From the Mandate of the Specialist Chambers to the Imperative of Universal, Impartial and Non-Selective Justice

ABSTRACT

The statement by the Ambassador of the European Union to Kosovo, Dirk Schuebel, concerning the obligation to respect the current mandate of the Kosovo Specialist Chambers, brings renewed attention to an issue of particular legal, constitutional and political significance: the relationship between the Republic of Kosovo’s international obligations, state sovereignty, judicial independence and the right of democratic institutions to exercise their constitutional powers.

This analysis examines the diplomatic dimension of the Ambassador’s statement, the principles of international law, the standards of fair trial and the imperative of addressing all war crimes and post-war crimes without ethnic, political or institutional distinction.

Particular attention is given to the Military Technical Agreement of Kumanovo, the withdrawal of Serbian forces from Kosovo, international documentation concerning the continuation of Serbian intelligence activities after 1999, as well as the unresolved killings, abductions and other crimes committed during the post-war period.

The central argument of this paper is that compliance with international obligations and the demand for universal justice are not conflicting objectives. On the contrary, they should constitute two pillars of the same legal and democratic order. Justice loses its credibility when it is perceived or implemented through unequal standards, while sustainable peace cannot be achieved without fully addressing the past and establishing individual responsibility for every crime.

Keywords: Kosovo, sovereignty, European Union, Specialist Chambers, international justice, selective justice, KLA, Kumanovo Agreement, Serbian intelligence services, war crimes, international responsibility.

INTRODUCTION

Statements made by diplomatic representatives of the European Union concerning matters related to Kosovo’s constitutional order, the functioning of its institutions and its judicial system carry particular political and institutional significance. They cannot be considered outside the context of relations between Kosovo and the European Union, the country’s international obligations and the principles governing diplomatic relations.

In this context, the statement by EU Ambassador Dirk Schuebel that the current mandate of the Specialist Chambers must be respected in accordance with international obligations, judicial independence and the rule of law deserves broader legal and political examination.

The issue is not limited to compliance with the mandate of a judicial institution. It raises a more fundamental question: how should Kosovo’s international obligations be reconciled with its constitutional sovereignty, the powers of its democratic institutions and the requirement for equal justice?

At the same time, the debate surrounding the Specialist Chambers cannot be separated from Kosovo’s broader historical context. Crimes committed during the war, systematic violence against the Albanian population, the withdrawal of Serbian forces, post-war developments, political killings and unresolved cases constitute inseparable elements of the same fundamental issue: the right of victims to justice and the obligation of institutions to establish accountability.

Therefore, this analysis does not seek to challenge the principle of individual criminal responsibility, nor does it advocate immunity for any individual or particular category of persons. Rather, it seeks to examine whether international justice standards are being applied equally and whether accountability for crimes committed in Kosovo is being addressed in its full historical and legal context.

I. THE EU AMBASSADOR’S STATEMENT, KOSOVO’S SOVEREIGNTY AND THE PRINCIPLE OF NON-INTERFERENCE IN INTERNAL AFFAIRS

The statement by European Union Ambassador Dirk Schuebel that the current mandate of the Kosovo Specialist Chambers must be respected in accordance with international obligations, judicial independence and the rule of law represents an important official position of the EU concerning institutional and legal developments in Kosovo.¹

From a diplomatic perspective, the expression of such positions forms part of the functions of diplomatic representatives and the relations between the European Union and Kosovo’s institutions. Nevertheless, when diplomatic statements directly concern matters that are the subject of constitutional and parliamentary debate, the boundary between diplomatic communication and respect for the receiving state’s decision-making autonomy must be carefully examined.

The Republic of Kosovo is an independent and sovereign state, possessing its own constitutional order, democratic institutions and powers defined by its Constitution. Relations with the European Union and obligations arising from international agreements do not deprive Kosovo of its institutional sovereignty.

In this regard, the 1961 Vienna Convention on Diplomatic Relations, in Article 41, stipulates that persons enjoying diplomatic privileges and immunities have a duty to respect the laws and regulations of the receiving state and not to interfere in its internal affairs.²

This principle constitutes a fundamental element of diplomatic law and ethics. It requires relations between states to be conducted on the basis of mutual respect, sovereign equality and non-interference in matters falling within the competence of another state’s institutions.

However, a distinction must be made between expressing a diplomatic position and legally prohibited interference in internal affairs. Not every public statement by an ambassador constitutes a violation of Article 41. The legal assessment depends on the content, context and manner in which influence is exercised.

In the present case, the issue deserving consideration is whether the Ambassador’s expressed position, beyond recalling international obligations, risks being perceived as establishing in advance the limits of legislative and constitutional debate in Kosovo.

1. Constitutional Sovereignty and the Powers of the Assembly

The Constitution of the Republic of Kosovo establishes the separation of powers, the functioning of democratic institutions and the powers of the Assembly as the country’s highest legislative body.

Within this framework, the Assembly has the right to consider, propose and adopt legislative amendments within the limits of the Constitution and Kosovo’s international obligations.

This right does not constitute authorisation to interfere with judicial decision-making, nor does it permit legislation to be amended for the purpose of influencing the outcome of a specific criminal proceeding. Nevertheless, it includes the right to engage in democratic debate concerning the institutional architecture, jurisdiction, powers and functioning of judicial institutions.

In this context, the initiative to amend Law No. 05/L-053 on the Specialist Chambers and Specialist Prosecutor’s Office must be examined in accordance with the Constitution, Constitutional Amendment No. 24 and the relevant international agreements.³

Consequently, neither the adoption of a legislative initiative can automatically be considered lawful merely because it has been undertaken by the Assembly, nor can its opposition by an international institution replace constitutional review.

2. International Obligations and the Partnership with the European Union

Kosovo is obliged to respect the international agreements and commitments it has undertaken.

This obligation forms part of the state’s international credibility and its relations with strategic partners.

Nevertheless, international partnership should not be interpreted as a relinquishment of the right to parliamentary debate, constitutional oversight and democratic scrutiny of institutions.

Compliance with international obligations and the exercise of constitutional sovereignty must operate in a complementary manner.

International cooperation should be based on mutual respect, rather than creating the perception that the institutions of a sovereign state lack the space to debate their own constitutional and legal affairs.

This is the standard that should also characterise relations between Kosovo and the European Union.

II. THE PRINCIPLE OF UNIVERSALITY OF JUSTICE: JUSTICE MUST BE IMPARTIAL AND NON-SELECTIVE

International justice is founded upon universal principles, among which equality before the law, individual criminal responsibility, the presumption of innocence, the right to a fair trial and the prohibition of discrimination are of fundamental importance.

No individual may be exempted from criminal responsibility because of their political or military position or national affiliation. At the same time, no person may be considered responsible solely because of their membership in an organisation, army or political group.

These principles are fundamental to the legitimacy of every judicial proceeding.

The European Convention on Human Rights, in Article 6, guarantees the right to a fair trial, while Article 14 prohibits discrimination in the enjoyment of the rights and freedoms guaranteed by the Convention.⁴

1. Individual Responsibility, Not Collective Responsibility

One of the greatest risks in the legal treatment of armed conflicts is the transformation of individual criminal responsibility into collective responsibility.

The Kosovo Liberation Army (KLA) was an armed organisation that emerged in the context of repression, state violence and the struggle for Kosovo’s liberation.

The historical assessment of the KLA’s struggle, its liberation character and the right of the people of Kosovo to freedom and self-determination cannot be replaced by the criminal assessment of specific acts committed by individuals.

A judicial proceeding may establish the criminal responsibility of accused persons, but it cannot transform an entire people, a liberation struggle or all members of an organisation into subjects of collective responsibility.

This distinction is particularly important for preserving legal accuracy and historical truth.

2. The Specialist Chambers and the Limits of Their Jurisdiction

The Kosovo Specialist Chambers were established in 2015 on the basis of Constitutional Amendment No. 24 and Law No. 05/L-053.

Their establishment was linked to Kosovo’s international obligations and to the Parliamentary Assembly of the Council of Europe’s report, Doc. 12462, issued in 2011.³

The jurisdiction of these Chambers is defined by law and relates to specific persons, offences and periods of time.

An important distinction must therefore be made: the fact that the Specialist Chambers have jurisdiction over certain matters concerning allegations of crimes committed by KLA members does not mean that they constitute an institution with general jurisdiction over all crimes committed in Kosovo.

They were not established to prosecute every person responsible for the war in Kosovo, nor to replace all other mechanisms of international justice.

This makes the question of how responsibility for crimes committed by Serbian forces and for crimes committed after the end of the war is addressed even more important.

3. Crimes Committed by Serbian Forces and the Responsibility of Senior Officials

The documentation of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia demonstrates that a coordinated campaign of violence, expulsions and crimes against the Albanian civilian population of Kosovo took place during 1999.

In the case of Prosecutor v. Šainović et al., on 23 January 2014, the Appeals Chamber of the Hague Tribunal upheld the convictions of four senior Serbian political, military and police officials for crimes committed in Kosovo.⁵

This judgment is particularly significant because it establishes the criminal responsibility of individuals from the highest levels of Serbian state structures for crimes committed against the Albanian population.

Therefore, the treatment of war crimes in Kosovo cannot be limited exclusively to examining allegations against members of the KLA.

Justice must also encompass the responsibility of political, military and police structures that organised, ordered, facilitated or failed to prevent crimes against civilians.

4. The Problem of Selective Justice

Concerns regarding selective justice must be examined in relation to the scale of crimes, the number of victims, institutional responsibility and the concrete results of investigations and prosecutions.

It would be inaccurate to interpret every difference in jurisdiction or in the number of judicial proceedings automatically as discrimination. Nevertheless, the existence of different jurisdictional limits does not eliminate the obligation of other institutions to investigate crimes that fall outside the jurisdiction of a particular court.

This is where the essence of the criticism lies: when criminal responsibility for one category of crimes is pursued intensively, while other serious crimes remain unresolved or are not effectively prosecuted, a serious problem of public confidence in the justice system emerges.

For victims and their families, justice cannot be a matter of political interests, ethnic affiliation or institutional priorities.

Justice cannot operate according to two different standards. It must be the same for Albanian, Serbian, Roma and all other victims, and criminal responsibility must be established on the basis of evidence and law.

III. THE KUMANOVO AGREEMENT, THE WITHDRAWAL OF SERBIAN FORCES AND ACCOUNTABILITY FOR POST-WAR CRIMES

The Military Technical Agreement of Kumanovo, signed on 9 June 1999 between representatives of NATO and the authorities of the Federal Republic of Yugoslavia and Serbia, constitutes one of the fundamental documents marking the end of the war in Kosovo.

The Agreement established the withdrawal of all Federal Republic of Yugoslavia forces from the territory of Kosovo, the cessation of hostilities and the deployment of an international security presence.⁶

The withdrawal was carried out in phases and was completed on 20 June 1999, according to the report of the United Nations Secretary-General.⁷

1. Obligations Established by the Kumanovo Agreement

The Agreement established the obligation to withdraw all Yugoslav military and police forces from Kosovo.

It also provided KFOR with the authority and capacity to undertake the necessary measures to establish and maintain a secure environment for all the people of Kosovo.

This provision was particularly important because security was not supposed to be limited merely to the cessation of hostilities. It was also intended to include the protection of the civilian population, the prevention of violence and the guarantee of freedom of movement.

2. Resolution 1244 and International Responsibility

United Nations Security Council Resolution 1244, adopted on 10 June 1999, established the international framework for the deployment of an international civil presence and an international security presence in Kosovo.⁸

On the basis of this resolution, KFOR and the United Nations Interim Administration Mission in Kosovo (UNMIK) were established.

KFOR assumed responsibility for establishing a secure environment, while UNMIK was responsible for civil administration and the development of provisional institutions.

In this context, international responsibility for Kosovo’s security was of exceptional importance.

Following the withdrawal of Serbian forces, Kosovo faced a new reality: weak institutions, the absence of consolidated security mechanisms, mass population displacement and continuing inter-ethnic and political tensions.

3. The Obligation to Protect All Citizens

The protection of the civilian population was a fundamental obligation of the international presence.

This included the protection of Albanians, Serbs, Roma and all other communities.

Crimes committed against members of any community required investigation and accountability.

Nevertheless, this obligation must also be examined in relation to crimes committed against Albanians after the end of the war, including political killings, abductions and attacks against former KLA members.

International responsibility did not end with the departure of Serbian forces. It continued for as long as international institutions retained authority and responsibility for Kosovo’s security and administration.

The end of the war did not bring the obligation to deliver justice to an end. On the contrary, it created a new obligation: to ensure that no citizen became a victim of violence, retaliation, political elimination or the activities of illegal structures.

IV. COVERT STRUCTURES OF SERBIAN INTELLIGENCE SERVICES AFTER THE WITHDRAWAL FROM KOSOVO – INTELLIGENCE NETWORKS, INFILTRATION AND THE CONTINUATION OF COVERT ACTIVITIES

One dimension that frequently receives insufficient attention in analyses of post-war Kosovo is the continuation of Serbian intelligence activities following the withdrawal of regular military and police forces in June 1999.

The withdrawal of uniformed forces did not necessarily mean the termination of all intelligence networks, operational contacts and mechanisms of influence that had been established during previous years.

To understand this dimension, it is necessary to examine the structure of the Serbian security apparatus and its activities in Kosovo before, during and after the war.

1. The Serbian Intelligence and Security Apparatus

During the years of conflict, various security structures of the Federal Republic of Yugoslavia and Serbia operated in Kosovo.

The principal institutions included:

The Serbian State Security Service, known as SDB/RDB, operating within the Ministry of Internal Affairs.
The military counterintelligence service of the Yugoslav Army.
Military intelligence structures.
Police units and other security mechanisms that had operated in Kosovo.
The Human Rights Watch report Under Orders: War Crimes in Kosovo, published on 26 October 2001, describes the structure of the Serbian security apparatus, the organisation of the Ministry of Internal Affairs and the network of the State Security Service in Kosovo.⁹

The report refers to regional service centres in Pristina, Prizren and Gjilan, as well as the network of operatives and informants established before and during the war.

This is important for understanding that the Serbian security apparatus did not operate solely through uniformed units, but also through intelligence structures and local contacts.

2. Residual Covert Structures – The Phenomenon Known as “Spavači”

In intelligence terminology, the Serbian term “spavači” refers to agents or covert elements that remain inactive for certain periods, while the expression “spavaća pozadina” refers to covert support networks.

In the context of post-war Kosovo, this phenomenon should be examined in relation to Serbian intelligence structures, local networks and individuals who continued to appear in international documentation after the withdrawal of regular forces.

Concrete evidence concerning this issue can be found in the International Crisis Group report Violence in Kosovo: Who’s Killing Whom?, dated 2 November 1999.¹⁰

According to this report, slightly more than one month after the withdrawal of Serbian forces, KFOR had expelled six Serbian nationals identified as members of Belgrade’s intelligence services, who were in possession of signalling equipment.

The report also addresses concerns regarding the infiltration of Serbian intelligence elements into northern Kosovo, the collection of information concerning NATO’s presence and activities that could influence the destabilisation of the security situation.

These findings are particularly significant because they demonstrate that, even after the withdrawal of regular forces, activities linked to Belgrade’s intelligence services remained a concrete concern for international security mechanisms.

3. Intelligence Gathering and the Preservation of Influence in Kosovo

One of the important dimensions of intelligence activity was the preservation of knowledge concerning political, institutional and security developments in Kosovo.

International reports from the period document the existence of Serbian intelligence networks and concerns regarding the continuation of their influence.

In this context, particular importance was attached to:

Information concerning political and institutional developments.
Monitoring changes within security structures.
Following developments involving former KLA structures.
Gathering information concerning NATO’s presence and activities.
Maintaining previous contacts and local connections on the ground.
These elements should be analysed within the framework of Belgrade’s efforts to preserve its political and intelligence influence over developments in Kosovo after 1999.

4. Local Networks and the Continuity of Intelligence Structures

The Human Rights Watch report demonstrates that the Serbian State Security Service had used an extensive network of informants and organised its activities through regional centres.

This documentation is important because it identifies an intelligence system that did not depend exclusively on the physical presence of official service personnel.

During the post-war period, the continuation of previous contacts, local connections and the influence of Serbian security structures constituted important issues for Kosovo’s stability.

Particular attention should also be given to northern Kosovo, especially Mitrovica and the surrounding municipalities, where political and security developments after 1999 were characterised by continuing tensions and considerable influence from Belgrade.

5. Infiltration and Influence on the Security Situation

The November 1999 International Crisis Group report documents the concerns of international mechanisms regarding the infiltration of elements linked to Serbian services and activities that could affect Kosovo’s security.

These developments must be analysed within the broader context of the post-war security situation.

At a time when local institutions had not yet developed consolidated capacities and KFOR and UNMIK maintained primary responsibility for security and administration, the activities of covert intelligence networks represented a serious institutional challenge.

This issue also assumes significance in relation to Serbia’s efforts to preserve its influence over political and security developments, particularly in areas where parallel structures and direct links with Belgrade’s institutions continued to exist.

6. Opening the Archives and Establishing the Activities of Serbian Intelligence Services

One of the most important issues in establishing the truth about the past is access to the archives of Serbian intelligence services.

Documentation belonging to intelligence and military counterintelligence services could be particularly important in understanding the organisation, activities and continuity of security structures in Kosovo.

For this reason, opening the relevant archives and ensuring international cooperation in obtaining historical documentation should form part of efforts to establish the truth about the past.

This is not merely a matter of Kosovo’s historical interest. It is an issue of justice, transparency and international accountability.

The withdrawal of regular Serbian forces from Kosovo in June 1999 must not be confused with the termination of every form of intelligence activity and influence exercised by Belgrade’s security structures. International documentation demonstrates that such activities remained a concrete concern even after the establishment of the international presence.

V. VIOLENCE, INSECURITY AND ACCOUNTABILITY AFTER THE END OF THE WAR

The end of the war in June 1999 did not mark the end of violence in Kosovo.

On the contrary, the immediate post-war period was characterised by a serious security situation involving killings, abductions, population displacement, attacks on property and continuing political and inter-ethnic tensions.

This period requires particular analysis because responsibility for security and public order rested with international mechanisms.

1. Violence Following KFOR’s Deployment

The Human Rights Watch report Under Orders: War Crimes in Kosovo documents a considerable number of abuses and crimes committed after 12 June 1999.

The report addresses killings, abductions, torture, expulsions and violence against non-Albanian communities. It also documents violence against Albanians accused of collaborating with Serbian authorities and attacks of a political nature.¹¹

These findings demonstrate the complexity of the post-war security situation.

Nevertheless, the analysis of this period should not be limited to only one dimension of violence. It must also encompass the killings of former KLA members, political representatives and other individuals, some of which were suspected of having political motives.

2. The Responsibility of UNMIK and KFOR

Resolution 1244 assigned the international presence significant responsibilities for the security and administration of Kosovo.

Within this framework, KFOR was responsible for establishing a secure environment, while UNMIK was tasked with developing mechanisms for public order, policing and justice.

Nevertheless, reports by international organisations identified considerable difficulties in guaranteeing security, a lack of police capacity and delays in establishing a functioning justice system.

Human Rights Watch assessed that the international community’s slow response to post-war violence contributed to the creation of an atmosphere of impunity.¹²

This issue deserves particular examination because international responsibility for security was not merely political or symbolic; it was directly connected to the mandates of the institutions deployed in Kosovo.

3. The Absence of Justice and Problems with Investigations

One of the most serious problems during the post-war period was the difficulty of identifying and prosecuting those responsible for crimes.

In many cases, investigations failed to produce concrete results, while the victims’ families remained without answers.

The absence of a consolidated justice system, difficulties in gathering evidence, the intimidation of witnesses and insufficient institutional capacities contributed to the continuation of impunity.

This situation affected all communities, but it also had particular consequences for Albanians who became victims of political killings and post-war violence.

4. Historical and Institutional Responsibility

An assessment of the post-war period requires that responsibility for security not be separated from responsibility for justice.

International institutions were not only obliged to prevent violence, but also to establish mechanisms capable of ensuring effective investigations and the punishment of perpetrators.

For this reason, the analysis of this period must also address the question of how effective international mechanisms were in investigating political killings, abductions and other serious crimes.

Peace cannot be measured solely by the absence of armed conflict. It must also be measured by citizens’ security, the functioning of justice and the ability of institutions to protect human life and dignity.

VI. POLITICAL KILLINGS AND THE KILLINGS OF FORMER KLA MEMBERS AFTER THE END OF THE WAR

One of the most sensitive and still unresolved chapters in Kosovo’s post-war history concerns the wave of political killings, assassination attempts, abductions and murders targeting former commanders, soldiers and members of the Kosovo Liberation Army.

Following the end of the war in June 1999, Kosovo entered a complex period of political and institutional transformation. While local institutions were still in the process of consolidation, primary responsibility for security and public order rested with the international presence, within the framework established by United Nations Security Council Resolution 1244.

Nevertheless, the post-war period was characterised by a considerable number of killings, assassination attempts and acts of violence affecting political figures, institutional representatives, former commanders, former KLA members and other individuals involved in Kosovo’s public life.

1. The Scale of Political Violence and the Killings of Former KLA Members

The Human Rights Watch report Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001) documents that the period following the end of the war was characterised by killings of political figures, attacks against former KLA members and assaults targeting individuals involved in Kosovo’s political life.

A specific figure cited in this report, based on reporting by The New York Times, indicates that 23 KLA members were killed between June 1999 and May 2000. This figure provides a documented indication of the scale of violence against former members of the organisation during the first months following the end of the war.¹³

Nevertheless, this does not represent the total number of political killings, nor the total number of all former KLA members killed during the post-war period.

International reports from this period also identify the continuation of attacks against representatives of political parties, former wartime structures and individuals with influence in public life.

The scale of this phenomenon requires a comprehensive historical, institutional and legal examination, including all documented cases and the status of the respective investigations.

2. Political Killings and the Climate of Insecurity

The killings of individuals involved in Kosovo’s political and institutional life created an atmosphere of insecurity and affected the process of democratic consolidation.

Violence against political representatives, activists and former KLA members cannot be separated from the context of the post-war transition, when Kosovo was moving from wartime organisation towards political pluralism and the establishment of democratic institutions.

During this period, killings and assassination attempts targeting individuals with political and institutional influence created an atmosphere of fear and insecurity, undermining citizens’ confidence in law enforcement and justice mechanisms.

Every killing involving suspected political motives should have been treated with the utmost seriousness by the responsible security and judicial mechanisms.

3. The Responsibility of International Mechanisms

During the post-war period, KFOR and UNMIK had internationally defined responsibilities for security, public order and the administration of Kosovo.

Therefore, an assessment of this period cannot be limited solely to identifying crimes and potential perpetrators. It must also include an examination of the effectiveness of international mechanisms in preventing violence, investigating killings and identifying those responsible.

The absence of comprehensive results in a number of cases and the continuation of impunity have left profound consequences for the confidence of victims’ families in justice institutions.

This raises an important issue of institutional responsibility: to what extent were the powers and international mechanisms available at the time actually used to establish the truth about these crimes?

4. The Security Dimension and the Activities of Serbian Structures

In assessing post-war violence, the broader security context must also be taken into account, including international documentation concerning the continuation of Serbian intelligence activities following the withdrawal of regular forces.

International reports from the period identified concrete concerns regarding the presence of elements linked to Belgrade’s intelligence services, their networks of contacts and their efforts to preserve influence over developments in Kosovo.

These findings constitute an important part of the historical and security context in which many post-war crimes occurred.

For this reason, documentation belonging to Serbian intelligence services, security archives and international cooperation in obtaining historical evidence should have particular importance in efforts to establish the truth about unresolved cases.

5. The Right of Families to Truth and Justice

More than two decades later, the families of many victims continue to seek answers concerning the circumstances of the killings, the perpetrators and the motives behind these crimes.

The right to truth is an important component of transitional justice and of the obligation of institutions to investigate serious human rights violations.

The clarification of these cases must not depend on the political, national or institutional affiliation of the victims.

Every unresolved case deserves a professional investigation, while every family has the right to demand justice and institutional accountability.

The history of post-war Kosovo cannot be considered fully documented as long as a considerable number of political killings and killings of former KLA members remain without definitive answers.

Justice for the victims of the war cannot be separated from justice for the victims of the post-war period. Both form part of the same historical, legal and moral responsibility.

