Nuk e mbaj mend se si ndodhi, por di që u gjendem në bar-kafenë e Lidhjes së Shkrimtarëve, unë, Kristo Ilo, një djalë tiranas dhe një shkrimtar relativisht i ri, por i suksesshëm, që kish botuar disa libra dhe që kritika e kohës e vlerësonte. Kristoja më sa duket kish një farë miqësie me shkrimtarin, se bashkë nuk njiheshim, ndaj kur më ftuan te tryeza e tyre, shkrimtari ma prezantoi si mikun e tij.

“Kristo Ilo, tha, djalë shumë i ditur. Njeh disa gjuhë të huaja.”

Pa e zgjatur u kthye te biseda që me sa duket e kishte nisur që më përpara.

“Kafka është çnjerëzor, tha. E urren, e përbuz njeriun. Merre me mend: e shndërron njeriun në një insekt të tmerrshëm, të nevertitshëm.”

Tha edhe shumë fjalë të tjera, që unë pak a shumë ua dija përmbajtjen; i kisha lexuar në shkrimet kritike dhe studimet për letërsinë dekadente në vendet borgjeze-revizioniste, ku Franz Kafka renditej ndër shkrimtarët më të mallkuar.

Unë, pa ndërhyrë në bisedë, thashë vetëm një frazë të thatë, “Nuk e kam lexuar” dhe shkrimtari aty vërejti se shumë mirë kisha bërë që nuk e kisha lexuar dhe as që duhej ta merrja mundimin ta lexoja. Gjatë gjithë atij takimi, Kristoja nuk mbaj mend të këtë shqiptuar ndonjë fjalë, sikur gojën t’ia kishin lidhur me një shall të zi.

Nuk e di se çfarë duhet të ketë shprehur fytyra ime gjatë atij takimi, por mbas nja dy ditësh Kristoja vjen në zyrën time dhe më zgjat një pako të vogël të mbështjellë me gazetë.

““Metamorfoza” e Kafkës, tha, e përkthyer dhe e shtypur.”

E mora librin dhe e futa në sirtarin e tryezës.

“Kur ta lexosh të lutem ma kthe, tha. Dhe kujdes, se ti e di se sa të rrezikshme janë këto gjëra. Na merr në qafë të dyve.”

E sigurova Kriston që të rrinte pa merak dhe mezi po prisja të mbaronte dita e punës, që të lexoja librin në vetminë e dhomës time në qytetin “Studenti”.

E nisa leximin pasdite vonë, ndërsa dita po shuhej në perëndimin e largët. Nuk kisha lexuar as tre faqet e para, kur u ndala i llahtarisur:

“Kjo nuk është historia e Gregor Samsa-s, thashë me vete, kjo është historia e dajës së tim eti, Zefit, që e goditi damllaja dhe lëngoi për shtatë vite i shtrirë në shtrat i paralizuar, pa mundur as të lëvizte, as të fliste. Për shtatë vite, aq sa lëngoi në shtrat para se të jepte frymën e fundit, gjithçka e shprehte nëpërmjet syve të kaltër e të thellë, që sëmundja dalëngadalë ua treti butësinë, dritën vezulluese dhe ngjyrën e kaltër e të thellë të qiellit.

Duhet të kem qenë dikund dhjetë vjeç, kur një pasdite prilli, dikush solli lajmin se dajën e tim eti e kishte goditur damllaja. Lajmësi tha se daja Zef as nuk merrte as nuk jepte, kishte mbetur shakull në shtrat, i pagojë e i pamundur

Ndërsa babai u ngrit të bëhej gati që t’i bënte një vizitë dajës së tij, po atë mbrëmje, unë u ngjita dhe u mbylla në dhomën time me sytë të mbushur me lot, duke shqiptuar pa zë lutje që Zoti ta shëronte.

Daja i tim eti ishte njeri i jashtëzakonshëm, i vetmi në fisin tonë të madh që lexonte libra. Babai më merrte gjithmonë me vete sa herë shkonte te dajat e tij, për festa, për gëzime, ose pa ndonjë arsye të veçantë, por thjesht se i tekej të kalonte një mbremje me ata njerëz fisnikë. Për mua vizitat në shtëpinë e tyre, ishin ngjarje e veçantë. Gati sa nuk fluturoja nga gëzimi, kur babai më thoshte që të bëhesha gati se do të shkonim nga dajat. Atje me donin të gjithë: dy dajat e babës, dy nuset e dajave, por edhe fëmijët e tyre. Më mbanin në shuplakë të dorës, siç thuhej, por mbi të gjitha më tërhiqnin bisedat e dajës Zef, rrëfimet e tij të mistershme, dashuria dhe kujdesi që ai shfaqte ndaj meje, e që mua më dukeshin si një shpërblim hyjnor, aq shumë e vlerësoja dhe e çmoja atë njeri.

