VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Escobar: Mbështesim Ballkanin e Hapur dhe gjithçka që bashkon rajonin ekonomikisht

November 10, 2021
blank

Komentet

blank

Intervista – Escobar flet para vizitës në Kosovë dhe Serbi

“Gjendja e tanishme e ngrirë, status quo, në Dialog nuk po funksionon. Eksodi i vazhdueshëm i të rinjve kosovarë po vazhdon. Presim që si Kosova, ashtu edhe Serbia t’i respektojnë zotimet e mëhershme për njëra-tjetrën. Qeveria e Kosovës është zotuar që të ketë një Asociacion i komunave me shumicë serbe (AKS). Në mënyrë urgjente të arrihet marrëveshje finale mes Kosovës e Serbisë”, këto janë mesazhet që i përcjell Gabriel Escobar, i dërguari i Presidentit Joe Biden për Ballkanin Perëndimor.

Sipas tij, Asociacioni i Komunave me shumicë serbe nuk e cenon sovranitetin e Kosovës. Zëvendësndihmës-Sekretari amerikan të Shtetit për Evropën dhe Euroazinë, thotë se çdo marrëveshje përfundimtare që do të jetë e pranueshme nga populli i Kosovës dhe nga ai i Serbisë do të jetë e pranueshme edhe për SHBA-në.

Escobar flet edhe për raportet e SHBA-së me Qeverinë Kurti. Ai ende nuk ka dijeni se kryeministri kosovar Albin Kurti mund të udhëtojë për një vizitë zyrtare në SHBA.

Në mënyrë të prerë i kërkon qeverisë së Kosovës që ta zbatojë vendimin e vitit 2016 të Gjykatës Kushtetuese për tokat e Kishës serbe në Manastirin e Deçanit. Kërkon që Kosova t’u përmbahet zotimeve të 4 shtatorit 2020 në Washington.

Pak ditë para ardhjes në Prishtinë, ku do të qëndrojë për 3 ditë radhazi, Gabriel Escobar thekson se Shtetet e Bashkuara të Amerikës do të vazhdojnë të përdorin të gjitha veglat në dispozicion, përfshirë sanksionet, për të ndëshkuar ata që ai i quan aktorët e këqij dhe destabilizues dhe organizatat dhe bizneset që i mbështesin ato.

Ai po ashtu ka folur edhe për situatën në vendet e rajonit. Ka thënë që SHBA nuk do të bashkëpunojë me ish-kryeministrin shqiptar Sali Berisha nëse ai vjen në krye të PD-së. Ka folur edhe për konfliktin në Ukrainë dhe gjendjen në Bosnje e Hercegovinë.

Intervista e e plote e Zëvendësndihmës-Sekretarit amerikan të Shtetit për Evropën dhe Euroazinë, dhënë për Gazetën Online Reporteri.net

 A është konfirmuar vizita juaj zyrtare në Prishtinë më 31 janar dhe 1 shkurt? Nëse po, cila do të jetë agjenda e kësaj vizite? Me kë do të takoheni dhe cilat do të jenë temat kryesore të diskutimit?

Gabriel Escobar: Do të udhëtoj në Bruksel, Prishtinë dhe Beograd nga 30 janari deri më 4 shkurt dhe planifikoj të qëndroj në Prishtinë nga 31 janari deri më 2 shkurt. Ky do të jetë udhëtimi i parë në Kosovë në rolin tim të ri si Përfaqësues i Posaçëm për Ballkanin Perëndimor dhe e pres me padurim atë. Do të udhëtoj së bashku me Përfaqësuesin e Posaçëm të BE-së, Miroslav Lajçak. Në Prishtinë, planifikoj të takohem me udhëheqësit politikë të Kosovës për avancimin e dialogut të lehtësuar nga BE-ja. Qëllimi i ShBA-së është një marrëveshje gjithëpërfshirëse që i normalizon marrëdhëniet Serbi-Kosovë, e përqendruar në njohjen reciproke.

Pas Prishtinës, a do ta vazhdoni vizitën në Beograd apo jo? A do të jetë dialogu në fokus të takimeve tuaja? Çka pikërisht do t’ju kërkoni zyrtarëve në Prishtinë? Po në Beograd?

Escobar: Më 2 shkurt do të udhëtoj për në Beograd dhe udhëheqësve në të dy kryeqytetet do t’ua përcjellë të njëjtën porosi: mënyra me e mirë që udhëheqësit e të dy vendeve të përmbushin premtimet para qytetarëve të tyre është duke i dhënë prioritet dialogut të lehtësuar nga BE-ja. Kjo gjendje e tanishme e ngrirë, status quo, nuk po funksionon, siç po e shohim nga eksodi i vazhdueshëm i të rinjve që besojnë se e ardhmja e tyre është diku tjetër. Shpresoj që udhëheqësit në Serbi dhe Kosovë ta kuptojnë rëndësinë e të ecurit përpara, e jo prapa, përmes dialogut të lehtësuar nga BE-ja drejt normalizimit gjithëpërfshirës të marrëdhënieve të tyre, që mbetet thelbësor për rrugëtimin e tyre përkatës drejt BE-së.

Përkitazi me dialogun, momentalisht nuk ka takime të nivelit të lartë mes palëve. Si e vlerësoni qasjen e palëve në këtë proces?

Kosova dhe Serbia në aspektin kulturor janë evropianë, në aspektin historik janë evropianë dhe ekonomitë e tyre janë të lidhura me Evropën. Qytetarët e tyre meritojnë t’i gëzojnë vlerat evropiane të sundimit të ligjit, lirisë dhe respektimit të të drejtave të njeriut.

Vazhdojmë t’ju bëjmë thirrje si Kosovës, ashtu edhe Serbisë që të zbatojnë plotësisht marrëveshjet dhe zotimet e dhëna në Bruksel. Një gjë e tillë kërkon fleksibilitet, kreativitet dhe në disa raste, kompromis. Presim dhe shpresojmë që krye-negociatorët dhe udhëheqësit në Beograd dhe Prishtinë të angazhohen me njëri-tjetin me sinqeritet, hapur dhe në frymën e kompromisit.

Vitin e kaluar, në një intervistë me shtypin e vendit, ish-kryenegociatori në dialogun Kosovë-Serbi, Robert Cooper, tha „ShBA-ja gjatë kohës sime nuk ishte zyrtarisht në tryezën e negociatave, por ishte aty. E mbaj mend një rast kur situata mes palëve ishte e tendosur, takimi u ndërpre dhe ata nuk dëshironin ta vazhdonin dialogun. Por, pas një thirrjeje telefonike nga Shtëpia e Bardhë, nuk e di çka ndodhi, por palët u kthyen në tavolinë”. A do të rikthehet ky rol i Amerikës në procesin e tanishëm të dialogut të ndërmjetësuar nga BE-ja?

Dialogu po zhvillohet ndërmjet dy palëve: Kosovës dhe Serbisë. BE-ja është aktori logjik për lehtësimin e dialogut meqenëse suksesi i ardhshëm i Kosovës dhe Serbisë është i lidhur drejtpërdrejtë me Brukselin dhe anëtarësimin përkatës të ardhshëm të tyre në BE. Shtetet e Bashkuara, megjithatë, mbesin mbështetëse dhe avokuese të forta të këtij dialogu të lehtësuar nga BE-ja dhe ne mbështesim përpjekjet për arritjen e një marrëveshjeje gjithëpërfshirëse për normalizim, e cila siç ka thënë presidenti Biden do të duhej të „përqendrohet në njohjen e ndërsjellë”.

A ka ndonjë alternativë për krijimin e Asociacionit të komunave me shumicë serbe? Pas marrjes së mandatit të dytë, Kryeministri Kurti disa herë ka deklaruar se „nuk do të ketë asociacion etnik”, duke lënë të nënkuptohet refuzimin e marrëveshjes së arritur në Bruksel, fillimisht në vitin 2013 e pastaj në 2015-n.