CONCLUSIONS

The statement by the Ambassador of the European Union to Kosovo, Dirk Schuebel, concerning respect for the current mandate of the Specialist Chambers must be examined within the framework of the relationship between international obligations, constitutional sovereignty and the principles of justice.

Kosovo is obliged to respect its international commitments and guarantee judicial independence. However, this obligation cannot be interpreted as restricting the right of democratic institutions to engage in constitutional and legal debate within the scope of their powers.

At the same time, no criticism of the Specialist Chambers should turn into a denial of individual criminal responsibility. Responsibility must be established on the basis of evidence, fair trial standards and applicable law.

Nevertheless, justice for Kosovo cannot be understood solely through one judicial proceeding or through only one category of crimes.

It must encompass the entire history of the conflict and its consequences: crimes committed by Serbian forces against the Albanian population, individual responsibility for crimes committed by KLA members, post-war violence, political killings and unresolved cases.

The judgments of the Hague Tribunal against senior Serbian officials for crimes committed in Kosovo demonstrate that criminal responsibility must also extend to the highest levels of state structures whenever the evidence establishes such responsibility.

Likewise, international documentation concerning the activities of Serbian intelligence structures after 1999 and reports of post-war political killings demonstrate the importance of adopting a broader approach to establishing the truth about the past.

In this regard, opening the archives of Serbian intelligence services, investigating unresolved cases and ensuring international cooperation in documenting crimes must form part of the agenda for justice and sustainable reconciliation.

The European Union and international partners have an important role to play in this process. However, their credibility cannot be built solely upon the demand that Kosovo respect its own obligations. It must also rest upon the application of equal standards of justice, the equal treatment of victims and support for efforts to establish the truth about all crimes.

Kosovo is not seeking privileges or immunity for anyone. It is not demanding that crimes committed by KLA members remain uninvestigated. It is demanding that no crime be excluded from the attention of justice and that no victim be treated as less important because of their national or political affiliation.

This is the distinction between genuine justice and justice perceived as selective.

POSITION
WE STAND FOR JUSTICE, BUT NOT FOR SELECTIVE JUSTICE

We stand for the investigation and punishment of every crime, regardless of who committed it. We stand for individual responsibility, not collective guilt. We stand for judicial independence, but also for transparency, accountability and the equal application of international standards.

Justice cannot be demanded exclusively for the victims of one side while crimes committed against other victims remain without answers.

Unconditional respect for international institutions cannot be demanded without simultaneously requiring those institutions to account for their results, limitations and responsibilities.

Sustainable peace cannot be built upon forgetfulness, unequal treatment of victims or the absence of accountability for unresolved crimes.

Justice is neither an instrument of politics nor a tool of diplomatic pressure. It is a universal principle that must be applied without distinction and without double standards.

Kosovo has the right to demand full, impartial and universal justice. This is not a demand directed against the European Union or its international partners. It is a demand for respect for the very legal and democratic values upon which they themselves base their legitimacy.

FOOTNOTES

1. European External Action Service (EEAS), Press Remarks by the EU Ambassador in Kosovo, Dirk Schuebel, at a Joint Press Conference on the European Commission’s 2026 Kosovo Report, 4 November 2026.

2. Vienna Convention on Diplomatic Relations, 18 April 1961, Article 41.

3. Republic of Kosovo, Constitution of the Republic of Kosovo, 2008, Amendment No. 24 and Article 162; Law No. 05/L-053 on the Specialist Chambers and Specialist Prosecutor’s Office, 2015; Parliamentary Assembly of the Council of Europe, Doc. 12462, 7 January 2011.

4. Council of Europe, European Convention on Human Rights, Rome, 4 November 1950, Articles 6 and 14.

5. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), Prosecutor v. Nikola Šainović et al., Case No. IT-05-87-A, Appeals Judgment, 23 January 2014.

6. NATO and the Federal Republic of Yugoslavia, Military Technical Agreement, Kumanovo, 9 June 1999.

7. United Nations Security Council, Report of the Secretary-General on the United Nations Interim Administration Mission in Kosovo, S/1999/779, 12 July 1999.

8. United Nations Security Council, Resolution 1244 (1999), S/RES/1244, 10 June 1999.

9. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, Chapter III, “Forces of the Conflict”.

10. International Crisis Group, Violence in Kosovo: Who’s Killing Whom?, Balkans Report No. 78, 2 November 1999, p. 8.

11. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, Chapter XVII, “Abuses After June 12, 1999”.

12. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, section addressing the international community’s response to post-war violence.

13. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, Chapter XVII, pp. 468–469. Referring to reporting by The New York Times, the report indicates that 23 KLA members were killed between June 1999 and May 2000.

II. BIBLIOGRAPHY

A. Legal and International Documents

1. Republic of Kosovo, Constitution of the Republic of Kosovo, 2008, as amended.

2. Vienna Convention on Diplomatic Relations, 18 April 1961.

3. European Convention on Human Rights, 4 November 1950.

4. Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, 9 December 1948.

5. United Nations Security Council, Resolution 1244 (1999), S/RES/1244, 10 June 1999.

6. NATO and the Federal Republic of Yugoslavia, Military Technical Agreement, Kumanovo, 9 June 1999.

7. Republic of Kosovo, Law No. 05/L-053 on the Specialist Chambers and Specialist Prosecutor’s Office, 2015.

8. Parliamentary Assembly of the Council of Europe, Inhuman Treatment of People and Illicit Trafficking in Human Organs in Kosovo, Doc. 12462, 7 January 2011.

B. Judicial Decisions

1. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), Prosecutor v. Nikola Šainović et al., Case No. IT-05-87-A, Appeals Judgment, 23 January 2014.

2. Kosovo Specialist Chambers, Specialist Prosecutor v. Hashim Thaçi et al., Case No. KSC-BC-2020-06, Trial Judgment, 16 September 2026.

C. International Reports and Studies

1. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001.

2. International Crisis Group, Violence in Kosovo: Who’s Killing Whom?, Balkans Report No. 78, 2 November 1999.

3. International Crisis Group, What Happened to the KLA?, Balkans Report No. 88, 3 March 2000.

4. OSCE/ODIHR, Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, 1999.

5. United Nations Secretary-General, Report on the United Nations Interim Administration Mission in Kosovo, S/1999/779, 12 July 1999.

6. European External Action Service (EEAS), Press Remarks by EU Ambassador Dirk Schuebel on the European Commission’s 2026 Kosovo Report, 4 November 2026.

Prishtina,05.11.2026

Nga mandati i Gjykatës Speciale te domosdoshmëria e drejtësisë universale, të paanshme dhe jo selektive.

PËRMBLEDHJE (ABSTRACT)

Deklarata e ambasadorit të Bashkimit Evropian në Kosovë, Dirk Schuebel, lidhur me respektimin e mandatit aktual të Dhomave të Specializuara të Kosovës, rikthen në vëmendje një çështje me rëndësi të veçantë juridike, kushtetuese dhe politike: raportin ndërmjet detyrimeve ndërkombëtare të Republikës së Kosovës, sovranitetit shtetëror, pavarësisë së gjyqësorit dhe të drejtës së institucioneve demokratike për të ushtruar kompetencat e tyre kushtetuese.

Kjo analizë shqyrton dimensionin diplomatik të deklaratës së ambasadorit, parimet e së drejtës ndërkombëtare, standardet e gjykimit të paanshëm dhe domosdoshmërinë e trajtimit të të gjitha krimeve të luftës dhe të pasluftës pa dallime etnike, politike apo institucionale.

Vëmendje e veçantë i kushtohet Marrëveshjes Ushtarako-Teknike të Kumanovës, tërheqjes së forcave serbe nga Kosova, dokumentacionit ndërkombëtar për vazhdimësinë e veprimtarisë informative serbe pas vitit 1999, si dhe vrasjeve, rrëmbimeve dhe krimeve të pazbardhura të periudhës së pasluftës.

Teza qendrore e këtij punimi është se respektimi i detyrimeve ndërkombëtare dhe kërkesa për drejtësi universale nuk janë objektiva kundërshtues. Përkundrazi, ato duhet të përbëjnë dy shtylla të së njëjtës renditje juridike dhe demokratike. Drejtësia humbet besueshmërinë kur perceptohet ose zbatohet përmes standardeve të pabarabarta, ndërsa paqja e qëndrueshme nuk mund të ndërtohet pa trajtimin e plotë të së kaluarës dhe përgjegjësinë individuale për çdo krim.

Fjalët kyçe: Kosova, sovraniteti, Bashkimi Evropian, Gjykata Speciale, drejtësia ndërkombëtare, drejtësia selektive, UÇK-ja, Marrëveshja e Kumanovës, shërbimet sekrete serbe, krimet e luftës, përgjegjësia ndërkombëtare.

HYRJE

Deklaratat e përfaqësuesve diplomatikë të Bashkimit Evropian për çështje që lidhen me rendin kushtetues, funksionimin e institucioneve dhe sistemin e drejtësisë në Kosovë kanë rëndësi të veçantë politike dhe institucionale. Ato nuk mund të trajtohen jashtë kontekstit të marrëdhënieve ndërmjet Kosovës dhe Bashkimit Evropian, të detyrimeve ndërkombëtare të vendit dhe të parimeve që rregullojnë marrëdhëniet diplomatike.

Në këtë kontekst, deklarata e ambasadorit të BE-së, Dirk Schuebel, se mandati aktual i Dhomave të Specializuara duhet të respektohet në përputhje me detyrimet ndërkombëtare, pavarësinë e gjyqësorit dhe sundimin e ligjit, meriton një shqyrtim më të gjerë juridik dhe politik.

Çështja nuk qëndron vetëm te respektimi i mandatit të një institucioni gjyqësor. Ajo prek një pyetje më themelore: si duhet të harmonizohen detyrimet ndërkombëtare të Kosovës me sovranitetin e saj kushtetues, kompetencat e institucioneve demokratike dhe kërkesën për drejtësi të barabartë?

Në të njëjtën kohë, debati mbi Gjykatën Speciale nuk mund të shkëputet nga konteksti më i gjerë historik i Kosovës. Krimet e kryera gjatë luftës, dhuna sistematike ndaj popullsisë shqiptare, tërheqja e forcave serbe, zhvillimet e pasluftës, vrasjet politike dhe rastet e pazbardhura përbëjnë pjesë të pandashme të së njëjtës çështje: të drejtën e viktimave për drejtësi dhe detyrimin e institucioneve për të vendosur përgjegjësi.

Prandaj, kjo analizë nuk synon të vërë në pikëpyetje parimin e përgjegjësisë penale individuale dhe as të kërkojë imunitet për ndonjë person apo kategori të caktuar. Ajo synon të shqyrtojë nëse standardet e drejtësisë ndërkombëtare po zbatohen në mënyrë të barabartë dhe nëse përgjegjësia për krimet e kryera në Kosovë po trajtohet në tërësinë e saj historike dhe juridike.

I. DEKLARATA E AMBASADORIT TË BE-SË, SOVRANITETI I KOSOVËS DHE PARIMI I MOSNDËRHYRJES NË ÇËSHTJET E BRENDSHME

Deklarata e ambasadorit të Bashkimit Evropian, Dirk Schuebel, se mandati aktual i Dhomave të Specializuara të Kosovës duhet të respektohet në përputhje me detyrimet ndërkombëtare, pavarësinë e gjyqësorit dhe sundimin e ligjit, përfaqëson një qëndrim zyrtar të rëndësishëm të BE-së lidhur me zhvillimet institucionale dhe juridike në Kosovë.¹

Në aspektin diplomatik, shprehja e qëndrimeve të tilla është pjesë e funksionit të përfaqësuesve diplomatikë dhe e marrëdhënieve ndërmjet Bashkimit Evropian dhe institucioneve të Kosovës. Megjithatë, kur deklaratat diplomatike lidhen drejtpërdrejt me çështje që janë objekt i debatit kushtetues dhe parlamentar, është e nevojshme të shqyrtohet me kujdes kufiri ndërmjet komunikimit diplomatik dhe respektimit të autonomisë vendimmarrëse të institucioneve të shtetit pranues.

Republika e Kosovës është shtet i pavarur dhe sovran, me rendin e vet kushtetues, institucionet demokratike dhe kompetencat e përcaktuara me Kushtetutë. Marrëdhëniet me Bashkimin Evropian dhe detyrimet që rrjedhin nga marrëveshjet ndërkombëtare nuk e zhveshin Kosovën nga sovraniteti i saj institucional.

Në këtë drejtim, Konventa e Vjenës për Marrëdhëniet Diplomatike e vitit 1961, në nenin 41, përcakton se personat që gëzojnë privilegje dhe imunitete diplomatike kanë detyrimin të respektojnë ligjet dhe rregulloret e shtetit pranues dhe të mos ndërhyjnë në punët e tij të brendshme.²

Ky parim është pjesë themelore e etikës dhe së drejtës diplomatike. Ai kërkon që marrëdhëniet ndërmjet shteteve të zhvillohen mbi bazën e respektit të ndërsjellë, barazisë sovrane dhe mosndërhyrjes në kompetencat që u takojnë institucioneve të shtetit tjetër.

Megjithatë, duhet bërë dallimi ndërmjet shprehjes së një qëndrimi diplomatik dhe ndërhyrjes juridikisht të ndaluar në punët e brendshme. Jo çdo deklaratë publike e një ambasadori përbën shkelje të nenit 41. Vlerësimi juridik varet nga përmbajtja, konteksti dhe mënyra e ushtrimit të ndikimit.

Në rastin konkret, çështja që meriton shqyrtim është nëse qëndrimi i shprehur nga ambasadori, përtej rikujtimit të detyrimeve ndërkombëtare, rrezikon të perceptohet si përcaktim paraprak i kufijve të debatit legjislativ dhe kushtetues në Kosovë.

1. Sovraniteti kushtetues dhe kompetencat e Kuvendit

Kushtetuta e Republikës së Kosovës përcakton ndarjen e pushteteve, funksionimin e institucioneve demokratike dhe kompetencat e Kuvendit si organi më i lartë ligjvënës i vendit.

Në këtë kuadër, Kuvendi ka të drejtën të shqyrtojë, propozojë dhe miratojë ndryshime ligjore brenda kufijve kushtetues dhe të detyrimeve ndërkombëtare të Kosovës.

Kjo e drejtë nuk përbën autorizim për ndërhyrje në vendimmarrjen gjyqësore dhe as për ndryshimin e ligjit me qëllim të ndikimit në rezultatin e një procesi konkret penal. Megjithatë, ajo përfshin të drejtën për të zhvilluar debat demokratik mbi arkitekturën institucionale, juridiksionin, kompetencat dhe funksionimin e institucioneve të drejtësisë.

Në këtë kontekst, iniciativa për ndryshimin e Ligjit nr. 05/L-053 për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar duhet të shqyrtohet në përputhje me Kushtetutën, Amendamentin nr. 24 dhe marrëveshjet përkatëse ndërkombëtare.³

Prandaj, as miratimi i një nisme ligjore nuk mund të konsiderohet automatikisht i ligjshëm vetëm për shkak se është ndërmarrë nga Kuvendi, as kundërshtimi i saj nga një institucion ndërkombëtar nuk mund të zëvendësojë shqyrtimin kushtetues.

2. Detyrimet ndërkombëtare dhe partneriteti me Bashkimin Evropian

Kosova ka detyrimin të respektojë marrëveshjet dhe zotimet ndërkombëtare që ka marrë përsipër.

Ky detyrim është pjesë e besueshmërisë ndërkombëtare të shtetit dhe e marrëdhënieve të tij me partnerët strategjikë.

Megjithatë, partneriteti ndërkombëtar nuk duhet të interpretohet si heqje dorë nga e drejta për debat parlamentar, kontroll kushtetues dhe shqyrtim demokratik të institucioneve.

Respektimi i detyrimeve ndërkombëtare dhe ushtrimi i sovranitetit kushtetues duhet të funksionojnë në mënyrë plotësuese.

Bashkëpunimi ndërkombëtar duhet të mbështetet në respektin e ndërsjellë, jo në krijimin e perceptimit se institucionet e një shteti sovran nuk kanë hapësirë për të debatuar mbi çështjet e tyre kushtetuese dhe ligjore.

Ky është standardi që duhet të karakterizojë edhe marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe Bashkimit Evropian.

II. PARIMI I UNIVERSALITETIT TË DREJTËSISË: GJYKIMI DUHET TË JETË I PAANSHËM DHE JO SELEKTIV

Drejtësia ndërkombëtare mbështetet në parime universale, ndër të cilat rëndësi themelore kanë barazia para ligjit, përgjegjësia individuale penale, prezumimi i pafajësisë, gjykimi i drejtë dhe ndalimi i diskriminimit.

Asnjë individ nuk mund të përjashtohet nga përgjegjësia penale për shkak të pozitës politike, ushtarake apo përkatësisë kombëtare. Në të njëjtën kohë, askush nuk mund të trajtohet si përgjegjës vetëm për shkak të përkatësisë në një organizatë, ushtri apo grup politik.

Këto parime janë themelore për legjitimitetin e çdo procesi gjyqësor.

Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, në nenin 6, garanton të drejtën për një gjykim të drejtë, ndërsa neni 14 ndalon diskriminimin në gëzimin e të drejtave dhe lirive të garantuara me Konventë.⁴

1. Përgjegjësia individuale dhe jo kolektive

Një prej rreziqeve më të mëdha në trajtimin juridik të konflikteve të armatosura është përgjithësimi i përgjegjësisë individuale në përgjegjësi kolektive.

Ushtria Çlirimtare e Kosovës ishte një organizim i armatosur që u shfaq në kontekstin e represionit, dhunës shtetërore dhe luftës për çlirimin e Kosovës.

Vlerësimi historik i luftës së UÇK-së, karakteri i saj çlirimtar dhe e drejta e popullit të Kosovës për liri e vetëvendosje nuk mund të zëvendësohen me vlerësimin penal të veprimeve konkrete të individëve.

Një proces gjyqësor mund të përcaktojë përgjegjësinë penale të personave të akuzuar, por nuk mund ta shndërrojë një popull, një luftë çlirimtare apo të gjithë pjesëtarët e një organizate në subjekt të përgjegjësisë kolektive.

Ky dallim është veçanërisht i rëndësishëm për ruajtjen e saktësisë juridike dhe të së vërtetës historike.

2. Gjykata Speciale dhe kufijtë e juridiksionit të saj

Dhomat e Specializuara të Kosovës u krijuan në vitin 2015, në bazë të Amendamentit nr. 24 të Kushtetutës dhe Ligjit nr. 05/L-053.

Themelimi i tyre u lidh me detyrimet ndërkombëtare të Kosovës dhe me raportin e Asamblesë Parlamentare të Këshillit të Evropës, Doc. 12462, të vitit 2011.³

Juridiksioni i kësaj gjykate është i përcaktuar me ligj dhe lidhet me persona, vepra dhe periudha të caktuara kohore.

Prandaj, duhet bërë një dallim i rëndësishëm: fakti që Dhomat e Specializuara kanë juridiksion mbi çështje të caktuara që lidhen me pretendimet për krime të pjesëtarëve të UÇK-së nuk do të thotë se ato janë institucion me juridiksion të përgjithshëm për të gjitha krimet e kryera në Kosovë.

Ato nuk janë krijuar për të gjykuar të gjithë përgjegjësit e luftës në Kosovë dhe as për të zëvendësuar të gjitha mekanizmat e tjerë të drejtësisë ndërkombëtare.

Kjo e bën edhe më të rëndësishme pyetjen mbi mënyrën se si trajtohet përgjegjësia për krimet e forcave serbe dhe për krimet e kryera pas përfundimit të luftës.

3. Krimet e forcave serbe dhe përgjegjësia e zyrtarëve të lartë

Dokumentacioni i Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë dëshmon për një fushatë të organizuar të dhunës, dëbimeve dhe krimeve kundër popullsisë civile shqiptare të Kosovës gjatë vitit 1999.

Në çështjen Prokurori kundër Šainović dhe të tjerëve, Dhoma e Apelit e Tribunalit të Hagës, më 23 janar 2014, konfirmoi dënimet ndaj katër zyrtarëve të lartë politikë, ushtarakë dhe policorë serbë për krime të kryera në Kosovë.⁵

Ky aktgjykim ka rëndësi të veçantë sepse vërteton përgjegjësinë penale të individëve nga nivelet e larta të strukturave shtetërore serbe për krimet e kryera kundër popullsisë shqiptare.

Prandaj, trajtimi i krimeve të luftës në Kosovë nuk mund të kufizohet vetëm në shqyrtimin e pretendimeve ndaj pjesëtarëve të UÇK-së.

Drejtësia duhet të përfshijë edhe përgjegjësinë e strukturave politike, ushtarake dhe policore që organizuan, urdhëruan, mundësuan ose nuk parandaluan krimet kundër civilëve.

4. Problemi i drejtësisë selektive

Shqetësimi për drejtësinë selektive duhet të shqyrtohet në raport me përmasat e krimeve, numrin e viktimave, përgjegjësinë institucionale dhe rezultatet konkrete të hetimeve dhe gjykimeve.

Nuk është e saktë që çdo dallim në juridiksion ose në numrin e proceseve gjyqësore të interpretohet automatikisht si diskriminim. Megjithatë, ekzistenca e kufijve të ndryshëm të juridiksionit nuk e eliminon detyrimin e institucioneve të tjera për të hetuar krimet që mbeten jashtë kompetencave të një gjykate të caktuar.

Në këtë pikë qëndron thelbi i kritikës: kur përgjegjësia penale për një kategori krimesh ndiqet në mënyrë intensive, ndërsa krime të tjera të rënda mbeten të pazbardhura ose pa ndjekje efektive, krijohet një problem serioz i besimit në sistemin e drejtësisë.

Për viktimat dhe familjet e tyre, drejtësia nuk mund të jetë çështje e interesave politike, përkatësisë etnike apo prioriteteve institucionale.

Drejtësia nuk mund të ketë dy standarde. Ajo duhet të jetë e njëjtë për viktimën shqiptare, serbe, rome apo për çdo qytetar tjetër, dhe përgjegjësia penale duhet të përcaktohet mbi bazën e provave dhe ligjit.

III. MARRËVESHJA E KUMANOVËS, TËRHEQJA E FORCAVE SERBE DHE PËRGJEGJËSIA PËR KRIMET E PASLUFTËS

Marrëveshja Ushtarako-Teknike e Kumanovës, e nënshkruar më 9 qershor 1999 ndërmjet përfaqësuesve të NATO-s dhe autoriteteve të Republikës Federale të Jugosllavisë dhe Serbisë, përbën një prej dokumenteve themelore të përfundimit të luftës në Kosovë.

Kjo marrëveshje përcaktoi tërheqjen e të gjitha forcave të Republikës Federale të Jugosllavisë nga territori i Kosovës, ndërprerjen e veprimeve armiqësore dhe vendosjen e pranisë ndërkombëtare të sigurisë.⁶

Tërheqja u realizua në faza dhe përfundoi më 20 qershor 1999, sipas raportimit të Sekretarit të Përgjithshëm të Kombeve të Bashkuara.⁷

1. Detyrimet e përcaktuara në Marrëveshjen e Kumanovës

Marrëveshja përcaktonte detyrimin për tërheqjen e plotë të forcave ushtarake dhe policore jugosllave nga Kosova.

Ajo parashikonte gjithashtu që KFOR-i të kishte autoritetin dhe mundësinë e ndërmarrjes së veprimeve të nevojshme për krijimin dhe ruajtjen e një mjedisi të sigurt për të gjithë qytetarët e Kosovës.

Kjo dispozitë kishte rëndësi të veçantë, sepse siguria nuk duhej të kufizohej vetëm në ndalimin e luftimeve, por duhej të përfshinte mbrojtjen e popullsisë civile, parandalimin e dhunës dhe garantimin e lëvizjes së lirë.

2. Rezoluta 1244 dhe përgjegjësia ndërkombëtare

Rezoluta 1244 e Këshillit të Sigurimit të OKB-së, e miratuar më 10 qershor 1999, krijoi bazën ndërkombëtare për vendosjen e pranisë civile dhe të sigurisë në Kosovë.⁸

Në bazë të kësaj rezolute u vendosën KFOR-i dhe administrata ndërkombëtare e UNMIK-ut.

KFOR-i mori përgjegjësi për krijimin e një mjedisi të sigurt, ndërsa UNMIK-u për administrimin civil dhe ndërtimin e institucioneve të përkohshme.

