Në kohën kur Shtetet e Bashkuara po rrisin praninë e tyre energjetike në Ballkanin Perëndimor, në Kosovë është rikthyer debati për furnizimin me gaz të lëngshëm natyror nga SHBA-ja.

Diskutimi vjen mes përpjekjeve të Uashingtonit për t’i diversifikuar burimet energjetike në rajon dhe nevojës së Kosovës për të siguruar stabilitet afatgjatë në sektorin e energjisë.

Oda Ekonomike Amerikane në Kosovë ka prezantuar tashmë një dokument, i cili trajton çështjen e gazit të lëngshëm natyror nga SHBA-ja në Evropë dhe potencialin e tij për Kosovën.

Drejtori ekzekutiv i kësaj ode, Arian Zeka, vlerëson në një intervistë për Radion Evropa e Lirë se gazi amerikan mund të luajë rol kyç në forcimin e sigurisë energjetike të Kosovës, duke theksuar se siguria energjetike sot është e barasvlershme me sigurinë kombëtare.

*Intervistën e plotë me zotin Zeka mund ta shikoni në videon më poshtë:

Në kontekstin e zhvillimeve globale, përfshirë konfliktet, çrregullimet në zinxhirët e furnizimit dhe luhatjet e çmimeve, ai thotë se është e domosdoshme që Kosova t’i kthehet seriozisht çështjes së gazit.

Një alternativë e tillë, sipas tij, do ta ndihmonte vendin të ulë varësinë nga importi i energjisë elektrike dhe të sigurojë stabilitet më të madh në çmimet e rrymës.

Por, Zeka e konsideron shqetësuese mungesën e një qëndrimi të qartë institucional për përfshirjen e Kosovës në rrjetet rajonale të gazit.

“Gjithçka varet nga vullneti politik. Ndoshta jemi pak mbrapa në aspektin e legjislacionit ose të infrastrukturës ligjore. Financimi mund të sigurohet lehtë për këtë projekt. Prandaj, mungesa e qartë e një zotimi të Qeverisë, se Kosova do të bëhet pjesë e një infrastrukture të tillë, është pak paradoksale”, thotë Zeka.

Ai thekson se nga investitorët amerikanë ka interes dhe gatishmëri konkrete për të investuar në sektorin energjetik në Kosovë.

Ambasada amerikane në Prishtinë, përmes një postimi në Facebook më 28 maj, theksoi se “Shtetet e Bashkuara janë të gatshme për të bashkëpunuar me Kosovën në avancimin e zgjidhjeve energjetike të sigurta dhe të diversifikuara, si dhe për të tërhequr investime të ardhshme”.

Në vitin 2021, Kosova hoqi dorë nga projekti për ndërtimin e infrastrukturës së gazit, i financuar nga Korporata e Sfidave të Mijëvjeçarit e SHBA-së.

Atëkohë, ministrja e Ekonomisë, Artane Rizvanolli, tha se “nevojiten më shumë informacione për të qenë të sigurt se ndërtimi i infrastrukturës së gazit është opsioni më i mirë për tranzicionin energjetik”.

Por, në Samitin Trans-Atlantik për Sigurinë e Gazit, të mbajtur në shkurt në Uashington, Rizvanolli, tani ministre në detyrë, shprehu gatishmërinë e Kosovës për t’u furnizuar me gaz natyror nga SHBA-ja, duke e cilësuar këtë bashkëpunim si vendimtar për ndërtimin e një sektori të sigurt energjetik.

Në fillim të këtij muaji, Radio Evropa e Lirë i është drejtuar Ministrisë së Ekonomisë me pyetje lidhur me planet konkrete për lidhjen me rrjetin rajonal të gazit, ndërtimin e infrastrukturës përkatëse dhe bisedimet me palën amerikane, por nuk ka marrë përgjigje.

Gjatë javëve të fundit, SHBA-ja dhe kompani amerikane kanë nënshkruar marrëveshje miliardëshe me disa vende të Ballkanit Perëndimor për projekte energjetike në rajon.

Kosova, megjithatë, ka mbetur jashtë kësaj vale investimesh.

I dërguari i posaçëm i Departamentit amerikan të Energjisë, Joshua Volz, ka thënë në një intervistë për Radion Evropa e Lirë se sistemi energjetik i Kosovës ka nevojë urgjente për modernizim – çfarë krijon mundësi të mëdha për industrinë amerikane që të investojë.

Megjithatë, ai ka theksuar se projektet e mëdha do të varen nga vetë Kosova, përkatësisht përmirësimi i mjedisit biznesor dhe rregullator në vend.

Kosova e mirëpret çdo nismë që synon përshpejtimin e integrimit në Bashkimin Evropian, por mbetet skeptike ndaj ideve që mund ta mbajnë atë në një status të ndërmjetëm.

Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, ministri i Jashtëm në detyrë, Glauk Konjufca, thotë se përfshirja në Tregun e Përbashkët Evropian mund të jetë hap përpara, por thekson se nuk ka ende detaje të qarta.

“Ne e mirëpresim çdo plan të ri, i cili e ka për synim integrimin më të shpejtë të vendeve të Ballkanit Perëndimor në Bashkimin Evropian… Pozicion i Kosovës është që ne nuk mbështesim kurrfarë propozimi, i cili krijon dhoma të pritjes në BE”, thotë Konjufca.

Konjufca mori pjesë në punimet e forumit të sigurisë GLOBSEC në Pragë, ku edhe foli për REL-in.

Radio Evropa e Lirë: Zoti Konjufca, ditëve të fundit po qarkullon ideja e disa vendeve të Bashkimit Evropian për përfshirjen e vendeve të Ballkanit Perëndimor në Tregun e Përbashkët Evropian, për t’i shtyrë përpara në rrugën e tyre drejt anëtarësimit të plotë në BE. Cili është qëndrimi i autoriteteve të Kosovës ndaj kësaj nisme?

Glauk Konjufca: Ne, ta them të drejtën, e mirëpresim çdo plan të ri, i cili e ka për synim integrimin më të shpejtë të vendeve të Ballkanit Perëndimor në Bashkimin Evropian.

Prej fazës së nënshkrimit të Marrëveshjes së Stabilizim Asociimit deri kur të hapen negociatat për anëtarësim, ajo që përbën bërthamën e negociatave për çdo shtet, janë negociatat kryesisht ekonomike, se si të krijohen të gjithë mekanizmat e nevojshëm për përfshirjen e vendit përkatës në tregun e vetëm.

Kështu që kjo iniciativë, e cila u përshëndet në mënyrë eksplicite edhe nga kancelari [gjerman, Friedrich] Merz, dhe u shty përpara nga shtete si Austria e Çekia, është, në njëfarë mënyre, që t’i jepet një shpejtësi e re procesit të zgjerimit.

Kjo është e mirëseardhur, por ajo çka është më e rëndësishme në këtë proces, po aq sa ideja, janë edhe detajet, e të cilat ne nuk i kemi ende.

Pres që, në javët e ardhshme, këto shtete të shkojnë drejt hollësive dhe detajizimeve sa i përket ecjes përpara.

Radio Evropa e Lirë: Besoni se ky do të jetë një hap transitor drejt BE-së?

Glauk Konjufca: Nëse e ndajnë me faza, ku disa parapërgatiten për t’iu bashkangjitur BE-së, të tjerët mund të jenë vëzhgues menjëherë tash… të shohim. Ajo çfarë ne kemi thënë, që është pozicion i Kosovës, është që ne nuk mbështesim kurrfarë propozimi, i cili krijon dhoma të pritjes në Bashkimin Evropian. Tash tjetër janë problemet politike, për shembull mosnjohësit e Kosovës e të tjera. Por, nuk duam dhoma të pritjes në BE.

Radio Evropa e Lirë: Megjithatë, Kosova e ka në dhomën e pritjes aplikimin për anëtarësim në BE qysh në vitin 2022…

Glauk Konjufca: Po, ajo nuk është trajtuar, është e vërtetë. Këtu, elefanti në dhomë është dukshëm politik dhe ai është dukshëm dialogu me Serbinë.

Unë mendoj se shtetet mosnjohëse dhe dialogu me Serbinë e mbajnë të patrajtuar aplikacionin tonë, i cili është dorëzuar gati katër vjet më parë.

Përgjigjja zyrtare që jep Brukseli, sa herë që e ngremë këtë çështje, është: duhet të punoni më shumë me vendet anëtare. Kur thuhet me vendet anëtare, nënkuptohen vendet mosnjohëse. Ne, vazhdimisht, punojmë me to – me Spanjën, me Greqinë e me të tjerat.

Mirëpo, gjithmonë në ato biseda vijnë marrëdhëniet e mira fqinjësore me Serbinë, të cilat mendoj unë – pa fajin tonë – kanë marrë goditje të mëdha të mirëbesimit në këta dy-tre vjetët e fundit, për shkak të sulmeve sikurse ishte ai në Banjskë.

Radio Evropa e Lirë: A ka Qeveria e Kosovës, edhe pse tani është në detyrë, ndonjë plan konkret për ta shtyrë përpara këtë proces?

Glauk Konjufca: Ne kemi miratuar Planin e Rritjes të BE-së në Kuvendin e Republikës së Kosovës. Kosova është njëri prej vendeve që agjendën evropiane të reformave e ka miratuar dhe është duke e zbatuar – është vendi me impenjimin ndoshta më të lartë në Ballkanin Perëndimor sa i përket kësaj agjende.

Por, kur flitet për reformat e fondet [e BE-së], kanë shumë rëndësi edhe uniteti politik, funksionaliteti i demokracisë dhe i institucioneve. Sepse, nëse deri në dhjetor kemi këso peripecish, ne do t’i humbim 250 milionë euro – që do të thotë se janë 25%-30% e Planit të Rritjes.

Mirëpo, përkundër reformave që i bëjmë, duket që ndonjëherë në negociatat me BE-në peshon më shumë dialogu me Serbinë sesa reformat e brendshme që i bëjmë.

Sepse, nëse e qet Kosovën në parametra me shtetet tjera, në parametra të demokracisë, të rritjes ekonomike që e ka Kosova, të pavarësisë së gjyqësorit etj., Kosova është shumë përpara.

Radio Evropa e Lirë: Por, e patëm një publikim të ditëve të fundit, mbi bazën e të dhënave të Fondit Monetar Ndërkombëtar, që e nxirrte Kosovën si vendin e dytë më të varfër në Evropë.

Glauk Konjufca: Po, por, në të njëjtën kohë, Banka Botërore thotë se Kosova do të ketë një rritje stabile ekonomike mbi 4 për qind. Kjo e ngushton diferencën me vendet tjera.

Që Kosova të kapërcejë katër vende apo pesë vende, nuk është lehtë, sepse e ke Malin e Zi, e ke Serbinë, i ke shtetet që kanë pasur ekonomi shumë më të konsoliduara se Kosova, e cila ka dalë e shkatërruar prej luftës.

Neve na mjafton edhe zvogëlimi i diferencave me këto shtete.

Radio Evropa e Lirë: Jemi në prag të zgjedhjeve të 7 qershorit dhe domosdoshmërisht na interesojnë pritjet tuaja nga ky proces…

Glauk Konjufca: Nuk ishte lajm i mirë që Kosova po shkon në zgjedhjet e treta brenda një viti e gjysmë, por u përket qytetarëve të Kosovës. Nuk dua që nga ky forum, në të cilin jam në cilësinë e ministrit të Jashtëm, të futem thellë në detajet e skenës sonë politike, sepse këtë do ta bëj kur të kthehem në Kosovë.

Radio Evropa e Lirë: A prisni që këto zgjedhje të çojnë në formimin e të gjitha institucioneve, deri të zgjedhja e presidentit?

Glauk Konjufca: Po, besoj që po. Jam shumë optimist që këto do të jenë zgjedhjet e fundit për katër vjetët e ardhshëm.

Lufta me Teheranin po e zbeh takimin e rëndësishëm që presidenti amerikan, Donald Trump, pritet ta zhvillojë këtë javë me udhëheqësin e Kinës, Xi Jinping, në Pekin. Irani pritet të jetë një nga çështjet më të ndjeshme në agjendën e këtij takimi.

Trump pritet të mbërrijë në Pekin më 13 maj dhe të takohet me Xinë më 14-15 maj, pasi vizita e tij e planifikuar për më herët këtë vit u shty shkak të konfliktit me Teheranin.

Zyrtarë të lartë amerikanë thonë se Trump synon ta sfidojë drejtpërdrejt Xinë për lidhjet ekonomike dhe teknologjike të Kinës me Iranin, përfshirë blerjet e naftës dhe transportimin e pretenduara të mallrave me përdorim të dyfishtë.

Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, Ken Moriyasu, bashkëpunëtor i lartë në Institutin Hudson, tha se Pekini mund të ndihmojë taktikisht në uljen e tensioneve, por do t’i rezistojë çdo përpjekjeje që mund ta kërcënojë mbijetesën e regjimit iranian, të cilin ai e përshkroi si qendror për strategjinë afatgjatë euroaziatike të Kinës.

Radio Evropa e Lirë: Duke qenë se Trump pritet ta sfidojë Xinë për Iranin dhe Uashingtoni po prezanton sanksione të reja që synojnë rrjetet iraniane të naftës të lidhura me Kinën, sa i rëndësishëm është ky moment në diplomacinë SHBA-Kinë lidhur me Teheranin?

Ken Moriyasu: Jam i sigurt se Trumpi do t’i kërkojë Xi Jinpingut ndihmë për Iranin, dhe jam i sigurt se Kina është shumë e interesuar ta shohë fundin e kësaj lufte po aq sa edhe Trump dëshiron t’i japë fund asaj.

Por, jam gjithashtu shumë i sigurt se Xi nuk dëshiron ndryshim regjimi në Teheran. Pra, ndërsa ai mund të pranojë ta nxisë Teheranin të arrijë një lloj kompromisi, jam shumë i sigurt se Xi do t’i bëjë ballë çdo trysnie nga Trump për ta ndëshkuar Iranin në një mënyrë që mund të çojë në ndryshim regjimi.

Radio Evropa e Lirë: Kur e shikoni marrëdhënien e Kinës me Iranin sot, sa ndikim realisht ka Pekini mbi Teheranin?

Ken Moriyasu: Marrëdhënia vazhdon, por duhet ta kuptojmë përmes strategjisë afatgjatë të Kinës dhe rëndësisë që Irani ka brenda saj.

Nëse ndodh ndryshim regjimi në Teheran dhe vendi bëhet proamerikan, properëndimor dhe largohet nga Kina, kjo bie drejtpërdrejt ndesh me strategjinë kontinentale afatgjatë të Kinës.

Në 15 vjetët e fundit, Kina është përpjekur shumë ta kufizojë varësinë e saj nga rrugët detare tregtare, veçanërisht për energjinë, sepse cisternat e naftës duhet të kalojnë nëpër pika strategjike si Ngushtica e Hormuzit dhe Ngushtica e Malakës. Prandaj Kina është orientuar drejt tubacioneve tokësore, dhe brenda kësaj strategjie kontinentale Irani zë krahun jugor, ose ankorën jugore.

Nëse Irani bëhet properëndimor, kjo do të prishte lidhjet tokësore të Kinës me Lindjen e Mesme dhe Evropën. Do të komplikonte logjistikën energjetike dhe korridoret ushtarake të lidhura me Nismën “Rripi dhe Rruga”, dhe do të minonte idenë e një brendësie të vazhdueshme euroaziatike të izoluar nga fuqia ushtarake amerikane, diçka që Kina është përpjekur ta krijojë gjatë 15 vjetëve të fundit.