Daja i tim eti, Zefi që në rininë e tij të hershme kishte shërbyer në Kishë, ishte kujdesur për librat dhe bibliotekat e dy kishave të fshatit, Kishës së Shënkollit dhe Kishës së Fretenve, të cilën komunistët e konfiskuan dhe e kthyen në shkollë të zonës, pas ardhjes së tyre në pushtet. Ai gjithashtu kishte ndihmuar priftërinjtë në kryerjen e riteve fetare dhe me sa kuptoja unë, kishte lexuar shumë libra, por vitet e fundit ishte bërë i kujdesshëm dhe nuk e zinte në gojë të kaluarën e tij kishtare.

Mbaj mend se kur u mbyllën dhe shkatërruan kishat, daja i tim eti ndryshoi: u bë më i heshtur dhe një mjegull e perhershme trishtimi i varej në sy. Më dukej se tymi i zi, që doli nga turra e librave, regjistrave dhe dokumenteve që u dogjën në oborrin e kishës, ditën e rrënimit, nuk i shqitej nga fytyra.

Një ditë, ndërsa ai po prashiste domatet në kopshtin e tij, më tha se i kishte fshehur disa libra, duke i shpëtuar nga djegia.

“Kur të rritesh edhe pak do të t’i jap ty,” më premtoi.

Unë u pushtova nga misteri i atyre librave të palexuar, me faqe të zverdhura nga koha, të ruajtur diku në një kamare të fshehtë, ndoshta në një dhomë të errët pa dyer e pa dritare, në të cilën nuk mund të futej askush tjetër përveç dajës Zef. Dhe ai mua më kishte besuar të fshehtën e tij, sekretin e jetës së tij, librat e ruajtur në një vend të sigurt.

Papritmas daja Zef ndaloi së prashituri, u mbështët mbi bishtin e shatit i djersitur dhe më tha:

“Unë nuk di mirë italisht, por po të kisha mundësi kaq sa di e kaloj të gjithë në kryet tend.”

U mendua një grimë dhe shtoi:

“Duhet të mesosh, gjuhë të huaja. italisht, frëngjisht, gjermanisht. Hapi rrugë vetës, mos u mbyt në këtë fshat të vogël. Edhe nëse njeriu mbytet më mirë të mbytet në lumë se në ujin e pistë të një brrake të fëlliqur.”

Fliste ngadalë, sikur i peshonte në mendje fjalët para se t’i shqiptonte. Bisedonte me mua si me mikun e tij të rritur, i bindur se fjala e tij dëgjohej, ruhej.

I shtrirë në shtratit tim, me sytë ende të përlotur, u kujtova se herën e fundit, pata qenë në kishë me dajën e tim eti, të Dielën e Pashkëve. Kisha ishte e mbushur plot e përplot, por mua daja më kishte ulur në bankën e parë, përballë altarit. Sapo shkapërceva pragun e derës, m’u duk se nuk hyra në kishë, po kisha hyrë në parajsë. Muret e kishës të mbushur më piktura dhe trupore shenjtorësh, Krishti i gozhduar në kryq me kurorën e gjembave në kokë, kubeja e lartë, altari i mbuluar me një pëlhurë të bardhë me qëndisma, i stolisur me lule të praruara, bibla e hapur në një faqe të caktuar, shandanët e vërdhemë që mbanin qirinjtë e dhe takëme të tjera të verdha të cilat dukeshin si prej ari dhe që përdoreshin gjatë meshës së shenjtë, të shpinin në një realitet tjetër, të epërm dhe hyjnor. I magjepsur lëvizja buzët, duke u përpjekur të imitoja fjalët e lutjes që këndonin besimtarët e tjerë, sepse nuk dija të lutesha.

Kur mbaroi mesha daja i tim eti më mori te dhoma e priftit, i cili më përkdheli kokën dhe tha një lutje për mua. Më bekoi. Atë çast vetja m’u duk i padenjë, i përlyer me mëkate pafund. Kur dolëm nga kisha doja ta pyesja dajën e tim eti, nëse ishin mëkat ato që mendoje, apo vetëm veprat që beje, por nuk pata guxim. Nëse edhe mendimet e mbrapshta që më vinin në kokë ishin mëkate, atëherë për mua nuk kishte shpëtim. Thuaj derës së Ferrit hapu më mirë, thashë i dëshpëruar me vete.

Atë natë fjeta pa darkë. Gjumi më kishte kapluar ndërsa sillja në mendje gjithçka që mund të kujtoja nga daja i tim eti.

Babai u kthye të nesërmen pasdite. Hyri në dhomën e ndenjes pa i hequr këpucët dhe u lëshua në minder, sikur mezi po e mbante barrën që kishte ngarkuar në shpinë. Nëna dhe gjyshi e pyetën të dy, pothuajse njëzëri:

“Hë, si ishte daja Zef”.

“Më mirë të kishte vdekur”, shqiptoi babai përgjigjen e tij të tmerrshme.