Presim që si Kosova, ashtu edhe Serbia t’i respektojnë zotimet e mëhershme. Qeveria e Kosovës është zotuar që të ketë një Asociacion i komunave me shumicë serbe (AKS). Shtetet e Bashkuara të Amerikës nuk kanë dhe nuk do të diktojnë se çka duhet të bëjë ky Asociacion e as cilat duhet të jetë kompetencat e tij; ky është vendim sovran që duhet ta marrë qeveria e Kosovës. Ka shumë modele që funksionojnë, duke përfshirë modele të shumta që do të lejonin bashkërenditje më të mirë lokale pa një nivel tjetër të qeverisë ose pushtetit ekzekutiv. E nxisim qeverinë e Kosovës që t’i shqyrtojë me kujdes këto modele.

ShBA-ja ka theksuar se marrëveshja përfundimtare kërkon kompromis nga të dy palët. Kryeministri Kurti ka thënë se Kosova ka bërë mjaft kompromise me Paktin e Ahtisarit. Si mendoni se mund të arrihet marrëveshja kur palët janë në mënyrë të ngurtë të pozicionuar në qëndrimet e tyre?

Gjërat mund të duket të pamundura derisa të mos jenë më të pamundura. Krejt ka të bëjë me vullnetin politik.

Më lejoni të jem i qartë – askush nuk po i kërkon Kosovës që të vëjë në “kompromis” sovranitetin apo integritetin e saj territorial; ato çështje janë vendosur në mënyrë të qartë. Megjithëkëtë, është me rëndësi të përmbyllen këto negociata me marrëveshje gjithëpërfshirëse për normalizim [të marrëdhënieve] të përqendruar në njohjen e ndërsjellë. Të rinjtë e rajonit të Ballkanit Perëndimor po largohen nga vendet e tyre për të gjetur punë dhe mundësi diku tjetër dhe po e bëjnë këtë thjeshtë për arsye se nuk kanë mundësi të mjaftueshme në vendin e tyre. Ka ardhur koha që këtyre të rinjve t’ju jepet mundësia për ta përdorur energjinë dhe zgjuarsinë e tyre për të ndërtuar të ardhmen dhe për të përparuar në vendet e tyre. I nxisim udhëheqësit e Serbisë dhe Kosovës të gjejnë zgjidhje proaktive, e cila i vë në vend të parë qytetarët e tyyre dhe të kultivojnë integrimin dhe prosperitetin ekonomik evropiann duke pasur këtë gjë në mendje.

E duke iu referuar kohës, a besoni se ky proces që ka filluar dhjetë vjet më parë, do të përmbyllet me marrëveshje përfundimtare gjatë vitit 2022?

Përderisa nuk ka afat kohor për sukses, i nxisim udhëheqësit kosovarë dhe serbë të angazhohen në mënyrë urgjente, kreative dhe transparente në dialogun e lehtësuar nga BE-ja. Gjendja e tanishme nuk i ndihmon popullit të Kosovës apo atij të Serbisë. Ajo pengon përparimin ekonomik të ardhshëm të të dy vendeve, pengon integrimin rajonal dhe e bën tepër sfiduese për të parë ndonjë rrugë tjetër si të shkohet përpara ku të dy vendet janë plotësisht të integruara në BE dhe në institucionet e tjera euroatlantike.

Gjatë administratës Trump, ShBA-ja kishte qëndrim të hapur që nuk do të ishte kundër një marrëveshjeje nëse palët pajtohen me një marrëveshje e cila kishte mundësi të përfshinte shkëmbim të territorit. Cili është qëndrimi i administatës së presidentit Biden nëse kjo çështje kthehet si mundësi për marrëveshje përfundimtare?

Çdo marrëveshje përfundimtare dhe elementet e saj duhet të jenë të pranueshme nga populli i Kosovës dhe nga ai i Serbisë. Shtetet e Bashkuara kurrë nuk ua kanë dhe kurrë nuk do t’ua imponojnë kushtet dhe parametrat as Kosovës e as Serbisë. Të dyja, Kosova dhe Serbia, janë shtete sovrane.

E përderisa jemi te veriu i Kosovës, rishtazi qeveria refuzoi mbajtjen e referendumit të kërkuar nga Serbia në Kosovë. Qëndrimi publik i partisë në pushtet, Vetëvendosjes, është që e njëjta gjë do të bëhet edhe në zgjedhjet serbe që do të mbahen në prill. Sipas qëndrimit të ShBA-së, a duhet Kosova të ndalojë qytetarët serbë të votojnë siç kanë bërë në të kaluarën në procesin e organizuar nga OSBE-ja?

Kosova është shtet sovran. Si e tillë, ajo ka të drejtë të caktojë se me çfarë kushtesh mund të mbahen zgjedhjet e vendeve të tjera në territorin e saj. Megjithatë, ne besojmë se është me rëndësi për banorët e Kosovës me të drejtë vote në zgjedhjet serbe, të mund ta bëjnë atë. Ne i kemi mbështetur ndërmarrjet e kaluara të OSBE-së, jo vetëm për të bartur fletëvotimet, por edhe që drejtpërdrejtë të lehtësojnë procesin e votimin dhe duke e bërë këtë, të sigurojnë mbajtje të përshtatshme të tyre të pranueshme për qeverinë e Kosovës. Shtetet e Bashkuara nuk e kanë konsideruar dhe nuk e konsiderojnë këtë si kërcënim ndaj sovranitetit të Kosovë, i cili, nëse mund të shtoj, është i paprekshëm. Mirëpresim mundësinë për të diskutuar me qeverinë e Kosovës për identifikimin e zgjidhjeve dhe aranzhimeve, që janë të pranueshme për të, duke siguruar mundësinë për të votuar për ata që kanë të drejtë vote.

E kemi parë që ShBA-ja ka vënë sanksione ndaj politikanëve, biznesmenëve dhe mediave në vendet në rajon. A mund të presim që edhe në Kosovë do të ketë sanksioneve ndaj politikanëve, biznesmenëve dhe mediave?

Si praktikë standarde, nuk i parashikojmë veprimet sanksionuese. Megjithëkëtë, Shtetet e Bashkuara të Amerikës nuk i sanksionojnë individët apo entitetet për pikëpamjet e tyre politike. Për më tepër, nëse dikush është apo jo politikan, biznesmen ose gazetar, nuk ka rëndësi nëse do të sanksionohen apo jo. Individët sanksionohen për veprimtari kriminale, jo për shkak të profesionit të tyre. Sanksionet e fundit janë vënë ndaj aktorëve, të cilët me veprimtaritë e tyre korruptive i kanë destabilizuar komunitetet lokale, kanë gërryer besimin në qeveritë lokale dhe kanë zvogëluar prosperitetin rajonal.

Korrupsioni është plagë – jo vetëm në Ballkan, por nëpër tërë botën. Siç ka thënë presidenti Biden: „Korrupsioni është si kanceri. Është si kanceri që gërryen besimin e qytetarëve në demokraci, zbeh instinktin për inovacion dhe kreativitet; zvogëlon buxhetin tashmë të vogël kombëtar, duke penguar investimet e rëndësishme kombëtare. Shkatërron talentin e gjeneratave të tëra. I frikëson investimet dhe vendet e punës”. Për këtë arsye jemi të vendosur për promovimin e llogaridhënies dhe luftimit të pandëshkueshmërisë për ata që janë përfshirë në korrupsion të madh në Ballkanin Perëndimor dhe në mbarë botën. Shtetet e Bashkuara do të vazhdojnë të përdorin të gjitha veglat në dispozicion, përfshirë sanksionet, për të ndëshkuar aktorët e këqij dhe destabilizues dhe organizatat dhe bizneset që i mbështesin ato.

Kryeministri Kurti ka thënë se do të vizitojë Shtetet e Bashkuara të Amerikës, por kjo vizitë ende nuk është realizuar. A po përgatitet një vizitë e tillë këtë vit?

Kosova mbetet partnere e besueshme dhe mirëpresim forcimin e lidhjeve tona bilaterale, por tani për tani nuk kam ndonjë informatë më specifike rreth vizitave potenciale të ardhshme.