Në këtë kontekst, përgjegjësia ndërkombëtare për sigurinë e Kosovës ishte e një rëndësie të jashtëzakonshme.

Pas tërheqjes së forcave serbe, Kosova u përball me një realitet të ri: institucione të dobëta, mungesë të mekanizmave të konsoliduar të sigurisë, zhvendosje masive të popullsisë dhe tensione të vazhdueshme ndëretnike e politike.

3. Detyrimi për mbrojtjen e të gjithë qytetarëve

Mbrojtja e popullsisë civile ishte një detyrim themelor i pranisë ndërkombëtare.

Kjo përfshinte mbrojtjen e shqiptarëve, serbëve, romëve dhe të gjitha komuniteteve të tjera.

Krimet e kryera ndaj cilitdo komunitet kërkonin hetim dhe përgjegjësi.

Megjithatë, ky detyrim duhet të shqyrtohet edhe në raport me krimet e kryera ndaj shqiptarëve pas përfundimit të luftës, përfshirë vrasjet politike, rrëmbimet dhe sulmet ndaj ish-pjesëtarëve të UÇK-së.

Përgjegjësia ndërkombëtare nuk përfundonte me largimin e forcave serbe. Ajo vazhdonte për aq kohë sa institucionet ndërkombëtare kishin kompetencë dhe përgjegjësi për sigurinë dhe administrimin e Kosovës.

Përfundimi i luftës nuk e përfundoi detyrimin për drejtësi. Përkundrazi, ai krijoi një detyrim të ri: të garantohej që asnjë qytetar të mos bëhej viktimë e dhunës, hakmarrjes, eliminimit politik apo veprimtarisë së strukturave ilegale.

IV. STRUKTURAT E FSHEHTA TË SHËRBIMEVE SEKRETE SERBE PAS TËRHEQJES NGA KOSOVA – RRJETET E INTELIGJENCËS, INFILTRIMI DHE VAZHDIMËSIA E VEPRIMTARISË NË PRAPAVIJË

Një dimension që shpesh nuk merr vëmendjen e nevojshme në analizat mbi Kosovën e pasluftës është vazhdimësia e veprimtarisë së shërbimeve sekrete serbe pas tërheqjes së forcave të rregullta ushtarake dhe policore në qershor 1999.

Tërheqja e forcave të uniformuara nuk nënkuptonte domosdoshmërisht ndërprerjen e të gjitha rrjeteve informative, kontakteve operative dhe mekanizmave të ndikimit që ishin ndërtuar gjatë viteve të mëparshme.

Për ta kuptuar këtë dimension, është e nevojshme të shqyrtohet struktura e aparatit serb të sigurisë dhe veprimtaria e tij në Kosovë para, gjatë dhe pas luftës.

1. Aparati serb i inteligjencës dhe sigurisë

Gjatë viteve të konfliktit, në Kosovë vepronin struktura të ndryshme të sigurisë së Republikës Federale të Jugosllavisë dhe Serbisë.

Ndër institucionet kryesore ishin:

Shërbimi i Sigurimit Shtetëror të Serbisë, i njohur si SDB/RDB, në kuadër të Ministrisë së Punëve të Brendshme.

Shërbimi i kundërzbulimit ushtarak të Ushtrisë Jugosllave.
Strukturat informative ushtarake.
Njësitë e policisë dhe mekanizmat e tjerë të sigurisë që kishin funksionuar në Kosovë.
Raporti i Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, i publikuar më 26 tetor 2001, përshkruan strukturën e aparatit serb të sigurisë, organizimin e Ministrisë së Punëve të Brendshme dhe rrjetin e Shërbimit të Sigurimit Shtetëror në Kosovë.⁹

Dokumentacioni përmend qendrat rajonale të shërbimit në Prishtinë, Prizren dhe Gjilan, si dhe rrjetin e operativëve dhe informatorëve që ishte ndërtuar gjatë periudhës para dhe gjatë luftës.

Kjo është me rëndësi për të kuptuar se aparati i sigurisë serbe nuk funksiononte vetëm përmes njësive të uniformuara, por edhe përmes strukturave informative dhe kontakteve lokale.

2. Strukturat e mbetura në prapavijë – fenomeni i njohur si „spavači“

Në terminologjinë e shërbimeve të inteligjencës, termi serb „spavači“ përdoret për agjentë ose elemente të fshehta që qëndrojnë në gjendje pasive për periudha të caktuara, ndërsa shprehja „spavaća pozadina“ përdoret për rrjete mbështetëse të fshehta.

Në kontekstin e Kosovës së pasluftës, ky fenomen duhet të shqyrtohet në raport me strukturat informative serbe, rrjetet lokale dhe personat që vazhduan të shfaqeshin në dokumentacionin ndërkombëtar edhe pas tërheqjes së forcave të rregullta.

Një dëshmi konkrete për këtë çështje gjendet në raportin e International Crisis Group, Violence in Kosovo: Who’s Killing Whom?, të 2 nëntorit 1999.¹⁰

Sipas këtij raporti, pak më shumë se një muaj pas tërheqjes së forcave serbe, KFOR-i kishte dëbuar gjashtë shtetas serbë të identifikuar si pjesëtarë të shërbimeve informative të Beogradit, të cilët posedonin pajisje sinjalizuese.

Raporti trajton gjithashtu shqetësimet për infiltrimin e elementeve informative serbe në veri të Kosovës, për mbledhjen e informatave mbi praninë e NATO-s dhe për veprimtari që mund të ndikonin në destabilizimin e situatës së sigurisë.

Këto të dhëna kanë rëndësi të veçantë, sepse tregojnë se, edhe pas tërheqjes së forcave të rregullta, aktiviteti i lidhur me shërbimet informative të Beogradit vazhdonte të ishte shqetësim për mekanizmat ndërkombëtarë të sigurisë.

3. Mbledhja e informatave dhe ruajtja e ndikimit në Kosovë

Një prej dimensioneve të rëndësishme të veprimtarisë së shërbimeve informative ishte ruajtja e njohurive mbi zhvillimet politike, institucionale dhe të sigurisë në Kosovë.

Raportet ndërkombëtare të periudhës dokumentojnë ekzistencën e rrjeteve informative serbe dhe shqetësimet për vazhdimësinë e ndikimit të tyre.

Në këtë kontekst, rëndësi të veçantë kanë:

Informacionet mbi zhvillimet politike dhe institucionale.
Vëzhgimi i ndryshimeve në strukturat e sigurisë.
Përcjellja e zhvillimeve në ish-strukturat e UÇK-së.
Informacionet mbi praninë dhe veprimtarinë e NATO-s.
Ruajtja e kontakteve dhe e lidhjeve të mëparshme në terren.
Këto elemente duhet të analizohen në kuadër të përpjekjeve të Beogradit për të ruajtur ndikimin politik dhe informativ mbi zhvillimet në Kosovë pas vitit 1999.

4. Rrjetet lokale dhe vazhdimësia e strukturave informative

Raporti i Human Rights Watch dëshmon se Shërbimi i Sigurimit Shtetëror serb kishte përdorur një rrjet të gjerë informatorësh dhe kishte organizuar veprimtarinë përmes qendrave rajonale.

Ky dokumentacion është me rëndësi sepse evidenton një sistem informativ që nuk varej vetëm nga prania fizike e personelit zyrtar të shërbimit.

Në periudhën e pasluftës, vazhdimësia e kontakteve të mëparshme, lidhjet lokale dhe ndikimi i strukturave të sigurisë serbe përbënin çështje me rëndësi për stabilitetin e Kosovës.

Vëmendje të veçantë meriton edhe veriu i Kosovës, veçanërisht Mitrovica dhe komunat përreth, ku zhvillimet e sigurisë dhe politike pas vitit 1999 u karakterizuan nga tensione të vazhdueshme dhe ndikim i konsiderueshëm i Beogradit.

5. Infiltrimi dhe ndikimi në situatën e sigurisë

Raporti i International Crisis Group i nëntorit 1999 dokumenton shqetësimet e mekanizmave ndërkombëtarë për infiltrimin e elementeve të lidhura me shërbimet serbe dhe për aktivitetet që mund të ndikonin në sigurinë e Kosovës.

Këto zhvillime duhet të analizohen në kontekstin e situatës së përgjithshme pas përfundimit të luftës.

Në një periudhë kur institucionet vendore ende nuk kishin kapacitete të konsoliduara dhe kur KFOR-i e UNMIK-u mbanin përgjegjësinë kryesore për sigurinë dhe administrimin, veprimtaria e rrjeteve të fshehta informative përbënte një sfidë serioze institucionale.

Kjo çështje merr rëndësi edhe në raport me ruajtjen e ndikimit të Serbisë në zhvillimet politike dhe të sigurisë, veçanërisht në zonat ku vazhdonin të ekzistonin struktura paralele dhe lidhje të drejtpërdrejta me institucionet e Beogradit.

6. Hapja e arkivave dhe zbardhja e veprimtarisë së shërbimeve serbe

Një prej çështjeve më të rëndësishme për zbardhjen e së kaluarës është qasja në arkivat e shërbimeve sekrete serbe.

Dokumentacioni i shërbimeve informative dhe i kundërzbulimit ushtarak mund të ketë rëndësi të veçantë për të kuptuar organizimin, veprimtarinë dhe vazhdimësinë e strukturave të sigurisë në Kosovë.

Për këtë arsye, hapja e arkivave përkatëse dhe bashkëpunimi ndërkombëtar në sigurimin e dokumentacionit historik duhet të jenë pjesë e përpjekjeve për zbardhjen e së kaluarës.

Kjo nuk është vetëm çështje e interesit historik të Kosovës. Është çështje e drejtësisë, transparencës dhe përgjegjësisë ndërkombëtare.

Tërheqja e forcave të rregullta serbe nga Kosova në qershor 1999 nuk duhet të ngatërrohet me përfundimin e çdo forme të veprimtarisë informative dhe të ndikimit të strukturave të sigurisë së Beogradit. Dokumentacioni ndërkombëtar dëshmon se kjo veprimtari mbeti një shqetësim konkret edhe pas vendosjes së pranisë ndërkombëtare.

V. DHUNA, PASIGURIA DHE PËRGJEGJËSIA PAS PËRFUNDIMIT TË LUFTËS

Përfundimi i luftës në qershor 1999 nuk shënoi përfundimin e dhunës në Kosovë.

Përkundrazi, periudha e menjëhershme e pasluftës u karakterizua nga një situatë e rëndë sigurie, me vrasje, rrëmbime, zhvendosje të popullsisë, sulme ndaj pronave dhe tensione të vazhdueshme politike e ndëretnike.

Kjo periudhë kërkon një analizë të veçantë, sepse përgjegjësia për sigurinë dhe rendin publik ishte në duart e mekanizmave ndërkombëtarë.

1. Dhuna pas vendosjes së KFOR-it

Raporti i Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, dokumenton një numër të madh abuzimesh dhe krimesh të kryera pas 12 qershorit 1999.

Raporti trajton vrasjet, rrëmbimet, torturat, dëbimet dhe dhunën ndaj komuniteteve joshqiptare, por dokumenton gjithashtu dhunën ndaj shqiptarëve të akuzuar për bashkëpunim me autoritetet serbe dhe sulmet me karakter politik.¹¹

Këto të dhëna tregojnë kompleksitetin e situatës së sigurisë pas luftës.

Megjithatë, analiza e kësaj periudhe nuk duhet të kufizohet vetëm në një dimension të dhunës. Ajo duhet të përfshijë edhe vrasjet e ish-pjesëtarëve të UÇK-së, përfaqësuesve politikë dhe personave të tjerë, të cilat në raste të caktuara kishin karakter të dyshuar politik.

2. Përgjegjësia e UNMIK-ut dhe KFOR-it

Rezoluta 1244 i dha pranisë ndërkombëtare përgjegjësi të rëndësishme për sigurinë dhe administrimin e Kosovës.

Në këtë kuadër, KFOR-i kishte detyrimin për krijimin e një mjedisi të sigurt, ndërsa UNMIK-u duhej të ndërtonte mekanizmat e rendit publik, policisë dhe drejtësisë.

Megjithatë, raportet e organizatave ndërkombëtare kanë evidentuar vështirësi të mëdha në garantimin e sigurisë, mungesë të kapaciteteve policore dhe vonesa në ndërtimin e një sistemi funksional të drejtësisë.

Human Rights Watch ka vlerësuar se reagimi i ngadalshëm i bashkësisë ndërkombëtare ndaj dhunës së pasluftës kontribuoi në krijimin e një klime pandëshkueshmërie.¹²

Kjo është një çështje që meriton shqyrtim të veçantë, sepse përgjegjësia ndërkombëtare për sigurinë nuk ishte thjesht politike apo simbolike, por lidhej drejtpërdrejt me mandatin e institucioneve të vendosura në Kosovë.

3. Mungesa e drejtësisë dhe problemet e hetimeve

Një prej problemeve më serioze të periudhës së pasluftës ishte vështirësia për të identifikuar dhe ndjekur penalisht autorët e krimeve.

Në shumë raste, hetimet nuk arritën të prodhonin rezultate konkrete, ndërsa familjet e viktimave mbetën pa përgjigje.

Mungesa e një sistemi të konsoliduar të drejtësisë, vështirësitë në mbledhjen e provave, frikësimi i dëshmitarëve dhe mungesa e kapaciteteve institucionale ndikuan në vazhdimin e pandëshkueshmërisë.

Kjo gjendje preku të gjitha komunitetet, por kishte pasoja të veçanta edhe për shqiptarët që u bënë viktima të vrasjeve politike dhe të dhunës së pasluftës.

4. Përgjegjësia historike dhe institucionale

Vlerësimi i periudhës së pasluftës kërkon të mos ndahet përgjegjësia për sigurinë nga përgjegjësia për drejtësinë.

Institucionet ndërkombëtare nuk kishin vetëm detyrimin të parandalonin dhunën, por edhe të krijonin mekanizma që mundësonin hetimin efektiv dhe ndëshkimin e autorëve.

Për këtë arsye, analiza e kësaj periudhe duhet të përfshijë edhe pyetjen se sa efektive ishin mekanizmat ndërkombëtarë në hetimin e vrasjeve politike, rrëmbimeve dhe krimeve të tjera të rënda.

Paqja nuk mund të matet vetëm me mungesën e luftimeve. Ajo duhet të matet edhe me sigurinë e qytetarëve, funksionimin e drejtësisë dhe aftësinë e institucioneve për të mbrojtur jetën dhe dinjitetin njerëzor.

VI. VRASJET POLITIKE DHE VRASJET NDAJ ISH-PJESËTARËVE TË UÇK-SË PAS PËRFUNDIMIT TË LUFTËS

Një prej kapitujve më të ndjeshëm dhe ende të pazbardhur të historisë së Kosovës së pasluftës është vala e vrasjeve politike, atentateve, rrëmbimeve dhe vrasjeve ndaj ish-komandantëve, ushtarëve dhe pjesëtarëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës.

Pas përfundimit të luftës në qershor të vitit 1999, Kosova hyri në një periudhë të ndërlikuar të transformimit politik dhe institucional. Përderisa institucionet vendore ishin ende në procesin e konsolidimit, përgjegjësia kryesore për sigurinë dhe rendin publik i takonte pranisë ndërkombëtare, në kuadër të mandatit të përcaktuar me Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit të OKB-së.

Megjithatë, periudha e pasluftës u karakterizua nga një numër i konsiderueshëm vrasjesh, atentatesh dhe aktesh dhune, të cilat prekën personalitete politike, përfaqësues institucionalë, ish-komandantë, ish-pjesëtarë të UÇK-së dhe individë të tjerë të përfshirë në jetën publike.

1. Përmasat e dhunës politike dhe vrasjet e ish-pjesëtarëve të UÇK-së

Raporti i Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo (2001), dokumenton se periudha pas përfundimit të luftës u karakterizua nga vrasje të figurave politike, atentate ndaj ish-pjesëtarëve të UÇK-së dhe sulme ndaj personave të përfshirë në jetën politike të Kosovës.

Një e dhënë konkrete e këtij raporti, e mbështetur në një raportim të gazetës The New York Times, evidenton se 23 pjesëtarë të UÇK-së u vranë ndërmjet qershorit 1999 dhe majit 2000. Kjo shifër paraqet një tregues të dokumentuar të përmasave të dhunës ndaj ish-pjesëtarëve të organizatës gjatë muajve të parë pas përfundimit të luftës.¹³

Megjithatë, kjo nuk përfaqëson numrin e përgjithshëm të vrasjeve politike dhe as totalin e të gjithë ish-pjesëtarëve të UÇK-së të vrarë gjatë periudhës së pasluftës.

Raportet ndërkombëtare të kësaj periudhe evidentojnë gjithashtu vazhdimësinë e sulmeve ndaj përfaqësuesve të partive politike, ish-strukturave të luftës dhe personave me ndikim në jetën publike.

Përmasat e këtij fenomeni kërkojnë një shqyrtim të plotë historik, institucional dhe juridik, duke përfshirë të gjitha rastet e dokumentuara dhe statusin e hetimeve përkatëse.

2. Vrasjet politike dhe klima e pasigurisë

Vrasjet e personave të përfshirë në jetën politike dhe institucionale të Kosovës krijuan një klimë pasigurie dhe ndikuan në procesin e konsolidimit demokratik.

Dhuna ndaj përfaqësuesve politikë, aktivistëve dhe ish-pjesëtarëve të UÇK-së nuk mund të shkëputet nga konteksti i tranzicionit të pasluftës, kur Kosova po kalonte nga organizimi i kohës së luftës drejt pluralizmit politik dhe ndërtimit të institucioneve demokratike.

Në këtë periudhë, vrasjet dhe atentatet ndaj personave me ndikim politik dhe institucional krijuan një klimë frike dhe pasigurie, duke ndikuar në besimin e qytetarëve në mekanizmat e rendit dhe të drejtësisë.

Çdo vrasje me motive të mundshme politike duhej të trajtohej me seriozitetin më të lartë nga mekanizmat përgjegjës të sigurisë dhe drejtësisë.

3. Përgjegjësia e mekanizmave ndërkombëtarë

Në periudhën e pasluftës, KFOR-i dhe UNMIK-u kishin përgjegjësi të përcaktuara ndërkombëtarisht për sigurinë, rendin publik dhe administrimin e Kosovës.

Prandaj, vlerësimi i kësaj periudhe nuk mund të kufizohet vetëm në evidentimin e krimeve dhe të autorëve të mundshëm. Ai duhet të përfshijë edhe efektivitetin e mekanizmave ndërkombëtarë në parandalimin e dhunës, hetimin e vrasjeve dhe identifikimin e përgjegjësve.

Mungesa e rezultateve të plota në një numër rastesh dhe vazhdimi i pandëshkueshmërisë kanë lënë pasoja të thella në besimin e familjeve të viktimave ndaj institucioneve të drejtësisë.

Kjo ngre një çështje të rëndësishme të përgjegjësisë institucionale: sa janë shfrytëzuar realisht kompetencat dhe mekanizmat ndërkombëtarë për zbardhjen e këtyre krimeve?

4. Dimensioni i sigurisë dhe veprimtaria e strukturave serbe

Në vlerësimin e dhunës së pasluftës duhet të merret parasysh edhe konteksti i përgjithshëm i sigurisë, përfshirë dokumentacionin ndërkombëtar mbi vazhdimësinë e veprimtarisë informative të strukturave serbe pas tërheqjes së forcave të rregullta.

Raportet ndërkombëtare të periudhës kanë evidentuar shqetësime konkrete për praninë e elementeve të lidhura me shërbimet informative të Beogradit, rrjetet e tyre të kontakteve dhe përpjekjet për të ruajtur ndikimin në zhvillimet e Kosovës.

Këto të dhëna përbëjnë pjesë të rëndësishme të kontekstit historik dhe të sigurisë në të cilin ndodhën shumë prej krimeve të pasluftës.

Për këtë arsye, dokumentacioni i shërbimeve informative serbe, arkivat e sigurisë dhe bashkëpunimi ndërkombëtar për sigurimin e provave historike duhet të kenë rëndësi të veçantë në përpjekjet për zbardhjen e rasteve të pazgjidhura.

5. E drejta e familjeve për të vërtetën dhe drejtësinë

Pas më shumë se dy dekadash, familjet e shumë viktimave vazhdojnë të kërkojnë përgjigje për rrethanat e vrasjeve, autorët dhe motivet e krimeve.

E drejta për të vërtetën është pjesë e rëndësishme e drejtësisë tranzicionale dhe e detyrimit të institucioneve për të hetuar shkeljet e rënda të të drejtave të njeriut.

Zbardhja e këtyre rasteve nuk duhet të varet nga përkatësia politike, kombëtare apo institucionale e viktimave.

Çdo rast i pazbardhur meriton hetim profesional, ndërsa çdo familje ka të drejtë të kërkojë drejtësi dhe përgjegjësi institucionale.

Historia e Kosovës së pasluftës nuk mund të konsiderohet e dokumentuar plotësisht përderisa një numër i konsiderueshëm i vrasjeve politike dhe i vrasjeve ndaj ish-pjesëtarëve të UÇK-së vazhdon të mbetet pa përgjigje përfundimtare.

Drejtësia për viktimat e luftës nuk mund të ndahet nga drejtësia për viktimat e pasluftës. Të dyja janë pjesë e së njëjtës përgjegjësi historike, juridike dhe morale.

PËRFUNDIME

Deklarata e ambasadorit të Bashkimit Evropian në Kosovë, Dirk Schuebel, për respektimin e mandatit aktual të Dhomave të Specializuara, duhet të shqyrtohet në kuadër të marrëdhënieve ndërmjet detyrimeve ndërkombëtare, sovranitetit kushtetues dhe parimeve të drejtësisë.

Kosova ka detyrimin të respektojë zotimet ndërkombëtare dhe të garantojë pavarësinë e gjyqësorit. Por ky detyrim nuk mund të interpretohet si kufizim i së drejtës së institucioneve demokratike për të zhvilluar debat kushtetues dhe ligjor brenda kompetencave të tyre.

Njëkohësisht, asnjë kritikë ndaj Dhomave të Specializuara nuk duhet të shndërrohet në mohim të përgjegjësisë penale individuale. Përgjegjësia duhet të përcaktohet mbi bazën e provave, standardeve të gjykimit të drejtë dhe ligjit të zbatueshëm.

Megjithatë, drejtësia për Kosovën nuk mund të kuptohet vetëm përmes një procesi gjyqësor apo vetëm përmes një kategorie krimesh.

Ajo duhet të përfshijë të gjithë historinë e konfliktit dhe pasojat e tij: krimet e forcave serbe ndaj popullsisë shqiptare, përgjegjësinë individuale për krimet e pjesëtarëve të UÇK-së, dhunën e pasluftës, vrasjet politike dhe rastet e pazbardhura.

Vendimet e Tribunalit të Hagës ndaj zyrtarëve të lartë serbë për krimet në Kosovë dëshmojnë se përgjegjësia penale duhet të shtrihet edhe në nivelet më të larta të strukturave shtetërore kur provat e mbështesin një përgjegjësi të tillë.

Po kështu, dokumentacioni ndërkombëtar për veprimtarinë e strukturave informative serbe pas vitit 1999 dhe raportimet për vrasjet politike të pasluftës tregojnë rëndësinë e një qasjeje më të gjerë në zbardhjen e së kaluarës.

Në këtë drejtim, hapja e arkivave të shërbimeve sekrete serbe, hetimi i rasteve të pazbardhura dhe bashkëpunimi ndërkombëtar për dokumentimin e krimeve duhet të jenë pjesë e agjendës së drejtësisë dhe të pajtimit të qëndrueshëm.

Bashkimi Evropian dhe partnerët ndërkombëtarë kanë një rol të rëndësishëm në këtë proces. Por besueshmëria e tyre nuk mund të ndërtohet vetëm mbi kërkesën që Kosova të respektojë detyrimet e veta. Ajo duhet të mbështetet edhe në zbatimin e standardeve të njëjta të drejtësisë, në trajtimin e barabartë të viktimave dhe në mbështetjen e përpjekjeve për zbardhjen e të gjitha krimeve.

Kosova nuk kërkon privilegj dhe as imunitet për askënd. Nuk kërkon që krimet e pjesëtarëve të UÇK-së të mos hetohen. Kërkon që asnjë krim të mos mbetet jashtë vëmendjes së drejtësisë dhe asnjë viktimë të mos trajtohet si më pak e rëndësishme për shkak të përkatësisë së saj kombëtare apo politike.

