjera la pas vetës dy carrokë pa asnjë mbikëqyrje, në mëshirën e Zotit. E tradhtoi zemra në mungesën e durimit të gjendjes së keqe!”

Leka fshiu lotët dhe me pikëllim u drejtua kah shtëpia duke pëshpëritur uratat më të mira për dy bonjakët e mbetur jetimë në lulen e rinisë, atëherë kur iu duhej më së shumti dashuria ,përkëdhelja dhe ndihma amnore….

Më 21 prill 1816 lindi shkrimtarja e shquar britanike Charlotte Brontë

VOAL- Charlotte Brontë lindi më 21 prill 1816, në Thornton, Yorkshire, Angli, vajza e tretë e Reverend Patrick Brontë dhe Maria Branwell. Babai i saj ishte me origjinë të thjeshtë, bir i fermerëve qiramarrës, por falë vullnetit të tij të pastër, ai arriti të studionte në Kembrixh dhe të bëhej prift. Për këtë arsye, gjatë ngritjes së tij modeste në statusin shoqëror, ai e ndryshoi mbiemrin e tij disa herë për të fshehur origjinën e tij të vërtetë: nga Brunty në Brontë, duke kaluar nëpër Branty. Ai ishte një njeri me aftësi të mëdha intelektuale, me një shpirt të drejtë dhe të pasionuar, por për fat të keq edhe shumë egoist. Nëna e saj, nga një familje e pasur metodiste, ishte jetime; ajo kishte një karakter të fortë dhe të vendosur, të cilin e zbuti për dashurinë e burrit të saj.

Disa vjet pas lindjes së saj, familja u zhvendos në Haworth, një fshat i largët në të njëjtin qark. Shtëpia ndodhej pranë rektoratit të kishës ku shërbente i ati: një ndërtesë e vendosur në një moçal të hapur, larg fshatit dhe çdo shtëpie tjetër, në kufi me varrezat dhe e goditur vazhdimisht nga erërat e akullta të erës veriore. Joshja e natyrës së ashpër dhe të egër të bimësisë ndikoi te të gjithë anëtarët e rinj të familjes, duke krijuar tek ata një marrëdhënie dashurie-urrejtjeje dhe varësi aq të fortë sa, megjithëse Charlotte dhe vëllezërit e motrat e saj dëshironin të eksploronin botën dhe bukuritë e saj të panumërta, ata kurrë nuk arritën të ndaheshin nga qyteti i tyre i lindjes për më shumë se disa muaj. Nëna e tyre vdiq disa vjet pasi u zhvendosën, pas një periudhe të gjatë vuajtjesh nga kanceri. Meqenëse babai nuk mundi të rimartohej, kunata e tyre Elisabeth, e cila nuk ishte martuar kurrë, u zhvendos me familjen e motrës së saj për t’u kujdesur për nipërit dhe mbesat e saj: karakteri i tezes nuk ishte shumë i shoqërueshëm dhe ajo nuk ishte në gjendje t’u jepte fëmijëve dashurinë që u nevojitej. Figura e nënës u zëvendësua më pas nga Tabby, guvernante, e cila kujdesej për ta sikur të ishin fëmijët e saj, duke mos i lajkatuar kurrë, por duke u përpjekur në çdo mënyrë t’i kënaqte. Ishin pikërisht historitë, fabulat dhe legjendat e saj që ishin farat e para të venës pjellore artistike të fëmijëve Brontë.