Sa ishte në opozitë, Albin Kurti pat bërë një deklaratë që është e famshme në Kosovë. Po e citoj: „Mendoj se shqiptarët nuk i duan amerikanët e as Amerikës, por mendoj se e kanë njëfarë ankthi se Amerika do të largohet një ditë”. Mundësia e tërheqjes së trupave amerikane nga Kosova është përfolur disa herë. A ka ndonjë mundësi që ShBA-ja në një çast do të dorëzohet, do të tërhiqet nga Kosova nëse udhëheqësia e vendit nuk do të jetë e gatshme të marrë guximin për marrëveshje, e cila do t’i kontribojë përmbylljes së problemeve në Ballkanin Perëndimor? Shtetet e Bashkuara të Amerikës mbesin të përkushtuar ndaj sovranitetit dhe integritetit territorial të Kosovës dhe momentalisht nuk ka plane për tërheqjen e trupave nga Forca e Kosovës (KFOR). Përfundimisht, ne e shohim marrëveshjen gjithëpërfshirëse për normalizim të përqendruar në njohjen e ndërsjellë dhe anëtarësimin eventual në BE si mjetet më efikase afatgjata për të siguruar sigurinë dhe prosperitetin rajonal.

I njëjti kryeministër pat thënë se marrëveshja e 4 shtatorit nuk zbatohen për të dhe qeverinë që e udhëheq ai. A vlejnë ato zotime ende për Amerikën?

Është me rëndësi që si Kosova, ashtu edhe Serbia, t’i respektojnë marrëveshjet dhe zotimet e mëhershme. Kjo përfshin zbatimin e të gjitha marrëveshjeve të mëparshme të Brukselit për ta çuar përpara dialogun e lehtësuar nga BE-ja. Si Kosova, ashtu edhe Serbia janë pajtuar me Zotimet e Uashingtonit dhe kur të zbatohen, ato mund të ofrojnë përfitime afatgjata ekonomike për qytetarët e të dy vendeve.

Raporti i Departamentit të Shtetit dhe Raporti i Progresit vlerësojnë se Kosova ka nivel të lartë të korrupsionit dhe krimit të organizuar. Si e vlerësoni punën e qeverisë Kurti për luftimin e krimit dhe korrupsionit?

Luftimi i korrupsionit është prioritet kryesor i administratës së Biden-it. E di se gjithashtu është prioritet kryesor i ambasadorit të Shteteve të Bashkuara, Hovenier dhe ekipit të tij këtu në Prishtinë dhe është prioritet që e ndajnë me qeverinë Kurti. Shtetet e Bashkuara do të vazhdojnë të punojnë me qeverinë e Kosovës, partnerët e shoqërisë civile, mediat e pavarura dhe qytetarët për të mbështetur përpjekjet për luftimin e krimit të organizuar, për çrrënjosjen e korrupsionit dhe forcimit të institucioneve të pavarura të sundimit të ligjit.

Në letrën e Sekretarit të Shtetit, Blinken, kryeministrit Kurti i kërkohet që Kosova do të duhej të zbatojë vendimet e gjykatës, veçanërisht ato që kanë të bëjnë me të drejtat e pakicave. Sa e kuptojmë ne, ka të bëjë me një vendim të vitit 2016 të Gjykatës Kushtetuese në të mirë të Manastirit të Deçanit, me të cilin vendoset që 24 hektarë tokë i takojnë manastirit. A pritni që Kosova ta përmbushë këtë kërkesë të Shtëpisë së Bardhë?

Qëndrimi ynë ka qenë i qartë dhe këmbëngulës: ky rast ka të bëjë me sundimin e ligjit, jo etninë, politikën apo fenë. Vazhdojmë t’i bëjmë thirrje qeverisë që ta zbatojë vendimin e vitit 2016 të Gjykatës Kushtetuese dhe ta regjistojë tokën. Qeveria Kurti është zgjedhur në bazë të platformës të fokusuar në forcimin e sundimit të ligjit. Respektimi i vendimeve gjyqësore nuk është çështje që mund të zgjedhësh dhe sigurisht nuk është çështje e negociatave, politikëbërjes apo ujdive.

Në fund të vitit të kaluar, situata në Bosnje dhe Hercegovinë u vlerësua si e rënduar politikisht, por pati edhe paralajmërime për përshkallëzimin e saj në konflikt të armatosur, pasi udhëheqësit e Republika Sërpska njoftuan krijimin e një ushtrie të saj, e cila do të çonte drejt shkeljes së shkeljen e Marrëveshjes së Dejtonit. Si e sheh administrata amerikane zgjidhjen e problemit në Bosnjë dhe Hercegovinë?

Për 25 vjet, Dejtoni ka mbajtur paqen në Bosnjë dhe Hercegovinë dhe ShBA-ja mbetet plotësisht e përkushtuar ndaj sovranitetit dhe integritetit territorial të Bosnjës dhe Hercegovinës. Shtetet e Bashkuara do të vazhdojnë të nxisin për zgjidhje diplomatike të krizës së tanishme politike dhe kthimin e partive serbe të Bosnjës në institucionet e nivelit shtetëror. Fakti është se korrupsioni dhe ngjarjet aktuale në Bosnjë dhe Hercegovinë po i dëmtojnë të gjithë popujt konstituivë dhe po parandalojnë realizimin e plotë të një ekonomie më të fuqishme dhe më të begatë në vend.

Në vend se të kaloj kohën duke u marrë me zyrtarët e korruptuar, më me dëshirë do të shihja ShBA-në duke shpenzuar energjinë tonë në rritjen e ndërgjegjësimit për talentin dhe potencial e jashtëzakonshëm ekonomik të Bosnjës dhe Hercegovinës. Shpresoj që udhëheqësit e Bosnjës dhe Hercegovinës të pajtohen se përqendrimi në nevojat e popullit të tyre është më i rëndësishëm se shënimi i pikëve politike ose pasurimi e përfitimi personal.

Në mënyrë të pashmangshme jemi të interesuar t’ju pyesim për situatën e fundit të krijuar në Ukrainë dhe lidhjen eventuale të saj me situatën në Ballkanin Perëndimor. A ka rrezik që një konflikt atje të ndërhyjë në problemet e pazgjidhura në rajonin tonë?

Vazhdimisht kemi folur për dy rrugët që Rusia mund t’i zgjedhë: dialogun dhe diplomacinë apo përshkallëzimin dhe pasojat masive. Gjatë javëve të shkuara, e keni parë që kemi bërë përpjekje të njëmendta dhe të sinqerta për të arritur te zgjidhja diplomatike.  E kemi bërë të qartë se kjo rrugë ofron zgjidhje të qëndrueshme për shqetësimet e sigurisë të Shteteve të Bashkuara, aleatëve dhe partnerëve tanë, si dhe të Rusisë.

E kemi bërë të qartë se çfarëdo dialogu duhet të adresojë shqetësimet tona rreth veprimeve të Rusisë dhe duhet të mbahet në bashkërenditje të plotë me aleatët tanë të NATO-s dhe partnerët evropianë. Të gjitha vendet kanë të drejtë të vendosin vetë për të ardhmen e tyre dhe politikën e tyre të jashtme pa ndërhyrje të jashtme.

Vendimi i administratës së Biden-it për sanksionimin e ish-kryetarit të Partisë Demokratike, Sali Berishës, e ka shtyrë këtë parti në krizë të thellë. Berisha po pretendon eliminimin e kryetarit aktual, Lulzim Basha dhe rikthimin e tij në krye të partisë. Cili do të jetë qëndrimi amerikan nëse demokratët shqiptarë të vendosin ta ndjekin këtë rrugë?

Presidenti Biden e ka bërë të qartë. Sekretari Blinken e ka bërë të qartë. Shtetet e Bashkuara do t’ju kërkojnë llogari të gjithë atyre njerëzve për angazhim në vepra të mëdha të korrupsionit ose në përpjekje për minimin e demokracisë anembanë botës dhe në mënyrë specifike në Ballkanin Perëndimor. Nuk është normale dhe nuk është e pranueshme që një person, i sanksionuar për vepra të mëdha të korrupsionit të jetë fytyra e ndonjë partie. Dhe në këtë aspekt, e kemi bërë të qartë që nëse Partia Demokratike ose ndonjë parti tjetër udhëhiqet apo përfaqësohet nga ndonjë person, i sanksionuar nga Sekretari i Shtetit për vepra të mëdha të korrupsionit, atëherë nuk mund të pritni marrëdhënie normale.

(BalkanWeb)

blank

Intervista – Ethem Çeku: Për krizën energjetike në Kosovë e kanë fajin politikat e gabuara që janë bërë nga qeveritë

Ish-ministri i Energjisë, Ethem Çeku gjatë intervistës me Radion Evropa e Lirë. 25 janar 2022.