Ky është dallimi ndërmjet drejtësisë së vërtetë dhe drejtësisë së perceptuar si selektive.

NE JEMI PËR DREJTËSI, POR JO PËR DREJTËSI SELEKTIVE

Ne jemi për hetimin dhe ndëshkimin e çdo krimi, pavarësisht se kush e ka kryer atë. Jemi për përgjegjësi individuale, jo për fajësi kolektive. Jemi për pavarësinë e gjyqësorit, por edhe për transparencën, llogaridhënien dhe zbatimin e barabartë të standardeve ndërkombëtare.

Nuk mund të kërkohet drejtësi vetëm për viktimat e njërës palë, ndërsa krimet ndaj viktimave të tjera të mbeten pa përgjigje.

Nuk mund të kërkohet respektim i pakushtëzuar i institucioneve ndërkombëtare, pa kërkuar njëkohësisht që ato të japin llogari për rezultatet, kufijtë dhe përgjegjësitë e tyre.

Nuk mund të ndërtohet paqe e qëndrueshme mbi harresën, mbi trajtimin e pabarabartë të viktimave apo mbi mungesën e përgjegjësisë për krimet e pazbardhura.

Drejtësia nuk është instrument i politikës, as mjet i presionit diplomatik. Ajo është parim universal, i cili duhet të zbatohet pa dallime dhe pa standarde të dyfishta.

Kosova ka të drejtë të kërkojë drejtësi të plotë, të paanshme dhe universale. Kjo nuk është kërkesë kundër Bashkimit Evropian apo partnerëve ndërkombëtarë. Është kërkesë për respektimin e atyre vlerave juridike dhe demokratike mbi të cilat ata vetë e ndërtojnë legjitimitetin e tyre.

FUSNOTAT

1. European External Action Service (EEAS), Press Remarks by the EU Ambassador in Kosovo, Dirk Schuebel, at a Joint Press Conference on the European Commission’s 2026 Kosovo Report, 4 November 2026.

2. Konventa e Vjenës për Marrëdhëniet Diplomatike, 18 prill 1961, neni 41.

3. Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, 2008, Amendamenti nr. 24 dhe neni 162; Ligji nr. 05/L-053 për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar, 2015; Asambleja Parlamentare e Këshillit të Evropës, Doc. 12462, 7 janar 2011.

4. Këshilli i Evropës, Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, Romë, 4 nëntor 1950, nenet 6 dhe 14.

5. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), Prosecutor v. Nikola Šainović et al., Case No. IT-05-87-A, Appeals Judgment, 23 January 2014.

6. NATO dhe Republika Federale e Jugosllavisë, Military Technical Agreement, Kumanovë, 9 qershor 1999.

7. United Nations Security Council, Report of the Secretary-General on the United Nations Interim Administration Mission in Kosovo, S/1999/779, 12 July 1999.

8. United Nations Security Council, Resolution 1244 (1999), S/RES/1244, 10 June 1999.

9. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, Chapter III, “Forces of the Conflict”.

10. International Crisis Group, Violence in Kosovo: Who’s Killing Whom?, Balkans Report No. 78, 2 November 1999, p. 8.

11. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, Chapter XVII, “Abuses After June 12, 1999”.

12. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, pjesa që trajton reagimin e bashkësisë ndërkombëtare ndaj dhunës së pasluftës.

13. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001, Chapter XVII, pp. 468–469. Raporti, duke iu referuar raportimit të gazetës The New York Times, evidenton se 23 pjesëtarë të UÇK-së u vranë ndërmjet qershorit 1999 dhe majit 2000.

II. BIBLIOGRAFIA

A. Dokumente juridike dhe ndërkombëtare

1. Republika e Kosovës, Kushtetuta e Republikës së Kosovës, 2008, me amendamentet përkatëse.

2. Konventa e Vjenës për Marrëdhëniet Diplomatike, 18 prill 1961.

3. Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut, 4 nëntor 1950.

4. Konventa për Parandalimin dhe Dënimin e Krimit të Gjenocidit, 9 dhjetor 1948.

5. United Nations Security Council, Resolution 1244 (1999), S/RES/1244, 10 June 1999.

6. NATO dhe Republika Federale e Jugosllavisë, Military Technical Agreement, Kumanovë, 9 qershor 1999.

7. Republika e Kosovës, Ligji nr. 05/L-053 për Dhomat e Specializuara dhe Zyrën e Prokurorit të Specializuar, 2015.

8. Parliamentary Assembly of the Council of Europe, Inhuman Treatment of People and Illicit Trafficking in Human Organs in Kosovo, Doc. 12462, 7 January 2011.

B. Vendime gjyqësore

1. International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), Prosecutor v. Nikola Šainović et al., Case No. IT-05-87-A, Appeals Judgment, 23 January 2014.

2. Kosovo Specialist Chambers, Specialist Prosecutor v. Hashim Thaçi et al., Case No. KSC-BC-2020-06, Trial Judgment, 16 September 2026.

C. Raporte dhe studime ndërkombëtare

1. Human Rights Watch, Under Orders: War Crimes in Kosovo, 26 October 2001.

2. International Crisis Group, Violence in Kosovo: Who’s Killing Whom?, Balkans Report No. 78, 2 November 1999.

3. International Crisis Group, What Happened to the KLA?, Balkans Report No. 88, 3 March 2000.

4. OSCE/ODIHR, Kosovo/Kosova: As Seen, As Told, 1999.

5. United Nations Secretary-General, Report on the United Nations Interim Administration Mission in Kosovo, S/1999/779, 12 July 1999.

6. European External Action Service (EEAS), Press Remarks by EU Ambassador Dirk Schuebel on the European Commission’s 2026 Kosovo Report, 4 November 2026.

Prishtinë,05.11.2026

 

Qëndrim kritik mbi diskursin politik dhe diplomatik grek ndaj Shqipërisë.

Ka një kufi që diplomacia nuk duhet ta kalojë: kufirin e respektimit të sovranitetit të një shteti tjetër.

Deklaratat e presidentit të Republikës së Greqisë, Konstantinos Tasoulas, me rastin e 28 Tetorit, dhe aktivitetet përkujtimore të organizuara nga përfaqësues të komunitetit grek në Shqipëri, rikthejnë në vëmendje një problem që nuk mund të trajtohet më me indiferencë institucionale.

Problemi nuk është përkujtimi i historisë greke. Problemi është mënyra se si historia interpretohet, emërtohet dhe prezantohet në raport me territorin e një shteti fqinj.

Presidenti grek dhe përgjegjësia e fjalës presidenciale

Presidenti grek Konstantinos Tasoulas, në deklaratën e tij publike të 28 tetorit 2026, foli për «fushatën epike në Epirin e Veriut», duke iu referuar zhvillimeve ushtarake të vitit 1940.

Kjo deklaratë nuk mund të shkëputet nga pesha institucionale e personit që e shqipton.

Kur një president shteti përdor një terminologji historikisht të ngarkuar në raport me territorin e një vendi tjetër, ai duhet të jetë i vetëdijshëm se fjalët e tij nuk mbeten vetëm në kufijtë e një ceremonie kombëtare.

Ato prodhojnë mesazhe politike dhe diplomatike.

Prandaj, zoti Tasoulas duhet ta kuptojë se Shqipëria nuk është vazhdim i ndonjë harte historike greke dhe as territor mbi të cilin mund të projektohen nostalgji politike.

Nëse bëhet fjalë për historinë e vitit 1940, ajo mund dhe duhet të përkujtohet. Por historia e një operacioni ushtarak nuk krijon të drejtë pronësie mbi territorin e një shteti tjetër.

Është koha që institucionet greke të bëjnë një dallim të qartë ndërmjet kujtesës historike dhe diskursit që mund të interpretohet si relativizim i realitetit territorial shqiptar.

Ambasadorja Komini: Diplomacia nuk është vetëm protokoll

Një vëmendje të veçantë meriton edhe ambasadorja e Greqisë në Tiranë, Lambrini Komini, e cila mori pjesë në ceremoninë përkujtimore në Vanovë.

Natyrisht, një ambasador ka të drejtë të marrë pjesë në aktivitete përkujtimore të komunitetit që përfaqëson. Por funksioni diplomatik kërkon më shumë sesa pjesëmarrje protokollare.

Ambasadorja e një shteti në Shqipëri përfaqëson Republikën Helenike në territorin e një shteti sovran shqiptar. Për këtë arsye, çdo aktivitet zyrtar dhe çdo mesazh publik duhet të jetë në përputhje me parimet e respektimit të sovranitetit, integritetit territorial dhe fqinjësisë së mirë.

Pyetja që shtrohet është e thjeshtë:

A është e vetëdijshme ambasadorja Komini për ndjeshmërinë historike dhe politike që mbart përdorimi i terminologjisë «Vorio-Epir» në Shqipëri?

A e konsideron diplomacia greke të nevojshme të bëjë një dallim të qartë ndërmjet përkujtimit të ushtarëve të rënë dhe çdo interpretimi që mund të ushqejë narrativa territoriale?

Nëse po, këtë duhet ta bëjë të qartë përmes qëndrimeve institucionale.

Diplomacia nuk mund të kërkojë mirëkuptim nga pala shqiptare, ndërkohë që lë hapësirë për paqartësi në çështje kaq të ndjeshme.

Shqipëria nuk është terren për projekte historike

Duhet të rikujtojmë një të vërtetë themelore: territoret shqiptare nuk janë territore me status të diskutueshëm.

Emërtimi «Vorio-Epir», në përdorimin politik dhe nacionalist grek, nuk mund të shërbejë si alternativë ndaj emërtimit dhe përkatësisë shtetërore të territoreve që ndodhen brenda kufijve të Republikës së Shqipërisë.

Kufijtë e Shqipërisë nuk përcaktohen nga nostalgjitë e qarqeve politike, nga hartat e vjetra apo nga interpretimet selektive të historisë.

Ato janë realitet juridik ndërkombëtar.

Prandaj, çdo përpjekje për të relativizuar këtë realitet, qoftë përmes deklaratave, simboleve apo terminologjisë politike, duhet të marrë përgjigje të qartë diplomatike.

Dy standarde që nuk mund të pranohen

Është paradoksale që në marrëdhëniet shqiptaro-greke të flitet vazhdimisht për respektimin e të drejtave të minoritetit grek, ndërkohë që çështja e respektimit të plotë të sovranitetit shqiptar nuk duhet të lihet në hije.

Shqipëria duhet t’i garantojë komunitetit grek të gjitha të drejtat kombëtare, kulturore, gjuhësore dhe arsimore.

Por askush nuk duhet ta ngatërrojë mbrojtjen e minoritetit me pretendimet territoriale.

Minoriteti grek nuk është problem për Shqipërinë. Ai është pjesë e realitetit shoqëror dhe kulturor të vendit.

Problemi fillon kur çështjet e identitetit përdoren për të ushqyer narrativa që tejkalojnë të drejtat e minoritetit dhe prekin përkatësinë territoriale të shtetit shqiptar.

Dhe pikërisht këtu diplomacia greke duhet të tregojë përgjegjësi.

Një pyetje edhe për Tiranën zyrtare

Por përgjegjësia nuk përfundon në Athinë.

Ku është reagimi i institucioneve shqiptare?

A do të vazhdojë diplomacia shqiptare të kënaqet me formulat standarde të miqësisë, ndërkohë që deklarata të tilla kalojnë pa një sqarim të nevojshëm?

Ministria për Evropën dhe Punët e Jashtme duhet ta trajtojë këtë çështje me seriozitet institucional.

Nuk kërkohet konflikt diplomatik. Kërkohet qartësi.

Një notë diplomatike për sqarimin e terminologjisë dhe konfirmimin e respektimit të integritetit territorial të Shqipërisë do të ishte një veprim i arsyeshëm dhe në përputhje me rëndësinë e çështjes.

Shteti shqiptar nuk duhet të jetë agresiv, por as pasiv përballë çështjeve që lidhen me dinjitetin dhe sovranitetin e tij.

Përfundim: Miqësia po, paternalizmi dhe ekuivokët territorialë jo!

Greqia është fqinji ynë dhe një partner në NATO. Shqipëria synon integrimin evropian dhe marrëdhënie të qëndrueshme me Athinën.

Por partneriteti nuk nënkupton heshtje. Fqinjësia e mirë nuk nënkupton tolerim të paqartësive. Dhe miqësia nuk mund të ndërtohet mbi standarde të ndryshme respektimi.

Presidenti grek duhet të kuptojë peshën e fjalëve të tij. Ambasadorja greke duhet ta kuptojë përgjegjësinë e funksionit që ushtron në Tiranë. Ndërsa institucionet shqiptare duhet të kuptojnë se sovraniteti nuk mbrohet vetëm në dokumente, por edhe në qëndrime konkrete diplomatike.

Shqipëria nuk ka nevojë për lejen e askujt për të qenë zot në territorin e vet.

Greqia le ta nderojë historinë e saj. Komuniteti grek le ta ruajë identitetin e vet. Por askush të mos e ngatërrojë të drejtën për të përkujtuar historinë me të drejtën për të relativizuar kufijtë e një shteti sovran.

Një shekull i ri, marrëdhënie të reja dhe një parim i panegociueshëm: Shqipëria nuk është «Vorio-Epir». Shqipëria është Shqipëri!

Dhe këtë duhet ta kuptojnë njësoj në Athinë, në Tiranë dhe kudo ku historia përdoret si argument politik.

Prishtinë,31.10.2026

 

Abaz Kupi (1892 – 1976)

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 1 Nëntor 2026

 

Gazeta prestigjioze britanike “The Times” botoi, më 16 janar 1976, në faqen 16, një shkrim nekrologjik kushtuar kolonel Abaz Kupit, një prej figurave të njohura të rezistencës shqiptare gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe një prej përfaqësuesve të lëvizjes mbretërore. I shkruar nga Julian Amery, politikan britanik dhe njohës i drejtpërdrejtë i rezistencës shqiptare gjatë luftës, artikulli sjell një portret të veçantë të këtij personaliteti : nga fëmijëria në Krujë dhe përplasjet e hershme me autoritetet osmane, te marrëdhëniet me Ahmet Zogun, qëndresa ndaj pushtimit italian dhe gjerman, si dhe largimi nga Shqipëria në fund të luftës. Përtej dimensionit biografik, dëshmia e Amery-t merr një vlerë të veçantë edhe për shkak të përvojës së tij personale, pasi ai kishte qenë dëshmitar i disa prej veprimeve të Abaz Kupit kundër forcave gjermane. Aurenc Bebja e sjell këtë dokument të shtypit britanik për lexuesin shqiptar, përmes blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”.

 

Kolonel Abaz Kupi

Burimi : The Times, e premte, 16 janar 1976, faqe n°16.

Shkruan Julian Amery :

 

Kolonel Abaz Kupi, udhëheqësi i lëvizjes së rezistencës mbretërore në Shqipëri gjatë luftës, ndërroi jetë javën e kaluar në Nju-Jork, në mesin e të tetëdhjetave.

 

Kolonel Abaz Kupi nuk dinte as të lexonte, as të shkruante; madje, emrin e vet mezi arrinte ta nënshkruante. Megjithatë, ai kishte një trup të imët dhe ngjante në mënyrë të habitshme me Napoleonin e Parë. Ashtu siç ndodh ndonjëherë me njerëzit me vullnet të hekurt, zëri dhe mënyra e tij e të sjellurit ishin jashtëzakonisht të buta. Ashtu si Skënderbeu, ai kishte lindur në Krujë, ku i ati kishte qenë një prej figurave më të shquara të bashkësisë bektashiane.

 

Kur Abaz Kupi ishte ende në fillim të adoleshencës, kryengritësit nacionalistë pushtuan kalanë e Krujës, duke ua marrë turqve, dhe ngritën flamurin e Skënderbeut. Ai u përpoq t’u bashkohej, por i thanë se ishte tepër i ri për të luftuar dhe e kthyen në shtëpi. Disa ditë më vonë, turqit e ripushtuan qytetin dhe një ushtar u dërgua për të ulur flamurin që kishte shkaktuar aq shumë zemërim. Abazi i ri rrëmbeu pushkën e të atit, e qëlloi ushtarin për vdekje dhe u arratis drejt maleve.

 

Kështu nisi karriera e Abaz Kupit, gjatë së cilës ai u bë herë kaçak, herë oficer, në varësi të luhatjeve të politikës shqiptare pas Luftës së Parë Botërore. Në vitin 1922, ai u ngrit kundër Zogut.

 

Por Zogu mësoi ta respektonte një kundërshtar të vendosur dhe, me shpresën se “gjuetari i paligjshëm mund të kthehej në rojtar të gjahut”, i ofroi komandën e xhandarmërisë së Krujës. Abazi e pranoi ofertën dhe, që nga ai çast, u bë një nga bashkëpunëtorët më të përkushtuar të Mbretit, ndonëse e sundonte Krujën pothuajse si një zotërim të pavarur.

 

Kur Musolini pushtoi Shqipërinë në vitin 1939, Abaz Kupi u ngarkua me mbrojtjen e Durrësit. Megjithëse ishte jashtëzakonisht i pafavorizuar për nga numri i forcave, ai u bëri ballë pushtuesve italianë për 36 orë, duke mbuluar tërheqjen e Mbretit drejt Greqisë.

 

Ky veprim trimëror e shndërroi në një hero kombëtar për shqiptarët. Kur, në vitin 1940, qeveria britanike vendosi të nxiste një kryengritje shqiptare kundër italianëve, ai ishte ndër emigrantët politikë më të shquar që iu bashkuan kësaj lëvizjeje.

 

Kur gjermanët sulmuan Jugosllavinë në prill të vitit 1941, Abaz Kupi dhe udhëheqës të tjerë shqiptarë, të shoqëruar nga kolonel Oakley Hill, ish-instruktor i xhandarmërisë shqiptare, hynë në Shqipëri për të ngritur në kryengritje fiset. Fillimisht, ata gjetën mbështetje të konsiderueshme, por kjo mbështetje u shua me shembjen e ushtrive jugosllave. Abaz Kupi u kthye edhe një herë në kaçak, por, përmes një vargu sulmesh të guximshme dhe një diplomacie këmbëngulëse, arriti brenda një kohe të shkurtër të krijonte një lëvizje të fuqishme rezistence në malet në veri të Tiranës. Më vonë, kjo lëvizje u përforcua më tej nga një mision ushtarak britanik, i drejtuar nga kolonel Bill Maclean.

 

Përpara kapitullimit të Italisë, Abaz Kupi kishte krijuar një aleancë të brishtë me lëvizjen komuniste të rezistencës, të udhëhequr nga Enver Hoxha, udhëheqësi i atëhershëm i Shqipërisë. Por, pas disfatës së Italisë, konflikti mes tyre nisi gjithnjë e më shumë të mbizotëronte mbi luftën e përbashkët kundër armikut. Lufta civile që pasoi nuk ishte fort e ndryshme nga përplasja mes Titos dhe Mihailoviçit. Megjithatë, kjo nuk e pengoi Abaz Kupin të ndërmerrte një sërë veprimesh të guximshme kundër gjermanëve, disa prej të cilave i kam dëshmuar vetë.

 

Komanda e Lartë britanike në Itali i mbështeti për disa muaj si komunistët, ashtu edhe Abaz Kupin. Megjithatë, në vitin 1944, pavarësisht angazhimeve të marra ndaj Abaz Kupit dhe aleatëve të tij, britanikët vendosën ta kufizonin mbështetjen vetëm te komunistët. Ky vendim u mor pjesërisht sepse komunistët dukej se përbënin më të fuqishmen nga dy lëvizjet e rezistencës dhe pjesërisht për shkak të angazhimeve që Britania kishte marrë ndaj partizanëve jugosllavë të Titos.

 

Për rrjedhojë, misionet ushtarake britanike pranë Abaz Kupit dhe aleatëve të tij u tërhoqën, dhe dukej sikur ai do të braktisej në mëshirë të fatit. Megjithatë, zoti Harold Macmillan dhe gjenerali “Jumbo” Wilson u bindën se Britania kishte një detyrim moral për ta shpëtuar. Por, përpara se të organizohej operacioni i shpëtimit, Abaz Kupi arriti të siguronte vetë arratisjen e tij me një varkë të hapur, së bashku me një grusht mbështetësish dhe dy prej djemve të tij.

 

Pas luftës, ai qëndroi për njëfarë kohe pranë Mbretit Zog, përpara se të tërhiqej përfundimisht në shtëpinë e të birit në Nju-Jork. Dalja e tij e fundit publike ishte në dasmën e Mbretit Leka, në Madrid, shtatorin e kaluar.

 

Besohet se e veja e Abas Kupit dhe një djalë i tretë i tij ende mbahen nën arrest shtëpiak në Shqipëri.

History must be defended with documents, sovereignty through diplomacy, and rights through law.

A Historical, Political, Diplomatic and Legal Analysis of the Statements of the Greek President, the “Northern Epirus” Claims and the Unresolved Albanian-Greek Issues

From the History of Borders to International Responsibility: Protecting Sovereignty, Historical Rights and Documentary Truth

PREFACE

Albanian-Greek relations cannot be built upon the denial of history, the relativisation of the rights of populations, or the one-sided use of the past for political purposes. The two peoples share a long history of coexistence, relations, conflicts and cultural interactions. They have common interests in regional security, European integration and economic development. For precisely this reason, unresolved issues must be addressed responsibly, on the basis of documentation and mutual respect.

The immediate impetus for this analysis was also the statement made by the President of the Republic of Greece, Konstantinos Tasoulas, on 28 October 2026 in Thessaloniki, during the commemoration of the 86th anniversary of Greece’s rejection of the Italian ultimatum of 1940.

In his statement, the Greek president used the expression “the epic of Northern Epirus”, referring to the Greek military campaign of 1940–1941.[1]

It must be clarified from the outset that the use of this expression in a commemorative speech does not, in itself, constitute a legal act or a formal demand to alter the Albanian-Greek border. Nevertheless, when a term with a well-known political and irredentist history is used by the head of the Greek state, it acquires political and diplomatic weight that goes beyond an ordinary commemorative expression.

It is therefore legitimate to request clarification regarding the meaning that Greek institutions attach to this term, particularly given that Albania and Greece are both members of NATO and have undertaken to respect the principles of sovereignty, territorial integrity and good-neighbourly relations.

This analysis does not seek to advance counter-territorial claims or encourage hostility between the two peoples. Its purpose is to examine historical and legal documentation, identify unresolved issues and propose a constructive position for Albanian diplomacy.

I. THE GREEK PRESIDENT’S STATEMENT AND THE PROBLEM OF POLITICAL TERMINOLOGY

President Konstantinos Tasoulas’s statement deserves analysis not only in the context of commemorating the Second World War, but also within the historical context of Albanian-Greek relations.

On 28 October 1940, Fascist Italy attacked Greece, using Albanian territory, which it had occupied on 7 April 1939. The Greek army repelled the Italian offensive and subsequently entered Albanian territory occupied by Italy.

This military campaign constitutes an important chapter in Greek history. The sacrifices of Greek soldiers and civilians during the struggle against fascist aggression deserve to be remembered.

However, there is a distinction between commemorating a military campaign and using a designation that carries territorial implications.

The term “Northern Epirus” is not merely a neutral geographical name. In Greek political history, it has also been used by nationalist circles to articulate claims over territories in southern Albania.

This is precisely where the diplomatic problem arises.

If the Greek president intended only to commemorate the military operations of 1940–1941, it would have been more appropriate to use neutral historical terminology, such as “the Greek campaign on the Albanian front” or “the Greco-Italian War”.

The use of the term “Northern Epirus” requires clarification because it may be interpreted as a continuation of a political tradition that has treated Albanian territory as an area subject to Greek historical claims.

A presidential statement should not automatically be interpreted as official territorial policy. However, neither should it be regarded as insignificant, particularly when it comes from the highest representative institution of the state.

Respect for the sovereignty of a neighbouring state also requires responsibility in the use of historical terminology.

Albania’s government therefore has the right to request diplomatic clarification without turning this issue into a conflict with the Greek people.

II. EPIRUS IN HISTORY: GEOGRAPHY, POLITICAL ENTITIES AND ETHNIC AFFILIATION

1. Ancient Epirus cannot be mechanically identified with modern borders

To understand the problem surrounding the term “Northern Epirus”, we must return to the history of the name Epirus.