Radio Evropa e Lirë: Duke pasur parasysh lidhjet e ngushta ekonomike me Iranin, veçanërisht në eksportet e energjisë dhe blerjet e naftës, a përkthehet kjo në ndikim të rëndësishëm politik për Pekinin?

Ken Moriyasu: Kjo i jep më shumë ndikim Iranit sesa Kinës.

Nëse Irani e kupton strategjinë afatgjatë të Kinës, atëherë Teherani ka ndikim. Dhe, Shtetet e Bashkuara duhet ta kuptojnë politikën e Kinës dhe të pranojnë se Kina kurrë nuk do të mbështesë politika që mund të çojnë në ndryshim regjimi.

Kjo lidhet gjithashtu me Tajvanin. Përderisa Shtetet e Bashkuara mbajnë një kontroll strategjik mbi importet energjetike të Kinës përmes Ngushticës së Malakës ose Ngushticës së Hormuzit, Kina nuk mund ta marrë Tajvanin me forcë.

Edhe nëse Kina do të mund ta pushtonte ushtarakisht Tajvanin, SHBA-ja do të mundë ta ngufatke ekonominë kineze duke bllokuar ato rrugë.

Pra, ajo që Kina po përpiqet të bëjë fillimisht është të krijojë një korridor kontinental që e mbron nga hakmarrja amerikane. Pasi të përfundojë ky strehim apo kjo fortesë euroaziatike, atëherë Pekini do të kishte më shumë opsione lidhur me Tajvanin.

Nuk po them se Kina do ta pushtojë Tajvanin nëse ky korridor përfundon, por sigurisht që kjo do t’i jepte Pekinit më shumë fleksibilitet strategjik.

Radio Evropa e Lirë: Nëse Trump i kërkon Xisë ta përdorë atë ndikim mbi Iranin, çfarë lloj përgjigjeje prisni nga Pekini?

Ken Moriyasu: Kina po ndjek njëkohësisht dy qëllime afatgjata: dëshiron të largohet nga rrugët detare tregtare dhe gjithashtu dëshiron të largohet nga vetë varësia ndaj naftës.

Kjo është arsyeja pse Kina po inkurajon agresivisht kalimin nga makinat me benzinë në automjete elektrike, me energji elektrike të prodhuar nga energjia bërthamore ose qymyri. Një pjesë e madhe e atij qymyri vjen nga burime vendase ose nga Mongolia, të cilat janë të mbrojtura nga ndërhyrja ushtarake amerikane.

Megjithatë, Kina ende nuk ka arritur atje, kështu që ende ka nevojë për naftë. Kjo do të thotë se kjo luftë dhe rritja e çmimeve të naftës po e dëmtojnë Kinën tani për tani.

Në planin afatgjatë, megjithatë, Kina dëshiron ta kufizojë varësinë si nga transporti detar ashtu edhe nga vetë nafta.

Pekini ka nevojë për stabilitet në të ardhmen e parashikueshme, por nuk ka interes ta ndihmojë Trumpin të arrijë kontroll mbi Ngushticën e Hormuzit apo të mbështesë ndryshimin e regjimit në Teheran. Kjo nuk është në interesin strategjik afatgjatë të Kinës.

Radio Evropa e Lirë: Në këtë kontekst, a e shihni Kinën duke luajtur më shumë një rol diplomatik të heshtur prapa skenave, apo duke mbetur e kujdesshme publikisht?

Ken Moriyasu: Çdo rol që Kina do të luajë do të jetë taktik, jo strategjik. Jam shumë i sigurt për këtë.

Radio Evropa e Lirë: Meqë Uashingtoni po merret Iranin, Ukrainën dhe konkurrencën strategjike me Kinën njëkohësisht, si mendoni se i balancojnë politikëbërësit të gjitha këto sfida në të njëjtën kohë?

Ken Moriyasu: Kjo është edhe një arsye tjetër pse Xi mund të ndihmojë taktikisht, por jo strategjikisht.

Realiteti është se tensionet midis Uashingtonit dhe Teheranit nuk janë të këqija për Pekinin. Nëse Uashingtoni shpërqendrohet nga lufta që përfshin Iranin, kjo e largon vëmendjen nga Tajvani. Kjo i jep Kinës më shumë kohë për t’u përgatitur.

Pra, një nivel i caktuar tensioni midis Uashingtonit dhe Teheranit në fakt i shërben interesave strategjike të Kinës.

Por, në planin afatgjatë, plani i Kinës është fillimisht të krijojë korridore kontinentale përmes të cilave mund të sigurojë energji dhe tregti pa ndërhyrjen amerikane. Kjo është faza e parë, ndoshta gjatë dekadës së ardhshme.

Më pas Kina do të ishte në gjendje të projektonte fuqi më me besim drejt zonave bregdetare detare dhe potencialisht të mendonte për operacione ndaj Tajvanit më pas. Shtetet e Bashkuara duhet ta kuptojnë se çfarë po përpiqet të bëjë Kina.

Radio Evropa e Lirë: Në çfarë pike kriza mund të bëhet aq serioze sa Pekini të veprojë më vendosmërisht, qoftë diplomatikisht apo strategjikisht?

Ken Moriyasu: Raportohet se Kina ka rezerva strategjike të naftës që mund të zgjasin rreth katër muaj.

Derisa po afrohet ai afat kohor, Pekini do të përballet me më shumë presion për të siguruar rrugë alternative ose për të punuar me Uashingtonin dhe Teheranin për ta mbajtur të hapur Ngushticën e Hormuzit. Por, ka edhe pak kohë para se Kina të arrijë në atë pikë.

Radio Evropa e Lirë: Trump e shtyu një herë këtë vizitë për shkak të Iranit. A mund të jetë Irani një nga çështjet përcaktuese të takimit, madje përtej tregtisë dhe marrëdhënies më të gjerë SHBA-Kinë?

Ken Moriyasu: Në një pikëpamje më të gjerë, konkurrenca mes fuqive të mëdha SHBA-Kinë është në të vërtetë një garë për kontrollin e Euroazisë.

Nga perspektiva e Kinës, ajo dëshiron qasje të pandërprerë në tregjet energjetike të Azisë Qendrore dhe rrugët tregtare drejt Evropës pa ndërhyrjen amerikane.

Shtetet e Bashkuara nuk kanë domosdo nevojë ta dominojnë vetë Azinë Qendrore. Por, duhet t’i pengojnë përpjekjet e Kinës aq sa Pekini të mos ndiejë kurrë siguri absolute se Azia Qendrore, Kaukazi dhe Turqia janë plotësisht brenda sferës së saj, sepse sapo Kina ta ketë atë siguri, do të ketë aftësi më të madhe për të projektuar fuqi jashtë, veçanërisht drejt Tajvanit.

Strategjia amerikane duhet të jetë t’ia mohojë Kinës atë siguri absolute.

Në këtë kuptim, Irani është pjesë e kësaj gare më të madhe. Irani është pjesë e strehës apo fortesës që Kina dhe Rusia po përpiqen të ndërtojnë në zemrën euroaziatike.

Por, vetë Irani nuk është çështje përcaktuese në garën SHBA-Kinë. E gjithë Euroazia është.

Radio Evropa e Lirë: A mund të shënojë ky takim një pikë kthese në mënyrën se si Uashingtoni dhe Pekini angazhohen në krizat e mëdha ndërkombëtare të sigurisë në të ardhmen?

Ken Moriyasu: Jo, absolutisht jo. Kina dhe Shtetet e Bashkuara kanë vizione thelbësisht të ndryshme për Euroazinë, dhe ajo konkurrencë do të vazhdojë pavarësisht këtij samiti.

Çdo marrëveshje taktike që arrijnë: marrëveshje për sojë, marrëveshje për Boeing apo çfarëdo tjetër, nuk e ndryshon strukturën më të gjerë.

Struktura reale është konkurrenca e fuqive të mëdha për zemrën euroaziatike.

Radio Evropa e Lirë: Disa ligjvënës republikanë argumentojnë se Trump duhet ta kritikojë publikisht Kinën për mbështetjen që i jep Iranit prapa skenave. Sa i përhapur është ky qëndrim në Uashington tani?

Ken Moriyasu: Çdo mbështetje që Kina i jep Iranit prapa skenave është taktike. Nuk është çështja themelore.

Çështja themelore është se Kina ka nevojë për regjimin në Teheran për strategjinë e saj kontinentale. Se a zemërohen senatorët për ndihmën prapa skenave është çështje dytësore krahasuar me realitetin shumë më të madh strategjik.

Përgatiti: Ekrem Idrizi

I dërguari i posaçëm i Departamentit amerikan të Energjisë për integrimin energjetik, Joshua Volz, thotë se Uashingtoni po e rrit angazhimin e tij në Ballkanin Perëndimor për të forcuar sigurinë energjetike të aleatëve dhe për të ulur varësinë e tyre nga furnizimet ruse.

Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, ai thekson se Rusia e ka përdorur vazhdimisht energjinë si mjet gjeopolitik dhe se SHBA-ja synon t’i zëvendësojë “molekulat ruse” me burime të tjera energjetike përmes zgjerimit të infrastrukturës në Evropën Juglindore.

Ai e përshkruan sigurinë energjetike si siguri kombëtare, duke e lidhur atë drejtpërdrejt me rritjen ekonomike, investimet dhe stabilitetin politik në rajon.

Për Kosovën, Volz thotë se është një aleate shumë e rëndësishme dhe një vend “në nevojë urgjente për modernizimin” e sistemit energjetik.

“… kur kushtet e tregut të ndryshojnë dhe mjedisi i biznesit bëhet më tërheqës për investimet energjetike amerikane, Departamenti i Energjisë do të jetë i gatshëm të ndihmojë në lehtësimin e bashkëpunimit mes industrisë amerikane dhe partnerëve industrialë në Kosovë”, thotë ai.

Radio Evropa e Lirë: Disa nisma të fundit – të mbështetura nga SHBA-ja në fushën e energjisë – janë shpallur ose diskutuar me Shqipërinë, Kroacinë, Bosnje dhe Hercegovinën dhe Malin e Zi. Çfarë e ka nxitur këtë angazhim të ripërtërirë të SHBA-së në Ballkanin Perëndimor?

Joshua Volz: Së pari dhe mbi të gjitha, ne po përpiqemi të përdorim energjinë dhe burimet energjetike të SHBA-së për t’i mbështetur partnerët dhe aleatët tanë në mbarë botën, duke u dhënë atyre mundësi më të mira dhe qasje më të madhe në diversifikimin energjetik dhe sigurinë energjetike.

Prandaj, këto angazhime të ripërtërira, si në nivel marrëveshjesh ndërqeveritare, ashtu edhe në projekte infrastrukturore, mundësojnë që Shtetet e Bashkuara të ofrojnë burime energjetike të sigurta, të besueshme, të përballueshme dhe të qëndrueshme për partnerët dhe aleatët tanë, të cilët, më herët, kanë qenë tepër të varur nga burime dhe rrugë energjetike që kanë ndikuar negativisht në sigurinë energjetike të rajonit.

Ballkani Perëndimor është një pjesë jashtëzakonisht e rëndësishme e arkitekturës globale të energjisë dhe ka potencial të madh investimesh për bizneset dhe industrinë amerikane, por pa burime të sigurta, të besueshme dhe të përballueshme të energjisë, investimet në këto ekonomi nuk mund të rriten. Andaj, ne po i japim përparësi riangazhimit dhe rritjes së bashkëpunimit me partnerët tanë në Ballkanin Perëndimor.

“Molekulat ruse” dhe strategjia amerikane e energjisë

Radio Evropa e Lirë: Si lidhen këto projekte me përpjekjet globale për të zvogëluar varësinë nga energjia ruse, sidomos në rajone si Evropa Juglindore?

Joshua Volz: Ju nuk mund t’i kërkoni dikujt të zëvendësojë diçka me asgjë. Ne e kemi parë koston e madhe që Evropa ka paguar për varësinë e tepruar nga burimet ruse.

Rusia ka qenë vazhdimisht e gatshme për ta përdorur energjinë si armë dhe si mjet për presion politik. Ne nuk duam që partnerët dhe aleatët tanë të vazhdojnë të vuajnë nga mungesa e opsioneve energjetike, që krijon varësia e madhe nga Moska.

Prandaj, ne po i ofrojmë burimet energjetike amerikane për të zëvendësuar molekulat ruse. Ky është një nga elementet më të rëndësishme të përputhjes strategjike mes presidentit [amerikan, Donald] Trump dhe presidentes [së Komisionet Evropian] Ursula von der Leyen. Të dy e duan eliminimin e energjisë ruse nga sistemi energjetik evropian deri në fund të vitit 2027. Ky është një objektiv shumë ambicioz dhe kërkon shumë punë.

Për këtë arsye, po shihni një fokus të madh nga nivelet më të larta të Qeverisë amerikane – nga Departamenti i Energjisë, Këshilli për Dominancën Energjetike Kombëtare, Departamenti i Shtetit dhe institucionet e tjera – që po punojnë në mënyrë të koordinuar për të hapur rrugë të reja tregtare dhe për t’i bërë ato rrugë ekonomikisht të qëndrueshme, të sigurta dhe të përballueshme, në mënyrë që energjia amerikane të mund të kontribuojë në stabilitetin dhe sigurinë energjetike të Evropës.

Energjia si siguri kombëtare

Radio Evropa e Lirë: A kanë këto nisma të bëjnë kryesisht me sigurinë energjetike, apo pasqyrojnë edhe interesa më të gjera strategjike dhe gjeopolitike të SHBA-së në rajon?

Joshua Volz: Kjo është një pyetje shumë e mirë. Siguria energjetike është siguri kombëtare. Ne nuk shohim asnjë dallim mes këtyre dy gjërave. Nëse nuk keni siguri energjetike, nuk keni asnjë lloj sigurie, sepse energjia prek dhe mbështet gjithçka. Ajo është themelore për rritjen e ekonomisë, për krijimin e vendeve të punës dhe për ndërtimin e buxheteve që mund të financojnë mbrojtjen dhe sigurinë e kufijve.

Pra, energjia është themeli i gjithçkaje që bëjmë në marrëdhëniet tona me partnerët dhe aleatët në mbarë botën. Siguria energjetike është vërtet baza e gjithë sigurisë dhe e gjithçkaje që rrjedh prej saj.

Radio Evropa e Lirë: Çfarë përfitimesh konkrete mund të presin vendet e rajonit në pesë deri në dhjetë vjetët e ardhshëm?

Joshua Volz: Unë mendoj se do të shihni një rritje të ndjeshme të investimeve të huaja direkte në këto vende që zgjedhin të bashkëpunojnë me Shtetet e Bashkuara për sigurinë dhe diversifikimin e tyre energjetik, sepse kompanitë e dinë që, nëse SHBA-ja ofron energji dhe është një element themelor i ekonomisë në këto juridiksione, atëherë kjo është diçka e besueshme.

Asnjëherë – as gjatë uraganeve, fatkeqësive natyrore, luftërave, konflikteve apo mbylljes së Ngushticës së Hormuzit – prodhuesit amerikanë nuk kanë dështuar t’i dërgojnë ngarkesat që i kanë pasur të kontraktuara.