Luljeta Krasniqi – Veseli

Rehabilitimi i pesë blloqeve të termocentralit “Kosova A” mund ta nxjerrë Kosovën nga terri, thotë në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, ish-ministri i Energjisë, Ethem Çeku.

Për krizën energjetike me të cilën po përballet Kosova, Çeku fajëson politikën. Sipas tij, sektori i energjisë kërkon një konsensus politik. Pa një konsensus të tillë, ai thotë se Kosova do të mbetet me linjit të bollshëm e të politizuar, pa ndërtimin e termocentraleve të reja dhe do të përballet me reduktime të ashpra të energjisë.

Kosova, sipas tij, këtë krizë energjetike nuk do ta kishte sikur ta zhvillonte projektin e Termocentralit “Kosova e Re”.

Radio Evropa e Lirë: Zoti Çeku, Kosova edhe këtë dimër po ballafaqohet me mungesë të energjisë elektrike. A ka pasur mundësi të evitohet ky problem?

Ethem Çeku: Po, ka mundur. Kosova ka 11 miliardë tonë linjit që ka mundur t’i fusë në përdorim, në zhvillimin e sektorit të energjisë. Fatkeqësisht, politikat e gabuara që janë bërë, kanë lënë 11 tonë linjit të papërdorshëm.

Sot Kosova, si një nga vendet më të pasura në botë në fushën e linjitit, duhet të blejë energji elektrike nga 500 euro për megavat, derisa kemi mundur të prodhojmë me 56-60 euro megavatin.

Këto janë politikat e gabuara që janë bërë nga qeveritë, të cilat nuk e kanë lejuar zhvillimin e projektit të termocentralit “Kosova C”, dhe duke larguar katër konsorciumet e mëdha botërore të asaj kohe, të cilët kishin konkurruar për ndërtimin e blloqeve për ndërtimin e termocentralit “Kosova C”, që më vonë e ndërruan emrin dhe e bën “Kosova e Re”. Po ashtu e ndërruan edhe projektin në tërësi dhe kjo bëri që të largohen nga Kosova investitorët që ishin të fuqishëm.

Kosova humbi rastin që të ndërtojë termocentrale të reja, që në atë kohë kishin mbështetje edhe të Bankës Botërore dhe Komisionit Evropian. Banka Botërore ndau fonde, u dhanë garanci bankare për zhvillimin e sektorit të energjisë. Vendet e Bashkimit Evropian mbështetën zhvillimin e sektorit të energjisë në Kosovë. USAID bëri një punë të madhe, dërgoi ekspertët më të mirë të fushës së energjisë dhe u bë një ekip i jashtëzakonshëm për ndërtimin e termocentralit, por termocentrali nuk u ndërtua.

“Veprimet politike e dëmtuan Kosovën”

Radio Evropa e Lirë: Kush mund të fajësohet për dështimin e këtij projekti?

Ethem Çeku: Po, zhvillimet politike që u bënë më vonë e eliminuan ndërtimin e termocentralit dhe bën që Kosova të jetë një nga vendet më të varfra në fushën e energjisë. Investitorët nuk pranojnë lojëra politike në sektorin e energjisë. Veprimet politike e dëmtuan Kosovën.

Asnjë mandat qeveritar nuk mjafton për të zgjidhur problemin e sektorit të energjisë, prandaj kërkohet një qëndrueshmëri në projekt, kërkohet një politikë e përbashkët e Qeverisë dhe Parlamentit.

Energjia kërkon përkushtim, profesionalizëm dhe jo politikë. Nuk mund ta zhvillosh sektorin e energjisë, nëse nuk arrin një konsensus politik.

Pa një konsensus politik, sektori i energjisë do të mbetet me linjit të bollshëm, të politizuar skajshmërisht, pa ndërtimin e termocentraleve të reja dhe me reduktime të mëdha.

Shpresoj që kjo qeveri ta kërkojë konsensusin dhe të punojë me ekspertë.

Për 20 vjet, asnjë kapacitet në fushën e termos nuk është zhvilluar dhe u zhvilluan vetëm disa kapacitet tjera të vogla të energjisë së ripërtërishme. Prandaj kemi këtë situatë të vështirë dhe kjo situatë e vështirë do të vazhdojë edhe për shumë vite, nëse kjo Qeveri nuk e ndërton një koncept për daljen nga kriza.

“Energjia nuk duron paqe sociale”

Radio Evropa e Lirë: Cili do të duhej të ishte ai koncept i Qeverisë për të dalë nga kjo krizë energjetike?

Ethem Çeku: Qeveria e re po vazhdon avazin e gabimeve që janë bërë nga qeveritë e kaluara, ku po intervenon me mjete financiare të kohëpaskohshme për ta blerë paqen sociale. Energjia nuk duron paqe sociale, ajo kërkon investime dhe kërkon ekip të ekspertëve për të zhvilluar projektin.

Si të dilet nga kjo situatë?… Mendoj që duhet bërë një studim të thellë në blloqet e “Kosova A”, dhe të shohim a mund t’i rehabilitojmë ato, pasi Korporata Energjetike e Kosovës dhe qeveritë e kaluara kanë investuar në to.

Janë pesë blloqe të “Kosovës A”, të cilat po të kryhet një studim i cili konstaton se mund të bëhen investime, mund të bëjmë një zgjidhje të mirë, të qëndrueshme. Investimet tani duhet të jenë kapitale, jo improvizime.

Nëse investohet në blloqet e “Kosova A”, ne mund t’i kemi pesë blloqet në veprim që mund t’i kemi 800 megavatë energji elektrike vetëm nga “Kosova A”.

Po ashtu, ne duhet urgjentisht të investojmë në sektorin e minierës, sepse jemi në fazën e fundit të shfrytëzimit të minierës, prandaj duhet të hapen miniera të reja.

Plan strategjik për energjinë

Radio Evropa e Lirë: A mendoni se mund të bëhen rehabilitime në termocentralin “Kosova A” dhe pastaj Kosova të dalë nga kriza energjetike? Termocentralet në Obiliq konsiderohen të vjetërsuara.

Ethem Çeku: Një studim është bërë në vitin 2005-2007, ku është thënë se mund të rehabilitohen. Ka studime që janë kryer edhe në kohën kur unë isha ministër. Studimet e atëhershme thoshin se mund të ketë rehabilitim, por te ne kjo nuk ndodhi. Ne nuk bëmë rehabilitim të thellë. Bëmë investime sot për nesër. Aty duhen investime kapitale. Rehabilitime ka bërë, për shembull, Bosnje e Hercegovina, por edhe vende tjera të rajonit.

Radio Evropa e Lirë: Sa kohë mund të marrë dalja nga kriza energjetike në të cilën është Kosova?

Ethem Çeku: Nëse do të ndërtohet një plan strategjik i veprimit në periudhën afatmesme tre-katër vjeçare, Kosova mund të eliminojë problemin e energjisë. Nuk është situatë e zgjidhjes së shpejt. Po flasim sot për të vepruar që efektet të vijnë pas tre apo katër vjetësh.

Rehabilitimi i vetëm një blloku mori kohë me muaj. Ndërkaq, nëse shkojmë kështu hap pas hapi, duke dhënë mjete herë 50 milionë euro, herë 70 milionë herë, duke i shtrenjtuar çmimet e energjisë elektrike, kjo formë nuk e zgjidhë problemin e energjisë elektrike.

Investimet kapitale të orientohen në energji

Radio Evropa e Lirë: Ku të sigurohen fondet për rehabilitimin e këtij termocentrali, kur dihet se mekanizmat financiarë ndërkombëtarë të Bashkimit Evropian nuk financojnë projektet për prodhimin e energjisë nga thëngjilli?

Ethem Çeku: Këto janë projekte të mëdha. Banka Botërore nuk jep fonde, as shtetet e Bashkimit Evropian. Bankat e BE-së nuk ndajnë fonde për linjit, ne nuk kemi energji alternative. Sot, në këtë acar të madh nuk kemi erëra që fyejnë, energjia nga uji ishte orientim i gabuar në hidrocentrale, energjia solare është e vogël dhe nuk është bazë për zgjidhjen e këtyre problemeve, prandaj fondet duhet të gjinden brenda Kosovës.