In antiquity, Epirus was a historical and geographical region in the western part of the Balkans, with boundaries that varied according to different periods and ancient authors.

Several tribal communities lived in this territory, including the Molossians, Thesprotians and Chaonians. During certain periods, they united within political structures and established an Epirote kingdom, which experienced significant development during the reign of Pyrrhus of Epirus.

Therefore, Epirus was neither an entity with unchanging borders throughout antiquity nor a territorial unit that can be directly equated with a modern state.

Isuf B. Bajrami, in his study “Epirus and the Ethnic Affiliation of the Epirotes”, published on 24 October 2007 in the newspaper Zemra Shqiptare, addresses precisely the history of this designation and the debates surrounding the identity of the Epirote populations.[2]

The author emphasises that the name Epirus initially had a geographical meaning and that its territorial extent varied during different historical periods.

Nevertheless, the ethnic affiliation of the Epirote tribes remains a complex issue in ancient historiography. It cannot be resolved solely through the etymology of names or national interpretations of ancient sources.

For this reason, the accounts of Thucydides, Strabo and other authors must be compared with archaeological, linguistic and historical evidence.[3]

2. Roman Epirus: Epirus Vetus and Epirus Nova

An important historical fact is the administrative division of Epirus during the Roman period.

In the Roman provincial organisation, the following designations were used:

Epirus Vetus – Old Epirus.
Epirus Nova – New Epirus.
These were administrative units of the Roman Empire and must not be confused with national divisions or the state borders of modern times.[4]

This is important because ancient names and Roman administrative designations cannot be used as legal arguments to support territorial claims in the nineteenth, twentieth or twenty-first centuries.

3. Epirus during the Middle Ages and the use of Albanian designations

During the Middle Ages, the region of Epirus underwent numerous political and administrative changes. Various historical sources contain designations such as Albania, Epirus, Arbanon and other regional names.

In some Western sources, parts of Albania were also known by the designation Albania Inferior, or Lower Albania.

Nevertheless, it should not be claimed that this designation represented the single official name of all Epirus or that every medieval map used it in the same way.

What can be stated with certainty is that geographical and political designations changed depending on the period and the author.

Therefore, the use of an ancient name to support modern territorial claims does not constitute a legal argument.

4. Epirus and Albanian identity

One of the main problems in the contemporary debate is the attempt to present the history of Epirus as the exclusive property of a single national identity.

The history of this region is considerably more complex.

Different populations have lived and coexisted there, including Albanians, Greeks, Vlachs and other communities.

Albanians have a historically documented presence in many areas of historical Epirus, particularly in the region of Chameria and the surrounding districts.

This presence must not be denied, but neither should it be transformed into a claim that all populations and all historical periods had the same ethnic composition.

History cannot be monopolised by any state, and no people has the right to use the past as a legal title to territories that today belong to a sovereign state.

III. “NORTHERN EPIRUS”: FROM GEOGRAPHICAL DESIGNATION TO POLITICAL USAGE

The term “Northern Epirus” must be examined within the context of Balkan nationalism in the nineteenth and twentieth centuries.

Following the establishment of the modern Greek state and its territorial expansion, Greek political and nationalist circles began articulating claims over territories beyond Greece’s then-existing borders, relying on historical, religious and cultural arguments.

In this context, the ideology of Megali Idea also developed, seeking the expansion of the Greek state and the incorporation of territories considered by Greek nationalism to be part of its historical sphere.

The term “Northern Epirus” became part of this political vocabulary, particularly during the crises surrounding Albania’s declaration of independence and the determination of its borders.

In 1914, following the determination of Albania’s southern border, an armed uprising organised by circles opposing the inclusion of the southern provinces in the Albanian state broke out.

A self-proclaimed entity known as the “Autonomous Republic of Northern Epirus” was also declared, but it did not receive international recognition as a sovereign state.

The Protocol of Corfu, dated 17 May 1914, provided for an autonomous regime for certain areas of southern Albania within the Albanian state, under the exceptional circumstances of that period.[5]

This document must be read within the context of the 1914 crisis and not as an act that created an independent Greek state in Albanian territory.

For this reason, the contemporary use of the term “Northern Epirus” requires historical and diplomatic caution.

If it is used to describe a historical tradition or an identity claimed by part of the population, its context must be clarified. If it is used to express claims over Albanian sovereignty, then it concerns an entirely different issue, one that conflicts with the principles of territorial integrity and peaceful relations between states.

IV. ALBANIAN TERRITORIES AND THE TERRITORIAL PARTITION OF THE BALKANS

1. The historical and ethnographic distribution of the Albanian population

The question of Albanian borders cannot be understood without examining the processes accompanying the dissolution of the Ottoman Empire and the political reconfiguration of the Balkans in the late nineteenth and early twentieth centuries.

One contribution worth examining is Isuf B. Bajrami’s study, “Albanian Territories Extended from Preveza to Bar and as Far as Beyond Nish”, published on 4 August 2010 in Zemra Shqiptare.[6]

Referring to Sami Frashëri, T. Selenica, L. Uelavitch, Muhamet Pirraku and other scholars, Bajrami presents a historical Albanian space considerably larger than the territory recognised as the Albanian state in 1913.

Within this space, he includes:

In the south: Preveza, Ioannina, Filiates, Paramythia, Igoumenitsa and the surrounding areas.
In the southeast: Florina, Kastoria and other territories.
In the east: Manastir, Ohrid, Struga, Dibra, Kërçova, Tetovo and Skopje.
In the northeast: Kumanovo, Presheva, Vranje, Leskovac, Prokuplje and Nish.
In the north: Kosovo, Plav, Gusinje, Ulcinj and Bar.
This material is important for understanding how Albanian national historiography has approached the historical and ethnographic distribution of the Albanian population.

Nevertheless, the territorial figures cited in the study, including estimates of 80,000 or 90,270 square kilometres, should not be presented as universally accepted and internationally recognised measurements. They refer to different authors, periods and methodologies.[6]

For a definitive study, they must be compared with demographic censuses, historical maps, Ottoman documentation and diplomatic sources.

The distinction is fundamental: the historical distribution of the Albanian population is a matter of historiography and demography; state borders are a matter of international law.

2. The Congress of Berlin, 1878

One of the decisive moments in Albanian history was the Congress of Berlin in 1878.

Following the Russo-Ottoman War of 1877–1878, the Great Powers of Europe convened to revise the Treaty of San Stefano and establish a new political order in the Balkans.

The decisions of the Congress directly affected territories inhabited by Albanian populations.

Plav and Gusinje, Hoti, Gruda and other areas became the subject of territorial claims and decisions in favour of Montenegro. In the east, Serbia’s territorial expansion also affected areas inhabited by Albanians.

These developments triggered the reaction of the Albanians, who founded the Albanian League of Prizren in June 1878.

The League was not merely an organisation opposing a particular territorial decision. It marked an effort to defend Albanian territories and establish a common political platform at a time when the Albanian question was being addressed by European diplomacy without direct Albanian representation.[7]

3. The Balkan Wars and the Conference of London

Following the Balkan Wars, the Albanian question entered a decisive phase.

The Treaty of London of 30 May 1913 left the determination of Albania’s borders to the Great Powers.

Subsequently, the Conference of Ambassadors in London adopted decisions concerning the status and borders of the new Albanian state.[8]

On 17 December 1913, the Protocol of Florence concerning the determination of Albania’s southern border was signed.

As a consequence, a considerable number of Albanians remained outside the borders of the new state, in territories recognised as belonging to Greece, Serbia and Montenegro.

This represents one of the most significant problems in Albanian history: state borders did not correspond to all historical and ethnographic Albanian territories.

4. The 1921 Decision and the Question of Saint Naum

The process of determining the borders did not end in 1913.

On 9 November 1921, the Conference of Ambassadors in Paris confirmed Albania’s border line, referring to the determinations of 1913 and the work of the international delimitation commissions.[9]

On 4 September 1924, the Permanent Court of International Justice issued its advisory opinion concerning the question of the Monastery of Saint Naum.

In this document, the Court described the history of the determination of Albania’s borders, the decisions of the Conference of London and the powers of the Conference of Ambassadors.[10]

These documents are particularly important for legal argumentation because they demonstrate that Albania’s borders were addressed through an international process rather than merely through unilateral agreements.

Therefore, a clear distinction must be made:

Historically, Albanians have lived beyond the borders of the Albanian state.

Legally, Albania’s international borders have been determined and recognised.

Defending historical truth does not require challenging existing borders. On the contrary, it requires respecting them.

V. THE CHAM QUESTION AND THE TREATY OF LAUSANNE: NATIONAL IDENTITY VERSUS RELIGIOUS CRITERIA

1. The Convention of 30 January 1923

One of the most important chapters in Albanian-Greek history is the attempt to include Muslim Albanians from Chameria in the population exchange between Greece and Turkey.

On 30 January 1923, the Convention Concerning the Exchange of Greek and Turkish Populations was signed in Lausanne.

Article 1 provided for the exchange of Turkish nationals of the Greek Orthodox religion residing in Turkey with Greek nationals of the Muslim religion residing in Greece.

Article 2 established two principal exemptions: the Greeks of Istanbul and the Muslims of Western Thrace.[11]

This is where the fundamental problem for the Albanians of Chameria emerges.

Because of the wording of Article 1, religious affiliation became the criterion for applying the population exchange, while the national identity of Muslim populations in Greece was not specifically addressed in the original text.

The Muslim Albanians of Chameria were not Turks simply because they belonged to the Islamic faith. They constituted a community with its own language, traditions, family ties and Albanian identity.

This issue became the subject of Albanian diplomatic interventions.

2. Albanian intervention and the March 1924 decision

The Albanian government opposed the inclusion of Muslim Albanians from Chameria in the population exchange with Turkey.

According to documentation examined by Isuf Bajrami, Albanian representatives argued that the national identity of this population could not be determined solely through religion.[12]

An important development occurred in March 1924, when the Mixed Commission for the Exchange of Populations declared that Greek nationals of the Muslim faith who were of Albanian origin and resided in Epirus were exempt from the compulsory exchange.[13]

This decision is particularly important because it represents institutional recognition of the distinction between Muslim Albanians and the Turkish population.

Eleftheria K. Manta, in her academic study “The Çams of Albania and the Greek State (1923–1945)”, published in the Journal of Muslim Minority Affairs, addresses 1923 as the starting point of a more structured policy by the Greek state towards the Albanian population of Chameria.[14]

Her study demonstrates that the population exchange process compelled the Greek state to establish a concrete policy towards this community.

Therefore, the Albanian identity of the Chams is not merely a later national interpretation. It was also addressed in the international documentation of that period.

3. Fan Noli and Albanian diplomacy

In 1924, the Albanian government led by Fan Noli raised the issue of the Albanians of Chameria before international institutions.

According to the documentation cited by Bajrami, Albania opposed the automatic treatment of Muslim Albanians as Turks and demanded respect for their national identity.[12]

This intervention was particularly important.

Albania was not seeking to change Greece’s borders. It was seeking respect for the rights of an Albanian population living within Greek territory.

This distinction remains fundamental today.

Defending the rights of the Albanians of Chameria does not constitute a claim to annex Greek territory. It is a demand for the examination of individual, property-related, cultural and historical rights.

4. Were Albanians deported to Turkey?

Historical documentation demonstrates that attempts were made to include Muslim Albanians in the population exchange, that administrative pressures were exerted and that departures to Turkey occurred.

Nevertheless, the claim that all Muslim Albanians of Chameria were sent to Turkey must be avoided.

The process was more complex and included individual and family departures, pressure, attempts at inclusion in the exchange and diplomatic objections.

In his study “The Expulsion of Albanians from Chameria to Turkey (Andallajia – The Exchange)”, Isuf Bajrami examines the documentation from this period and the efforts of the Albanian government to protect the Cham community.[12]

Another important source is Miranda Vickers, who examines the history of expulsions and Albanian property claims in her study The Cham Issue: Albanian National and Property Claims in Greece.[15]

The conclusion is clear: religious criteria could not replace national identity, and the exemption of Albanians from the exchange had to be respected.

VI. CHAMERIA DURING THE SECOND WORLD WAR: FROM OCCUPATION TO MASS EXPULSION

1. The Greco-Italian War and the position of the Albanians

On 28 October 1940, Fascist Italy attacked Greece from Albanian territory, which it had occupied on 7 April 1939.

This circumstance created an exceptionally complicated situation for the Albanians of Chameria, who lived in Greek territory and found themselves caught between two powers at war.

During this period, Greek authorities adopted security measures against part of the Muslim Albanian population, interned men and treated some of them as suspected collaborators with Italy.

Eleftheria Manta examines the period of the Greco-Italian War as a moment when problems that had already existed began to escalate.[14]

Nevertheless, an essential distinction must be made: the existence of collaboration by certain Albanian individuals with Italian or German authorities does not establish the collective responsibility of the entire population.

The activities of armed Albanian groups must also be examined individually, identifying the perpetrators, victims and specific circumstances.

2. EDES operations and Napoleon Zervas

In 1944–1945, the forces of EDES, under the leadership of Napoleon Zervas, conducted military operations in areas inhabited by Muslim Albanians of Chameria.

These operations were accompanied by the killing of civilians, looting, violence, destruction of property and the mass displacement of the population towards Albania.

Miranda Vickers, in her study on the Cham question, also cites the testimony of Joseph Jacobs, head of the American Mission in Albania during 1945–1946, concerning the violence inflicted upon the Albanians of Chameria in March 1945.[15]

This testimony is particularly important because it comes from an American representative who had knowledge of the situation of refugees and developments in Albania.

Nevertheless, figures concerning victims and displaced persons must be treated carefully. The literature contains different estimates, and a definitive study requires comparison of Greek, Albanian, British and American documents.

What cannot be relativised is that a very large part of the Muslim Albanian population was forcibly removed from its settlements and never returned on a permanent basis.

3. Individual responsibility and the prohibition of collective punishment

This is where the most important legal argument lies.

Even if certain Albanian individuals collaborated with occupying forces and committed crimes, responsibility must be established individually.

The activities of a few individuals cannot be used to justify the expulsion of women, children, elderly people and all other members of an entire community.

Article 46 of the Regulations annexed to the Fourth Hague Convention of 1907 stipulates that the lives of persons, family honour, rights and private property must be respected. Article 47 prohibits pillage.[16]

These provisions are important for analysing the treatment of civilians and property during armed conflicts.

Therefore, it is not legally acceptable to treat an entire community as responsible for the actions of particular individuals.

A state governed by the rule of law cannot replace individual justice with collective punishment.

VII. THE 1947 MEMORANDUM OF THE CHAM ANTIFASCIST COMMITTEE: TESTIMONY AND THE INTERNATIONALISATION OF THE ISSUE

One of the most important documents concerning post-war history is the 1947 memorandum of the Antifascist Committee of Cham Emigrants in Albania.

The document bears the title:

Memorandum of the Antifascist Committee of Cham Emigrants in Albania, Addressed to the Investigative Commission of the United Nations Security Council, Concerning the Treatment and Massacres of the Albanian Cham Minority in Greece.

According to the publication of the document by Isuf Bajrami, the memorandum was signed by representatives of the Cham community, including Taho Sejho, Kasem Demi, Rexhep Çami, Tahir Demi, Vehip Demi, Dervish Dojaka and Hilmi Seiti.[17]

This document contains a summary of the claims made by Cham refugees concerning:

The killing of civilians.
Massacres in Albanian settlements.
Violence against women and children.
The burning of houses.
The looting and confiscation of property.
The displacement of the population.
The impossibility of returning to their places of origin.
The memorandum also mentions specific cases in Filiates, Spathar and other settlements.

These are serious allegations and must be treated with the seriousness they deserve. However, an institutional clarification is necessary: the fact that the memorandum was addressed to an investigative commission connected with the Security Council does not mean that the United Nations automatically confirmed all its allegations.

It is a primary-source document containing the testimony and demands of Cham refugees, which must be compared with other documents from the period.

Its significance lies in the fact that demands for return, property and justice had already been articulated in 1947.

The Cham question, therefore, is not a political construct created after 1990.

It has a documentary history dating back to the immediate post-war period.

VIII. THE ALBANIAN DIASPORA IN AMERICA AND THE DEBATE IN WASHINGTON

1. The newspaper Illyria and the preservation of historical documentation

The Albanian diaspora in the United States has played an important role in preserving documentation concerning Chameria.

Professor Agron F. Fico documents the publication history of the material “Greek Barbarities in Chameria”, which was initially published in the journal of the “Albanian Community” association in New York in 1976 and subsequently republished in the newspaper Illyria during the period 30 August–5 September 2005.[18]

The material was later included in his book The Revived Diaspora, Tirana, 2006.

These publications demonstrate that the Albanian diaspora had not abandoned the Cham question. It continued to preserve and publish testimonies, documents and historical materials.

2. The debate at the United States Department of State, February 2015

Another important episode took place in Washington in February 2015.

On 4 February 2015, Isuf B. Bajrami published the article “The Debate on Albania’s Role in the Second World War” in the newspaper Dielli.[19]

According to Bajrami’s report, during a press briefing at the United States Department of State, a Greek journalist identified as Lambros raised the issue of Albania’s position during the Second World War and made interpretations concerning Albanian collaboration with the Axis powers.

The article connects the debate with a letter from the Albanian-American organisation “Vatra”, addressed to the Department of State, concerning ethnic problems in the Balkans and Albanian issues in the region.

According to the same report, the American spokesperson, identified in the article as Casey, declined to enter into a political interpretation of history and emphasised that such issues should be left to historians.

Particularly significant is the fact that Bajrami accompanied his article with the English-language text of the 1947 Cham Memorandum.

This represented a documentary response to attempts to portray the Cham population as collectively responsible for collaboration with the occupying forces.

It should be emphasised that Bajrami’s article represents the author’s reporting. To establish the precise wording of the questions and answers during the briefing, the official transcript of the United States Department of State must be consulted.

Likewise, the reported statement by the American spokesperson does not constitute official recognition of Cham claims by the United States government.

Nevertheless, the episode is historically and diplomatically significant: it demonstrates that the Cham question and the interpretation of the role of Albanians during the Second World War continued to be subjects of discussion in Washington.

Above all, it demonstrates that representatives of the Albanian diaspora possessed historical documentation that could be used to challenge the notion of collective responsibility.

IX. THE PROPERTY ISSUE OF CHAMERIA AND THE RIGHT TO RETURN OR COMPENSATION

The displacement of the Cham population was not merely a human and demographic tragedy. It also had profound economic and legal consequences.

Families who left Chameria behind their homes, agricultural land, pastures, shops and other immovable property.

For many of them, departure was not the result of a free decision to emigrate, but a consequence of violence and threats to their lives.

Miranda Vickers, in her study on the Cham question, examines the property claims of Albanians and the difficulties surrounding their return to inherited properties.[15]

The legal problem is that the loss of physical possession of property does not, in itself, constitute the lawful loss of ownership title.

For this reason, each case must be examined on the basis of:

Original ownership documents.
Cadastral records.
Confiscation acts.
Court decisions.
Inheritance documents.
The legal status of the owner at the time of confiscation.
Article 1 of Protocol No. 1 to the European Convention on Human Rights protects the peaceful enjoyment of possessions.[20]

Nevertheless, an important legal distinction must be made: the European Convention cannot be applied retroactively to every confiscation carried out during the 1940s.

For present-day claims, it must be examined whether an existing property right, a new act or a violation falls within the Court’s temporal jurisdiction.

Therefore, the Cham property issue must be addressed through individual case files, not merely through general political declarations.

X. THE ASSASSINATION OF GENERAL ENRICO TELLINI AND THE DIPLOMATIC CONSEQUENCES OF 1923

Another episode that must be included in the historical analysis of Albanian-Greek relations is the assassination of Italian General Enrico Tellini.

Tellini headed the international commission responsible for determining the Albanian-Greek border.

On 27 August 1923, he and other members of the mission were killed in Greek territory, near the Albanian-Greek border.[21]

The incident triggered a serious international crisis.

Benito Mussolini used the assassination to issue an ultimatum to Greece and, following diplomatic developments, Italy occupied Corfu in August 1923.

This event is important for the history of Albania’s borders because it occurred during the work of the international delimitation commission.

Nevertheless, an important historical clarification must be made: responsibility for Tellini’s assassination cannot automatically be attributed to the Greek state without direct evidence. The perpetrators of the attack and any possible state responsibility must be examined on the basis of the documentation from that period.

The significance of this episode lies in the fact that the Albanian-Greek border question formed part of a complicated diplomatic context in which the interests of the Great Powers, particularly Italy, played an important role.

Tellini’s assassination and the Corfu crisis demonstrate that the determination of Albania’s borders was not a simple technical process, but one with significant political and international consequences.

XI. THE GREEK LAW OF WAR AND ITS LEGAL CONSEQUENCES

1. Decree No. 2636/1940

On 10 November 1940, Greece adopted Royal Decree No. 2636/1940 within the framework of legislation concerning enemy states and their property.

Under the application of this legislation, Albania was treated as an enemy state, although at that time it was under Italian occupation.[22]

This creates a historical and legal problem.

Albania had been occupied by Italy on 7 April 1939. The attack on Greece was organised by Fascist Italy under the leadership of Benito Mussolini.

For this reason, the legal treatment of occupied Albania as an enemy state requires separate examination.

An occupied population cannot automatically be identified with the decisions of the occupying power.

2. The 1987 decision

On 28 August 1987, the Greek government adopted a decision to lift the state of war with Albania.

This decision represented an important political step towards the normalisation of bilateral relations.

Nevertheless, the legal issue was not fully resolved.

In discussions between the two countries, the problem continued to arise concerning the legal acts that had produced consequences for Albanian property and the legal status of relations between the two states.

In this regard, a distinction must be made between the political termination of the state of war and the complete repeal of all legal acts that may continue to produce legal consequences.

3. The 1996 Treaty of Friendship

On 21 March 1996, Albania and Greece signed the Treaty of Friendship, Cooperation, Good-Neighbourliness and Security.

The treaty entered into force on 9 March 1998, following the exchange of instruments of ratification.[23]

This document established a new foundation for relations between the two countries.

Nevertheless, diplomatic normalisation does not mean that all historical and property-related issues have automatically been resolved.

In 2007, a document from the Directorate of Public International Law of the Greek Ministry of Foreign Affairs, cited in subsequent public debate, revived discussion concerning the status of the 1940 decrees.[24]

Likewise, during 2013–2016, the issue was raised again in meetings between the foreign ministers of the two countries.

Therefore, Greek institutions must provide a definitive and clear answer concerning the legal status of the wartime legislation.

The questions that must be raised are concrete:

Has Decree No. 2636/1940 been fully repealed?
Which other provisions of the 1940 legislation continue to produce legal consequences?
Are there any legal obstacles relating to the properties of Albanians from Chameria?
What is the legal mechanism for examining individual property claims?
These issues cannot be resolved through declarations of friendship. They require institutional answers.

XII. THE INTERNATIONAL LEGAL FRAMEWORK: PRINCIPLES AND OBLIGATIONS OF STATES

The Albanian-Greek question must be addressed in accordance with international instruments protecting sovereignty, civilian populations, property and fundamental rights.

1. The Fourth Hague Convention, 1907

The Regulations annexed to the Fourth Hague Convention establish, in Article 46, the obligation to respect the lives of persons, family honour, rights and private property.

Article 47 prohibits pillage.[16]

These provisions are important for examining the treatment of civilians and property during armed conflicts.

2. The Charter of the United Nations, 1945

Article 2, paragraph 4, prohibits the threat or use of force against the territorial integrity and political independence of states.[25]

This is one of the fundamental principles of the international legal order.

It is directly relevant to any rhetoric that may be interpreted as a territorial claim against Albania.

3. The Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, 1948

The 1948 Convention defines the legal conditions for the crime of genocide.

Article II requires proof of the specific intent to destroy, in whole or in part, a national, ethnic, racial or religious group.[26]

For this reason, the events in Chameria should not automatically be classified as genocide without examining and establishing the relevant legal elements.

This does not diminish the importance of crimes committed against civilians. Killings, expulsions, persecution and confiscations may constitute serious legal violations even when the criteria for genocide are not fulfilled.

4. The Fourth Geneva Convention, 1949

The Fourth Geneva Convention protects civilians during wartime.