Kjo besueshmëri dërgon një sinjal shumë të fortë tregu për këdo që bashkëpunon me Shtetet e Bashkuara në fushën e energjisë, se këto burime do të jenë të garantuara dhe se investimet do të mbështeten nga një zinxhir furnizimi energjetik që është i qëndrueshëm, i përballueshëm dhe i sigurt.

Si rezultat, do të ketë një rritje të madhe të investimeve të huaja direkte në këto vende. Do të rritet gjithashtu aftësia për të bërë zgjedhje më të mira në sigurinë energjetike, për shkak të diversifikimit dhe marrëdhënieve më të afërta me industrinë amerikane. Këto lidhje ekonomike dhe tregtare do të forcohen jo vetëm në sektorin e energjisë, por edhe shumë përtej tij.

Siguria energjetike përballë tranzicionit të gjelbër

Radio Evropa e Lirë: Siç e përmendët edhe ju më herët, BE-ja do që rajoni ta zvogëlojë varësinë nga gazi rus, por, në të njëjtën kohë, po shtyn përpara edhe dekarbonizimin dhe ka ngritur shqetësime për transparencën dhe rregullat e tregut në disa projekte, përfshirë në Bosnje dhe Hercegovinë. Si i shihni ju këto shqetësime?

Joshua Volz: Mendoj se për këto shqetësime duhet të merren parasysh parimet bazë. Dhe, parimi kryesor është se, së pari, duhet ta siguroni energjinë, përpara se të filloni të merrni vendime për energjinë.

Aktualisht, Ballkani Perëndimor dhe Evropa Qendrore e Lindore përballen me një zgjedhje mes burimeve energjetike të pasigurta dhe të përdorura si mjet presioni politik, të cilat janë themeli i ekonomive të tyre, dhe burimeve energjetike të besueshme, që ofrojnë partneritet me Shtetet e Bashkuara, si dhe mundësi për rritje ekonomike dhe për të financuar shpenzimet e nevojshme për mbrojtje – sidomos në kontekstin e konflikteve si lufta në Ukrainë gjatë katër vjetëve të fundit.

Për ne, kjo është zgjedhja midis një sistemi energjetik të bollshëm ose një sistemi që vuan nga mungesa e burimeve. Dhe, nëse shikoni tkurrjen ekonomike dhe industriale që ka ndodhur si pasojë e disa politikave energjetike të ndjekura nga partnerët tanë evropianë, nuk besoj se kjo është diçka me të cilën janë të kënaqur partnerët tanë në këto ekonomi. Askush nuk dëshiron rënie ekonomike apo tkurrje industriale, dhe disa nga politikat e ndjekura deri më tani, duke tentuar të eliminojnë pjesë thelbësore të sistemit energjetik, kanë çuar në këto rezultate.

Shpresoj që partnerët dhe aleatët tanë evropianë ta marrin këtë parasysh, ndërsa rishikojnë dhe riorganizojnë sistemin e tyre energjetik drejt partnerëve më të besueshëm, më të sigurt dhe më të përballueshëm.

Radio Evropa e Lirë: A bien ndesh këto projekte energjetike në Ballkanin Perëndimor – të mbështetura nga SHBA-ja – me rregullat e BE-së dhe objektivat e tranzicionit të gjelbër?

Joshua Volz: Ne po punojmë shumë ngushtë me partnerët tanë në Bruksel, për të siguruar që dinamikat e tregut brenda kufijve të BE-së dhe jashtë tyre të jenë të harmonizuara, pasi disa nga këto vende në Ballkanin Perëndimor nuk janë ende pjesë e BE-së. Shumë prej tyre kanë aspirata për anëtarësim në BE, por disa nuk janë brenda Unionit.

Megjithatë, ne po bashkëpunojmë me partnerët në Bruksel, për të siguruar që kushtet e tregut të lehtësojnë zgjerimin e korridoreve dhe rrugëve energjetike, si dhe aftësinë që burimet energjetike amerikane të mbështesin ekonomitë dhe sigurinë energjetike, për arsyet që ne i ndajmë bashkë me partnerët dhe aleatët tanë evropianë.

Kemi parë përparim të rëndësishëm në [infrastrukturën e] Korridorit Vertikal drejt harmonizimit të rregullave dhe mbështetjes së produkteve të kombinuara – gjë që mundëson vendime afatgjata ekonomike dhe krijon bazën për këto mundësi.

Prandaj, po punojmë ngushtë me kolegët në Bruksel për të siguruar që struktura e tregut të jetë e duhur për t’i mbështetur këto objektiva.

Investimet varen nga kushtet e tregut

Radio Evropa e Lirë: Dua të kaloj tani te Kosova. Aktualisht, Kosova nuk ka infrastrukturë të gazit natyror dhe nuk është drejtpërdrejt pjesë e këtyre iniciativave. Ku gjendet Kosova në strategjinë rajonale të energjisë së SHBA-së?

Joshua Volz: Kosova është një partnere dhe aleate shumë e rëndësishme dhe Shtetet e Bashkuara ishin të parat që e njohën pavarësinë e Kosovës. Ne po vazhdojmë ta forcojmë edhe më tej marrëdhënien tonë me partnerët në Prishtinë, dhe mundësitë ekonomike atje janë të konsiderueshme.

Sistemi energjetik në Kosovë ka nevojë urgjente për modernizim dhe paraqet një mundësi të madhe për industrinë dhe teknologjinë amerikane që të hyjnë, ta modernizojnë atë, të rrisin prodhimin dhe efikasitetin e tij dhe, në këtë mënyrë, të ndihmojnë në nxitjen e rritjes ekonomike në Kosovë.

Radio Evropa e Lirë: A ka diskutime ose plane që mund ta lidhin Kosovën me infrastrukturën rajonale të gazit, qoftë drejtpërdrejt apo tërthorazi?

Joshua Volz: Kjo është pjesë e diskutimeve më të gjera që po zhvillohen dhe po lehtësohen nga rritja e furnizimeve me burime energjetike amerikane përmes korridoreve të ndryshme në Evropë.

Ato përfshijnë Korridorin Vertikal, që ka pikë hyrëse në Greqi, si dhe disa terminale lundruese për gaz natyror, përfshirë atë në ishullin Kërk në Kroaci dhe një interkonektor të ri mes Bosnje e Hercegovinës dhe Kroacisë.

Kjo përbën një hap të madh përpara në krijimin e rrugëve dhe arterieve që do të mundësojnë që gazi natyror amerikan të arrijë në vende si Kosova.

Ky është një hap i domosdoshëm i parë, por sigurisht jo i fundit. Qëllimi ynë është që burimet energjetike amerikane të arrijnë te të gjithë partnerët dhe aleatët tanë që janë të interesuar për një bashkëpunim afatgjatë energjetik me industrinë amerikane dhe me Shtetet e Bashkuara.

Radio Evropa e Lirë: Pra, a shihet Kosova si një treg i qëndrueshëm dhe tërheqës për projekte të ardhshme energjetike, dhe çfarë do të duhej të përmirësonte për të tërhequr investime më të mëdha?

Joshua Volz: Sa i përket energjisë, unë mendoj se Kosova është padyshim një treg i gatshëm për investime, i mbushur me mundësi dhe në nevojë për modernizim.

Për tërheqjen e investimeve më të mëdha, duhet të krijohen më shumë nxitje për investimet e sektorit privat amerikan dhe për financimet ndërkombëtare që të hyjnë në Kosovë. Këto janë çështje me të cilat po merren shumë seriozisht kolegët e mi në Departamentin e Tregtisë, Departamentin e Thesarit dhe Departamentin e Shtetit.

Nëse dhe kur kushtet e tregut të ndryshojnë dhe mjedisi i biznesit bëhet më tërheqës për investimet energjetike amerikane, Departamenti i Energjisë do të jetë i gatshëm të ndihmojë në lehtësimin e bashkëpunimit mes industrisë amerikane dhe partnerëve industrialë në Kosovë.

Senatori Thom Tillis, bashkëkryesues i Grupit Vëzhgues të NATO-s në Senatin amerikan dhe ligjvënës republikan nga Karolina e Veriut ka një mesazh për ata që e shohin konfliktet në Ukrainë dhe Lindjen e Mesme si ngjarje të izoluara: Nuk janë.

Në epokën e aleancave globale që po ndryshojnë, Tillis argumenton se bota po përballet me ringjalljen e “Boshtit të Ligësisë” të udhëhequr nga Rusia dhe Irani – një partneritet që ai beson se ka shkuar përtej një raporti të përkohshëm interesi dhe është shndërruar në një aleancë strategjike ushtarake.

Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë më 29 prill, Tillis, një nga kritikët e pakët brenda Partisë Republikane, foli për rreziqet e mëdha të peizazhit aktual gjeopolitik, mundësisë “së papranueshme” të ngrirjes së konfliktit në Ukrainë dhe pse ai beson që presidenti rus, Vladimir Putin, mban përgjegjësi personale për vdekjen e amerikanëve.

Radio Evropa e Lirë: Po shohim një ndryshim në peizazhin global që duket më i koordinuar se kurrë më parë. Ju keni ndjekur nga afër Rusinë dhe Iranin dhe mënyrën se si ata po shënjestrojnë SHBA-në dhe aleatët e saj. Pyetja është, a është ky partneritet një aleancë e vërtetë apo një marrëveshje taktike që mund të zhbëhet?

Thom Tillis: Oh, jo, është më e thellë se kaq. Kjo u bë shumë e qartë kur sheh mbështetjen materiale që Irani i ka dhënë Rusisë në Ukrainë: fillimisht përmes teknologjisë së dronëve, dhe tani pala tjetër, Rusia duke ofruar informacion se si mund të shënjestrojnë asetet amerikane dhe asetet e partnerëve tanë në rajon. Është absolutisht një aleancë strategjike dhe në thelb është pjesë e atij Boshti i Ligësisë të vjetër.

Boshti i Ligësisë është ende gjallë dhe po funksionon. Në disa aspekte, madje është përkeqësuar sa i përket vdekjeve në fushëbetejë dhe humbjeve të ushtarëve amerikanë përmes përdorimit të teknologjisë që është prodhuar nga Irani dhe më pas është përmirësuar me ndihmën e Rusisë.

Radio Evropa e Lirë: Cila është gjëja më e rëndësishme që po kalon nga njëra dorë në tjetrën: inteligjenca, teknologjia apo ambicia bërthamore?

Thom Tillis: Ambicia bërthamore është diçka që duhet ta vëzhgojmë me shumë kujdes. Tani e dimë se kapacitetet e tyre për lëshim janë shumë më të mëdha sesa ata kanë sugjeruar. E dimë se, sipas vlerësimeve më të fundit të inteligjencës, ata janë muaj, në mos javë larg nga aftësia për të pasuruar uraniumin në një nivel që nevojitet për armë bërthamore. Pra, një rezervë uraniumi të pasuruar në nivel armësh bërthamore dhe kapacitetet për raketa balistike ndërkontinentale janë pikërisht arsyeja pse [presidentit amerikan, Donald] Trumpit iu desh të bëjë atë që bëri në Iran.

Rusia nuk do të donte asgjë më shumë sesa të kishte një shtet me aftësi bërthamore në Lindjen e Mesme për të destabilizuar rajonin, dhe mendoj se deri në një masë, edhe Kina po ashtu, sepse ata e kanë kuptuar tani se SHBA-ja shihet si forcë destabilizuese në Lindjen e Mesme. Dhe, në momentin që Irani të ketë një kapacitet të tillë do ta destabilizonte rajonin në nivele që nuk i kemi parë më herët.

Radio Evropa e Lirë: Nëse Rusia po i jep inteligjencë Iranit kundër SHBA-së, a ka hyrë Putini në luftën në Lindjen e Mesme?

Thom Tillis: Po, ka hyrë. Por, o Zot, Rusia – prandaj jam pak i shqetësuar me qëndrimin e administratës. Do të them një gjë: dje, gjatë fjalimit të mbretit [të Mbretërisë së Bashkuar Charles] para Kongresit, shpresoj që populli ukrainas ta ketë parë ngritjen në këmbë të çdo anëtari që ishte në sallë kur mbreti foli për mbështetjen ndaj Ukrainës.

Putini po përpiqet të bëjë çmos që t’i ketë të dyja: të pretendojë sikur mund të jetë mik ose të bashkëjetojë me Shtetet e Bashkuara, ndërkohë që në të vërtetë kjo është gjëja e fundit në mendjen e tij.

Ai dëshiron të zhdukë çdo ndikim të SHBA-së nga Evropa dhe nga Lindja e Mesme. Aktualisht, ai të paktën po e arrin qëllimin e tij në Lindjen e Mesme përmes mbështetjes së tij, mbështetjes materiale, për Iranin. Por, ky person është përgjegjës.

Kam thënë diçka që mendoj se i ka befasuar disa njerëz: në disa aspekte, ai është si [komandanti i vrarë iranian, Qassem] Soleimani. Ai mban përgjegjësi për vdekjen e amerikanëve. Është vetëm numri që bën dallimin.

Soleimani ishte akuzuar gjerësisht se kishte qenë përgjegjës për qindra vdekje të pjesëtarëve të ushtrisë amerikane. Nuk ka dyshim se gjaku i ushtarëve amerikanë është në duart e Vladimir Putinit, përmes përfaqësuesve të tij, përmes punës së tij me Iranin dhe përmes bashkëpunimit me mercenarë.

Ne duhet ta njohim Putinin për atë që është. Ai është një mbetje e kohërave të vjetra të komunizmit dhe madje nuk përfaqëson shumicën e popullit rus, por ai i qeverisë ata me grusht të hekurt. Ai do të bëjë gjithçka që mundet për të zvogëluar rolin dhe ndikimin e SHBA-së dhe për të tentuar që të zhdukë demokracinë. Ai është qartësisht antidemokratik, prokomunist dhe prototalitar.

Radio Evropa e Lirë: Referenca që përmendët ishte fjalimi i mbreti Charles. Ai fjalim në fakt pati jehonë edhe në Evropën Lindore, ku disa mund ta shohin se nuk po bëhet fjalë për dy konflikte të ndara, por për një luftë të mundshme globale që po zhvillohet në disa fronte. A jeni dakord me këtë vlerësim?

Thom Tillis: Besoj që po. Bota sot është e vogël, dhe duhet ta pranojmë që kundërshtarët tanë nuk po mendojnë vetëm për vendet që janë pranë kufijve të tyre – ata po shikojnë shumë më larg se kaq. Kjo është një përballje mes botës demokratike dhe botës totalitare. Ka qenë gjithmonë kështu dhe ndoshta gjithmonë do të jetë. Por, duhet ta shohim këtë si një mozaik.

Madje duhet të shkojmë përtej Iranit. Shikoni aktivitetet e Rusisë në Afrikë, veçanërisht në Afrikën e Veriut. Shikoni çfarë po bëjnë në Ukrainë. Shikoni luftën hibride që po zhvillojnë tani në Moldavi dhe në Ballkan dhe në mbarë Evropën Lindore. Ata tani janë në luftë dhe ne ndoshta po punojmë për ta frenuar atë, por ne mund ta përfundojmë këtë luftë.

Nuk ka asnjë mënyrë që Vladimir Putini të fitojë nëse ne e mbajmë fokusin tek Ukraina. Lejimi i fitores së tij atje vetëm i jep një bazë për të nxitur urrejtje dhe parime antidemokratike në mbarë Evropën Lindore dhe në Afrikë dhe kjo është lufta botërore që ai dëshiron ta zhvillojë dhe ta fitojë.