Qeveria e Kosovës duhet t’i ndërpresë investimet kapitale në sektorë të tjerë dhe fondet t’i investojë në sektorin e energjisë.

Në Kosovë ka mjete financiare. Ndoshta duhet të marrim modelin norvegjez ku qytetarët mund të jenë aksionarë në zhvillimin e sektorit të energjisë elektrike, pasi depozitat në Kosovë janë mbi tre miliardë euro.

Nëse do të kemi një qeverisje të besueshme, qytetarët mund të derdhin mjete dhe të shndërrohen në aksionarë në blloqet që rehabilitohen.

Radio Evropa e Lirë: Kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, si zgjidhje ka dhënë ose reduktime të ashpra ose rritje të çmimit të energjisë. Si e komentoni këtë zgjidhje?

Ethem Çeku: Janë dy zgjidhje të vështira. Në këto temperatura të ulëta të ketë reduktim të energjisë, nuk bëhet. Po ashtu nëpër fshatra, por edhe në disa vende urbane, sistemi i ujit të pijes varet nga energjia. Kjo nuk është zgjidhje.

Edhe shtrenjtimi i faturave të energjisë nuk e zgjidh problemin sepse nuk ka prodhim më tepër.

Ndoshta, duhet t’i krijohet hapësirë sektorit privat në fushën e energjisë, të shohin mundësinë edhe ata që të investojnë që të dalim nga kjo situatë.

Ka ardhur koha që Qeveria duhet të thërrasë ekspertë të brendshëm dhe të jashtëm dhe të krijojë një strategji, dhe ajo është që të bëjë rehabilitimin e pesë blloqeve të Termocentralit “Kosova A”.

blank

Intervista – Weber: Vazhdimi i dialogut varet nga zhbllokimi i perspektivës evropiane

Bekim Bislimi

Zhbllokimi i perspektivës së vendeve të Ballkanit Perëndimor për anëtarësim në Bashkimin Evropian është parakusht për ringjalljen e procesit të dialogut Kosovë-Serbi, thotë në një intervistë për Radion Evropae e Lirë, Bodo Weber, ekspert për Ballkanin dhe bashkëpunëtor i lartë i Këshillit për Politika të Demokratizimit në Berlin. Sipas tij, ky zhbllokim duhet të ndodhë, ndërmjet Qeverisë gjermane dhe presidentit francez, Emannuel Macron. Pa plotësimin e parakushteve, ai shprehet mjaft skeptik se të dërguarit e posaçëm të BE-së dhe SHBA-së, Mirosllav Lajçak dhe Gabriel Escobar, mund të rinisin një dialog serioz Kosovë-Serbi. Raportet e tensionuara ndërmjet të dyja vendeve, sipas tij, më shumë i konvenojnë Serbisë, ndërkaq palën e Kosovës e sheh në një pozicion politik shumë më parimor ndaj negociatave.

Radio Evropa e Lirë: Zoti Weber, burimet diplomatike në Bruksel kanë thënë se në fund të janarit dhe në fillim të shkurtit, i dërguari i Posaçëm i Bashkimit Evropian për dialogun, Mirosllav Lajçak, do të vizitojë Kosovën dhe Serbinë, në kuadër të përpjekjeve për të organizuar takime të reja për dialogun. Ato burime nuk kanë mohuar se në disa takime në Prishtinë dhe Beograd, Lajçaku mund të jetë i shoqëruar nga i dërguari amerikan për Ballkanin Perëndimor, Gabriel Escobar. A mund të krijojë, ardhja eventuale e Lajçakut dhe Escobarit, një dinamikë tjetër për vazhdimin e dialogut ndërmjet Kosovës dhe Serbisë?

Bodo Weber: Në përgjithësi, unë këtë e shoh si përpjekje për të ngjallur negociatat, të cilat nuk kanë lëvizur nga pika e ngecjes që nga viti i kaluar, pavarësisht ardhjes në pushtet të administratës së (presidentit të SHBA-së, Joe) Bidenit. Por jam mjaft skeptik dhe nuk besoj se do të kenë sukses. Kemi parë vitin e kaluar që angazhimi i forcuar nuk është se sjellë rezultate.

Ndërkaq, këtë vit, kam frikë se e kemi situatën e njëjtë. Thjesht, mungojnë parakushtet e caktuara që të arrihet deri te diçka serioze, që është e nevojshme tash e disa vjet dhe që është rinisja më në fund e bisedimeve për marrëveshjen gjithëpërfshirëse. Janë të paktën dy parakushte. Së pari, duhet të arrihet deri te zhbllokimi i perspektivës së vendeve të Ballkanit Perëndimor për anëtarësim në Bashkimin Evropian, sepse ky është parakusht i rëndësishëm që BE-ja të ketë fare ndikim në Serbinë, në kuptimin e një marrëveshjeje përfundimtare, e cila – siç e kanë të gjithë të qartë – duhet të përmbajë më në fund edhe njohjen e Kosovës nga ana e Serbisë.

Parakushti i dytë, ku ende nuk kemi arritur, ka të bëjë me këtë zhbllokim, i cili duhet të ndodhë, ndërmjet Qeverisë gjermane, e cila angazhohet për ringjalljen e politikës së zgjerimit dhe presidentit francez, (Emannuel) Macron, i cili ka qenë frenuesi më i madh i perspektivës së anëtarësimit. Kur ky parakusht të përmbushet, atëherë duhet të arrihet deri te diçka e ngjashme, të cilën zoti Lajçak dhe Escobar po përpiqen ta bëjnë në fund të këtij muaji. Ky është një lloj rifillimi (i bisedimeve), por unë mendoj që ky rifillim do të duhej të vinte nga niveli më i lartë i Bashkimit Evropian dhe SHBA-së, gjegjësisht, gjithsesi nga Berlini dhe Uashingtoni.

Se a do të jetë kjo në nivelin e presidentëve dhe kancelarit apo mbase është e mjaftueshme në nivelin e ministrave të punëve të jashtme, kjo çështje është më pak e rëndësishme. Por, gjithsesi kjo do të duhej të bëhej në nivelin e lartë.

Pra, si konkludim, këto vizita të paralajmëruara unë i shoh si tentim të lëvizjes së dialogut nga pika e ngecjes, dialog ky i cili nuk çoi askund as vitin e kaluar, por që nuk po shoh se ka parakushte këtu për ndonjë fryt.

Radio Evropa e Lirë: Kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, dhe presidenti i Serbisë, Aleksandar Vuçiq, nuk kanë shprehur ndonjë vullnet të veçantë për vazhdimin e dialogut. Pse mendoni se mungon ky vullnet dhe a mendoni se ata mund t’i ndryshojnë qëndrimet?

Bodo Weber: Është e qartë nga ana e presidentit Vuçiq në Beogradit se në gjysmë-dekadën e fundit përjetoi të shkonte shumë larg, ndonëse parvjet nuk arriti që në fund të shtyjë idenë e rrezikshme për shkëmbimin e territoreve, gjë që ishte në kundërshtim me frymën, parimet dhe qëllimet e dialogut politik. Ai e ka parë që aktualisht nuk ekziston presioni politik nga Perëndimi që të vazhdohet aty ku dialogu kishte nisur fillimisht dhe aty ku që nga fillimi e kishte të qartë se duhet të përfundojë, pra, me vendosjen e marrëdhënieve bilaterale dhe pranimin e realitetit që Kosova është e pavarur, se ajo nuk do të kthehet në kuadrin e Serbisë e deri te pranimi formal i Kosovës. Kështu që, atij i konvenon që të vazhdojë ta zvarrisë zgjidhjen.

Sa i përket përket kryeminisrit Kurti dhe Prishtinës, në të njëjtën mënyrë ata kanë përjetuar atë negativitetin e ish-drejtuesve të bisedimeve nga Bashkimi Evropian dhe SHBA-ja, në episodin e shkëmbimit të territoreve dhe tashmë janë më të kujdesshëm dhe dëshirojnë të kenë sinjale të qarta se do të ketë negociata serioze dhe se pikërisht ata do të tregohen serioz lidhur me çështjen e statusit të Kosovës.