E shqiptoi thatë, me një ftohtësi të frikshme, si një vendim ekzekutimi nga një gjykatës i pashpirt. Unë shtanga, pështyma m’u tha në gojë. Si mund t’i thoshte babai këto fjalë të llahtarshme me një lehtësi kaq shpartalluese për dajën e tij të shtrenjtë. Atë çast u zemrova keq me babain, e quajta me vete zemërgur, të pashpirt.

“As flet, as lëviz. Rri shakull në shtrat, i paralizuar. Zot, i mori në qafë familjen e vet, gruan e shkretë dhe fëmijët. Më mirë të kishte vdekur.” shtoi babai.

Nëna tha diçka midis lutjes dhe keqardhjes ndërsa gjyshi, më logjikën e tij të hekurt, iu lut Zotit që ta merrte pa u çnjerëzuar, pa e lëshuar këmba e dora e me mend në krye.

Babai vazhdoi të arsyetonte mendimin e vet, duke u qarë hallin të gjallëve, që i kish zënë kjo fatkeqësi e madhe me dajën. “Nuk di s’i do ‘tia dalin, tha babai. Djemtë i ka të rinj, gruan të lodhur. Kush do e shpjerë në banjë, si do e lajnë e pastrojnë, kush do ta ushqejë? Zot na prit rrezikun, se ky është rrezik i madh.”

Babai u përkul, zgjidhi lidhëset e këpucëve dhe liroi këmbët.

“Vdes njeriu e mbaron, tha babai duke drejtuar kurrizin, por nuk ka ma keq se të mbetësh as gjallë as vdekur, të bëhesh barrë për të tjerët”.

Mua më dukej se babai po fajësonte dajën e tij se përse nuk kishte vdekur.

Dola nga dhoma e ndenjës me sytë të mbushur me lot dhe u ngjita në dhomën time në katin e dytë. Nuk doja të shihja me sy as babain, as njeri tjetër. Në mendjen time vërtitej gjithë lëmshi i ngatërruar i mardhënieve njerëzore, pa mundur të gjej as kuptim, as shpjegim, as zgjidhje.

Vazhdoja të lexoja Metamorfozën, por nga mendja nuk më shqitej historia e dajës së tim eti, fytyra e tij e përvuajtur më rrinte para syve, herë pas here më vinin në mendje, histori të rrefyera shumë vite më parë, kur daja i tim eti ishte ende shëndosh e mirë e më fliste për ngjarje të ndryshme.

Njëherë më tregoi se një fshatar kishte vjedhur rrobën e meshës së priftit në kishë. Dhanë e morën, ku nuk i kërkuan, prifti u lut disa të diela rresht në meshë që t’ia kthenin rrobat, por askush nuk bëzajti. Rrobat nuk u gjetën. Pas disa muajsh një shtëpi në krye të katundit mori flakë dhe gjithë fshati u mblodhën që të shuanin zjarrin, por nuk ia dolën. Shtëpia u dogj e tëra me mall e pasuri brenda. Kur u futën fshatarët, për çudinë e tyre, gjetën brenda vetëm një vozë të padjegur. E nxorrën në oborr dhe hapën vozën. Brenda gjetën rrobat e meshës së priftit, të palosura e të mbështjella me një çarçaf të vjetër në fund të saj, të paprekura nga zjarri.

Daja i tim eti ishte i bindur se gjithçka ekzistonte në këtë tokë ishte kirjim dhe mrekulli e Zotit. Shenjat për këtë ekzistonin, jepeshin çdo ditë shenja të reja, por njerëzit ishin vërbuar dhe marrosur: nuk arrinin as t’i shihnin, as t’i kuptonin ato që shihnin.

Duhet të ketë zgjatur shumë leximi i parë i “Metamorfozës” së Kafkës, sepse kur zbardhi dita, ende nuk i kisha lexuar faqen e fundit, edhe pse nuk kisha mbyllur sy gjithë natën.

Pas dy ditësh ia ktheva libri e mbëshjellë me gazetë Kristos. Prita të më pyeste se si t’u duk libri, a të pëlqeu përkthimi, por Kristoja nuk tha asgjë. E mori librin dhe e futi në çantën e madhe që varej mbi një rrip të hollë lëkure në supin e tij.

“Ndonjë ditë mund të vish nga shtëpia ime, tha. Kam dhe disa libra të tjerë që besoj se do të jenë interesantë për ty.”

“Kristo, i thashë unë, të falënderoj për dhuratën që më bëre. Nuk kam lexuar kurrë një libër kaq të thellë, kaq të vertetë e kaq dramatik për ekzistencën tonë.”

Dhe pasi bëmë disa hapa krah njëri-tjetrit në drejtim të qendrës së qytetit, shtova:

“Askush nuk e ka dashur njeriun si Franz Kafka. Ndoshta as krijuesi i tij”.

.