Article 33 prohibits collective punishment, while Article 49 addresses deportations and forcible transfers from occupied territories.[27]

Nevertheless, this Convention was adopted in 1949. For this reason, it cannot be applied retroactively to establish treaty-based responsibility for events in 1944–1945.

For those events, the Hague Regulations and the customary humanitarian law in force at the relevant time must be examined.

5. The European Convention on Human Rights

The European Convention protects fundamental human rights.

In the Cham question, the following provisions are of particular importance:

Article 6: the right to a fair trial.
Article 8: respect for private and family life.
Article 13: the right to an effective remedy.
Article 14: prohibition of discrimination.
Article 1 of Protocol No. 1: protection of property.[20]
These provisions may be relevant to specific claims involving actions or legal consequences falling within the Convention’s temporal jurisdiction.

6. The Framework Convention for the Protection of National Minorities

The 1995 Council of Europe Convention establishes obligations to protect the national, linguistic, cultural and religious identity of minorities.

Articles 5 and 6 require the preservation of identity and the promotion of tolerance and dialogue between communities.[28]

These principles must be applied without double standards.

Albania must protect the rights of the Greek minority, while Greece must respect the rights of Albanians and their identity.

XIII. THE KILLINGS OF ALBANIAN INTELLECTUALS AND HISTORICAL RESPONSIBILITY

Another chapter requiring separate examination is the history of the killings and persecution of Albanian intellectuals in Greece and in territories affected by the conflicts of the early twentieth century.

Here, we must not be satisfied with lists of names or general descriptions.

The following must be documented:

The identities of the victims.
Their educational, cultural and political activities.
The circumstances of their deaths.
The direct and institutional perpetrators, where established.
The diplomatic reactions of Albania and other powers.
In this context, the assassination of General Tellini is an event with its own specific documentation, but it must not be confused with the killings of Albanian intellectuals or automatically attributed to the same perpetrators.

To include specific names of Albanian intellectuals killed in Chameria and other regions, a documentary register must be established by comparing Albanian, Greek, Italian, British and American archives.

This will avoid inaccuracies and provide the study with a stronger historical foundation.

XIV. THE RESPONSIBILITY OF ALBANIAN DIPLOMACY

In light of all this documentation, an unavoidable question arises: why has Albania failed to develop a consistent diplomatic strategy for addressing unresolved issues with Greece?

It is not enough for the Cham question to be mentioned during anniversaries and political declarations.

Nor is it sufficient to react only when the term “Northern Epirus” is used in Athens.

Albania must have an institutional strategy that includes:

Establishing a joint group of historians, archivists and legal experts.
Digitising Albanian and international documents concerning Chameria.
Requesting access to Greek, British, Italian and American archives.
Preparing a legal dossier concerning the properties of Albanians from Chameria.
Requesting definitive clarification of the status of Greek wartime legislation.
Requesting diplomatic clarification concerning official statements that may be interpreted as territorial claims.
Supporting independent academic research and publishing documents in English.
Establishing a bilateral mechanism for examining historical, property-related and human rights issues.
This is not a policy hostile to Greece.

It is a policy of protecting the national interest and respecting international law.

Serious diplomacy should not seek to change borders, but to respect them; it should not seek historical revenge, but justice; it should not encourage hostility, but demand concrete answers.

XV. CONCLUSION

FRIENDSHIP CANNOT BE BUILT UPON HISTORICAL FORGETTING

The history of Albanian-Greek relations is far more complicated than the political declarations of the day.

Ancient Epirus cannot be used as a title of ownership by modern states. The designation “Northern Epirus” cannot serve as a legal argument for calling Albania’s borders into question. The historical distribution of the Albanian population beyond the borders of 1913 must be studied and documented, but it must not be transformed into a claim for changing existing borders.

Likewise, the Cham question cannot be closed with the political formula that Albanians left because of collaboration with the occupying forces.

The documents from the Lausanne period, the March 1924 decision of the Mixed Commission, Albanian diplomatic interventions, the 1947 memorandum and academic studies demonstrate that the issue of the Albanians of Chameria has a long documentary history.

The 2015 debate in Washington, reported by Isuf Bajrami in the newspaper Dielli, demonstrates that this issue continued to be discussed in American political and media circles.

Meanwhile, Greek wartime legislation and its consequences for Albanian property require definitive clarification.

The statement by Greek President Konstantinos Tasoulas on 28 October 2026 once again brings into focus the problem of political terminology and institutional responsibility.

Albania has the right to demand that its sovereignty and territorial integrity be respected not only in diplomatic documents, but also in the public discourse of the highest representatives of the neighbouring state.

However, Greece must also understand that good-neighbourly relations cannot be built while ignoring the expulsion of the Albanians of Chameria, the loss of their property and their demands for justice.

The Cham question does not demand privileges. It demands a fair examination of documents and specific claims.

Albanians cannot be declared collectively guilty for the actions of certain individuals during the Second World War. Likewise, no civilian population can be expelled, deprived of its property and excluded from justice because of its identity.

Good relations between Albania and Greece are in the interests of both peoples. However, they must be based on mutual respect, historical transparency and legal equality.

Therefore, two questions remain unavoidable:

If Greece fully recognises Albania’s sovereignty and territorial integrity, why does it not use historically and diplomatically neutral terminology in statements made by its highest institutions?

And:

If Albania and Greece claim to have established strategic and European relations, why do the issues of Cham property, the consequences of expulsions and the ambiguities surrounding wartime legislation remain without a definitive resolution?

Friendship does not require forgetting. It requires honesty.

Justice has no nationality, and international law cannot be applied according to the interests of the political moment.

Albania does not need new territorial claims. It needs the protection of its sovereignty, the documentation of its history, respect for the rights of Albanians and a diplomacy capable of defending the national interest through arguments, documents and law.

Footnotes,

[1] ANA-MPA, “President Tassoulas: Greece once again possesses the capability to both deter and defeat any threat”, 28 October 2026. Report on the Greek president’s statement in Thessaloniki. Also, Presidency of the Hellenic Republic, official statement by Konstantinos Tasoulas, 28 October 2026.

[2] Bajrami, Isuf B., “Epirus and the Ethnic Affiliation of the Epirotes”, Zemra Shqiptare, 24 October 2007.

[3] Thucydides, History of the Peloponnesian War, Book II; Strabo, Geographica, Book VII.

[4] Hernandez, David R., “Epirus”, in A Companion to the Archaeology of the Roman Empire, Wiley, 2024; see also J.-P. Sodini, “The Transformation of Cities in Late Antiquity within the Provinces of Macedonia and Epirus”, Oxford University Press, 2007.

[5] Protocol of Corfu, 17 May 1914, documentation concerning the autonomous status of the southern provinces of Albania.

B. Albanian Territories and International Borders

[6] Bajrami, Isuf B., “Albanian Territories Extended from Preveza to Bar and as Far as Beyond Nish”, Zemra Shqiptare, 4 August 2010. The author’s references include Sami Frashëri, T. Selenica, L. Uelavitch and Muhamet Pirraku.

[7] Treaty of Berlin, 13 July 1878; documentation concerning territorial decisions in the Balkans and the establishment of the Albanian League of Prizren.

[8] Treaty of London, 30 May 1913, Article 3; decisions of the Conference of Ambassadors concerning Albania’s borders; Protocol of Florence, 17 December 1913.

[9] Conference of Ambassadors, Paris, decision of 9 November 1921 concerning Albania’s borders.

[10] Permanent Court of International Justice, Question of the Monastery of Saint-Naoum (Albanian Frontier), Advisory Opinion, 4 September 1924, Series B, No. 9.

C. The Cham Question and the Treaty of Lausanne

[11] Convention Concerning the Exchange of Greek and Turkish Populations, Lausanne, 30 January 1923, Articles 1–3.

[12] Bajrami, Isuf B., “The Expulsion of Albanians from Chameria to Turkey (Andallajia – The Exchange)”, 13 October 2017.

[13] Mixed Commission for the Exchange of Greek and Turkish Populations, declaration of March 1924 concerning the exemption from compulsory exchange of Greek nationals of the Muslim faith who were of Albanian origin and resided in Epirus.

[14] Manta, Eleftheria K., “The Çams of Albania and the Greek State (1923–1945)”, Journal of Muslim Minority Affairs, Vol. 29, No. 4, 2009, pp. 523–535. DOI: 10.1080/13602000903411424.

[15] Vickers, Miranda, The Cham Issue: Albanian National and Property Claims in Greece, 2002.

D. Expulsions, the Memorandum and the Albanian Diaspora

[16] Convention (IV) Respecting the Laws and Customs of War on Land, The Hague, 18 October 1907, Regulations annexed thereto, Articles 46–47.

[17] Antifascist Committee of Cham Emigrants in Albania, Memorandum Addressed to the Investigative Commission of the United Nations Security Council, Concerning the Treatment and Massacres of the Albanian Cham Minority in Greece, 1947. Text published by Isuf B. Bajrami in Memorie.al.

[18] Fico, Agron F., “Greek Genocide against the Albanians of Chameria (A Memorandum That Must Never Be Forgotten)”, Bota Sot, 17 June 2019. Documentation concerning publications in the journal Bashkësia Shqiptare and the newspaper Illyria.

[19] Bajrami, Isuf B., “The Debate on Albania’s Role in the Second World War”, Dielli, 4 February 2015.

E. International Conventions and Wartime Legislation

[20] European Convention on Human Rights, 4 November 1950, Articles 6, 8, 13 and 14; Protocol No. 1, Article 1.

[21] Historical documentation concerning the assassination of General Enrico Tellini, 27 August 1923; see The Corfu Incident of 1923: Mussolini and the League of Nations and the Italian diplomatic documentation of the period.

[22] Greece, Royal Decree No. 2636/1940, concerning legal measures against enemy states and the sequestration of their property.

[23] Republic of Albania and Hellenic Republic, Treaty of Friendship, Cooperation, Good-Neighbourliness and Security, Tirana, 21 March 1996; entered into force on 9 March 1998.

[24] Documentation of the Directorate of Public International Law of the Greek Ministry of Foreign Affairs, 16 November 2007, cited in the public debate concerning the status of Greek wartime legislation.

[25] Charter of the United Nations, San Francisco, 26 June 1945, Article 2, paragraph 4.

[26] Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, Paris, 9 December 1948, Articles II and III.

[27] Geneva Convention Relative to the Protection of Civilian Persons in Time of War, 12 August 1949, Articles 33 and 49.

[28] Council of Europe, Framework Convention for the Protection of National Minorities, Strasbourg, 1 February 1995, Articles 5, 6 and 15.

F. Additional Sources and Documents

[29] Miranda Vickers, The Cham Issue: Albanian National and Property Claims in Greece, 2002.

[30] United States Department of State, diplomatic documentation concerning Albania, Greece and the developments of the Second World War.

[31] Permanent Court of International Justice, Question of the Monastery of Saint-Naoum (Albanian Frontier), 1924.

[32] United Nations Treaty Collection, Agreement between the Hellenic Republic and the Republic of Albania on Friendship, Cooperation, Good Neighbourliness and Security, Registration No. 56711.

The Land of Leka,30.10.2026

Historia duhet mbrojtur me dokumente, sovraniteti me diplomaci dhe të drejtat me ligj

Një analizë historike, politike, diplomatike dhe juridike mbi deklaratat e presidentit grek, pretendimet e «Vorio-Epirit» dhe çështjet e pazgjidhura shqiptaro-greke.

Nga historia e kufijve te përgjegjësia ndërkombëtare: mbrojtja e sovranitetit, e të drejtave historike dhe e së vërtetës dokumentare.

PARATHËNIE

Marrëdhëniet shqiptaro-greke nuk mund të ndërtohen mbi mohimin e historisë, relativizimin e të drejtave të popullsive apo përdorimin e njëanshëm të së kaluarës për qëllime politike. Dy popujt kanë një histori të gjatë bashkëjetese, marrëdhëniesh, konfliktesh dhe ndërveprimesh kulturore. Ata kanë interesa të përbashkëta në sigurinë rajonale, integrimin evropian dhe zhvillimin ekonomik. Pikërisht për këtë arsye, çështjet e pazgjidhura duhet të trajtohen me përgjegjësi, dokumente dhe respekt të ndërsjellë.

Shkak për këtë analizë është bërë edhe deklarata e presidentit të Republikës së Greqisë, Konstantinos Tasoulas, e mbajtur më 28 tetor 2026 në Selanik, gjatë përkujtimit të 86-vjetorit të refuzimit grek të ultimatumit italian të vitit 1940.

Në deklaratën e tij, presidenti grek përdori shprehjen «epika e Vorio-Epirit», duke iu referuar fushatës ushtarake greke të viteve 1940–1941.[1]

Duhet sqaruar që në fillim: përdorimi i kësaj shprehjeje në një fjalim përkujtimor nuk përbën, në vetvete, një akt juridik apo një kërkesë formale për ndryshimin e kufirit shqiptaro-grek. Megjithatë, kur një term me histori të njohur politike dhe irredentiste përdoret nga kreu i shtetit grek, ai fiton një peshë politike dhe diplomatike që shkon përtej një formule të zakonshme përkujtimore.

Prandaj, është legjitime të kërkohet sqarim për kuptimin që institucionet greke i japin këtij termi, veçanërisht në kushtet kur Shqipëria dhe Greqia janë anëtare të NATO-s dhe kanë marrë përsipër të respektojnë parimet e sovranitetit, integritetit territorial dhe fqinjësisë së mirë.

Kjo analizë nuk synon të ndërtojë kundërpretendime territoriale dhe as të ushqejë armiqësi ndërmjet dy popujve. Synimi është të shqyrtojë dokumentacionin historik dhe juridik, të evidentojë çështjet që kërkojnë zgjidhje dhe të parashtrojë një qëndrim konstruktiv për diplomacinë shqiptare.

I. DEKLARATA E PRESIDENTIT GREK DHE PROBLEMI I TERMINOLOGJISË POLITIKE

Deklarata e presidentit Konstantinos Tasoulas meriton të analizohet jo vetëm në kontekstin e përkujtimit të Luftës së Dytë Botërore, por edhe në kontekstin historik të marrëdhënieve shqiptaro-greke.

Më 28 tetor 1940, Italia fashiste sulmoi Greqinë, duke përdorur territorin shqiptar, të cilin e kishte pushtuar që më 7 prill 1939. Ushtria greke e zmbrapsi ofensivën italiane dhe më pas hyri në territorin shqiptar të pushtuar nga Italia.

Kjo fushatë ushtarake përbën një kapitull të rëndësishëm të historisë greke. Sakrificat e ushtarëve dhe civilëve grekë gjatë luftës kundër agresionit fashist meritojnë të kujtohen.

Por ekziston një dallim ndërmjet përkujtimit të një fushate ushtarake dhe përdorimit të një emërtimi që mbart ngarkesë territoriale.

Termi «Vorio-Epir» nuk është thjesht një emër gjeografik neutral. Në historinë politike greke ai është përdorur edhe nga qarqe nacionaliste për të artikuluar pretendime mbi territoret e Shqipërisë së Jugut.

Pikërisht këtu lind problemi diplomatik.

Nëse presidenti grek synonte të përkujtonte vetëm operacionet ushtarake të viteve 1940–1941, atëherë do të ishte më e përshtatshme të përdorte terminologji historike neutrale, si «fushata greke në frontin shqiptar» ose «lufta greko-italiane».

Përdorimi i termit «Vorio-Epir» kërkon sqarim, sepse ai mund të interpretohet si vazhdimësi e një tradite politike që e ka trajtuar territorin shqiptar si hapësirë të një pretendimi historik grek.

Një deklaratë presidenciale nuk duhet interpretuar automatikisht si politikë zyrtare territoriale. Por as nuk duhet konsideruar pa rëndësi, sidomos kur vjen nga institucioni më i lartë përfaqësues i shtetit.

Respekti për sovranitetin e një shteti fqinj kërkon edhe përgjegjësi në përdorimin e terminologjisë historike.

Prandaj, qeveria shqiptare ka të drejtë të kërkojë sqarim diplomatik, pa e shndërruar këtë çështje në një konflikt me popullin grek.

II. EPIRI NË HISTORI: GJEOGRAFIA, ENTITETET POLITIKE DHE PËRKATËSIA ETNIKE

1. Epiri i lashtë nuk mund të identifikohet mekanikisht me kufijtë modernë

Për të kuptuar problemin e termit «Vorio-Epir», duhet të kthehemi te historia e emërtimit Epir.

Në antikitet, Epiri ishte një hapësirë historike dhe gjeografike në pjesën perëndimore të Ballkanit, me kufij që ndryshonin sipas periudhave dhe autorëve antikë.

Në këtë territor jetonin disa bashkësi fisnore, ndër të cilat molosët, thesprotët dhe kaonët. Në periudha të caktuara ato u bashkuan në struktura politike dhe krijuan një mbretëri epirote, e cila njohu një zhvillim të rëndësishëm gjatë sundimit të Pirros së Epirit.

Prandaj, Epiri nuk ishte një entitet me kufij të pandryshueshëm gjatë gjithë antikitetit dhe as një njësi që mund të barazohet drejtpërdrejt me një shtet modern.

Isuf B. Bajrami, në studimin «Epiri dhe përkatësia etnike e epirotëve», botuar më 24 tetor 2007 në gazetën Zemra Shqiptare, trajton pikërisht historinë e këtij emërtimi dhe debatet mbi identitetin e popullsive epirote.[2]

Autori thekson se emri Epir fillimisht kishte kuptim gjeografik dhe se shtrirja e tij ndryshonte në periudha të ndryshme.

Megjithatë, përkatësia etnike e fiseve epirote mbetet një çështje komplekse e historiografisë antike. Ajo nuk mund të zgjidhet vetëm nëpërmjet etimologjisë së emrave apo interpretimit kombëtar të burimeve të lashta.

Për këtë arsye duhen krahasuar dëshmitë e Tukididit, Strabonit dhe autorëve të tjerë me të dhënat arkeologjike, gjuhësore dhe historike.[3]

2. Epiri romak: Epirus Vetus dhe Epirus Nova

Një fakt historik me rëndësi është ndarja administrative e Epirit gjatë periudhës romake.

Në organizimin provincial romak u përdorën emërtimet:

Epirus Vetus – Epiri i Vjetër.
Epirus Nova – Epiri i Ri.
Këto ishin njësi administrative të Perandorisë Romake dhe nuk duhet të ngatërrohen me ndarjet kombëtare apo kufijtë shtetërorë të kohëve moderne.[4]

Kjo është e rëndësishme sepse emërtimet e lashta dhe ato administrative romake nuk mund të përdoren si argument juridik për pretendime territoriale të shekujve XIX, XX apo XXI.

3. Epiri gjatë Mesjetës dhe përdorimi i emërtimeve shqiptare

Gjatë Mesjetës, hapësira e Epirit përjetoi ndryshime të shumta politike dhe administrative. Në burime të ndryshme historike shfaqen emërtime si Albania, Epirus, Arbanon dhe emërtime të tjera rajonale.

Në disa burime perëndimore, pjesë të Shqipërisë njiheshin edhe me emërtimin Albania inferior, ose Shqipëria e Poshtme.

Megjithatë, nuk duhet të pretendohet se ky emërtim përfaqësonte një emër të vetëm zyrtar të gjithë Epirit apo se çdo hartë mesjetare e përdorte në të njëjtën mënyrë.

Ajo që mund të thuhet me siguri është se emërtimet gjeografike dhe politike kanë ndryshuar në varësi të kohës dhe autorit.

Prandaj, përdorimi i një emri antik për të mbështetur pretendime moderne territoriale nuk përbën argument juridik.

4. Epiri dhe identiteti shqiptar

Një nga problemet kryesore të debatit bashkëkohor është përpjekja për ta paraqitur historinë e Epirit si pronë ekskluzive të një identiteti të vetëm kombëtar.

Historia e kësaj hapësire është shumë më komplekse.

Në të kanë jetuar dhe kanë bashkëjetuar popullsi të ndryshme, përfshirë shqiptarë, grekë, vllehë dhe bashkësi të tjera.

Shqiptarët kanë një prani të dokumentuar historike në shumë zona të Epirit historik, veçanërisht në hapësirën e Çamërisë dhe në krahinat përreth.

Kjo prani nuk duhet mohuar, por as nuk duhet shndërruar në pretendim se të gjitha popullsitë dhe të gjitha periudhat historike kanë pasur të njëjtën përbërje etnike.

Historia nuk mund të monopolizohet nga asnjë shtet dhe asnjë popull nuk ka të drejtë ta përdorë të kaluarën si titull juridik për territore që sot i përkasin një shteti sovran.

III. «VORIO-EPIRI»: NGA EMËRTIMI GJEOGRAFIK TE PËRDORIMI POLITIK

Termi «Vorio-Epir» duhet shqyrtuar në kontekstin e nacionalizmit ballkanik të shekujve XIX dhe XX.

Pas krijimit të shtetit modern grek dhe zgjerimit të tij territorial, qarqe politike dhe nacionaliste greke filluan të artikulonin pretendime mbi territore jashtë kufijve të atëhershëm të Greqisë, duke u mbështetur në argumente historike, fetare dhe kulturore.

Në këtë kontekst u zhvillua edhe ideologjia e Megali Idheas, e cila synonte zgjerimin e shtetit grek dhe përfshirjen e territoreve të konsideruara nga nacionalizmi grek si pjesë e hapësirës së tij historike.

Termi «Vorio-Epir» u bë pjesë e kësaj gjuhe politike, sidomos gjatë krizave që shoqëruan shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë dhe përcaktimin e kufijve të saj.

Në vitin 1914, pas përcaktimit të kufirit jugor të Shqipërisë, shpërtheu kryengritja e armatosur e organizuar nga qarqe që kundërshtonin përfshirjen e krahinave të jugut në shtetin shqiptar.

U shpall edhe një entitet i vetëquajtur «Republika Autonome e Epirit të Veriut», i cili nuk mori njohje ndërkombëtare si shtet sovran.

Protokolli i Korfuzit, i 17 majit 1914, parashikoi një regjim autonom për disa zona të Shqipërisë së Jugut brenda shtetit shqiptar, në rrethanat e veçanta të asaj kohe.[5]

Ky dokument duhet lexuar në kontekstin e krizës së vitit 1914 dhe jo si akt që krijoi një shtet të pavarur grek në territorin shqiptar.

Për këtë arsye, përdorimi bashkëkohor i termit «Vorio-Epir» kërkon kujdes historik dhe diplomatik.

Nëse përdoret për të përshkruar një traditë historike ose një identitet të pretenduar nga një pjesë e popullsisë, duhet të sqarohet konteksti. Nëse përdoret për të shprehur pretendime mbi sovranitetin e Shqipërisë, atëherë bëhet fjalë për një çështje krejt tjetër, e cila bie ndesh me parimet e integritetit territorial dhe të marrëdhënieve paqësore ndërmjet shteteve.

IV. TROJET SHQIPTARE DHE COPËTIMI TERRITORIAL I BALLKANIT

1. Shtrirja historike dhe etnografike e popullsisë shqiptare

Çështja e kufijve shqiptarë nuk mund të kuptohet pa u kthyer te proceset që shoqëruan shpërbërjen e Perandorisë Osmane dhe rikonfigurimin e Ballkanit në fund të shekullit XIX dhe në fillim të shekullit XX.

Një kontribut që meriton të shqyrtohet është studimi i Isuf B. Bajramit, «Trojet shqiptare shtriheshin nga Preveza në Tivar e deri mbi Nish», botuar më 4 gusht 2010 në Zemra Shqiptare.[6]

Bajrami, duke iu referuar Sami Frashërit, T. Selenicës, L. Uelavitch-it, Muhamet Pirrakut dhe studiuesve të tjerë, paraqet një hapësirë historike shqiptare shumë më të gjerë sesa territori që iu njoh shtetit shqiptar në vitin 1913.

Në këtë hapësirë ai përfshin:

Në jug: Prevezën, Janinën, Filatin, Paramithinë, Gumenicën dhe krahinat përreth.
Në juglindje: Follorinën, Kosturin dhe vise të tjera.
Në lindje: Manastirin, Ohrin, Strugën, Dibrën, Kërçovën, Tetovën dhe Shkupin.
Në verilindje: Kumanovën, Preshevën, Vranjën, Leskocin, Prokuplen dhe Nishin.
Në veri: Kosovën, Plavën, Gucinë, Ulqinin dhe Tivarin.
Ky material është i rëndësishëm për të kuptuar mënyrën se si historiografia kombëtare shqiptare e ka trajtuar shtrirjen historike dhe etnografike të popullsisë shqiptare.