Diçka e tillë, gjatë gjithë kësaj kohe nuk ka pasur dhe madje nuk ka pasur as gjatë vitit të kaluar, fatkeqësisht, në njërën anë për shkak të hyrjes në pushtet dhe lëvizjes së politikës nga ana e administratës së Bidenit dhe, në anën vjetër, për shkak të pasivitetit të Bashkimit Evropian që ndërlidhet me largimin e Qeverisë së (kancelares gjermane Angela) Merkelit.

Pra, derisa të zgjasë kjo, derisa të mos qartësohet situata dhe të mos e shohim rifillimin e dialogut, është e qartë që pala e Prishtinës dhe Qeveria e Kosovës do të të tërhiqet në pozicionet e saj parimore – madje aty ka edhe disa elemente të pozicioneve dogmatike – dhe do të insistojë në sovranitetin e Kosovës. Po ashtu, do të ndërmarrë disa veprime të njëanshme, siç i kemi parë në rastin e targave ose siç po e shohim këto ditë lidhur me rregullimin e çështjes së pjesëmarrjes së serbëve të Kosovës në zgjedhje (të Serbisë), në kuptimin se a do të jetë sikurse me referendumin që u mbajt javën e kaluar apo do të ketë mbajtje të zgjedhjeve të përgjithshme të Serbisë në prill.

Radio Evropa e Lirë: A prisni që Escobar dhe Lajçak do ta shqyrtojnë çështjen e mbajtjes së zgjedhjeve parlamentare dhe presindenciale të Serbisë edhe në Kosovë, më 3 prill? Çfarë mund të pritet?

Bodo Weber: Po e pres këtë. Po dëgjoj se kjo do të jetë një nga temat, përtej temes së përgjithshme të dialogut dhe negociatave. Kemi parë që përpjekjet e QUINT-it që ta bindin Qeverinë në Prishtinë – javën e kaluar, para mbajtjes së referendumit në Serbi – nuk patën sukses. Kështu që nuk jam i sigurt ose dyshoj që ata do të kenë sukses në këtë kontekst politik, në të cilin ata do të arrijnë duarthatë për sa i përket ndikimit të përgjithshëm të Bashkimit Evropian, SHBA-së dhe Perëndimit.

Roli i tyre është që të shtyjnë sërish përpara dialogun politik në mënyrë serioze. Ata do ta kenë problem, sepse nuk kanë se çfarë të ofrojnë ose me çfarë ta bindin palën e Prishtinës, që ajo sërish të kthehet në rrugën serioze, siç ka qenë në fillim të dialogut politik dhe që në këtë kontekst, Qeveria e Prishtinës – qasja dhe qëndrimet e së cilës tashmë janë të njohura – të jetë e prirë për ndonjë zgjidhje kompromisi.

Radio Evropa e Lirë: Kemi parë vitin e kaluar, por edhe tash se ekzistojnë raporte të tensionuara ndërmjet Kosovës dhe Serbisë. Kujt i konvenon kjo situatë me raporte të tensionuara, Vuçiqit apo Kurtit?

Bodo Weber: Mbetet pikëpyetje se kujt më shumë i konvenon. Mendoj se ata janë pasqyrë e gjendjes në të cilën gjenden, ashtu sikurse edhe në vitin e kaluar – për sa i përket negociatave dhe dialogut- të një faze kalimtare, në të cilën nuk është e mundur që të arrihet lëvizja përpara.

Pra, në njëfarë mënyre, tensionet janë pasojë e natyrshme e gjendjes kalimtare, në të cilën negociuesit e Bashkimit Evropian dhe SHBA-së po përpiqen që të shtiren kinse ekzistojnë negociatat ose që fundja t’i simulojnë ato. Të gjithë janë të vetëdijshëm që në fakt nuk ka negociata të vërteta dhe nuk mund të ketë. Pra, është pasojë e natyrshme që të ketë tensione të vazhdueshme. Nga ana tjetër, duhet të merret parasysh karakteri i Qeverisë aktuale të Kosovës me kryeministrin Kurti në krye dhe me zonjën (Vjosa) Osmani si presidente. Po shohim për herë të parë që Qeveria e Kosovës dhe zyrtarët më të lartë që po marrrin pjesë në negociata, po përfaqësojnë një pozicion politik shumë më parimor ndaj negociatave, të kombinuar me disa elemente të politikës dogmatike, të cilat elemente janë të njohura mirë në anën e qeverisë aktuale dhe kryeministrit.

Në anën tjetër, unë do të thosha se ekziston politika e përgjithshme dhe regjimi i presidentit Vuçiq që mbështetet vazhdimisht në “spin” apo “përdredhje” dhe në shpikjen e vazhdueshme të krizave, tensioneve dhe armiqve të ndryshëm të brendshëm dhe të jashtëm. Gjithsesi që këto tensione të vazhdueshme-–të cilat në fund nuk çojnë në ndonjë konflikt të madh – i konvenojnë plotësisht karakterit të regjimit në Serbi.

Ndërkaq, në anën e Prishtinës, vitin e kaluar kemi parë se është akuzuar Kosova nga ana e disa analistëve dhe opozitës, për tensionet që janë ngritur lidhur me targat, se kjo çëshje ka funksion instrumental për ngritjen e tensioneve, duke shikuar kah zgjedhjet e askokohshme lokale. Duhet pranuar se nuk ka qenë mjaft e suksesshme ajo politikë e ngritjes së tensioneve, bazuar në rezultatet e atyre zgjedhjeve. Por, gjithsesi, unë do të thosha se tensionet më shumë i konvenojnë karakterit të regjimit në Serbi.

Radio Evropa e Lirë: A i konvenon kjo edhe për shkakun se në prill ka zgjedhje?

Bodo Weber: Natyrisht që edhe në këtë kontekst i konvenon. Ndonëse, në njëfarë mënyre, prej kur Vuçiq është në pushtet në Serbi, duket se vazhdimisht kemi disa zgjedhje të parakohshme. Gati se asnjë vit nuk ka kaluar pa qenë vit zgjedhor dhe kjo mbetet në kuadrin e misionit të këtij regjimi, “përdredhjes” së vazhdueshme, mobilizimit të qytetarëve. Kështu që edhe kësaj here i konvenon regjimit të Vuçiqit, në kontekstin e zgjedhjeve që po vijnë, ndonëse po duket se ai është pak më shumë nervoz se sa viteve të kaluara, nën dritën e protestave qytetare lidhur me Rio Tint-in dhe të një lloji të rritjes së caktuar të reputacionit të opozitës dhe pjesëmarrjes së saj në zgjedhje.

Radio Evropa e Lirë: Zoti Weber, në çfarë mase munden sanksionet e Shteteve të Bashkuara të Amerikës t’i shtyjnë politikanët që t’i qasen ndryshe zgjidhjeve të problemeve, me të cilat gati se secili shtet po përballet aktualisht?

Bodo Weber: Për mendimin tim, kjo është mjaft e diskutueshme, ndonëse ishin befasuese këto sanksione, të cilat në fund të vitit të kaluar i janë vendosur Serbisë kundër një pjese të krimit të organizuar me prejardhje nga Kosova, sidomos nga veriu dhe që është i lidhur me regjimin e Vuçiqit.

Këtu kemi dy çështje. Çështja e parë është e përgjithshme, pra e shtrirjes dhe efektit të sanksioneve. Kjo është temë dhe diskutim i gjatë në Perëndim, në kontekstin e politikës ndërkombëtare. Ndërkaq, çështja e dytë, që për mua është shumë më e rëndësishme, është se cili është qëllimi që SHBA-ja dhe administrata e Bidenit po dëshirojnë të arrijnë me këto sanksione. Çështja është se a janë ato sanksione si pjesë të ndërtuara në një politikë të definuar qartë daj Ballkanit Perëndimor – në kontekstin konkret, ndaj Serbisë dhe regjimit të Vuçiqit – apo në kontekstin e dialogut Kosovë-Serbi.