Sharlota ishte e vogël në shtat, me flokë të dendur që i rrethonin fytyrën, një hundë të spikatur dhe një gojë të paqartë. Megjithatë, sytë e saj të errët ishin aq depërtues sa tërhiqnin vëmendjen. Pamja e saj fizike ishte gjithmonë një problem serioz për të, një problem që ajo kurrë nuk e kapërceu plotësisht: Ajo ndjeu se të gjithë e shikonin dhe e gjykonin të shëmtuar për shkak të harmonisë së papërsosur të fytyrës së saj, dhe kjo i shkaktonte shqetësim të madh, sidomos kur duhej të takonte njerëz të rinj. Themelet e edukimit të saj u hodhën nga babai i saj, i cili vepronte si mësues për të gjithë fëmijët e tij, duke u caktuar mësime dhe duke i bërë t’i përsërisnin ato, duke favorizuar djalin e vetëm, Branwell. Me kalimin e kohës, kjo metodë doli e pamjaftueshme; Kështu që në vitin 1824, reverendi, duke menduar se po bënte më të mirën e tyre, i dërgoi vajzat e tij në shkollën me konvikt për vajza të Reverendit Wilson. Disiplina ishte jashtëzakonisht e rreptë dhe rigoroze, duke ngjallur një ashpërsi të fortë të brendshme tek vajzat e reja, dhe dieta ishte jashtëzakonisht e kursyer. Dy motrat më të famshme, Charlotte dhe Emily, i rezistuan kufizimeve që duronin, duke zhvilluar personalitete të pavarura dhe rebele. Kushtet klimatike dhe sanitare ishin larg ideales: ato vuajtën vështirësi të mëdha, dhe Elizabeth dhe Maria u sëmurën rëndë dhe, pasi u kthyen në shtëpi, vdiqën pak më pas.

Megjithatë, Charlotte dhe Emily u kthyen në shkollë; motra më e madhe e kuptoi rëndësinë e atij edukimi, si për talentin e saj ashtu edhe për jetën e saj të ardhshme. Pasi u kthyen në Haworth pas një tjetër epidemie që preku nxënëset e shkollës, edukimi i tyre vazhdoi për një kohë në shtëpi: ato u udhëzuan nga tezja e tyre në detyra tipike femërore dhe nga babai i tyre në çështje kulturore dhe politike. Reverendi diskutoi me to lajmet nga gazetat lokale, duke shpjeguar me forcë dhe saktësi idetë e tij, duke ndikuar në kompozimet e hershme të fëmijëve të tyre. Biblioteka e babait të tyre ishte e pasur me vepra të konsideruara klasike dhe bashkëkohore: Scott, Coleridge, Wordsworth dhe Byron. Ndërsa fëmijët rriteshin, ata përfitonin gjithashtu nga biblioteka qarkulluese Keighley, biblioteka private e familjes Heaton, të cilën e njihnin mirë, dhe librat nga shkolla lokale e natës për artizanë. Sharlota e kuptoi shpejt barrën e rëndë që do të duhej të mbante mbi supet e saj: si motra më e madhe e fëmijëve pa nënë, ajo duhej të këshillonte dhe ngushëllonte të gjithë vëllezërit e motrat e saj më të vegjël. Më pas, Charlotte studioi në shkollën e zonjushës Wooler në Roe Head, ku më vonë u kthye si mësuese, ndoshta falë mbështetjes financiare të zonjushës Firth, një mikeshë e pasur e familjes.

Kjo shkollë ishte vendi më i përshtatshëm për të, duke pasur parasysh numrin e vogël të nxënësve që lejonte mësimdhënie të individualizuar, për të fituar mjetet e nevojshme për t’u bërë guvernante. Pastaj filluan një sërë problemesh, kryesisht të lidhura me paqëndrueshmërinë ekonomike, nga të cilat vëllezërit e motrat Brontë kërkuan një shpëtim të qëndrueshëm duke u zhytur në pasionin e tyre letrar, duke iu përkushtuar shkrimit të ditarëve, poezive dhe tregimeve; duke tejkaluar hapësirën dhe kohën, ato gjetën në izolim një strehë të sigurt ku mund të ushtronin imagjinatën e tyre. Charlotte, megjithëse kishte pak dashuri për mësimdhënien sepse ofronte pak kënaqësi, vendosi të punonte për familje të ndryshme si guvernante dhe guvernante. Këto ishin të vetmet punë të pranueshme dhe të respektueshme për një grua që kishte nevojë të mbështeste veten. Charlotte dhe Emily shpejt u lodhën nga situata e tyre dhe vendosën të fillonin biznesin e tyre: ato donin të hapnin një shkollë vajzash, të kompletuar me një konvikt, në mënyrë që të treja – Charlotte, Emily dhe Anne, të cilat nuk ishin entuziaste për punët e tyre përkatëse – të mund të ktheheshin në shtëpi dhe të mbështesnin veten.