Megjithatë, shifrat territoriale të cituara në studim, përfshirë vlerësimet prej 80.000 apo 90.270 kilometrash katrorë, nuk duhen paraqitur si matje të vetme dhe të pranuara ndërkombëtarisht. Ato u referohen autorëve, periudhave dhe metodologjive të ndryshme.[6]

Për një studim përfundimtar duhen ballafaquar me regjistrimet demografike, hartat historike, dokumentacionin osman dhe burimet diplomatike.

Dallimi është thelbësor: shtrirja historike e popullsisë shqiptare është çështje e historiografisë dhe demografisë; kufijtë e shteteve janë çështje e së drejtës ndërkombëtare.

2. Kongresi i Berlinit, 1878

Një nga momentet vendimtare të historisë shqiptare është Kongresi i Berlinit i vitit 1878.

Pas luftës ruso-osmane të viteve 1877–1878, fuqitë e mëdha evropiane u mblodhën për të rishikuar Traktatin e Shën Stefanit dhe për të përcaktuar një rend të ri politik në Ballkan.

Vendimet e Kongresit prekën drejtpërdrejt territore ku jetonte popullsi shqiptare.

Plava dhe Gucia, Hoti, Gruda dhe vise të tjera u bënë objekt i pretendimeve dhe vendimeve territoriale në favor të Malit të Zi. Në lindje, zgjerimi i Serbisë preku gjithashtu zona të banuara nga shqiptarët.

Këto zhvillime shkaktuan reagimin e shqiptarëve, të cilët në qershor 1878 themeluan Lidhjen Shqiptare të Prizrenit.

Lidhja nuk ishte thjesht një organizim kundër një vendimi të veçantë territorial. Ajo shënoi përpjekjen për të mbrojtur territoret shqiptare dhe për të krijuar një platformë të përbashkët politike në një kohë kur çështja shqiptare po trajtohej nga diplomacitë evropiane pa përfaqësim të drejtpërdrejtë shqiptar.[7]

3. Luftërat Ballkanike dhe Konferenca e Londrës

Pas Luftërave Ballkanike, çështja shqiptare hyri në një fazë vendimtare.

Traktati i Londrës i 30 majit 1913 ua la fuqive të mëdha përcaktimin e kufijve të Shqipërisë.

Më pas, Konferenca e Ambasadorëve në Londër mori vendimet për statusin dhe kufijtë e shtetit të ri shqiptar.[8]

Më 17 dhjetor 1913, në Firence, u nënshkrua protokolli i përcaktimit të kufirit jugor të Shqipërisë.

Për pasojë, një numër i konsiderueshëm shqiptarësh mbetën jashtë kufijve të shtetit të ri, në territoret që iu njohën Greqisë, Serbisë dhe Malit të Zi.

Ky është një nga problemet më të rëndësishme të historisë shqiptare: kufijtë shtetërorë nuk përputheshin me të gjitha hapësirat historike dhe etnografike shqiptare.

4. Vendimi i vitit 1921 dhe çështja e Shën Naumit

Procesi i përcaktimit të kufijve nuk përfundoi me vitin 1913.

Më 9 nëntor 1921, Konferenca e Ambasadorëve në Paris konfirmoi vijën kufitare të Shqipërisë, duke iu referuar përcaktimeve të vitit 1913 dhe punës së komisioneve ndërkombëtare të delimitimit.[9]

Më 4 shtator 1924, Gjykata e Përhershme e Drejtësisë Ndërkombëtare dha opinionin këshillimor mbi çështjen e Manastirit të Shën Naumit.

Në këtë dokument gjykata përshkroi historikun e përcaktimit të kufijve të Shqipërisë, vendimet e Konferencës së Londrës dhe kompetencat e Konferencës së Ambasadorëve.[10]

Këto dokumente kanë rëndësi të veçantë për argumentimin juridik, sepse dëshmojnë se kufijtë shqiptarë u trajtuan përmes një procesi ndërkombëtar dhe jo thjesht përmes marrëveshjeve të njëanshme.

Prandaj, duhet të bëjmë një dallim të prerë:

Historikisht, shqiptarët kanë jetuar edhe jashtë kufijve të shtetit shqiptar.
Juridikisht, kufijtë ndërkombëtarë të Shqipërisë janë përcaktuar dhe njohur.
Mbrojtja e së vërtetës historike nuk kërkon cenimin e kufijve të sotëm. Përkundrazi, ajo kërkon respektimin e tyre.

V. ÇËSHTJA ÇAME DHE KONVENTA E LOZANËS: IDENTITETI KOMBËTAR PËRBALLË KRITERIT FETAR

1. Konventa e 30 janarit 1923

Një nga kapitujt më të rëndësishëm të historisë shqiptaro-greke është përpjekja për përfshirjen e shqiptarëve myslimanë të Çamërisë në shkëmbimin e popullsive ndërmjet Greqisë dhe Turqisë.

Më 30 janar 1923 u nënshkrua në Lozanë Konventa për Shkëmbimin e Detyrueshëm të Popullsive.

Neni 1 parashikonte shkëmbimin e shtetasve turq të besimit ortodoks grek, të vendosur në Turqi, me shtetasit grekë të besimit mysliman, të vendosur në Greqi.

Neni 2 parashikonte dy përjashtime kryesore: grekët e Stambollit dhe myslimanët e Trakës Perëndimore.[11]

Këtu shfaqet problemi themelor për shqiptarët e Çamërisë.

Për shkak të formulimit të nenit 1, besimi fetar u bë kriter për zbatimin e shkëmbimit, ndërsa identiteti kombëtar i popullsive myslimane në Greqi nuk trajtohej në mënyrë të veçantë në tekstin fillestar.

Shqiptarët myslimanë të Çamërisë nuk ishin turq vetëm për shkak të besimit islam. Ata përbënin një komunitet me gjuhë, tradita, lidhje familjare dhe identitet shqiptar.

Kjo çështje u bë objekt i ndërhyrjeve diplomatike të Shqipërisë.

2. Ndërhyrja shqiptare dhe vendimi i marsit 1924

Qeveria shqiptare kundërshtoi përfshirjen e shqiptarëve myslimanë të Çamërisë në shkëmbimin me Turqinë.

Sipas dokumentacionit të trajtuar nga Isuf Bajrami, përfaqësuesit shqiptarë argumentuan se identiteti kombëtar i kësaj popullsie nuk mund të përcaktohej vetëm nëpërmjet fesë.[12]

Një zhvillim i rëndësishëm ndodhi në mars 1924, kur Komisioni i Përzier për Shkëmbimin e Popullsive deklaroi se shtetasit grekë të besimit mysliman me origjinë shqiptare, të vendosur në Epir, përjashtoheshin nga shkëmbimi i detyrueshëm.[13]

Ky vendim është veçanërisht i rëndësishëm sepse përfaqëson njohjen institucionale të dallimit ndërmjet shqiptarëve myslimanë dhe popullsisë turke.

Eleftheria K. Manta, në studimin akademik «The Çams of Albania and the Greek State (1923–1945)», botuar në Journal of Muslim Minority Affairs, e trajton vitin 1923 si pikënisje të një politike më të strukturuar të shtetit grek ndaj shqiptarëve të Çamërisë.[14]

Studimi i saj evidenton se procesi i shkëmbimit të popullsive e detyroi shtetin grek të përcaktonte një politikë konkrete ndaj këtij komuniteti.

Prandaj, çështja e identitetit shqiptar të çamëve nuk është thjesht një interpretim i mëvonshëm kombëtar. Ajo është trajtuar edhe në dokumentacionin ndërkombëtar të kohës.

3. Fan Noli dhe diplomacia shqiptare

Në vitin 1924, qeveria shqiptare e drejtuar nga Fan Noli e ngriti çështjen e shqiptarëve të Çamërisë në institucionet ndërkombëtare.

Sipas dokumentacionit të cituar nga Bajrami, Shqipëria kundërshtoi trajtimin automatik të myslimanëve shqiptarë si turq dhe kërkoi respektimin e identitetit të tyre kombëtar.[12]

Kjo ndërhyrje kishte rëndësi të veçantë.

Shqipëria nuk po kërkonte ndryshimin e kufijve të Greqisë. Ajo po kërkonte respektimin e të drejtave të një popullsie shqiptare që jetonte brenda territorit grek.

Ky dallim është thelbësor edhe sot.

Mbrojtja e të drejtave të shqiptarëve të Çamërisë nuk përbën pretendim për aneksimin e territorit grek. Ajo është kërkesë për shqyrtimin e të drejtave individuale, pronësore, kulturore dhe historike.

4. A u dëbuan shqiptarë drejt Turqisë?

Dokumentacioni historik tregon se pati përpjekje për përfshirjen e shqiptarëve myslimanë në shkëmbim, presione administrative dhe largime drejt Turqisë.

Megjithatë, duhet shmangur pretendimi se të gjithë shqiptarët myslimanë të Çamërisë u dërguan në Turqi.

Procesi ishte më kompleks dhe përfshinte largime individuale e familjare, presione, përpjekje për përfshirje në shkëmbim dhe kundërshtime diplomatike.

Isuf Bajrami, në studimin «Dëbimi i shqiptarëve të Çamërisë për në Turqi (Andallajia – Këmbimi)», trajton dokumentacionin e kësaj periudhe dhe përpjekjet e qeverisë shqiptare për të mbrojtur komunitetin çam.[12]

Një tjetër burim i rëndësishëm është Miranda Vickers, e cila në studimin The Cham Issue: Albanian National and Property Claims in Greece trajton historinë e dëbimeve dhe pretendimet pronësore të shqiptarëve.[15]

Përfundimi është i qartë: kriteri fetar nuk mund të zëvendësonte identitetin kombëtar dhe përjashtimi i shqiptarëve nga shkëmbimi duhej respektuar.

VI. ÇAMËRIA GJATË LUFTËS SË DYTË BOTËRORE: NGA PUSHTIMI TE DËBIMI MASIV

1. Lufta greko-italiane dhe pozita e shqiptarëve

Më 28 tetor 1940, Italia fashiste sulmoi Greqinë nga territori shqiptar, të cilin e kishte pushtuar më 7 prill 1939.

Kjo rrethanë krijoi një situatë jashtëzakonisht të ndërlikuar për shqiptarët e Çamërisë, të cilët jetonin në territorin grek dhe u gjendën në mes të një konflikti ndërmjet dy fuqive.

Gjatë kësaj periudhe, autoritetet greke ndërmorën masa sigurie ndaj një pjese të popullsisë shqiptare myslimane, duke internuar meshkuj dhe duke i trajtuar disa prej tyre si persona të dyshuar për bashkëpunim me Italinë.

Eleftheria Manta e trajton periudhën e luftës greko-italiane si një moment të përshkallëzimit të problemeve që kishin ekzistuar edhe më parë.[14]

Megjithatë, duhet bërë një dallim i domosdoshëm: ekzistenca e bashkëpunimit të disa individëve shqiptarë me autoritetet italiane apo gjermane nuk provon përgjegjësi kolektive të gjithë popullsisë.

Edhe veprimtaria e grupeve të armatosura shqiptare duhet shqyrtuar në mënyrë individuale, duke identifikuar autorët, viktimat dhe rrethanat konkrete.

2. Operacionet e EDES-it dhe Napoleon Zervasit

Në vitet 1944–1945, forcat e EDES-it, nën drejtimin e Napoleon Zervasit, zhvilluan operacione ushtarake në zonat e banuara nga shqiptarët myslimanë të Çamërisë.

Këto operacione u shoqëruan me vrasje civilësh, grabitje, dhunë, shkatërrime pronash dhe largimin masiv të popullsisë drejt Shqipërisë.

Miranda Vickers, në studimin e saj mbi çështjen çame, citon edhe dëshminë e Joseph Jacobs, drejtuesit të Misionit Amerikan në Shqipëri gjatë viteve 1945–1946, lidhur me dhunën e ushtruar ndaj shqiptarëve të Çamërisë në mars 1945.[15]

Kjo dëshmi ka rëndësi të veçantë, sepse vjen nga një përfaqësues amerikan që kishte njohuri mbi situatën e refugjatëve dhe zhvillimet në Shqipëri.

Megjithatë, shifrat e viktimave dhe të dëbuarve duhet të trajtohen me kujdes. Literatura përmban vlerësime të ndryshme dhe një studim përfundimtar kërkon ballafaqimin e dokumenteve greke, shqiptare, britanike dhe amerikane.

Ajo që nuk mund të relativizohet është se një pjesë shumë e madhe e popullsisë shqiptare myslimane u largua me forcë nga vendbanimet e saj dhe nuk u kthye më në mënyrë të qëndrueshme.

3. Përgjegjësia individuale dhe ndalimi i ndëshkimit kolektiv

Në këtë pikë qëndron argumenti më i rëndësishëm juridik.

Edhe nëse disa individë shqiptarë kanë bashkëpunuar me forcat pushtuese dhe kanë kryer krime, përgjegjësia duhet të përcaktohet individualisht.

Nuk mund të përdoret veprimtaria e disa personave për të justifikuar dëbimin e grave, fëmijëve, të moshuarve dhe të gjithë pjesëtarëve të një komuniteti.

Neni 46 i Rregullores së Konventës IV të Hagës të vitit 1907 përcakton se jeta e personave, nderi familjar, të drejtat dhe prona private duhet të respektohen. Neni 47 ndalon plaçkitjen.[16]

Këto dispozita janë të rëndësishme për analizimin e trajtimit të civilëve dhe pronave gjatë konflikteve të armatosura.

Prandaj, nuk është juridikisht e pranueshme që një komunitet i tërë të trajtohet si përgjegjës për veprimet e individëve të caktuar.

Një shtet i së drejtës nuk mund ta zëvendësojë drejtësinë individuale me ndëshkimin kolektiv.

VII. MEMORANDUMI I KOMITETIT ANTIFASHIST ÇAM, 1947: DËSHMIA DHE NDËRKOMBËTARIZIMI I ÇËSHTJES

Një nga dokumentet më të rëndësishme për historinë e pasluftës është memorandumi i Komitetit Antifashist të Emigrantëve Çamë në Shqipëri, i vitit 1947.

Dokumenti mban titullin:

Memorandum i Komitetit Antifashist të Emigrantëve Çamë në Shqipëri, drejtuar Komisionit Hetimor të Këshillit të Sigurimit të Organizatës së Kombeve të Bashkuara, rreth trajtimit dhe masakrave në minoritetin shqiptar çam në Greqi.

Sipas botimit të dokumentit nga Isuf Bajrami, memorandumi ishte nënshkruar nga përfaqësues të komunitetit çam, ndër të cilët Taho Sejho, Kasem Demi, Rexhep Çami, Tahir Demi, Vehip Demi, Dervish Dojaka dhe Hilmi Seiti.[17]

Ky dokument përmban një përmbledhje të pretendimeve të refugjatëve çamë lidhur me:

Vrasjet e civilëve.
Masakrat në vendbanimet shqiptare.
Dhunën ndaj grave dhe fëmijëve.
Djegien e shtëpive.
Grabiten dhe konfiskimin e pasurive.
Dëbimin e popullsisë.
Pamundësinë e kthimit në vendbanimet e origjinës.
Në memorandum përmenden edhe raste konkrete në Filat, Spathar dhe vendbanime të tjera.

Këto janë akuza të rënda dhe duhet të trajtohen me seriozitetin që meritojnë. Por duhet bërë një saktësim institucional: fakti që memorandumi iu drejtua një komisioni hetimor të lidhur me Këshillin e Sigurimit nuk do të thotë se OKB-ja i ka konfirmuar automatikisht të gjitha pretendimet e tij.

Ai është një dokument parësor i dëshmisë dhe i kërkesave të refugjatëve çamë, i cili duhet ballafaquar me dokumentet e tjera të kohës.

Rëndësia e tij qëndron në faktin se kërkesat për kthim, pronë dhe drejtësi ishin artikuluar që në vitin 1947.

Çështja çame, pra, nuk është një konstruksion politik i krijuar pas vitit 1990.

Ajo ka një histori dokumentare që nis në periudhën e menjëhershme të pasluftës.

VIII. DIASPORA SHQIPTARE NË AMERIKË DHE DEBATI NË UASHINGTON

1. Gazeta «Illyria» dhe ruajtja e dokumentacionit historik

Një rol të rëndësishëm në ruajtjen e dokumentacionit mbi Çamërinë ka luajtur diaspora shqiptare në Shtetet e Bashkuara.

Profesori Agron F. Fico dokumenton historikun e botimit të materialit «Barbarizmat greke në Çamëri», i cili u botua fillimisht në revistën e shoqatës «Bashkësia Shqiptare» në Nju-Jork, më 1976, dhe më pas u ribotua në gazetën Illyria gjatë periudhës 30 gusht–5 shtator 2005.[18]

Materiali u përfshi më pas edhe në librin e tij Diaspora e rilindur, Tiranë, 2006.

Këto botime dëshmojnë se diaspora shqiptare nuk e kishte braktisur çështjen çame. Ajo vazhdonte të ruante dhe të publikonte dëshmi, dokumente dhe materiale historike.

2. Debati në Departamentin Amerikan të Shtetit, shkurt 2015

Një episod tjetër me rëndësi ndodhi në Uashington në shkurt të vitit 2015.

Më 4 shkurt 2015, Isuf B. Bajrami botoi në gazetën Dielli artikullin «Debati mbi rolin e Shqipërisë në Luftën e II Botërore».[19]

Sipas raportimit të Bajramit, gjatë një konference për shtyp të Departamentit Amerikan të Shtetit, një gazetar grek, i identifikuar si Lambros, ngriti çështjen e qëndrimit të Shqipërisë gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe bëri interpretime mbi bashkëpunimin e shqiptarëve me fuqitë e Boshtit.

Artikulli e lidh debatin me një letër të organizatës shqiptaro-amerikane «Vatra», drejtuar Departamentit të Shtetit, mbi problemet etnike në Ballkan dhe çështjet shqiptare në rajon.

Sipas të njëjtit raportim, zëdhënësi amerikan, i identifikuar në artikull si Casey, nuk pranoi të hynte në interpretimin politik të historisë dhe theksoi se këto çështje duhej t’u liheshin historianëve.

Veçanërisht domethënëse është se Bajrami e shoqëroi artikullin me tekstin anglisht të Memorandumit Çam të vitit 1947.

Kjo ishte një përgjigje dokumentare ndaj përpjekjeve për ta paraqitur popullsinë çame si kolektivisht përgjegjëse për bashkëpunimin me pushtuesit.

Duhet theksuar se artikulli i Bajramit përfaqëson raportimin e autorit. Për të përcaktuar me saktësi formulimin e pyetjeve dhe përgjigjeve në konferencë, duhet konsultuar transkripti zyrtar i Departamentit Amerikan të Shtetit.

Po kështu, deklarata e raportuar e zëdhënësit amerikan nuk përbën njohje zyrtare të pretendimeve çame nga qeveria amerikane.

Megjithatë, episodi është me rëndësi historike dhe diplomatike: ai tregon se çështja çame dhe interpretimi i rolit të shqiptarëve gjatë Luftës së Dytë Botërore vazhdonin të ishin objekt diskutimi edhe në Uashington.

Mbi të gjitha, ai dëshmon se përfaqësuesit e diasporës shqiptare kishin në dispozicion dokumentacion historik që mund të përdorej për të kundërshtuar përgjegjësinë kolektive.

IX. ÇËSHTJA E PRONAVE ÇAME DHE E DREJTA PËR KTHIM OSE KOMPENSIM

Dëbimi i popullsisë çame nuk ishte vetëm një tragjedi njerëzore dhe demografike. Ai pati pasoja të thella ekonomike dhe juridike.

Familjet që u larguan nga Çamëria lanë pas shtëpitë, tokat bujqësore, kullotat, dyqanet dhe pasuritë e tjera të paluajtshme.

Për shumë prej tyre, largimi nuk ishte rezultat i një vendimi të lirë për të emigruar, por pasojë e dhunës dhe rrezikut për jetën.

Miranda Vickers, në studimin e saj mbi çështjen çame, trajton pretendimet pronësore të shqiptarëve dhe vështirësitë e rikthimit të tyre në pronat e trashëguara.[15]

Problemi juridik është se humbja e posedimit fizik të pronës nuk përbën vetvetiu humbje të ligjshme të titullit të pronësisë.

Për këtë arsye, çdo rast duhet shqyrtuar mbi bazën e:

Dokumenteve origjinale të pronësisë.
Regjistrave kadastralë.
Akteve të konfiskimit.
Vendimeve gjyqësore.
Dokumenteve të trashëgimisë.
Statusit juridik të pronarit në kohën e konfiskimit.
Neni 1 i Protokollit nr. 1 të Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut mbron gëzimin paqësor të pronës.[20]

Megjithatë, duhet bërë një dallim juridik i rëndësishëm: Konventa Evropiane nuk mund të zbatohet prapaveprueshëm për çdo konfiskim të kryer në vitet 1940.

Për pretendimet e sotme duhet të shqyrtohet nëse ekziston një e drejtë pronësore aktuale, një akt i ri ose një shkelje që hyn në juridiksionin kohor të Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut.

Prandaj, çështja e pronave çame duhet të trajtohet me dosje individuale, jo vetëm me deklarata të përgjithshme politike.

X. VRASJA E GJENERAL ENRICO TELLINIT DHE PASOJAT DIPLOMATIKE TË VITIT 1923

Një tjetër episod që duhet përfshirë në analizën historike të marrëdhënieve shqiptaro-greke është vrasja e gjeneralit italian Enrico Tellini.

Tellini drejtonte komisionin ndërkombëtar të ngarkuar me përcaktimin e kufirit shqiptaro-grek.

Më 27 gusht 1923, ai dhe anëtarë të tjerë të misionit u vranë në territorin grek, pranë kufirit shqiptaro-grek.[21]

Ngjarja shkaktoi një krizë të rëndë ndërkombëtare.

Benito Mussolini e përdori vrasjen për të paraqitur një ultimatum ndaj Greqisë dhe, pas zhvillimeve diplomatike, Italia ndërmori pushtimin e Korfuzit në gusht 1923.

Kjo ngjarje është e rëndësishme për historinë e kufijve shqiptarë, sepse ndodhi gjatë punës së komisionit ndërkombëtar të delimitimit.

Megjithatë, duhet bërë një saktësim historik: përgjegjësia për vrasjen e Tellinit nuk mund t’i atribuohet automatikisht shtetit grek pa prova të drejtpërdrejta. Autorët e atentatit dhe përgjegjësia e mundshme shtetërore duhet të trajtohen mbi bazën e dokumentacionit të kohës.

Rëndësia e këtij episodi qëndron në faktin se çështja e kufirit shqiptaro-grek ishte pjesë e një konteksti të ndërlikuar diplomatik, ku interesat e fuqive të mëdha, veçanërisht të Italisë, luanin rol të rëndësishëm.

Vrasja e Tellinit dhe kriza e Korfuzit tregojnë se përcaktimi i kufijve shqiptarë nuk ishte një proces i thjeshtë teknik, por një proces me pasoja të mëdha politike dhe ndërkombëtare.

XI. LIGJI GREK I LUFTËS DHE PASOJAT E TIJ JURIDIKE

1. Dekreti nr. 2636/1940

Më 10 nëntor 1940, në Greqi u miratua dekreti mbretëror nr. 2636/1940, në kuadrin e legjislacionit për shtetet armike dhe pasuritë e tyre.

Në zbatimin e këtij legjislacioni, Shqipëria u trajtua si shtet armik, ndonëse në atë kohë ishte nën pushtimin italian.[22]

Kjo krijon një problem historik dhe juridik.

Shqipëria ishte pushtuar nga Italia më 7 prill 1939. Sulmi ndaj Greqisë u organizua nga Italia fashiste, nën drejtimin e Benito Mussolinit.

Për këtë arsye, trajtimi juridik i Shqipërisë së pushtuar si shtet armik kërkon një analizë të veçantë.

Një popullsi e pushtuar nuk mund të identifikohet automatikisht me vendimet e fuqisë pushtuese.

2. Vendimi i vitit 1987

Më 28 gusht 1987, qeveria greke mori vendimin për heqjen e gjendjes së luftës me Shqipërinë.