Unë duhet të pranoj se deri më tash nuk po e shoh një politikë të definuar qartë të administratës së Bidenit ndaj Ballkanit Perëndimor. Nuk po mund që të identifikoj se për çfarë shërbejnë këto masa të vendosjes së sanksioneve – siç i kemi parë tash këto në Serbi apo ato rishtazi që u vendosën në Bosnjë – dhe nëse ato janë të bazuara dhe të ngulitura në një politikë të qartë dhe të definuar, e lëre më në një politikë strategjike.

blank

Ambasadorja e SHBA në Tiranë, Yuri Kim ka qenë e ftuar në emisionin ‘Now’ me moderatore gazetaren Erla Mëhilli në Euronews

Intervista ka qenë e sikletshme për ambasadoren amerikane.

Ajo është parë disa herë në vështirësi teksa nuk argumentonte dot vendimin e DASH për të shpallur non grata ish-kryeministrin Sali Berisha.

Me ngecje, ambasadorja herë pas here thoshte ‘nuk ndodh ashtu’, ‘nuk ndodh’, duke refuzuar të japë prova për ato që pretendon sekretari i Shtetit, Antony Blinken.

Intervista e Yuri Kim me Erla Mhillin

Erla Mëhilli: Ju falenderoj dhe mirë se erdhët. Zonja Ambasadore, për pak ditë ju keni përvjetorin e mbërritjes tuaj në vendin tonë. Kur nisi ky mandat, ju keni pasur tri objektiva: forcimin e demokracisë, bashkëpunimin në fushën e mbrojtjes dhe rritjen e investimeve amerikane. Do t’i marrim një nga një për të bërë edhe një bilanc se ku jemi sot ne krahasim me objektivat që keni pasur por po e nis me investimet amerikane. Sot, dy vjet më pas, cilat janë këto investime amerikane të ardhura në Shqipëri?
Ambasadorja Kim:
Mirëmbrëma dhe, sigurisht, Gëzuar Vitin e Ri. Është e mrekullueshme të jem këtu në fillim të këtij viti të ri 2022 dhe jam e lumtur ta bëj këtë me ju, Erla, në Euronews Albania. Është kënaqësi

Erla Mëhilli: Faleminderit, kënaqësi e imja.

Ambasadorja Kim: Siç thoni ju, në pak ditë, do mbushen dy vjet që kur arrita në Shqipëri dhe më duheet të them se kanë qenë dy vjet shumë emocionues dhe të mrekullueshëm. Kanë ndodhur shumë gjëra dhe, siç e vërejtët ju, kam pasur tri prioritete këtu: demokracia, mbrojtja dhe biznesi. Mendoj që kemi bërë përparim të mirë në të tri frontet. Tek demokracia, siç e shihni, po bëjmë përparim me reformën në drejtësi dhe forcimin e institucioneve të demokracisë dhe e di që do të flasim edhe më vonë për këtë.

Erla Mëhilli: Do t’ju pyes. Por, investimet amerikane në këto dy vjet, cilat janë këto investime? Cilat janë kompanitë që kanë ardhur në Shqipëri?
Ambasadorja Kim:
Vitin e kaluar, kishim dy kompani shumë të mëdha amerikane që kanë filluar projekte këtu. Njëra është Bechtel që do të merret me hidrocentralin e Skavicës. Kjo është në fazën 1, atë të eksplorimit. Nëse dhe kur projekti të mbarojë, do të jetë kontrata më e madhe tregtare amerikane, jo vetëm në Shqipëri, por në rajon. Bashkë me këtë, një tjetër kompani e madhe amerikane e quajtur Exxon do të sjellë gaz të lëngshëm natyror në Vlorë, tek ai që është termocentral dhe do të konvertohet. Përtej kësaj, ka kompani të tjera amerikane që kanë investuar këtu. Pra, aktualisht, jemi në një trajektore pozitive dhe, në fakt, po shihja shifrat dhe vura re që për tregtinë, vitin e kaluar arritëm 162 milionë dollarë, një rritje 47% krahasuar me vitin e mëparshëm dhe për FDI, kaluam nga 89 milionë në 151 milionë. Nuk janë shifra shumë të mëdha, por lajmi i mirë është që mendoj se jemi në një trajektore për të arritur shifra gjithnjë e më të mëdha me kalimin e viteve.

Erla Mëhilli: Cila është perspektiva? Do të vijë ndonjë kompani tjetër e madhe në vendin tone? Sepse në opinionin publik nuk ka ndonjë boom investimesh amerikane, të paktën ky është perceptimi mes njerëzve. Cila është perspektiva?
Ambasadorja Kim
: Mendoj se perspektiva është shumë pozitive dhe e them sepse, së pari, Shqipëria ka një forcë punëtore të mrekullueshme, të re, çka është avantazh në rajon; së dyti, Shqipëria po punon mirë me fqinjët e saj. Për shembull, gjëra si Ballkani i Hapur, që synon të rrëzojë barrierat mes vendeve për ta bërë biznesin më të lehtë. Kjo do të ndihmojë sepse Shqipëria është vend me 2.8 milionë banorë, një popullsi jo shumë e madhe, pra jo treg shumë i madh. Por kur e kombinon me të gjithë të tjerët në rajon, prandaj ka rendësi që Ballkani i Hapur të mbetet i hapur vërtet për të gjithë gjashtë vendet. Kur i bën bashkë, bëhet një treg ku kompanitë amerikane dhe të tjerët do duan të investojnë, do duan të vijnë. Kjo është pozitive. Mendoj që do të më pyesësh cilat janë mangësitë, pengesat.

Erla Mëhilli: Jo, në fakt ju i dhatë përgjigje pyetjes që unë doja t’ju bëja. A është Shqipëria një treg tërheqës për kompanitë amerikane apo është një treg i vogël, por ju e dhatë përgjigjen tuaj. Ajo që dua t’ju pyes është kjo: Si e shikoni klimën e biznesit në Shqipëri? Kur pyes këtë, ka të bëjë edhe me procedurat burokratike, eficiencën e qeverisë, garancitë e kontratave, sistemin e drejtësisë dhe korrupsionin. Dua t’ju kujtoj që Dhoma Amerikane e Tregtisë ka pasur vazhdimisht kritika, edhe së fundi, për klimën e biznesit dhe korrupsionin. Edhe Departamenti i Shtetit i SHBA ashtu ka pasur raporte kritike. Si e shikoni klimën e biznesit në vendin tonë?   

Ambasadorja Kim: Është saktësisht ashtu. Keni shumë të drejtë. Ka potencial të jashtëzakonshëm këtu në Shqipëri por ka pengesa dhe qeveria shqiptare duhet të bëjë disa gjëra për ta bërë mjedisin këtu më mirëseardhës. Një nga këto gjëra është t’i bëjë rregullat më racionale, më të qarta dhe më transparente. Kjo është një gjë. Tjetra – ku është lidhja midis reformës në drejtësi dhe biznesit – duhet të kemi gjykata të pastra me qëllim që bizneset amerikane të vendosin të investojnë. Ja çfarë shohin bizneset amerikane, çfarë shohin kompanitë kudo në botë kur shohin tregje të reja: a ka treg? Shohin madhësinë e tregut, sa fitim mund të kenë. Shohin nëse rregullat janë të qarta. A mund të nxjerrin fitim duke respektuar këto rregulla? Dhe së fundi, shohin rastin më të keq: nëse ka një mosmarrëveshje për një kontratë, a ka një sistem gjykatash ku mund të marrin një vendim të drejtë, racional? Në këtë moment, përgjigja është: ndoshta. Po kjo është pse theksoj se pasi Shqipëria të ketë gjykata të pastra, pasi investuesit dhe publiku të kenë besimin se vendimet bazohen në ligj dhe jo në ngacmime apo ryshfete siç ndodh tepër shpeesh, atëherë do të shihni shumë më tepër investime këtu në Shqipëri. Mendoj se Shqipëria është në një trajektore për t’u bërë vend normal por ka shumë punë përpara.