Radio Evropa e Lirë: A është dobësia më e madhe e Perëndimit mosfuqia e tij ushtarake, por një vëmendje gjithnjë e më e shkurtër?

Thom Tillis: Po, po flisni në kuptimin e mbajtjes së përpjekjes në Iran apo Ukrainë?

Radio Evropa e Lirë: Të dyja.

Thom Tillis: Është. Unë e dua Amerikën, natyrisht, por populli amerikan mund të shpërqendrohet shumë shpejt ose të kalojë në një temë tjetër. Luftërat janë gjëra shumë të vështira. Ne rrezikojmë që diçka të tërheqë vëmendjen e të gjithëve për një kohë dhe më pas të bëhet diçka që ata duan ta tejkalojnë. Por, nuk mund të kalosh përtej një kërcënimi bërthamor nga Irani. Nuk mund të kalosh përtej ndikimit shkatërrues të një humbjeje në Ukrainë. Duhet të vazhdosh t’u kthehesh votuesve dhe t’u kujtosh se ky është një kërcënim për Shtetet e Bashkuara. Nuk është një vend i largët që nuk na prek, do të ketë një ndikim të madh.

Nëse Irani bëhet fuqi bërthamore, do të ketë një ndikim të madh. Nëse Rusia shpërblehet duke e mposhtur Ukrainën, do të ketë një ndikim të thellë. Kjo është një lloj tjetër lufte botërore, por është një që po zhvillohet mes të mirëve dhe të këqijve dhe popullit amerikan duhet t’i përkujtohet vazhdimisht kjo.

Radio Evropa e Lirë: SHBA-ja dhe aleatët e saj janë mbështetur shumë në sanksione ndaj vendeve si Irani dhe Rusia, veçanërisht kur ato veprojnë së bashku. Duke marrë parasysh aftësinë e tyre në rritje për t’u përshtatur dhe për t’i shmangur kufizimet, a po e humbin sanksionet, në përgjithësi, efektivitetin si mjet politik?

Thom Tillis: Mendoj se po. Ne kemi një thënie: jemi në pozicion më të mirë kur sanksionet tona janë të koordinuara. Të jem i sinqertë, kam qenë i zemëruar me faktin që Evropa ka mbetur disi prapa. Nëse e mbani mend, edhe me sanksionet ndaj Iranit, kishim vende të ndryshme që janë partnerë dhe aleatë tanë – disa në NATO – të cilat kishin interesa biznesi atje, gjë që ua bënte shumë të vështirë të ecnin përpara me një regjim të koordinuar sanksionesh. Por, kështu mund t’i fitojmë shumë prej këtyre luftërave, nëse thjesht i bëjmë njerëzit të kuptojnë koston afatgjatë të lejimit që Irani të mos mbahet përgjegjës.

Kostoja afatgjatë e lejimit që Rusia të bëjë atë që po bën është shumë më e madhe se çdo kosto afatshkurtër që mund të pësojë ata përmes sanksioneve. Duhet të fillojmë ta shohim këtë në mënyrë më gjithëpërfshirëse. Të jem i sinqertë, nëse Evropa do të kishte qenë më e gatshme të zbatonte sanksione të koordinuara, veçanërisht ndaj Iranit, ndoshta mund ta kishim shmangur këtë konflikt.

Por, njerëzit nuk duhet ta harrojnë: kur po përpiqeshim ta sillnim Iranin në tryezë të bisedimeve përmes sanksioneve ekonomike, kishte shtete që hezitonin. Kështu ato e dobësuan efektin që sanksionet mund të kishin. Shpresoj që të arrijmë në një pikë ku të gjithë ta kuptojnë se sanksionet e koordinuara mund ta shkurtojnë kohën për të arritur diçka të mirë. Duhet të ndalojmë së shikuari vetëm pasojat ekonomike në periudha gjashtëmujore apo njëvjeçare.

Deri në një farë mase, kjo është ajo që po bën edhe presidenti tani. Ai e kupton se lufta nuk është temë popullore në SHBA dhe se njerëzit janë të shqetësuar për disa nga pasojat ekonomike, por ka të drejtë që e sheh pamjen më të gjerë dhe është i gatshëm t’u bëjë ballë kritikave dhe të vazhdojë t’ia shpjegojë këtë popullit amerikan.

Ne duhet të bëjmë një punë më të mirë për të shpjeguar saktësisht se ku do të arrijmë sa i përket Iranit, nëse duam të kemi më shumë mbështetje nga populli amerikan, dhe besoj se kemi ende punë për të bërë sa i përket opinionit publik.

Radio Evropa e Lirë: Fuqia e Perëndimit qëndron po ashtu në unitetin mes aleatëve të tij, diçka në të cilën ju personalisht keni investuar shumë përpjekje. Ju pashë në Munih në fillim të këtij viti – para Hagës, gjatë samitit të NATO-s – duke u angazhuar me aleatët dhe duke punuar për të ndërtuar konsensus. Në atë kohë, Irani nuk ishte pjesë e diskutimit. Tani, megjithatë, Irani është futur në tablo. Nëse NATO-ja veçse po vihet në provë nga Rusia, a e rrit përfshirja e Iranit nivelin e rrezikut në një nivel krejtësisht të ri?

Thom Tillis: Mendoj se po. Duhet ta shohim Iranin për atë që është. Ata janë një partner në luftën në Ukrainë. Ata vendosin në të njëjtën mënyrë si Koreja e Veriut. Dua të them, ne kemi tani mijëra njerëz nga Koreja e Veriut në Rusi që po prodhojnë dronë e që në fund do të jenë pjesë e arsenalit në Korenë e Veriut.

Ka disa shtete që po punojnë së bashku për të mposhtur Ukrainën, dhe në mesin e tyre, Irani është ndër të parët. Njerëzit duhet ta kuptojnë këtë dhe ne duhet ta kundërshtojmë, duhet ta kundërshtojmë me partnerët dhe aleatët tanë, jo në mënyrë të njëanshme, jo vetëm, sepse të gjithë kemi interesa të përbashkëta, interesa reciproke, në mposhtjen e tyre.

Radio Evropa e Lirë: A e ka kuptuar Putini se nuk ka nevojë ta mposhtë Perëndimin, por mjafton që të jetojë më gjatë se ai?

Thom Tillis: Të jetojë më gjatë. Ata duan të tentojnë që të mbijetojnë më shumë se ne. Dhe, besoj se ne duhet të kthehen, kjo është shumë e rëndësishme. Më kujtohet [ish-presidenti amerikan Barack] Obama, kur nuk e dinte që e kishte të ndezur mikrofonin dhe që tha ‘mund të jem më fleksibil pas zgjedhjeve” karshi Vladimir Putinit.

Kemi pasur një president demokrat dhe një republikan gjatë 20 vjetëve të fundit që kanë treguar gatishmëri për kompromis me një njeri, qëllimi përfundimtar i të cilit është që çdo komb tjetër t’i nënshtrohet atij. Ne të gjithë duhet ta shohim atë përmes këtij këndvështrimi, dhe nëse nuk e bëjmë, e marrim përsipër rrezikun.

Radio Evropa e Lirë: A mund ta zgjerojë ky partneritet në rritje kapacitetin e mbrojtjes së Perëndimit? A është kjo diçka kritike?

Thom Tillis: Mund të ndodhë. Fakti që jemi në Iran dhe që kemi përdorur rezerva tregon se edhe kombi më i fuqishëm në Tokë ka kufizimet e tij, prandaj duhet të jemi shumë selektivë në mënyrën se ku i shpenzojmë burimet tona dhe ku i pozicionojmë të gjitha asetet tona, përfshirë burrat dhe gratë në uniformë sepse të gjitha këto burime janë të kufizuara.

Duhet ta kemi parasysh këtë në një botë ku ne, SHBA-ja – dhe mendoj se e thash këtë edhe në Munih – vërtet duhet të jemi kudo, në çdo kohë. Pyetja është: në çfarë niveli dhe deri në çfarë mase duhet të presim më shumë nga partnerët tanë, në mënyrë që të mund të kemi atë ndikim dhe të mos e ekspozojmë veten në asnjë teatër apo zonë konflikti?

Radio Evropa e Lirë: Me aleatët që po forcojnë mbrojtjen e tyre, a mund të marrë fund ai argumenti “aleatët që nuk kontribuojnë”?

Thom Tillis: Prandaj e kam thënë – e di që është e pakëndshme – unë gjithmonë përdor analogjinë e familjes sime. Jam rritur në një familje me gjashtë fëmijë. NATO më kujton një familje të madhe ku nuk pajtohemi të gjithë. Debatojmë, dikush zemërohet dhe nuk vjen për Krishtlindje apo diçka e ngjashme. Kjo është pjesë normale e një familjeje, por në fund të ditës, ne duhet ta mbrojmë atë familje. Për mua, është muri mbrojtës kundër totalitarizmit.

Nëse mendojmë se mund të veprojmë vetëm – kushdo që mendon se mund të veprojë vetëm është naiv, nuk e kupton fuqinë e aleancës sonë. Nuk e kupton sa kërcënuese është ajo për kundërshtarët tanë.

Vladimir Putini, ndoshta po vepron në mënyrë transaksionale me Iranin dhe Korenë e Veriut dhe po ndjek qëllimet e tij në Ukrainë, por ata nuk kanë aleatë në mënyrën si ne e kuptojmë këtë. Ata nuk kanë aftësinë të fluturojnë në Kabul dhe të realizojnë një nga operacionet më të jashtëzakonshme logjistike në historinë moderne, siç ishte evakuimi nga Afganistani.

Pavarësisht se çfarë thuhet për tërheqjen nga Afganistani, e di që aleatët tanë e shohin atë si përpjekje të koordinuar dhe mendojnë se nuk ka asnjë mundësi që ata ta realizonin një gjë të tillë dhe kjo është diçka që vjen vetëm nga një aleancë 75-vjeçare dhe nga raporte të mira pune me vende të tjera liridashëse.

Ne duhet të ndërtojmë mbi këtë sepse kjo nuk është diçka që Kina mund ta kopjojë. Ata mund të marrin pronën tonë intelektuale dhe të ndërtojnë një F-35 që i ngjan tonit, dhe Rusia mund të vjedhë teknologji dhe të pretendojë se është në të njëjtin nivel për sa i përket kapaciteteve luftarake, por ata e dinë se nuk mund të mbajnë një përpjekje luftarake siç munden SHBA-ja, partnerët dhe aleatët tanë, falë marrëdhënieve që kemi ndërtuar dhe gjithë ekspertizës që vjen me këtë raport. Por, aleatët tanë në NATO duhet të investojnë.

Arsyeja pse jam dakord me presidentin është se janë lejuar të mos shpenzohen 2 trilionë dollarë gjatë 24 vjetëve të fundit. Kjo do të mund të kishte modernizuar sistemet tona. Do të mund të kishte forcuar bazën industriale. Nuk do të flisnim për rindërtimin e një baze industriale nëse ato shtete të NATO-s thjesht do të kishin shpenzuar për mbrojtje tonë të përbashkët atë për të cilën ishin pajtuar. Prandaj presidenti është i zemëruar.

Ai ka krijuar tensione brenda familjes, por fakti është se anëtarëve të familjes u është dashur t’u thuhej se sjellja e tyre ishte e papranueshme dhe prandaj jemi këtu ku jemi. Mënyra më e mirë për t’u rikthyer te një ‘festë e madhe dhe e gëzuar e Krishtlindjes’ është që ata të kontribuojnë me pjesën e tyre dhe në të ardhmen të bëjnë atë që nuk e kanë bërë për gati 50 vjet. Më pëlqen kjo analogji.

Radio Evropa e Lirë: Ju e keni mbështetur sovranitetin e Ukrainës prej vitesh, që nga fillimi. Nëse konflikti ngrin nesër, a paraqet kjo një fitore për Perëndimin, apo është vetëm pjesa e parë e lojës?

Thom Tillis: Nëse konflikti ngrin, është një barazim. Në fakt, në shumë aspekte, mendoj se është humbje. Jo, të jem i sinqertë, nuk mendoj se është barazim. Nëse ngrin, është humbje, sepse Perëndimi në thelb ka shpërblyer sjelljen e një gënjeshtari – dikujt që nisi me Vladimir Putinin duke thënë se do të ishte një stërvitje ushtarake dhe më pas një operacion i posaçëm ushtarak. E ashtuquajtura fuqi e madhe është ndalur nga një shtet që funksiononte me burime minimale. Tani, ata [Rusia] janë një hije e një superfuqie.

E vetmja arsye pse i marrim seriozisht është se kanë një arsenal bërthamor. Nuk kanë kapacitete konvencionale për t’u krahasuar, madje as me Ukrainën. A mund ta imagjinoni si do të dukej një përballje me Shtetet e Bashkuara?

Pra, lejimi i një fitoreje nga një vend i rangut të dytë, që ka pushtuar paligjshëm një shtet sovran, ose pranimi i një barazimi, për mua është humbje për Perëndimin. Ai duhet të humbasë. Duhet të humbasë qartë dhe më pas të kthehet e t’u shpjegojë qytetarëve rusë pse lejoi që qindra mijëra njerëz të vdisnin në ndjekje të diçkaje që nuk duhej ta kishte nisur kurrë. Ai duhet të kthehet dhe të japë llogari para popullit rus për pasojat shkatërruese ekonomike që po përjetojnë tani. Duhet të japë përgjegjësi për dhjetëra mijëra fëmijë që janë rrëmbyer dhe janë zhvendosur në Rusi. Kjo nuk mund të shpërblehet. Nuk mund të jetë barazim. Një barazim për të është fitore.

Radio Evropa e Lirë: Le t’i kthehemi sërish Iranit. Trump ka sugjeruar se shtetet e tjera duhet të kontribuojnë sa i përket sigurisë në Ngushticën e Hormuzit. Nëse SHBA-ja tërhiqet, a besoni se aleatët – evropianë dhe ata në Lindjen e Mesme – mund t’ia dalin vetëm?

Thom Tillis: Do të ishte një gabim i tmerrshëm nëse SHBA-ja do të tërhiqej. Po ashtu mendoj se është gabim që SHBA-ja thjesht të thotë se e kemi krijuar këtë bllokadë dhe tani rregullojeni ju. Mendoj se SHBA-ja duhet një rol shumë të rëndësishëm në koordinimin e kësaj pune.

Besoj se, nëse shkoni në Tajvan, Kore, Japoni dhe në një sërë vendesh të tjera që varen nga Ngushtica e Hormuzit për energji dhe produkte të tjera, ato të gjitha mund të luajnë një rol në stabilizimin e Ngushticës së Hormuzit dhe ndoshta duhet të kemi një prani atje për ta bërë shumë të pamundur që Irani ta mbyllë atë në mënyrë arbitrare. Duhet të ketë një prani të qëndrueshme në Hormuz, por nuk mjafton të thuhet: ‘Shkoni dhe rregullojeni vetë’.

Besoj se SHBA-ja duhet të luajë rol udhëheqës, të vendosë partnerët e duhur në vend. Mund të përfshijë disa nga Evropa, por mendoj edhe nga zona e Indo-Paqësorit në mënyrë që kjo të mund të mirëmbahet me kalimin e kohës.

Radio Evropa e Lirë: Shpresoja gjithashtu që të ndihmonit lexuesit tanë që të kuptojnë afatin e 1 majit. Nëse afati sipas Rezolutës për kompetencat e luftës skadon, a e bën kjo luftën të paligjshme më 2 maj, apo çfarë ndodh më pas?