Ky vendim përbënte një hap të rëndësishëm politik drejt normalizimit të marrëdhënieve dypalëshe.

Megjithatë, çështja juridike nuk u mbyll plotësisht.

Në diskutimet ndërmjet dy vendeve vazhdoi të ngrihej problemi i akteve ligjore që kishin prodhuar pasoja mbi pronat shqiptare dhe statusin juridik të marrëdhënieve ndërmjet dy shteteve.

Në këtë drejtim, duhet bërë dallimi ndërmjet përfundimit politik të gjendjes së luftës dhe shfuqizimit të plotë të të gjitha akteve ligjore që mund të prodhojnë pasoja juridike.

3. Traktati i Miqësisë i vitit 1996

Më 21 mars 1996, Shqipëria dhe Greqia nënshkruan Traktatin e Miqësisë, Bashkëpunimit, Fqinjësisë së Mirë dhe Sigurisë.

Traktati hyri në fuqi më 9 mars 1998, pas shkëmbimit të instrumenteve të ratifikimit.[23]

Ky dokument krijoi një bazë të re për marrëdhëniet ndërmjet dy vendeve.

Megjithatë, normalizimi diplomatik nuk do të thotë se të gjitha çështjet historike dhe pronësore janë zgjidhur automatikisht.

Në vitin 2007, një dokument i Drejtorisë së së Drejtës Ndërkombëtare Publike pranë Ministrisë së Jashtme greke, i cituar në debatin publik të mëvonshëm, riktheu diskutimin mbi statusin e dekreteve të vitit 1940.[24]

Po ashtu, në vitet 2013–2016 çështja u ngrit përsëri në takimet ndërmjet ministrave të jashtëm të dy vendeve.

Prandaj, është e nevojshme që institucionet greke të japin një përgjigje përfundimtare dhe të qartë mbi statusin juridik të legjislacionit të luftës.

Pyetjet që duhen shtruar janë konkrete:

A është shfuqizuar plotësisht dekreti nr. 2636/1940?
Cilat dispozita të tjera të legjislacionit të vitit 1940 vazhdojnë të prodhojnë pasoja?
A ekziston ndonjë pengesë ligjore që lidhet me pronat e shqiptarëve të Çamërisë?
Cili është mekanizmi juridik për shqyrtimin e pretendimeve individuale pronësore?
Këto çështje nuk zgjidhen me deklarata miqësie. Ato kërkojnë përgjigje institucionale.

XII. KUADRI NDËRKOMBËTAR JURIDIK: PARIMET DHE DETYRIMET E SHTETEVE

Çështja shqiptaro-greke duhet trajtuar në përputhje me instrumentet ndërkombëtare që mbrojnë sovranitetin, popullsinë civile, pronën dhe të drejtat themelore.

1. Konventa IV e Hagës, 1907

Rregullorja bashkëlidhur Konventës IV të Hagës përcakton në nenin 46 detyrimin për respektimin e jetës, nderit familjar, të drejtave dhe pronës private.

Neni 47 ndalon plaçkitjen.[16]

Këto dispozita janë të rëndësishme për shqyrtimin e trajtimit të civilëve dhe pronave gjatë konflikteve të armatosura.

2. Karta e Kombeve të Bashkuara, 1945

Neni 2, paragrafi 4, ndalon kërcënimin ose përdorimin e forcës kundër integritetit territorial dhe pavarësisë politike të shteteve.[25]

Ky është një nga parimet themelore të rendit juridik ndërkombëtar.

Ai është drejtpërdrejt i rëndësishëm për çdo retorikë që mund të interpretohet si pretendim territorial ndaj Shqipërisë.

3. Konventa për Parandalimin dhe Ndëshkimin e Krimit të Gjenocidit, 1948

Konventa e vitit 1948 përcakton kushtet juridike të krimit të gjenocidit.

Neni II kërkon të provohet qëllimi specifik për shkatërrimin, tërësisht ose pjesërisht, të një grupi kombëtar, etnik, racor ose fetar.[26]

Për këtë arsye, ngjarjet e Çamërisë nuk duhet të cilësohen automatikisht si gjenocid pa analizuar dhe provuar elementet juridike përkatëse.

Kjo nuk e zvogëlon rëndësinë e krimeve të kryera ndaj civilëve. Vrasjet, dëbimet, persekutimi dhe konfiskimet mund të përbëjnë shkelje të rënda juridike edhe kur nuk plotësohen kriteret e gjenocidit.

4. Konventa IV e Gjenevës, 1949

Konventa IV e Gjenevës mbron personat civilë gjatë luftës.

Neni 33 ndalon ndëshkimet kolektive, ndërsa neni 49 trajton deportimet dhe transferimet e detyruara nga territoret e pushtuara.[27]

Megjithatë, kjo Konventë u miratua në vitin 1949. Për këtë arsye, nuk mund të përdoret prapaveprueshëm për të krijuar përgjegjësi traktatore për ngjarjet e viteve 1944–1945.

Për ato ngjarje duhen shqyrtuar normat e Hagës dhe e drejta zakonore humanitare që ishte në fuqi në kohën përkatëse.

5. Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut

Konventa Evropiane mbron të drejtat themelore të njeriut.

Në çështjen çame, rëndësi të veçantë kanë:

Neni 6: e drejta për një proces të rregullt ligjor.
Neni 8: respektimi i jetës private dhe familjare.
Neni 13: e drejta për një mjet juridik efektiv.
Neni 14: ndalimi i diskriminimit.
Neni 1 i Protokollit nr. 1: mbrojtja e pronës.[20]
Këto dispozita mund të kenë rëndësi për pretendime konkrete që lidhen me veprime ose pasoja juridike brenda juridiksionit kohor të Konventës.

6. Konventa Kuadër për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare

Konventa e Këshillit të Evropës e vitit 1995 vendos detyrime për mbrojtjen e identitetit kombëtar, gjuhësor, kulturor dhe fetar të pakicave.

Nenet 5 dhe 6 kërkojnë ruajtjen e identitetit dhe promovimin e tolerancës e dialogut ndërmjet komuniteteve.[28]

Këto parime duhet të zbatohen pa standarde të dyfishta.

Shqipëria duhet të mbrojë të drejtat e minoritetit grek, ndërsa Greqia duhet të respektojë të drejtat e shqiptarëve dhe identitetin e tyre.

XIII. VRASJET E INTELEKTUALËVE SHQIPTARË DHE PËRGJEGJËSIA HISTORIKE

Një tjetër kapitull që kërkon trajtim të veçantë është historia e vrasjeve dhe persekutimeve të intelektualëve shqiptarë në Greqi dhe në territoret e prekura nga konfliktet e fillimit të shekullit XX.

Këtu nuk duhet të mjaftohemi me lista emrash apo me përshkrime të përgjithshme.

Duhet të dokumentohen:

Identiteti i viktimave.
Veprimtaria e tyre arsimore, kulturore dhe politike.
Rrethanat e vrasjes.
Përgjegjësit e drejtpërdrejtë dhe institucionalë, nëse provohen.
Reagimet diplomatike të Shqipërisë dhe të fuqive të tjera.
Në këtë kuadër, vrasja e gjeneral Tellinit është një ngjarje me dokumentacion të veçantë, por nuk duhet të ngatërrohet me vrasjet e intelektualëve shqiptarë apo t’u atribuohet automatikisht të njëjtëve autorë.

Për të përfshirë emra konkretë të intelektualëve shqiptarë të vrarë në Çamëri dhe në krahinat e tjera, duhet të ndërtohet një regjistër dokumentar duke krahasuar arkivat shqiptare, greke, italiane, britanike dhe amerikane.

Kjo do të shmangë pasaktësitë dhe do t’i japë studimit një bazë më të fortë historike.

XIV. PËRGJEGJËSIA E DIPLOMACISË SHQIPTARE

Përballë gjithë këtij dokumentacioni, lind një pyetje e pashmangshme: përse Shqipëria nuk ka ndërtuar një strategji të qëndrueshme diplomatike për trajtimin e çështjeve të pazgjidhura me Greqinë?

Nuk mjafton që çështja çame të përmendet në përvjetorë dhe deklarata politike.

Nuk mjafton as të reagohet vetëm kur në Athinë përdoret termi «Vorio-Epir».

Shqipëria duhet të ketë një strategji institucionale që të përfshijë:

Krijimin e një grupi të përbashkët ekspertësh historianë, arkivistësh dhe juristësh.
Digjitalizimin e dokumenteve shqiptare dhe ndërkombëtare mbi Çamërinë.
Kërkesën për qasje në arkivat greke, britanike, italiane dhe amerikane.
Hartimin e një dosjeje juridike mbi pronat e shqiptarëve të Çamërisë.
Kërkesën për sqarimin përfundimtar të statusit të legjislacionit grek të luftës.
Kërkesën për sqarime diplomatike lidhur me deklaratat zyrtare që mund të interpretohen si pretendime territoriale.
Mbështetjen e studimeve akademike të pavarura dhe botimin e dokumenteve në gjuhën angleze.
Ngritjen e një mekanizmi dypalësh për shqyrtimin e çështjeve historike, pronësore dhe të të drejtave të njeriut.
Kjo nuk është politikë armiqësore ndaj Greqisë.

Është politikë e mbrojtjes së interesit kombëtar dhe e respektimit të së drejtës ndërkombëtare.

Një diplomaci serioze nuk duhet të kërkojë ndryshimin e kufijve, por respektimin e tyre; nuk duhet të kërkojë hakmarrje historike, por drejtësi; nuk duhet të ushqejë armiqësi, por të kërkojë përgjigje konkrete.

XV. PËRFUNDIM

MIQËSIA NUK MUND TË NDËRTOHET MBI HARRESËN HISTORIKE

Historia e marrëdhënieve shqiptaro-greke është shumë më e ndërlikuar sesa deklaratat politike të ditës.

Epiri i lashtë nuk mund të përdoret si titull pronësie për shtetet moderne. Emërtimi «Vorio-Epir» nuk mund të shërbejë si argument juridik për të vënë në diskutim kufijtë e Shqipërisë. Shtrirja historike e popullsisë shqiptare përtej kufijve të vitit 1913 duhet studiuar dhe dokumentuar, por nuk duhet shndërruar në pretendim për ndryshimin e kufijve aktualë.

Po kështu, çështja çame nuk mund të mbyllet me formulën politike se shqiptarët u larguan për shkak të bashkëpunimit me pushtuesit.

Dokumentet e periudhës së Lozanës, vendimi i marsit 1924 i Komisionit të Përzier, ndërhyrjet diplomatike shqiptare, memorandumi i vitit 1947 dhe studimet akademike dëshmojnë se çështja e shqiptarëve të Çamërisë ka një histori të gjatë dokumentare.

Debati i vitit 2015 në Uashington, i raportuar nga Isuf Bajrami në gazetën Dielli, tregon se kjo çështje vazhdonte të diskutohej edhe në mjediset politike dhe mediatike amerikane.

Ndërkohë, legjislacioni grek i luftës dhe pasojat e tij mbi pronat shqiptare kërkojnë sqarim përfundimtar.

Deklarata e presidentit grek Konstantinos Tasoulas më 28 tetor 2026 e rikthen në vëmendje problemin e terminologjisë politike dhe të përgjegjësisë institucionale.

Shqipëria ka të drejtë të kërkojë që sovraniteti dhe integriteti i saj territorial të respektohen jo vetëm në dokumentet diplomatike, por edhe në diskursin publik të përfaqësuesve më të lartë të shtetit fqinj.

Por edhe Greqia duhet të kuptojë se marrëdhëniet e fqinjësisë së mirë nuk mund të ndërtohen duke lënë jashtë vëmendjes dëbimin e shqiptarëve të Çamërisë, humbjen e pronave dhe kërkesat e tyre për drejtësi.

Çështja çame nuk kërkon privilegje. Kërkon shqyrtimin e drejtë të dokumenteve dhe pretendimeve konkrete.

Shqiptarët nuk mund të shpallen kolektivisht fajtorë për veprimet e disa individëve gjatë Luftës së Dytë Botërore. Po kështu, asnjë popullsi civile nuk mund të dëbohet, të privohet nga prona dhe të përjashtohet nga drejtësia për shkak të identitetit të saj.

Marrëdhëniet e mira ndërmjet Shqipërisë dhe Greqisë janë në interes të të dy popujve. Por ato duhet të mbështeten në respektin e ndërsjellë, transparencën historike dhe barazinë juridike.

Prandaj, dy pyetje mbeten të pashmangshme:

Nëse Greqia e njeh plotësisht sovranitetin dhe integritetin territorial të Shqipërisë, përse nuk përdor një terminologji historikisht dhe diplomatikisht neutrale në deklaratat e institucioneve të saj më të larta?

Dhe:

Nëse Shqipëria dhe Greqia pretendojnë se kanë ndërtuar marrëdhënie strategjike dhe evropiane, përse çështjet e pronave çame, pasojat e dëbimeve dhe paqartësitë e legjislacionit të luftës vazhdojnë të mos kenë një zgjidhje përfundimtare?

Miqësia nuk kërkon harresë. Kërkon ndershmëri.

Drejtësia nuk ka kombësi dhe e drejta ndërkombëtare nuk mund të zbatohet sipas interesave të momentit politik.

Shqipëria nuk ka nevojë për pretendime të reja territoriale. Ajo ka nevojë për mbrojtjen e sovranitetit, dokumentimin e historisë, respektimin e të drejtave të shqiptarëve dhe një diplomaci që di të mbrojë interesin kombëtar me argumente, dokumente dhe ligj.

Fusnotat,

[1] ANA-MPA, “President Tassoulas: Greece once again possesses the capability to both deter and defeat any threat”, 28 tetor 2026. Raportimi mbi deklaratën e presidentit grek në Selanik. Gjithashtu, Presidenca e Republikës së Greqisë, deklarata zyrtare e Konstantinos Tasoulas, 28 tetor 2026.

[2] Bajrami, Isuf B., «Epiri dhe përkatësia etnike e epirotëve», Zemra Shqiptare, 24 tetor 2007.

[3] Thukydides, History of the Peloponnesian War, Libri II; Strabo, Geographica, Libri VII.

[4] Hernandez, David R., “Epirus”, në A Companion to the Archaeology of the Roman Empire, Wiley, 2024; shih edhe J.-P. Sodini, “The Transformation of Cities in Late Antiquity within the Provinces of Macedonia and Epirus”, Oxford University Press, 2007.

[5] Protocol of Corfu, 17 maj 1914, dokumentacioni mbi statusin autonom të krahinave jugore të Shqipërisë.

[6] Bajrami, Isuf B., «Trojet shqiptare shtriheshin nga Preveza në Tivar e deri mbi Nish», Zemra Shqiptare, 4 gusht 2010. Referencat e autorit përfshijnë Sami Frashërin, T. Selenicën, L. Uelavitch-in dhe Muhamet Pirrakun.

[7] Treaty of Berlin, 13 korrik 1878; dokumentacioni mbi vendimet territoriale në Ballkan dhe themelimin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.

[8] Treaty of London, 30 maj 1913, neni 3; vendimet e Konferencës së Ambasadorëve mbi kufijtë e Shqipërisë; Protocol of Florence, 17 dhjetor 1913.

[9] Conference of Ambassadors, Paris, vendimi i 9 nëntorit 1921 mbi kufijtë e Shqipërisë.

[10] Permanent Court of International Justice, Question of the Monastery of Saint-Naoum (Albanian Frontier), Advisory Opinion, 4 shtator 1924, Series B, No. 9.

[11] Convention Concerning the Exchange of Greek and Turkish Populations, Lausanne, 30 janar 1923, nenet 1–3.

[12] Bajrami, Isuf B., «Dëbimi i shqiptarëve të Çamërisë për në Turqi (Andallajia – Këmbimi)», 13 tetor 2017.

[13] Mixed Commission for the Exchange of Greek and Turkish Populations, deklarata e marsit 1924 mbi përjashtimin e shtetasve grekë të besimit mysliman me origjinë shqiptare, të vendosur në Epir, nga shkëmbimi i detyrueshëm.

[14] Manta, Eleftheria K., “The Çams of Albania and the Greek State (1923–1945)”, Journal of Muslim Minority Affairs, vol. 29, nr. 4, 2009, f. 523–535. DOI: 10.1080/13602000903411424.

[15] Vickers, Miranda, The Cham Issue: Albanian National and Property Claims in Greece, 2002.

[16] Convention (IV) Respecting the Laws and Customs of War on Land, The Hague, 18 tetor 1907, Rregullorja bashkëlidhur, nenet 46–47.

[17] Komiteti Antifashist i Emigrantëve Çamë në Shqipëri, Memorandum drejtuar Komisionit Hetimor të Këshillit të Sigurimit të Organizatës së Kombeve të Bashkuara, rreth trajtimit dhe masakrave në minoritetin shqiptar çam në Greqi, 1947. Teksti i publikuar nga Isuf B. Bajrami në Memorie.al.

[18] Fico, Agron F., «Gjenocidi grek kundër shqiptarëve të Çamërisë (Memorandum që nuk duhet harruar kurrë)», Bota Sot, 17 qershor 2019. Dokumentacion mbi botimet në revistën «Bashkësia Shqiptare» dhe gazetën Illyria.

[19] Bajrami, Isuf B., «Debati mbi rolin e Shqipërisë në Luftën e II Botërore», Dielli, 4 shkurt 2015.

[20] European Convention on Human Rights, 4 nëntor 1950, nenet 6, 8, 13 dhe 14; Protokolli nr. 1, neni 1.

[21] Dokumentacioni historik mbi vrasjen e gjeneralit Enrico Tellini, 27 gusht 1923; shih The Corfu Incident of 1923: Mussolini and the League of Nations dhe dokumentacionin diplomatik italian të kohës.

[22] Greqi, Dekreti mbretëror nr. 2636/1940, mbi aktet juridike të shteteve armike dhe sekuestrimin e pasurive të tyre.

[23] Republika e Shqipërisë dhe Republika Helenike, Traktati i Miqësisë, Bashkëpunimit, Fqinjësisë së Mirë dhe Sigurisë, Tiranë, 21 mars 1996; hyrja në fuqi më 9 mars 1998.

[24] Dokumentacioni i Drejtorisë së së Drejtës Ndërkombëtare Publike të Ministrisë së Jashtme greke, 16 nëntor 2007, i cituar në debatin publik mbi statusin e legjislacionit grek të luftës.

[25] Charter of the United Nations, San Francisco, 26 qershor 1945, neni 2, paragrafi 4.

[26] Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, Paris, 9 dhjetor 1948, nenet II dhe III.

[27] Geneva Convention Relative to the Protection of Civilian Persons in Time of War, 12 gusht 1949, nenet 33 dhe 49.

[28] Council of Europe, Framework Convention for the Protection of National Minorities, Strasbourg, 1 shkurt 1995, nenet 5, 6 dhe 15.

[29] Miranda Vickers, The Cham Issue: Albanian National and Property Claims in Greece, 2002.

[30] United States Department of State, dokumentacioni diplomatik mbi Shqipërinë, Greqinë dhe zhvillimet e Luftës së Dytë Botërore.

[31] Permanent Court of International Justice, Question of the Monastery of Saint-Naoum (Albanian Frontier), 1924.

[32] United Nations Treaty Collection, Agreement between the Hellenic Republic and the Republic of Albania on Friendship, Cooperation, Good Neighbourliness and Security, regjistrimi nr. 56711.

Vendi i Lekës,30.10.2026

 

Uzina e Ferrokromit në Papër, Elbasan, në pronësi të kompanisë “Albchrome sh.p.k.”, është kthyer në një bombë mjedisore me rrezik të lartë për shëndetin publik. Një kontroll në terren nga Agjencia Kombëtare e Mjedisit ka zbuluar një skandal të rëndë: operatori metalurgjik ka depozituar në mënyrë të paligjshme qindra ton mbetje toksike tejet helmuese në ambient të hapur, duke provokuar një katastrofë të heshtur mjedisore.

Kapitali publikon ekskluzivisht raportin e kontrollit në subjektin Albchrome me përfaqësuese ligjore administratoren Teuta Ustundag. Raporti i mbajtur nga inspektorët Xhevdet Haxhiaj, Henri Bacinozi, Enver Halipaj, konstaton një genocid të mirëfilltë mjedisor me pasoja fatale për shëndetin e popullatës lokale.

Gjetja më alarmante e inspektimit është konstatimi i mbi 300 ton pluhura të kapura nga filtrat e oxhaqeve, të klasifikuara me kodin e rrezikshëm mjedisor 10 08 15*.

Këto mbetje industriale, të cilat përmbajnë koncentrime të larta të metaleve të rënda, ishin paketuar në thasë të thjeshtë “bigbag” dhe liheshin të stivuara në qiell të hapur prej më shumë se një viti.

Skandali thellohet më tej me menaxhimin e skorjeve të ferrokromit (kodi 10 08 09). Venddepozitimi i tyre masiv është krejtësisht i paizoluar, pa rrethim perimetrik dhe pa asnjë kanalizim mbrojtës.

Në kontakt me shiun dhe agjentët atmosferikë, këto skorje oksidohen në mënyrë të vazhdueshme.

Ujërat e ndotur që gjenerohen nga ky proces, të ngarkuar me mbetje të rrezikshme metalurgjike, rrjedhin jashtë çdo kontrolli, thithen nga toka dhe helmojnë në mënyrë të drejtpërdrejtë basenet e ujërave nëntokësorë të zonës së Papërit.

OBSH e klasifikon si kancerogjen të Grupit 1
Mbetjet e rrezikshme që lëngojnë në uzinë sulmojnë shëndetin e popullatës përmes dy rrugëve fatale: ajrit dhe ujit. Nga njëra anë, 300 tonët e pluhurit të filtrave (kodi 10 08 15*), të lënë për mbi një vit në thasë të thjeshtë në ajër të hapur, thërrmohen dhe përhapen nga era në atmosferë duke u thithur direkt nga banorët.

Nga ana tjetër, skorjet masive të paizoluara (kodi 10 08 09) shplahen nga shiu, duke bërë që Kromi Heksavalent dhe metalet e rënda të depërtojnë thellë në tokë. Ky proces kontaminon direkt rrjedhat e ujit nëntokësor dhe burimet e zonës, duke bërë që helmet të përfundojnë në ujin e pijshëm dhe në produktet bujqësore që vaditen me to.

Prania e Kromit Heksavalent në ajër dhe në ujë është një alarm i kuq, pasi ky element është i certifikuar nga Organizata Botërore e Shëndetësisë (OBSH) si kancerogjen i Grupit 1.

Pasoja fatale për shëndetin e popullatës
Thithja e pluhurit dhe konsumi i ujit të ndotur shkaktojnë direkt kancer të mushkërive, si dhe rritin ndjeshëm rrezikun për kancer të stomakut, mëlçisë dhe veshkave.

Përveç rrezikut tumoral, ekspozimi i vazhdueshëm ndaj këtyre mbetjeve shkakton dëmtime të rënda të rrugëve respiratore – si bronkit kronik dhe fibroza të pakthyeshme – si dhe mbart veti mutagjene që dëmtojnë direkt ADN-në, duke shfaqur rreziqe serioze riprodhuese për gratë shtatzëna.

Së fundmi, përdorimi i thjeshtë i ujit të kontaminuar provokon pezmatim të rëndë të lëkurës (dermatit), alergji të forta mjedisore dhe ulçera të hapura dermale që kurohen me mjaft vështirësi.

Banorët e Papërit dhe Elbasanit po thithin dhe pinë pa e ditur një helm që qëndron i stivuar në qiell të hapur prej më shumë se një viti.

Kaos mjedisor dhe instalime të fshehura
Dokumentet e AKM-së dëshmojnë një anarki të plotë brenda rrethimit të uzinës. Albchrome ka operuar në mënyrë të fshehtë një stacion të tërë karburanti (pika ID 1.10) pa e deklaruar dhe pa e përfshirë fare në lejen e mjedisit.

Gjithashtu, pranë depozitës së naftës – e cila nuk ka as argjinaturë mbrojtëse për rreziqet e rjedhjes – inspektorët gjetën maku lëndësh skrapi dhe mbetje bidonash plastikë të hedhur pa asnjë lloj ndarjeje apo kriteri mjedisor.

Faktet e zbuluara në Papër tregojnë qartë se si operon industria e rëndë kur fitimi i biznesit vihet përpara sigurisë së jetës së banorëve dhe mbrojtjes së mjedisit. gsh