Pasi mësuan se shoqja e Charlotte-s, Mary Tailor, kishte ndjekur një shkollë diplomimi në Bruksel me motrën e saj dhe kishte qenë entuziaste si për mësimdhënien ashtu edhe për përvojat, për të fituar mundësi të mëtejshme, Charlotte dhe Emily vendosën të shkonin edhe atje, duke qëndruar në konviktin më pak të kushtueshëm Heger, për të provuar të përmirësonin arsimimin dhe kulturën e tyre, veçanërisht njohuritë e tyre të frëngjishtes dhe gjermanishtes, si dhe njohuritë e Charlotte-s për italishten. Charlotte qëndroi gjithashtu atje për njëfarë kohe si mësuese anglishteje, duke marrë një diplomë që vërtetonte përshtatshmërinë e saj për të dhënë mësim frëngjishten dhe duke pasuruar ndjeshëm aftësitë e saj letrare. Në të vërtetë, përvoja belge ishte thelbësore për zhvillimin artistik të autores: përvoja e atyre viteve e lejoi atë të shkruante romanet e saj të mëvonshme, duke pjekur “farat letrare që deri atëherë ishin shprehur në forma të pamjaftueshme dhe fëminore”. Projekti dështoi për shkak të mungesës së fondeve, problemeve shëndetësore të babait të saj, të cilat kërkonin kujdes të vazhdueshëm dhe, mbi të gjitha, mungesës së studentëve.

Në të vërtetë, Charlotte kishte vendosur që përpara se të bënte ndonjë shpenzim, do të ishte më mirë të publikonte programet e shkollës dhe të priste përgjigje, të cilat për fat të keq nuk mbërritën kurrë. Në vitin 1844, Charlotte u detyrua të kthehej në Haworth, si për shkak të verbërisë në rritje të babait të saj, ashtu edhe për shkak të vuajtjes së vëllait të saj më të madh. Duke mos arritur të përparonte në karrierën e tij, ai po zhytej më thellë në alkool dhe opium, duke u bërë një makth për të gjithë familjen. Midis viteve 1846 dhe 1853, ajo shkroi dhe botoi romanet e saj më të famshme dhe disa poezi. Gjatë po atyre viteve, vëllai i saj i madh Branwell, Emily dhe Anne vdiqën shpejt nga konsumimi. Për t’i shpëtuar dhimbjes së humbjeve të saj të shumta, Charlotte udhëtoi shpesh për në Londër, ku, falë natyrës së saj shoqërore, krijoi miqësi të shumta, duke përfshirë Thackeray, shkrimtaren e famshme të njohur për “Vanity Fair”, dhe Elizabeth Gaskell, një shkrimtare dhe biografe e saj e ardhshme. Tani një autore e famshme, jeta e saj ndryshoi. Bota letrare londineze do ta kishte mirëpritur me krahë hapur, por hyrja e saj në rrethet letrare shkaktoi vetëm zhgënjim: ata prisnin një grua pa paragjykime dhe mashkullore, sigurisht jo një provinciale të turpshme, të ngathët dhe të pakompromis. Në fakt, natyra e saj e rezervuar, duke i shkaktuar migrenë dhe të përziera të forta, e pengoi atë të shijonte plotësisht këto stimuj të rinj. Pavarësisht mungesës së atraktivitetit fizik dhe ndjenjave të vazhdueshme të pamjaftueshmërisë, shumë burra të kulturuar në Londër tërhiqeshin prej saj, përfshirë James Taylor, një partner në firmën Smith and Elder, botuesit e Charlotte. Megjithatë, ai u refuzua për vulgaritetin e tij.