Thom Tillis: Rezoluta për kompetencat e luftës kërkon që administrata të raportojë brenda ditës së 60-të – që besoj se i bie të premten – mbi gjendjen e luftës dhe të kërkojë të paktën një zgjatje sipas kësaj rezolute për të vazhduar aktivitetet aktuale. Ne kemi nevojë për detaje nga administrata.

Administrata do të bënte mirë të dilte dhe të thoshte qartë se e dimë që duhet të jemi aty edhe për 30 ditë të tjera. Ka njerëz si unë dhe të tjerë që po flasin për një autorizim për përdorimin e forcës ushtarake, gjë që unë do të doja ta bëja, për ta bërë shumë të qartë për mullahët dhe për ata që po udhëheqin Iranin tani se ne jemi në këtë [konflikt] për një afat të gjatë. Ne duhet të korrim sukses.

Ky është një tjetër shembull, i ngjashëm me Ukrainën, një barazim është i papranueshëm. Kemi humbur jetë njerëzish në këtë përballje gjatë 60 ditëve të fundit. E kemi Iranin në një nga pikat më të cenueshme që ka qenë në 47 vjetët që ky regjim ka qenë në pushtet. Që ne të mos synojmë një fitore shumë të qartë për një Iran jobërthamor dhe të mos shpenzojmë përpjekjen, kohën dhe burimet për ta arritur këtë, do të ishte një humbje e madhe. Do të ishte gabim.

Në fund të fundit, edhe pse lufta nuk është temë popullore tani, nëse i pyet njerëzit, mendoj se gjëja që do të ishte edhe më pak e pranueshme do të ishte që të tërhiqeshim dhe ta linim Iranin të vazhdonte aktivitetet e tij dashakeqe dhe ta lejonim të shndërrohej në një fuqi bërthamore.

Duhet të jemi aty. Duhet ta fitojmë. Në kuptim afatgjatë, duhet të flasim për partnerë dhe aleatë që ta mirëmbajnë këtë dhe të dalim me një strategji më të gjerë për paqen në Lindjen e Mesme. Është ende një vend shumë i rrezikshëm dhe tani është shumë më i rrezikshëm sesa ishte para 59 ditësh.

Radio Evropa e Lirë: Dhe në fund, kur e shikoni Lindjen e Mesme dhe Ukrainën, si duket një strategji fituese perëndimore kundër këtij boshti që po shfaqet?

Thom Tillis: Nëse doni një strategji fituese për Perëndimin, ajo është të synohet të arrihet një marrëveshje e qëndrueshme me Iranin, e cila do të ratifikohej nga Kongresi. Është gjithashtu që të synohet një marrëveshje e qëndrueshme në Ukrainë, që do të ratifikohej nga Kongresi. Me fjalë të tjera, duhet ta ndërpresim këtë cikël të presidentëve si Obama që bien dakord për Marrëveshje bërthamore [të nënshkruar më 2015 mes Iranit dhe Shteteve të Bashkuara, Mbretërisë së Bashkuar, Francës, Kinës, Rusisë dhe Gjermanisë, e krijuar për të siguruar një program bërthamor paqësor të Iranit].

Pajtohem se ishte një marrëveshje e keqe. E kam kritikuar që kur u arrit dhe një nga arsyet pse ishte e keqe është se administrata nuk bëri punën për të siguruar mbështetjen e Kongresit për ta ratifikuar atë.

Shpresoj që administrata e Trumpit të rishfaqet si një nga lideret dhe mbështetëset e Ukrainës, dhe gjithashtu të arrijë një marrëveshje të qëndrueshme me Iranin që të ngrihet në nivelin e një traktati që duhet të ratifikohet nga Kongresi, në mënyrë që të mund ta zbatojmë atë me kalimin e kohës dhe të mos jemi domosdoshmërish të rrezikuar nga prioritetet e administratës së ardhshme.

Përgatiti: Mimoza Sadiku

Kosova po përjeton krizë politike e institucionale dhe gjendet para zgjedhjeve të parakohshme parlamentare, të cilat sërish “nuk garantojnë stabilitet”, vlerëson Naim Rashiti, drejtor i Grupit Ballkanik për Politika në Prishtinë.

Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, ai thotë se në sytë e faktorit ndërkombëtar, Kosova po përjeton “krizë politike dhe institucionale sistematike”.

“Kjo situatë të bën joadekuat për të qenë bashkëbisedues me faktorin ndërkombëtar dhe me agjendat ndërkombëtare, qoftë për anëtarësim [në Bashkimin Evropian], qoftë për proceset e agjendave rajonale”, thotë Rashiti.

Sipas tij, Kosova ka vite që e ka humbur besueshmërinë në raport me faktorët ndërkombëtarë.

“Kosova është bërë një plagë e vogël, por pa ndikim përtej, e cila trajtohet si një ‘paciente’ e lënduar, e papjekur, e sëmurë dhe që duhet pritur të shërohet, por për të cilën nuk vjen terapia nga jashtë”, thekson Rashiti.

Siç thotë ai, Kosova aktualisht ka një kastë politike “që nuk i beson as vetvetes, as aktorëve rreth saj, as strukturave të veta dhe minimalisht, as partnerëve”.

Si e tillë, vlerëson ai, kjo kastë politike nuk mund të arrijë që të ketë dialog me kundërshtarët politikë dhe as me faktorin ndërkombëtar.

Zgjedhjet “nuk garantojnë stabilitet”

Radio Evropa e Lirë: Zoti Rashiti, Kuvendi i Kosovës nuk ia arriti të zgjedhë presidentin e vendit dhe praktikisht vendi po hyn në një cikël tjetër zgjedhor. Si i keni parë ju këto zhvillime të fundit?

Naim Rashiti: Para disa vitesh, disa miq ndërkombëtar na thoshin se do të futeni në krizën apo ‘modelin bullgar’ të përsëritjes së zgjedhjeve dhe ne nuk iu besonim. Por, ja ku jemi. Do të thotë, jemi në një situatë të re të krizës, e cila – përtej zgjedhjeve që domosdo do të mbahen – nuk na garanton stabilitet edhe pas zgjedhjeve.

Jemi në një situatë ku mendoj se jemi në krizë dhe do të jemi në krizë afatgjate me qasjen e kësaj kaste politike të papërgjegjshme.

Zhvillimet e djeshme [të së mërkurës] tregojnë disa defekte fundamentale të sistemit politik të Kosovës. Kemi një Kushtetutë shumë moderne – të ndërtuar falë [Martti] Ahtisaarit dhe mbështetjes ndërkombëtare – me siguresa të garantuara të ruajtjes së balancës së pushtetit dhe ndarjes së pushtetit, e cila nuk po i shkon për shtati skenës politike.

Janë dy defekte të mëdha. E para: partia në pushtet, Lëvizja Vetëvendosje nuk e pëlqen këtë sistem kushtetues të Kosovës të ndarjes së pushteteve, sistemin proporcional zgjedhor dhe përfaqësimin proporcional. Në çdo mënyrë kërkon ta revidojë.

E dyta: kemi problem me partitë opozitare, të cilat duke qenë gjatë në pushtet, e perceptojnë ndarjen e pushteteve ose marrjen e roleve kushtetuese përmes marrëveshjeve politike dhe ndarjes së pushteteve.

Ky rast nuk ishte për asnjërën. Së pari, rasti i zgjedhjes së presidentit ishte që Lëvizja Vetëvendosje do të duhej të bënte një kompromis për një figurë mbi palët ose së paku jo nga radhët e veta dhe propozimet e veta. LVV-ja nuk pranoi. Së dyti, partitë opozitare do të duhej të ofronin emra të besueshëm, me qëllim të ruajtjes së rendit kushtetues të Kosovës për zgjedhjen e presidentit.

Asnjëra nuk i bëri këto lëvizje. Manovruan, manipuluan procesin. Natyrisht që përgjegjësia kryesore bie mbi Lëvizjen Vetëvendosje. Por, kjo krizë e thellë e identitetit politik të Kosovës në raport me fundamentin e shtetësisë dhe rendit kushtetues të Kosovës, besoj do të sjellë shumë dëme dhe shumë paqartësi për të ardhmen e vendit.

Radio Evropa e Lirë: Praktikat e deritashme kanë treguar se në kriza apo situata të ngjashme, ka pasur një lloj këshilldhënie nga partnerët ndërkombëtarë. Kësaj radhe nuk pamë diçka të tillë…

Naim Rashiti: Jo. Këshilldhënia është zvogëluar që nga viti 2014 e këndej. Faktori ndërkombëtar ka pasur ndikim marramendës në Kosovë deri në vitin 2013 apo 2014, përfshirë edhe mbikëqyrjen ndërkombëtare të pavarësisë së Kosovës, e cila ka përfunduar. Gradualisht, për shkak edhe të ndryshimeve të mëdha globale, është shkëputur tërësisht. Ka edhe një lodhje marramendëse ndërkombëtare me Kosovën dhe është një distancim, është një lënie anash. Kjo mund të jetë një prej arsyeve.

Por, ka edhe ndryshim të aktorëve politikë – sidomos Lëvizja Vetëvendosje, por edhe subjektet tjera – të cilët nuk janë më ato si të tilla që kanë koordinuar për së afërmi politikën, qoftë edhe politikën e brendshme të Kosovës me faktorët ndërkombëtarë.

Ka edhe ndërkombëtarë të tillë që mendojnë se herët është përfunduar mbikëqyrja ndërkombëtare. Ka edhe të tillë që mendojnë se Kosova, përtej krizave, duhet të lihet të maturohet gradualisht dhe duhet të kalojë nëpër të gjitha këto kriza. Ka disa miq ndërkombëtarë që kanë durim ta lënë Kosovën të kalojë nëpër këto kriza, nëpër këto ujëra, por për të cilat ne kemi shumë shqetësime se do të zgjasin shumë gjatë.

“Dëmtimi i institucioneve” nga cikli i krizave

Radio Evropa e Lirë: Kjo paqëndrueshmëri politike dhe institucionale, si ndikon në pozicionin ndërkombëtar të Kosovës?

Naim Rashiti: Thelbi i paqëndrueshmërisë nuk është vetëm situata aktuale. Është dërrmimi, degradimi i shtetësisë që po bëhet, degradimi i rendit kushtetues, degradimi i institucioneve dhe stabilitetit të tyre, degradimi i politikave. Ka rrezik – ka shumë shembuj ndërkombëtarë – që pas një cikli të gjatë të krizave, sistemi bëhet i paqëndrueshëm vetvetiu. Sistemi, nëse jo në tërësi, në disa segmente bëhet i pariparueshëm, bëhet vështirë funksional.

Republika e Kosovës ka qenë në ndërtim e sipër që nga viti 2008 dhe është bërë një përparim, ndonëse me shumë defekte, por është bërë. Esenca e këtyre krizave të njëpasnjëshme është se ai progres është dëmtuar, është rrënuar, institucionet janë shumë më fragjile se që kanë qenë. Aktorët politikë individualë janë shumë të fuqishëm në aspektin e mbështetjes popullore, pra të votës, por janë shumë të dobët në funksionimin e institucioneve. Kanë shumë pak instrumente politike, kanë shumë pak njerëz, kanë shumë pak politika dhe shumë pak instrumente ndërinstitucionale për mbarëvajtjen e institucioneve.

Me qëllim ose jo, këto janë dëmtuar. Por, vet cikli i krizave po i dëmton edhe më shumë. Ky është rreziku për Republikën. Pra, rreziku është që të kthehemi prapa, në një periudhë kur politika ndërkombëtare po ndërron shumë dhe pritjet ndërkombëtar, sidomos të Evropës ndaj Kosovës, janë tërësisht ndryshe.

Radio Evropa e Lirë: Çfarë janë ato pritje?

Naim Rashiti: Pritjet janë që Kosova është dashur t’i bëjë të gjitha detyrat e veta, që të luftojë për statusin e kandidatit për integrim në Bashkimin Evropian, që të sigurojë anëtarësimin në Këshill të Evropës, të marrë më shumë njohje, të ketë më shumë zhvillim. Prej sivjet, të gjithë mekanizmat ndërkombëtarë do të na vendosin në zero ose nën 1 për qind të rritjes ekonomike. Do të na shpallet zyrtarisht që jemi në një situatë të krizës ekonomike, që nga ky vit. Kjo nuk ka ardhur sivjet, por ndër vite, edhe për shkak të ndikimeve të jashtme ekonomike.

Është dashur që zhvillimi ekonomik të përparojë, që investimet publike të rriten, që reformat të përparojnë, të hyrat dhe planifikimet financiare nga Plani i Rritjes [i Bashkimit Evropian për Ballkanin Perëndimor] të thithen. Kosova nuk do ta bëjë asnjërën nga këto. Kosova do të bëhet njollë edhe më e madhe e krizës politike dhe institucionale.

Pra, Kosova nuk trajtohet vetëm si krizë politike, por trajtohet si krizë politike dhe institucionale sistematike. Kjo situatë të bën joadekuat për të qenë bashkëbisedues me faktorin ndërkombëtar dhe me agjendat ndërkombëtare, qoftë për anëtarësim [në BE], qoftë për proceset e agjendave rajonale, të cilat veçse po ndodhin me Malin e Zi, Shqipërinë dhe të tjera.

Kosova “ka humbur besueshmërinë” te partnerët ndërkombëtarë

Radio Evropa e Lirë: A nënkupton kjo që Kosova po e humbë besueshmërinë te partnerët ndërkombëtarë?

Naim Rashiti: Ka vite që e ka humbur besueshmërinë. Kosova është bërë një plagë e vogël, por pa ndikim përtej, e cila trajtohet si një ‘paciente’ e lënduar, e papjekur, e sëmurë dhe që duhet pritur të shërohet, por për të cilën nuk vjen terapia nga jashtë.

Radio Evropa e Lirë: A është kriza aktuale institucionale një lloj “vule” e kësaj që e thoni?

Naim Rashiti: Absolutisht po. Më e keqja është që nëse i pyet ndërkombëtarët, të gjithë presin që zgjedhjet nuk do të sjellin asgjë të re. Do të jetë vetëm një përpjekje dhe një krizë të re.

Paramendojeni një sistem politik, me rregulla të qarta kushtetuese dhe ligjore, që nuk arrin të zgjedhë një prej mijëra e mijëra njerëzve, si kandidat të mundshëm për president të vendit, sipas normave kushtetuese. Paramendojeni, që kaq kemi.

Kemi një kastë politike që nuk i beson as vetvetes, as aktorëve rreth saj, as strukturave të veta dhe minimalisht, as partnerëve. Me kundërshtarët nuk mund të arrijë që të ketë dialog dhe nuk arrin të ketë dialog as me faktorin ndërkombëtar.

Tri etnitete, të cilat kanë luftuar me njëra-tjetrën në Bosnjë e Hercegovinë, pas çdo cikli zgjedhor arrijnë të formojnë Qeverinë e vet, pa asnjë vonesë sepse formula është e qartë, përfaqësimi është i qartë dhe ndarja e pozitave është e qartë.

Tryeza politike e rrumbullakët në Maqedoninë e Veriut, që nga viti 2001, me të gjitha vështirësitë që ka, funksionon dhe i zgjidhë të gjitha problemet mes partive shqiptare e maqedonase.

Shqipëria, në situatat dhe krizat më të rënda, ka arritur ta zgjedhë një president konsensual, me përkrahje të opozitës.

Ndërkaq, Kosova me një sistem shumë të qartë dhe të pastër elektoral proporcional, nuk arrin të gjejë balancat e veta dhe të ndërtojë dialog për të bërë marrëveshje.

Është një Kushtetutë evropiane [e Kosovës], të cilën Perëndimi po e sheh se politika kosovare nuk e pëlqen. Frika është se të gjitha qendrat ndërkombëtare, krizën e fundit në Kosovë e shohin vetëm si një nga krizat që do të përsëritet prapë.

Kosova “si shtet fragjil” në sytë e ndërkombëtarëve

Radio Evropa e Lirë: Ju tashmë e përmendët pak a shumë, por a do ta dëmtojë kjo krizë procesin e integrimeve evropiane të Kosovës?

Naim Rashiti: Po, në çdo aspekt. Pas zgjedhjeve të kaluara, kur rezultati zgjedhor qartësisht prodhoi një qëndrueshmëri institucionale, i gjithë faktori ndërkombëtar u vërsul drejt kandidatit për kryeministër, Albin Kurti, për të caktuar takime, për të diskutuar agjendat dhe kështu me radhë.

Prej së martës, gjithçka do të ndërrojë. Prapë qasja ndërkombëtare do të jetë ‘nuk ka Qeveri”, sepse kemi Qeveri në detyrë. Pra, kemi një Qeveri në detyrë me shumë të meta nga marrëdhëniet e kaluara që prodhoi po ashtu një Qeveri në detyrë, për shkak të shkeljeve kushtetuese, shkeljeve ligjore dhe me radhë.

Do të kemi ndryshim të tërësishëm qasjesh ndërkombëtare në raport me Kosovën. Prapë do të trajtohet – në rastin eklatant – si një shtet, i cili është fragjil, i paqëndrueshëm, me institucione të paqëndrueshme, si një model, sipas të cilit në 30 vjetët e fundit është trajtuar Libani nga faktori ndërkombëtar. Dhe, ky është dëmi për Kosovën. Kosova nuk ka bashkëbisedues stabil për faktorin ndërkombëtar.

Radio Evropa e Lirë: Lidhur me krizën që tashmë i ka hapur derën zgjedhjeve të parakohshme, ministri tashmë në detyrë i Punëve të Jashtme dhe Diasporës, Glauk Konjufca, ka deklaruar se ajo ka shkaktuar “dëm katastrofal” në planin ndërkombëtar dhe se Kosova nga ndërkombëtarët konceptohet “si shtet që ka probleme serioze në kuptimin e ndërtimit të institucioneve”…

Naim Rashiti: Problemi këtu është që krizat politike e shfaqin paqëndrueshmërinë e tërë sistemit, si dhe paqëndrueshmërinë edhe të zgjedhurit kryeministër.

Ministri i Jashtëm ose ministrat e Jashtëm, më së miri e vërejnë këtë relacion dhe e shohin se sa të paqëndrueshme janë diskutimet me faktorët ndërkombëtarë, kur ti je pjesë e krizave të vazhdueshme ose kur ti je prodhim i krizës apo zgjidhje ad hoc, siç ka qenë edhe ministri i Jashtëm, tani në detyrë. E vëren që nuk je bashkëbisedues për ndonjë agjendë tjetër, përveç asaj javore ose ditore. Ky është dëmi më i madfh, sepse Kosova nuk ka nevojë për agjenda ditore. Vetë fakti që flet për agjenda afatshkurta do të thotë se je në krizë, në marrëdhënie krize dhe me krizë serioze, sidomos në relacion me BE-në, me QUINT-in, me shtetet të cilat të kanë njohur.

Mbase nuk është e ditur, por kemi vende mike të Kosovës që janë bërë grup për ta mbështetur Kosovën përsëri për Këshill të Evropës. Ndërkaq, këndej, ti nuk arrin ta zgjedhësh një president të besueshëm, për ta avancuar agjendën e shtetndërtimit. Në këtë situatë, në parametrat ndërkombëtarë të politikës ndërkombëtare, ti nuk je aspak bashkëbisedues i besueshëm për asnjë agjendë.

Ky është fakt i pamohueshëm, ky është realiteti, të cilin qytetari nuk e ndien përditë, por ai që merret me politikën, ai që ulet në Ministri të Jashtme apo në çdo institucion, e ndien çdo ditë. Çdo diskutim që mund të ndodhë [me faktorin ndërkombëtar], është pothuajse joformal.

Radio Evropa e Lirë: Zoti Rashiti, në dialogun ndërmjet Kosovës dhe Serbisë nuk është se është shënuar ndonjë zhvillim i madh, së paku në këto dy-tre vjetët e fundit. Megjithatë, ripërsëritja e zgjedhjeve, a e dobëson këtë proces edhe më shumë apo mund të mos ndikojë fare?

Naim Rashiti: Dialogu Kosovë-Serbi ka ndryshuar formë viteve të fundit, sidomos pas marrëveshjes së Brukselit në vitin 2023. Ka dy orientime, dy paralele. Paralelja e parë është që do të ketë përpjekje të nivelit trepalësh [BE, Kosovë, Serbi] ose dypalësh – Kosovë dhe Serbi – për negociata që të përmbyllet zbatimi [i marrëveshjes]. Por, segmenti kryesor i dialogut, që nuk është i dukshëm, është dialogu bilateral BE-Kosovë dhe BE-Serbi.

BE-ja në dokumentet e saj ka përcaktuar qartë obligimet për secilën palë. Tash, BE-ja më shumë është e fokusuar që të sigurojë zbatimin e marrëveshjes nga dialogu, si pjesë e marrëdhënies ndërmjet BE-së dhe Kosovës sesa si pjesë e dialogut Kosovë-Serbi.

Pra, kemi një sërë kriteresh shumë specifike nga BE-ja për Kosovën, për të zbatuar dialogun. Fakti që nuk ka takime me Serbinë, nuk do të thotë që nuk ka dialog, sepse dihet saktë për secilën palë se çfarë duhet të zbatojë. Krejt çka pritet, është që Kosova, në pjesën më të madhe të dialogut, të bëjë punën e vet dhe t’i zbatojë ato që janë në përgjegjësinë e saj, në komunikim me BE-në, sikurse që ndodhi edhe me dokumentet dhe me Ligjin për të huajt.

Natyrisht, është një segment i madh i normalizimit të plotë, që do të jetë pjesë e dialogut me Serbinë. Por, ato takime nuk varen vetëm nga Kosova. Varen edhe nga Serbia sepse edhe ajo është në krizë, por për këtë pjesë Kosova nuk fajësohet dhe nuk i kërkohet llogari.

Kosovës do t’i kërkohet llogari të bëjë pjesën e saj, të merret me nenet, me çështjet, me definimet që janë përcaktuar në Marrëveshjen e Brukselit dhe Aneksin e Ohrit, që janë obligime të Kosovës ndaj dialogut dhe të cilat janë artikuluar si obligime të Kosovës ndaj BE-së, ndaj procesit të integrimit. Këtu mund të bëhet shumë punë dhe Kosova mund të përfitojë shumë nëse merret me zbatimit të tyre, si proces i bashkërenduar me faktorin ndërkombëtar, sepse fundja, kështu kanë ndodhur të gjitha proceset.

Radio Evropa e Lirë: A mund ta bëjë këtë Kosova duke pasur kriza të njëpasnjëshme politike dhe institucionale?

Naim Rashiti: Absolutisht jo, sepse tash nuk ka Kuvend, nuk ka Qeveri. Problemi është se kur themi ‘e dërmon sistemin institucional’, kjo nuk nënkupton vetëm për çështjen e dialogut, por se institucionet nuk po e bëjnë punën e vet për asnjë temë, në asnjë çështje.

Degradimi institucional po ndodh në të gjitha fushat dhe jo vetëm për çështjen e dialogut, kur kemi kriza të tilla. Institucionet tona funksionojnë me shumë vështirësi edhe kur kemi legjitimitet të plotë politik dhe institucional, kur kemi Qeveri shumë të fortë, e lëre më kur kemi Qeveri në detyrë, e cila është tërësisht e preokupuar me agjendë elektorale. Ka ndodhur edhe në të kaluarën, por sidomos në këto vitet e fundit.

Radio Evropa e Lirë: A mundet kjo krizë politike dhe institucionale, si dhe ky cikël i përsëritur i zgjedhjeve, të shfrytëzohet nga aktorët tjerë “dashakeq” ndaj Kosovës?

Naim Rashiti: Gjithmonë ka pasur hapësirë dhe ka hapësirë. Është vështirë të artikulohet se si mund të ndikojnë. Kriza politike dhe institucionale nuk do të sjellë rezultate të mira, por do të sjellë paparashikueshmëri. Se çfarë do të jetë, është vështirë të mendohet.

Fati i mirë është se Serbia është e preokupuar me skemat e veta dhe e tërë agjenda ndërkombëtare është e ngatërruar. Rajoni në tërësi është stabil. Duhet të kuptojmë, sidomos që procesi i negociatave të Malit të Zi dhe të Shqipërisë me BE-në ka rritur stabilitetin në rajon.

Nuk ka ndonjë parametër që na tregon se mund të ketë eksploatim të situatave të tilla [si kriza në Kosovë]. Por, ka pakënaqësi marramendëse qytetare. Ka rënie në fushën e rendit dhe ligjit, ka varfëri, ka rënie të ekonomisë, të cilat janë parametra që gjenerojnë situata të caktuara, por jo menjëherë. Do të vijë situata në vitet e ardhshme, kur do t’i paguajmë çmimet e këtyre krizave politike. Se si do të manifestohen apo transmetohen ato, si protesta, manipulime apo ndryshe, nuk dihet.

Por, e gjithë ajo që mund të vijë nuk do të jetë vetëm si shkak i krizës politike. Është edhe narracioni politik, të cilin liderët dhe subjektet politike e bartin bashkë me frymën e kësaj krize politike dhe institucionale. Ky është dëmi më i madh. Asnjë prej subjekteve politike, asnjë nga lidershipi i partisë në pushtet, nuk flasin për stabilitet, vizion, qëndrueshmëri, bashkërendim, kohezion shoqëror, kohezion institucional e kështu me radhë.

Radio Evropa e Lirë: A prisni se ky narracion do të ndryshojë dhe a duhet të ndryshojë?

Naim Rashiti: Jo nuk pres. Natyrisht që do të duhej të ndryshonte, por askush nga faktori ndërkombëtar nuk beson që do të ndryshojë dhe as unë nuk besoj. Për këtë arsye, Kosova është në një situatë ku KFOR/NATO duhet të kujdesen më shumë. KFOR/NATO nuk shohin se ka një bashkëbisedues stabil në Kosovë. Po ashtu as BE-ja. E dimë që të gjitha vizitat e zyrtarëve të lartë evropianë janë shtyrë për shkak të krizës.

Më e keqja është – nga pikëpamja e përgjithshme e analizës, por edhe nga pritjet ndërkombëtare – se kjo do të vazhdojë.

Gazetari i Radios Evropa e Lirë në Uashington, Alex Raufoglu, ndodhej brenda sallës ku po mbahej darka e korrespondentëve të Shtëpisë së Bardhë, kur natën e 25 prillit u dëgjuan të shtëna pranë vendit të ngjarjes.

Incidenti shkaktoi panik mes të pranishmëve dhe çoi në evakuimin e presidentit amerikan, Donald Trump.

Një agjent u qëllua nga afër, por siç tha Trump, jeleku antiplumb ia shpëtoi jetën. I dyshuari u arrestua dhe është identifikuar si Cole Tomas Allen, 31 vjeç nga Torrance, Kaliforni.

Në këtë intervistë, Raufoglu rrëfen çfarë pa në sallë dhe si u përjetuan minutat e para pas të shtënave.

Radio Evropa e Lirë: Ku ndodheshit saktësisht kur u dëgjuan të shtënat? Çfarë patë fillimisht? A e patë sulmuesin apo ndonjë gjë që mund të ndihmojë për të përshkruar atë që ndodhi?

Alex Raufoglu: Isha ulur mjaft afër njërës prej hyrjeve kryesore të sallës së madhe. Tavolina ime ishte me numër 219 dhe ndodhej përgjatë korridorit qendror që të çonte drejt skenës.

Salla ishte e organizuar në atë mënyrë që çdo tavolinë kishte pamje të qartë si nga skena, ashtu edhe nga hyrjet. Prandaj, ishim shumë të vetëdijshëm për çdo lëvizje në atë zonë.

Ne nuk e pamë sulmuesin, por dyert kryesore ishin të hapura. Kur nisën të shtënat jashtë, zhurma ishte jashtëzakonisht e fortë.

Në fillim, për një çast, disa prej nesh menduam se ndoshta diçka kishte rënë jashtë, sepse kamerierët po hynin dhe po dilnin vazhdimisht. Darka ishte duke u shërbyer në atë moment.

Por, hutimi u zhduk pothuajse menjëherë, kur krisma e parë e fortë u pasua nga disa të tjera, njëra pas tjetrës. Do të thosha se u dëgjuan pesë ose gjashtë të shtëna brenda pak sekondash. Atëherë u bë e qartë se diçka serioze po ndodhte jashtë.

Radio Evropa e Lirë: Si e kuptuan njerëzit brenda sallës se bëhej fjalë për të shtëna me armë dhe jo për diçka tjetër?

Alex Raufoglu: U deshën disa sekonda. Përsëritja e krismave – të shpejta, të mprehta dhe njëra pas tjetrës – e bëri të qartë se nuk ishte aksident. Dyert ishin të hapura dhe zhurma depërtonte drejtpërdrejt në sallë.

Mund ta ndieje menjëherë ndryshimin e atmosferës. Pas një hutimi, njerëzit e kuptuan pothuajse menjëherë se çfarë po ndodhte. Disa u futën menjëherë nën tavolina. Të tjerë mbetën të ngrirë për pak çaste, duke u përpjekur ta kuptonin situatën.

Por, brenda pak momentesh, e gjithë salla e kuptoi se bëhej fjalë për të shtëna me armë.

Radio Evropa e Lirë: Cili ishte reagimi i parë i gazetarëve, zyrtarëve dhe të ftuarve?

Alex Raufoglu: Ishte një përzierje instinkti dhe profesionalizmi. Duhet kujtuar se ajo ishte një sallë plot me gazetarë. Pas momentit të parë të tronditjes, shumë njerëz i morën telefonat pothuajse automatikisht – për të dokumentuar, për të raportuar, për të kuptuar se çfarë po ndodhte.

Në të njëjtën kohë, brenda sallës kishte një ndjenjë të vërtetë urgjence. Njerëzit pyesnin njëri-tjetrin nëse ishin mirë, shikonin njëri-tjetrin në sy, qëndronin pranë. Ne kishim kaluar tashmë disa orë së bashku atë mbrëmje, në disa aktivitete paraprake dhe në tapetin e kuq, kështu që brenda sallës kishte njëfarë ndjenje familjariteti.

Shumë shpejt, reporterët kaluan në raportim, duke shkëmbyer informacione me njëri-tjetrin. Zakonisht në një ambient të tillë ekziston konkurrenca për ta nxjerrë lajmin i pari, por në atë moment saktësia dhe siguria ishin më të rëndësishme se shpejtësia.

Për më tepër, komunikimi ishte i kufizuar për shkak të internetit të dobët, ndaj në atë moment mbështeteshim shumë te njëri-tjetri.