Edhe pse Londra kishte shumë për të ofruar, Charlotte e preferonte shumë shtëpinë e saj të vetmuar, të cilën e konsideronte strehën e saj. Ekzistenca e saj tani ecte në dy shina paralele: atë të Currer Bell, pseudonimi mashkullor i shkrimtarit, dhe atë të një gruaje. Nëse do të ishte burrë, ajo mund t’i ishte përkushtuar ekskluzivisht veprës së saj letrare, por si grua, nuk mundi. Edhe pse tani vetëm, Charlotte refuzoi përsëri një martesë të mundshme. Ishte radha e Reverend Arthur Bell Nicholl, asistentit të babait të saj për disa vite; ajo më pas u angazhua në një korrespondencë të gjerë me të, falë së cilës, më në fund, Nicholl arriti të fitonte dashurinë dhe respektin e saj. Pasi e fshehën lidhjen e tyre dhe luftuan për më shumë se një vit me të atin, i cili kishte një mendim të hidhur dhe dekurajues për martesën, ata u martuan në vitin 1854. Ata e kaluan muajin e mjaltit në Irlandë, ku Charlotte takoi të afërmit e burrit të saj dhe zbuloi cilësi të reja tek ai që e bënë atë edhe më të lumtur dhe më të sigurt në vendimin e saj, veçanërisht pasi Nicholl donte që ajo të ndante gjithçka që ishte e tij.

Shkrimtarja e madhe vdiq vitin pasardhës, më 31 mars 1855, nga një sëmundje e mushkërive, pasi mbeti e shtrirë në shtrat për shkak të sëmundjeve të lidhura me shtatzëninë; ajo u varros së bashku me anëtarët e tjerë të familjes së saj nën dyshemenë e Kishës Haworth. Kështu mori fund dëshira e saj për një jetë normale, të përkushtuar ndaj familjes dhe fëmijëve të saj, pa ambicie të mëtejshme artistike.

Veprat nga Charlotte Brontë: “Jane Eyre” (1847) “Shirley” (1849) “Villette” (1853) “Profesori” (shkruar para “Jane Eyre”, por e refuzuar nga shumë botues; botuar pas vdekjes në 1857)/Elida Buçpapaj

LAHUTARI SHQIPTAR (II) PAS DIKTATURËS – Nga LEK PERVIZI

Komentet

Cancel reply

Lajme të ngjashëm

U SHUA SHKRIMTARJA E SHQUAR VILHELME VRANARI HAXHIRAJ (1944–2026)

Engjёlli me xhaketёn blu- Nga ARTUR SPANJOLLI

JETË KLIME – Skicë nga RUZHDI GOLE

Iluzioni i përjetësisë- Nga ARIF EJUPI

Libra dhe trëndafila -Tregim nga VIRON KONA

DITET PRATAZI- Cikël poetik nga Ismet TAHIRAJ

Ma vranë Sarajevën- Poezi nga ROBERT SHVARC (Sarajevë, 1932 – Tiranë, 2003)

VENDE-VENDE … HUMBA-HUMBA- Prozë nga RUZHDI GOLE

JETA- Poezi nga CHARLOTTE BRONTË- Përktheu Skënder Buçpapaj

Life, Charlotte Brontë

Më 22 prill 1899 lindi shkrimtari i shquar rus Vladimir Nabokov

GRUAJA E MASHTRUAR…- Tregim nga TAHIR BEZHANI

Më 21 prill 1816 lindi shkrimtarja e shquar britanike Charlotte Brontë

Lajmet me interesante

Lajmet e fundit

ARKIVA E LAJMEVE

RRETH NESH

Komentet

Life, Charlotte Brontë

Lajmet me interesante

Lajmet e fundit

ARKIVA E LAJMEVE

RRETH NESH

NEWS LETTER

SOCIAL