Radio Evropa e Lirë: Sa shpejt e largoi shërbimi sekret presidentin Trump nga salla?

Alex Raufoglu: Gjithçka ndodhi jashtëzakonisht shpejt, brenda pak sekondash. Mund të shihej se shërbimi sekret ishte tashmë i pozicionuar në mënyrë strategjike në të gjithë sallën.

Nga vendi ku isha ulur, dukej se nënpresidenti u largua i pari, me gjasë sepse ishte më afër daljes në anën e tij.

Presidenti Trump ishte në skenë, duke biseduar, dhe pothuajse menjëherë agjentët e larguan nga aty. Zonja e parë dhe të tjerët pranë tij fillimisht shkëmbyen disa fjalë, e më pas edhe ata e ndoqën. Ishte një reagim shumë i koordinuar.

Radio Evropa e Lirë: A dhanë forcat e sigurisë udhëzime të qarta për të pranishmit?

Alex Raufoglu: Po, udhëzimet ishin të qarta: të qëndronim poshtë dhe në qetësi. Sigurimi donte ta vlerësonte situatën pa hutim shtesë.

Në një moment, dëgjova disa njerëz që filluan të brohorisnin “SHBA, SHBA”. Por, atyre iu tha shpejt të ndalonin, sepse zhurma mund të shkaktonte më shumë panik dhe të pengonte përpjekjet e sigurisë.

Pas pak sekondash, na u tha se i dyshuari ishte kapur, por megjithatë na u kërkua të qëndronim në vend dhe të prisnim udhëzime të tjera.

Radio Evropa e Lirë: Çfarë patë pranë pikës së kontrollit të sigurisë, apo zonës kryesore të kontrollit, nëse patë diçka?

Alex Raufoglu: Salla e madhe ndodhet në nivelin e poshtëm të hotelit, në bodrum. Për të hyrë aty, duhej të kaloje përmes një pike shumë të kontrolluar sigurie. Pas kontrollit kishte shkallë lëvizëse që zbrisnin poshtë, dhe pastaj një tjetër shtresë kontrolli sigurie, menjëherë jashtë hyrjes.

Këtë vit, për shkak se presidenti ishte i pranishëm, siguria ishte më e rreptë se zakonisht. Ky ishte viti im i 12-të në këtë ngjarje dhe ishte e qartë se këtë herë ishin më të përgatitur.

Rrugët përreth ishin të mbyllura. Duhej të ecnim disa blloqe për të arritur te hyrja. Jashtë kishte edhe protestues, të cilët i pashë teksa po hyja. Ishte ditë me shi.

Qasja në hotel ishte jashtëzakonisht e kufizuar. Nuk mund t’i afroheshe as hyrjes kryesore pa treguar kredencialet te shërbimi sekret. Të gjithë duhej t’i mbanin biletat në dorë. Nga ajo që pashë, siguria ishte shumë e lartë.

Radio Evropa e Lirë: Sa zgjati paniku dhe bllokimi brenda vendit të ngjarjes?

Alex Raufoglu: Bllokimi zgjati afër një orë, ndoshta pak më pak. Në fillim kishte pasiguri se çfarë do të ndodhte më pas. Madje pati edhe disa diskutime se ngjarja mund të vazhdonte.

Në fund, na u tha se presidenti nuk do të kthehej dhe se do t’i drejtohej publikut nga Shtëpia e Bardhë.

Zona jashtë vazhdonte të ishte nën masa të rrepta sigurie. Nuk mund të largoheshim lirshëm. U desh kohë derisa njerëzit u lejuan të dilnin dhe të vendosnin se çfarë do të bënin më pas.

Radio Evropa e Lirë: A patë persona të lënduar apo ekipe emergjente duke trajtuar dikë?

Alex Raufoglu: Po, shkurtimisht. Kur disa prej nesh dolën drejt korridorit për të shkuar në tualet, pamë të paktën një person në tokë dhe ekipe emergjente duke komunikuar me personelin e sigurisë.

Por, shumë shpejt na udhëzuan të ktheheshim në sallë. Tualeti ishte afër derës kryesore, prandaj nuk patëm pamje të plotë të asaj që po ndodhte. Ishte një pamje e shkurtër, por e mjaftueshme për të kuptuar se kishte të lënduar që po trajtoheshin.

Radio Evropa e Lirë: Çfarë po u thoshin zyrtarët të pranishmëve pasi i dyshuari u ndalua?

Alex Raufoglu: Zyrtarët u përpoqën të ndanin aq informacion sa mundeshin në ato rrethana, por komunikimi ishte i kufizuar, sepse shumë prej nesh nuk kishin qasje të qëndrueshme në internet brenda vendit të ngjarjes.

Është interesant se disa nga përditësimet e para që njerëzit i panë erdhën përmes mesazheve që qarkullonin nga telefoni në telefon. Mes tyre ishte edhe postimi i presidentit në Truth Social.

Kolegët po ndanin informacionin që arrinin ta siguronin. Krijohej përshtypja se zyrtarët po përpiqeshin të ishin sa më transparentë, por situata ende po zhvillohej.

Radio Evropa e Lirë: Çfarë masash sigurie kishte para dhe gjatë ngjarjes?

Alex Raufoglu: Masat e sigurisë ishin dukshëm më të larta krahasuar me vitet e kaluara. Siç thashë, për shkak të pranisë së presidentit këtë vit, mbyllja e rrugëve ishte më e gjerë se zakonisht, ndoshta disa blloqe më shumë. Kishte gjithashtu disa shtresa kontrolli përpara se të arrije deri te salla.

Brenda, prania e Shërbimit Sekret ishte shumë e dukshme, me agjentë të pozicionuar në gjithë sallën.

Në njëfarë mënyre, intensiteti i masave të sigurisë dhe vetë incidenti krijuan një moment të papritur uniteti. Gazetarë, zyrtarë qeveritarë, staf dhe njerëz që jo gjithmonë ndajnë të njëjtat qëndrime u gjendën papritur në të njëjtën situatë, të përqendruar te siguria dhe duke u kujdesur për njëri-tjetrin.

Ishte një kujtesë e fortë për rreziqet që mund t’i shoqërojnë ngjarje të tilla dhe për shqetësimet më të gjera lidhur me sigurinë.

Meqë armëpushimi në luftën mes Shteteve të Bashkuara, Izraelit dhe Iranit pritet të skadojë më 22 prill, veprimet e SHBA-së në det po e tërheqin sërish vëmendjen kah një çështje qendrore: sa thellë është e mishëruar struktura ushtarake e Iranit në ekonominë e vendit?

Çaktivizimi i anijes, M/V Touska, më 19 prill, për të cilën thuhet se lidhet me rrjetet tregtare iraniane, nxori në pah kontrollin që Garda Revolucionare Islamike (IRGC) ushtron mbi industri kyç: nga bankat dhe energjia, deri te transporti detar dhe telekomunikacioni.

Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë (REL), Rachel Ehrenfeld, drejtoreshë e Qendrës Amerikane për Demokraci dhe Institutit për Luftë Ekonomike, si dhe autore e disa librave mbi financimin e terrorizmit, tha se shtrirja ekonomike e IRGC-së nuk është rastësi, por themel thelbësor i fuqisë së saj.

Ajo argumentoi se goditja e infrastrukturës dhe veprimtarisë tregtare prekin drejtpërdrejt aftësitë ushtarake të regjimit.

Radio Evropa e Lirë: Ju keni argumentuar prej kohësh se mbizotërimi i IRGC-së në ekonominë e Iranit është thelbësor për fuqinë ushtarake që ka. Sa i rëndësishëm është sekuestrimi i Touska-s nga SHBA-ja në këtë kontekst?

Rachel Ehrenfeld: Varet se kush e zotëron anijen, cilit fondacion i përket. IRGC-ja e ka fondacionin më të madh në Iran. Kur Ajatollah [Ruhollah] Khomeini e nisi në vitin 1979 Revolucionin Islamik dhe e mori kontrollin e Iranit, ai mendoi se si ekonomia të lulëzonte dhe se si t’iu mbijetonte sanksioneve të jashtme, për shembull.

Pra, çfarë të bëni? Krijoni fondacione. Elementeve të ndryshme të forcave revolucionare në Iran iu ndanë pjesë të ndryshme të ekonomisë. Si organizata bamirëse që mbikëqyrin bamirësinë, atyre iu vunë emra të ndryshëm, dhe më i madhi është IRGC-ja.

Ai vendosi që ky do të ishte sistemi…. [Dhe ish-udhëheqësi suprem ajatollah Ali Khamenei] në vitin 2004 nxori atë që në thelb ishte një fetva ose direktivë përmes organeve legjislative iraniane, dhe ajo u përfshi në ligj. Kjo është struktura që i lejoi IRGC-së të zhvillojë ekonominë në hije të Iranit. Ajo është pjesë e ekonomisë, por nuk jep llogari. Ata nuk paguajnë taksa. Në Iran, të gjithë duhet të paguajnë taksa.

Kjo u ndihmon atyre t’i shmangin sanksionet ndërkombëtare, sepse është një organizatë bamirëse që dërgon para aty-këtu.

Ata i përdorin të gjitha llojet e institucioneve financiare dhe sistemeve bankare në mbarë botën.

Brenda fondacionit të madh ka nënndarje, dhe edhe ato pjesë janë të përfshira. Kështu që tani ata kontrollojnë bankat, pasuritë e paluajtshme, telekomunikacionin, transportin, minierat, energjinë, mbrojtjen, kimikatet, petrokimikatet. Çfarëdo që të përmendni, ata e zotërojnë.

Nuk e di nëse kjo anije i përket IRGC-së apo jo, por meqë sistemi i tyre është i tillë, të gjithë duhet ta dinë…. Më habit fakti që amerikanët, pra administrata, nuk e kanë shpjeguar vërtet si funksionon ekonomia atje.

Dhe, kjo është në dëm të tyre; po marrin shumë kritika sepse, “O, ju do ta shkatërroni infrastrukturën”. Por, ata e zotërojnë infrastrukturën, pjesën më të madhe të saj. Ka tregti private dhe njëfarë ekonomie civile, por ajo nuk është e madhe dhe mund të merret lehtësisht nga regjimi.

Në javët e fundit, me ndaljen e internetit nga regjimi, shumë njerëz që kishin biznese private dhe civile përdornin internetin për të bërë biznes. Interneti u ndal. Kostoja ishte miliarda. Njerëzit nuk mund të komunikojnë dhe nuk mund të bëjnë biznes.

Pra, shkatërrimi i pjesës më të madhe të infrastrukturës së madhe, përfshirë transportin detar, do të ishte pjesë e forcave, forcave të armatosura, për shembull, edhe nëse ato nuk supozohet të jenë anije tregtare të armatosura që i shërbejnë qëllimeve të regjimit iranian për luftë, jo për paqe.

Radio Evropa e Lirë : Ju e keni përshkruar IRGC-në si një “shtet brenda shtetit”. Duke pasur parasysh ndryshimet e fundit në udhëheqje, sa pjesë të ekonomisë së Iranit kontrollon sot IRGC-ja dhe a është e mundur të ndahet qeverisja civile nga fuqia ushtarake?

Rachel Ehrenfeld: Në një farë mënyre, po. Civile, çfarëdo që është civile, është nën kontrollin e IRGC-së. Nga të dhënat e fundit që kam mundur të nxjerr, ata kontrollojnë rreth dy të tretat e ekonomisë.

Kjo lidhet me atë që Khamenei, dhe para tij Khomeini, e quajtën “ekonomi qëndrese”. Ata donin të krijonin një ekonomi që i bën ballë armikut.

Njerëzit duhet ta dinë këtë në mënyrë që të mos kritikojnë më kur goditet infrastruktura, sepse këto të gjitha i shërbejnë IRGC-së, që është forca më e fuqishme në Iran.

Radio Evropa e Lirë: Raportet sugjerojnë se një “këshill ushtarak” ka anashkaluar administratën e Pezeshkianit. A tregon kjo se IRGC-ja ka konsoliduar kontrollin mbi shtetin iranian?

Rachel Ehrenfeld: Duket se po, sepse dëgjuam një ditë që ngushticat (Ngushtica e Hormuzit) ishin të hapura, dhe menjëherë më pas, disa orë më vonë, ishin mbyllur. Kjo tregon qartë se po zhvillohet një luftë për pushtet.

Por, nga sa kuptoj, IRGC-ja është vërtet grupi që drejton regjimin.

Radio Evropa e Lirë: Duke përdorur zjarr kundër një anijeje cisternë, a po sinjalizon Uashingtoni se tani e konsideron flotën tregtare të IRGC-së si shënjestër legjitime ushtarake?

Rachel Ehrenfeld: Sigurisht që po, sepse nuk dihet se çfarë transportojnë. Ajo që transportojnë mund të jenë armë, municione, ose diçka që plotëson nevojat e tyre.

Edhe nëse është diçka si hurma nga ndonjë shkretëtirë, paratë nga shitja do të shkojnë në xhepat e IRGC-së. Çdo gjë që lëviz tani atje, lëviz sepse IRGC e lejon.

Radio Evropa e Lirë: Thuhet se Touska transportonte mallra për përdorim të dyfishtë. Në kërkimet tuaja, sa shpesh IRGC-ja fsheh materiale me lidhje ushtarake brenda dërgesave civile?

Rachel Ehrenfeld: Ata janë të njohur për mallrat me përdorim të dyfishtë. Dhe, përsëri, edhe nëse është diçka që mund ta shesin, ose ta riparojnë dhe ta përdorin për diçka tjetër, gjithçka lidhet me vlerën, pra vlerën financiare.

Sa kushton? E shesin, fitojnë para, ose kursejnë para. Pra, çdo gjë që hyn dhe del i sjell përfitim atyre.

Radio Evropa e Lirë: Ju keni argumentuar se goditja e infrastrukturës mund të jetë më efektive sesa përballja e drejtpërdrejtë ushtarake. A janë veprimet e tanishme të SHBA-së shembull i kësaj strategjie në praktikë?

Rachel Ehrenfeld: Nëse Shtetet e Bashkuara – dhe shpresojmë edhe vende të tjera, jo vetëm vendet perëndimore, por edhe fqinjët e Iranit – e zbatojnë bllokadën siç duhet dhe i përmbahen sanksioneve, ekonomia e Iranit do të shembet, së shpejti.

Radio Evropa e Lirë: Ka raportime për një “bllokadë selektive” pranë ishullit Larak. A e mbron përfshirja e thellë e IRGC-së në ekonomi nga një trysni e tillë apo e bën më të cenueshme?

Rachel Ehrenfeld: Ata gjithashtu po kërcënojnë transportin tregtar në vende të tjera, si pranë Bab al-Mandabit. Po përpiqen realisht të ndërpresin transportin detar ndërkombëtar.

Duhet të parandalohen. Ky lloj shantazhi nuk mund të lejohet.

Radio Evropa e Lirë: Meqë po afrohet afati i 22 prillit për armëpushimin, si e vlerësoni fundin e lojës ekonomike të regjimit? A ka shenja trysnie?

Rachel Ehrenfeld: Nuk e di. IRGC-ja e drejton atë, dhe ky është një regjim radikal, ideologjik. Qëllimi i tyre është të krijojnë sa më shumë kaos, të vrasin sa më shumë “jobesimtarë” dhe të vdesin për besimet e tyre që të vijë Imami i 12-të.

Kur beson në një ideologji të tillë, që shumica e njerëzve në botë nuk e kuptojnë, nuk e di çfarë do të mbizotërojë. Por, gjëja optimale që mund të ndodhë është ndryshimi i regjimit.

Radio Evropa e Lirë: Nëse armëpushimi skadon pa përparim, çfarë prisni se do të ndodhë?

Rachel Ehrenfeld: Mendoj se fuqia ushtarake duhet ta gjunjëzojë këtë regjim; të eliminojë sa më shumë udhëheqës të jetë e mundur ose ta detyrojë regjimin të zhduket.

Shpresoj që populli i Iranit të dalë në rrugë dhe ta detyrojë ndryshimin. Ka shumë njerëz të pakënaqur. Kemi parë protesta dhe e dimë që IRGC-ja dhe Basij kanë vrarë protestues.

Shumë njerëz nuk e duan këtë. Udhëheqja ka vjedhur miliarda, është pasuruar dhe ka dërguar familjet jashtë vendit ndërsa njerëzit e zakonshëm vuajnë.

Radio Evropa e Lirë: Dhe për fund, a përfaqëson ky moment ndonjë ndryshim më të gjerë në mënyrën se si përdoret lufta ekonomike kundër aktorëve shtetërorë si Irani?

Rachel Ehrenfeld: Do të nxirren shumë mësime nga kjo luftë. Lufta ekonomike ka shumë faza dhe mund të ndihmojë shumë, sidomos pasi ekonomia e Iranit ishte tashmë në gjendje të keqe para luftës.

Nëse doni të fitoni, duhet të përdorni strategjitë më të mira: luftën ekonomike dhe atë kinetike së bashku. Shpresojmë jo për shumë kohë, sepse të dyja i dëmtojnë edhe njerëzit e pafajshëm.

Dhe, kjo është fatkeqësi. Por, ky regjim ka qenë në pushtet për dekada, dhe ata që përpiqen të ndalin zgjerimin e tij nuk mund të fajësohen thjesht për ndërhyrjen tani.

Përgatiti: Ekrem Idrizi

Humbja e Viktor Orbanit në zgjedhjet në Hungari krijon një dritare të re mundësie për Kosovën, vlerëson Edward P. Joseph, ligjërues në Universitetin Johns Hopkins në SHBA dhe ekspert i menaxhimit të konflikteve.

Ai e përshkruan largimin e liderit hungarez pas 16 vjetësh në pushtet si një “goditje” për presidentin e Serbisë, Aleksandar Vuçiq, duke theksuar se ai ka qenë një faktor kyç që i ka dhënë Beogradit hapësirë manovrimi brenda BE-së.

Sipas tij, kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, duhet ta shfrytëzojë këtë “dobësim të Vuçiqit”, të tregojë përgjegjësi shtetërore dhe ta pozicionojë Kosovën si faktor stabiliteti, duke i lënë pas qasjet përçarëse.

“Ashtu siç administrata Trump nuk është e interesuar për lojërat e Vuçiqit, ajo nuk është e interesuar as për ato të Kurtit. Pezullimi i Dialogut Strategjik shtatorin e kaluar ishte dëshmi për këtë”, thotë Joseph për Radion Evropa e Lirë.

Joseph flet edhe për përplasjet mes SHBA-së dhe Evropës dhe ndikimin e tyre të mundshëm në Kosovë, në kohën kur në BE po shtohen thirrjet për më shumë autonomi në fushën e mbrojtjes.

Megjithatë, sipas ekspertit amerikan, roli i Shteteve të Bashkuara mbetet vendimtar – si boshti kryesor i NATO-s dhe garantuesi kryesor i sigurisë në Ballkan.

Radio Evropa e Lirë: Në disa deklarata së voni keni thënë se politika perëndimore në Ballkan shpesh është e paqartë dhe jokonsistente. Në Evropë po shtohen diskutimet për uljen e varësisë nga Shtetet e Bashkuara në çështjet e mbrojtjes. Si i vlerësoni pasojat e këtij trendi për sigurinë e Kosovës?

Edward P. Joseph: Tensionet e paprecedenta në marrëdhëniet transatlantike dhe në NATO, që burojnë nga lufta në Iran dhe çështje të tjera të diskutueshme, kanë ndikim në të gjithë Evropën, përfshirë Ballkanin.

Për momentin, jam shpresëplotë se nuk do të ketë ndryshime në qëndrimin e SHBA-së ndaj [misionit të NATO-s në Kosovë] KFOR. Anëtarë të njohur të Kongresit nga të dyja partitë, Republikane dhe Demokrate, i kanë shkruar sekretarit të Shtetit [Marco] Rubio, duke i kërkuar që të mos ketë ndryshime në praninë e SHBA-së në KFOR.

Megjithatë, divergjenca mes Evropës dhe SHBA-së vazhdon dhe, pavarësisht kësaj, Evropa ende ka nevojë për SHBA-në për sigurinë e përgjithshme. Uashingtoni mbetet boshti kryesor i NATO-s, ndërsa NATO-ja mbetet boshti i sigurisë në Ballkan.

Radio Evropa e Lirë: Ju shpesh keni theksuar rëndësinë e angazhimit të qëndrueshëm të SHBA-së në Ballkan. Nëse Evropa merr një rol më autonom në fushën e mbrojtjes, a prisni ndonjë ndryshim në angazhimin e Uashingtonit në Kosovë?

Edward P. Joseph: Unë, si shumë të tjerë, besoj se çdo tërheqje apo ulje e pranisë së SHBA-së në KFOR-i, është krejtësisht e parakohshme.

Po, është e rëndësishme që Evropa të ndërtojë më shumë kapacitete për sigurinë e saj dhe Evropa po e bën këtë. Megjithatë, Evropa nuk gëzon besueshmërinë e SHBA-së dhe besueshmëria është përbërësi kyç për ruajtjen e stabilitetit në Ballkan.

Rritja e vazhdueshme e armatimit në Serbi – përfshirë blerjen e raketave supersonike kineze – është një shqetësim serioz. Çfarë kërcënimi synojnë të luftojnë këto raketa?

Alarmet e vazhdueshme dhe të ekzagjeruara në Beograd për Deklaratën e Përbashkët të Sigurisë mes Shqipërisë, Kroacisë dhe Kosovës janë gjithashtu shqetësuese, pasi Beogradi duket se po e përdor atë si pretekst për t’u armatosur dhe për të krijuar artificialisht një ndjenjë rreziku brenda vendit.

Radio Evropa e Lirë: Keni paralajmëruar më herët për paqartësitë në politikën e Perëndimit ndaj Serbisë. Debatet aktuale për “autonominë strategjike” të BE-së, a mund – pa dashje – t’i krijojnë Serbisë ose Rusisë mundësi për të testuar sa i bashkuar është Perëndimi në rajon?

Edward P. Joseph: Jo, nuk shoh asnjë lidhje mes autonomisë strategjike evropiane dhe politikës perëndimore ndaj Serbisë. Përkundrazi, shoh një ashpërsim të vonuar të qëndrimit të BE-së ndaj Serbisë.

[Komisionarja për Zgjerim e BE-së] Marta Kos ka kritikuar Beogradin për ligjet në gjyqësor. Po ashtu, po diskutohet seriozisht mundësia e pezullimit të një pjese të konsiderueshme të fondeve të BE-së.

Në të njëjtën kohë, administrata Trump nuk duket e interesuar për lojërat e Vuçiqit.

Uashingtoni e ka befasuar Beogradin me qëndrimin e fortë për nxjerrjen e rusëve nga [Industria e Naftës] NIS. Shpresohet që zgjedhjet në Hungari ta përshpejtojnë shitjen e NIS-it te [kompania hungareze] MOL.

Rusia dhe mbështetësit e saj kryesorë në Serbi nuk mund të jenë të lumtur që [kryeministri në largim i Hungarisë] Viktor Orban nuk do të jetë më ai që mbikëqyr MOL-in dhe kontrollin mbi NIS-in.

Humbja e partisë Fidesz të Orbanit në zgjedhjet në Hungari vetëm sa mund ta inkurajojë BE-në që, më në fund, të mbajë përgjegjës Beogradin dhe presidentin Vuçiq për reformat, për shtypjen e brendshme dhe për politikat destabilizuese ndaj fqinjëve të Serbisë.

Radio Evropa e Lirë: Në kontekstin e dialogut të ngecur midis Kosovës dhe Serbisë, a mund ta përmirësojë një qëndrim më i fortë mbrojtës i BE-së ndikimin e saj politik? Apo mungesa e unitetit të brendshëm të BE-së mbetet pengesë kryesore…

Edward P. Joseph: Kjo e dyta – ndarjet e brendshme në BE lidhur me Kosovën – është pengesa e vërtetë për ndikimin politik të BE-së në Ballkan.

Në fakt, siç kam shkruar dhe deklaruar edhe më herët, katër vendet e NATO-s që nuk e njohin Kosovën – Greqia, Rumania, Sllovakia dhe Spanja – e mbajnë të ngrirë këtë ngërç dhe e mbajnë rajonin të bllokuar.

Këto katër vende anëtare të NATO-s ia dorëzojnë në të vërtetë ndikimin Serbisë, duke i dhënë në mënyrë efektive Beogradit një lloj vetoje mbi lëvizjet e Kosovës drejt NATO-s dhe BE-së.

Nuk ka nevojë të merret në konsideratë ndonjë forcim ushtarak nga Evropa, kur Evropa është ende e ndarë politikisht për shkak të Kosovës. Në SAIS, kam publikuar dy punime për zgjidhjen e kësaj çështjeje.

Së pari, Ukraina mund ta njohë Kosovën – gjë që do të nxiste njohjen nga Greqia, e më pas nga Rumania dhe Sllovakia. Spanja, pastaj, do ta ndiqte natyrshëm këtë rrugë.

Së dyti, SHBA-ja mund të ofrojë një rrugë për anëtarësimin e Serbisë dhe Kosovës në NATO. Kjo do të ishte menjëherë transformuese për gjithë rajonin.

Por, për ta arritur këtë, Evropa duhet fillimisht të tejkalojë krizën aktuale në marrëdhëniet me administratën Trump.

Radio Evropa e Lirë: Në këtë mjedis në ndryshim, cili duhet të jetë prioriteti kryesor strategjik i Kosovës?

Edward P. Joseph: Prioriteti strategjik i Kosovës duhet të jetë pikërisht shfrytëzimi i vështirësive të Vuçiqit për t’u shfaqur si një shtyllë stabiliteti dhe bashkëpunimi në Ballkan. Pas takimeve të tij në Paris dhe Londër, tani është momenti për kryeministrin Albin Kurti që ta stabilizojë situatën në Kosovë.

Kurti duhet të tregojë përgjegjësi shtetërore dhe të bashkëpunojë me opozitën për një zgjidhje kompromisi për presidentin.

Kurti, gjithashtu, duhet të ndërmarrë hapa të veçantë për të treguar përkushtimin e tij të fortë ndaj komuniteteve joshumicë.

Ai duhet t’i vizitojë serbët dhe të deklarojë angazhimin e tij të plotë, se shërbimet shëndetësore dhe shërbimet e tjera do të vazhdojnë pa ndërprerje, derisa institucionet dikur serbe të integrohen në Republikën e Kosovës.

Ndërsa Vuçiq përballet me një vëmendje gjithnjë e më të madhe nga BE-ja – ku ai nuk e gëzon më mbrojtjen e Viktor Orbanit – Kurti mund ta shfrytëzojë këtë situatë.

Tani është momenti për të vendosur interesat e Kosovës në plan të parë dhe për të treguar kapacitete shtetërore si brenda vendit, ashtu edhe në arenën ndërkombëtare.

Radio Evropa e Lirë: A ka qenë Orbani deri më tani një nga faktorët kryesorë që i ka dhënë Serbisë hapësirë për manovra brenda BE-së?

Edward P. Joseph: Po, Orban ka qenë faktor kyç – por jo i vetmi – që i ka dhënë Vuçiqit hapësirë manovrimi brenda BE-së.

Së pari, humbja e madhe zgjedhore e Orbanit është një tjetër goditje për Vuçiqin. Ndikimi në Beograd është shumë më i madh sesa arrestimi i Nicolas Maduros në janar, që gjithashtu erdhi si surprizë për presidentin serb. Këtë herë, ndikimi ndihet edhe në Uashington dhe në Moskë, duke goditur gjithë agjendën populiste-autoritare dhe proruse.

Së dyti, humbja e Orbanit është një shtysë për opozitën në Serbi në një vit zgjedhor. Krahasimi është i dukshëm për të gjithë: ‘nëse hungarezët mund ta largojnë Orbanin, atëherë serbët mund ta largojnë Vuçiqin dhe SNS-në’.

Së treti, kjo humbje rrit vetëbesimin e BE-së, pikërisht në momentin kur Vuçiq po përballet me një vëzhgim gjithnjë e më të madh. Komisioni i Venecias pritet të japë opinion për ligjet kontroverse për gjyqësorin, ndërsa Parlamenti Evropian pritet të publikojë një raport që ka gjasa ta trajtojë presionin e Beogradit ndaj gazetarëve, aktivistëve dhe opozitës.

Shkurt, humbja e Orbanit i heq Beogradit mbrojtësin e tij kryesor brenda BE-së, ndërsa njëkohësisht dobëson aleatët e Vuçiqit në Uashington dhe Moskë.

Dhe, siç është parë, administrata Trump nuk i ka ofruar Vuçiqit mbështetje të fortë siç i ka dhënë Orbanit.

Budapesti mori një zgjatje njëvjeçare për importin e naftës dhe gazit rus, ndërsa Beogradi u përball me sanksione ndaj NIS-it, që çuan në mbylljen e rafinerisë në Pançevë. Kjo do të thotë se tani ka edhe më pak arsye që Uashingtoni ta mbështesë Vuçiqin.

Radio Evropa e Lirë: Thatë pak më herët se tani është momenti për Kurtin që t’i vërë interesat e Kosovës në plan të parë dhe të tregojë aftësi shtetërore brenda dhe jashtë vendit. Duke pasur parasysh që Kosova mbetet vendi më i prapambetur në integrimin në BE… çfarë përfitimesh konkrete mund të presë realisht në këmbim?

Edward P. Joseph: Zgjedhjet në Hungari krijojnë një mundësi të rëndësishme për Kurtin, nëse ai di ta shfrytëzojë atë.

Me Aleksandar Vuçiqin të dobësuar dhe Serbinë që hyn në një periudhë të tensionuar zgjedhore, nën një vëzhgim gjithnjë e më të madh nga BE-ja, Kosova mund të shfaqet si një burim stabiliteti.

Për ta arritur këtë, kryeministri Kurti duhet të heqë dorë nga populizmi i tij përçarës. Ai duhet të ndërtojë konsensus për një president të ri, duke shmangur zgjedhjet e përsëritura që janë të panevojshme dhe shpërqendruese.

Në këmbim, Kosova mund të presë mbështetje të re në Bruksel, në kryeqytetet e BE-së dhe në Uashington.

Ashtu siç administrata Trump nuk është e interesuar për lojërat e Vuçiqit, ajo nuk është e interesuar as për ato të Kurtit. Pezullimi i Dialogut Strategjik shtatorin e kaluar ishte dëshmi për këtë.

Kurti ka mundësinë të ndryshojë perceptimin – një perceptim që e dëmton Kosovën – se ai është një nxitës problematik. Në vend të kësaj, ai mund të tregojë se ai dhe Kosova janë partnerë të vlefshëm për BE-në, NATO-n dhe SHBA-në.