Erla Mëhilli: Në fakt, meqë kaluam te reforma në drejtësi dhe pikërisht për këtë dua t’ju pyes. Kontributi kryesor i Shteteve të Bashkuara të Amerikës vitet e fundit ka qenë pikërisht reforma në drejtësi. Ju keni dhënë një kontribut politik, financiar edhe teknik. Objektivat kryesore të kësaj reform kanë qenë: një sistem ose një drejtësi më eficiente, më profesioniste, më e çliruar nga korrupsioni. Të paktën këto kanë qenë objektivat e deklaruara në një tryezë me Presidentin e Republikës në vjeshtën e 2014-ës. Sot, pas 7 vjetësh, duket se fokusi ka qenë vetëm tek korrupsioni ndërkohë që sistemi nuk është më eficient, nuk është më as më profesionist se ç’ka qenë; ka akuza, jo nga politikanë por edhe nga profesionistë të drejtësisë se sistemi është future në një kolaps. Mos i është dhënë luftës kundër korrupsionit më shumë përparësi se sa duhej ndërkohë kur individët dhe bizneset, që sapo përmendëm, kishin dhe kanë nevojë për një sistem që funksionon, së pari?
Ambasadorja Kim:
Reforma në drejtësi nuk ka qenë e lehtë, e shpejtë apo e përsosur, por mendoj se nëse shikoni faktet, po bëhet përparim drejt zbatimit të plotë. Mendoj se janë dhimbjet e rritjes. Kanë kaluar pesë vjet nga miratimi i reformës në parlament dhe në këto pesë vjet, vitet e para kanë qenë veçanërisht të vështira. Kështu, për tre vjet për shembull, Gjykata Kushtetuese nuk funksiononte dot. Vitin e kaluar, të gjitha institucionet përkatëse, nga Presidenca, Këshilli i Emërimeve në Drejtësi, Avokati i Popullit, e kushdo tjetër kontribuoi dhe bëri pjesën e vet për të sjellë më shumë gjykatës, më shumë gjykatës në Gjykatën Kushtetuese. Tani funksionon. Mendoj se këtë vit do të shohim më shumë gjykatës të emëruar që të keni trupën e plotë. Ajo që kam vërejtur këtu për reformën në drejtësi është se ka shumë njerëz që do të preferonin shumë që të mos funksiononte. Se është shumë mirë siç është. Se përfitojnë nga kjo. Dakord?

Erla Mëhilli: Kush janë këta?
Ambasadorja Kim:
Nuk mendoj se janë shumica e qytetarëve Shqiptarë. Mendoj se Shqiptarët e zakonshëm duan ta shohin reformën në drejtësi të zbatuar. Mendoj se, për shembull vitin e kaluar, kur panë zyrtarë të lartë që arrestoheshin nga SPAK, menduan: më në fund, reforma në drejtësi po funksionon. Mendoj se meritojnë më shumë dhe mendoj se kanë të drejtë të vazhdojnë trysninë tek të gjitha institucionet e drejtësisë, të vazhdojnë trysninë tek të gjithë politikanët.

Erla Mëhilli: Megjithatë, Zonja Ambasadore, përtej entuziazmit që ju përmendni, numri i çështjeve në gjykatat e vendit është shumë i madh, numri i çështjeve të patrajtuara. Dhe kjo është po aq e rëndësishme sa korrupsion sepse qyetarët po vonohen të marrin drejtësi në shkallët e ndryshme të gjyqësorit. Ndërkohë, numri i gjyqtarëve është ulur. Do doja t’ju pyes një pyetje të drejtpërdrejtë: a duhet të mbajë dikush përgjegjësi për mosparashikimin e këtyre pasojave që kjo reformë solli në mënyrën se si u konceptua?  Opozita ka bërë kritika. Kritikat që ka bërë opozita janë pikërisht këto me të cilat përballet sistemi i drejtësisë sot, që fatkeqësisht po i shohim që po vërtetohen. A duhet të mbajë dikush përgjegjësi për mosparashikimin…

Ambasadorja Kim: Mendoj se ata që janë kritikë të zbatimit të reformës në drejtësi ngrenë disa pika me vend dhe mendoj se pjesë e procesit të një reforme kaq të madhe sa kjo është të dëgjosh kritikat. Të mos pretendosh se ke të drejtë gjithë kohën dhe askush tjetër të mos flasë. Këtë e shohim si pjesë e procesit. Kur shohim probleme, nuk përpiqemi të gjejmë fajtorin. Loja me fajin nuk është produktive. Në veend të kësaj, përqendrohemi tek zgjidhjet. Për shembull, kur shohim stokun shumë të madh të çështjeve në sistemin e drejtësisë, Ambasada e SHBA, përmes USAID financon ata që quhen zyrtarë të uljes së stokut. Ky është një grup profesionistësh që ndihmojnë për të administruar çështjet. Nuk marrin vendime për çështjet, prandaj dua ta sqaroj këtë keqkuptim. Janë gjykatësit që vendosin. Por puna administrative që kërkohet për çdo çështje përpara se ajo të arrijnë në tryezën e gjykatësit, këtë bëjnë zyrtarët e uljes së stokut. Kjo është e para. E dyta, jemi shumë të lumtur të shohim vetë institucionet e drejtësisë që të shohin se çfarë funksionon, çfarë nuk funksionon dhe të përpiqen të gjejnë zgjidhje që i japin Shqiptarëve të zakonshëm rezultatet që duan. Për shembull, tani po shohin hartën e re gjyqësore që synon të thjeshtojë procesin, të konsolidojë disa gjykata. Mendoj se të gjitha këto ide ia vlejnë të eksplorohen. Është diçka që nuk duhet të bëhet çështje partiake. Janë çështje kombëtare. Të gjitha partitë në të gjithë spektrin e mbështetën reformën në drejtësi në 2016 dhe mendoj se është vërtet e rëndësishme për të gjitha partitë në të gjithë spektrin që të vazhdojnë të mbështesin zbatimin e saj të duhur dhe të plotë.

Erla Mëhilli: Znj. Ambasadore, përmendët hartën e re gjyqësore. E mbështesni këtë hartë të re? A është një lëvizje e nxituar apo e detyruar për shkak të gropës që ka krijuar procesi i vetingut në burimet njerëzore? Sepse ka akuza që flasin se kjo nuk sjell garanci për akses në drejtësi.
Ambasadorja Kim
: Mendoj se kur shihni probleme, duhet të kërkoni zgjidhje. Shtetet e Bashkuara do të vazhdojnë të ofrojnë asistencë teknike për të ndihmuar gjejtne e zgjidhjeve për këto probleme por të shohim se ç’do ndodhë.

Erla Mëhilli: Por a e mbështesni ju hartën e re të gjyqësorit?
Ambasadorja Kim:
Mbështesim përpjekjen për të gjetur një zgjidhje. Po mbështesim përpjekjen për të parë hartën gjyqësore.

Erla Mëhilli: Okej. Zonja Ambasadore, ka pasur akuza se organet e vetingut kanë funksionuar me disa standarde, që vetingu ka qenë selektiv, i politizuar, madje është përfolur për korrupsion me shifra të larta. Operacioni Ndërkombëtar i Monitorimit, a i ka vërejtur këto problematika?
Ambasadorja Kim
: Ka një bord ndërkombëtar ekspertësh që mbikqyrin procesin, ose siç sugjeron emri e monitorojnë procesin dhe vlerësojnë gjithë kohën. Jemi në një pikë në proces ku duhet të shohim mire e mirë, më nga afër se më parë, për të siguruar që, siç vini në dukje ju, që vendimet të jenë konseguente, që kriteret të aplikohen në mënyrë të drejtë dhe racionale, dhe që rezultatet të jenë të shpjegueshme. Mendoj se ky është një nga projektet e mëdha që duhen ndërmarrë në 2022.

Erla Mëhilli: Okej, ju e mbështesni zgjatjen e mandatit të organeve të vetingut, pra të kësaj trupe që është aktualisht. Për sa kohë që ka një perceptim për to, që është trupë e politizuar, selektive, me standarde të dyfishta, dhe e korruptuar, a do ishte mirë të zëvendësohej me një organ të ri, për sa kohë ekziston ky perceptim për këta?
Ambasadorja Kim:
Mendoj se ONM, ekspertët, së bashku me institucionet shqiptare duhet të shohin faktet, të shohin të dhënat, të shohin çështjet, të shohin argumentet dhe racionalen pas vendimeve, dhe të nxjerrin disa përfundime. Nuk mendoj se është e dobishme domosdoshmërisht të dëgjosh debatin partiak sepse siç jua thashë, mendoj ka njerëz që kërkojnë mënyra për ta ndaluar zbatimin e reformës në drejtësi. mendoj se shumë njerëz ndihen shumë rehat dhe mendoj që do donin ta kthenin kohën pas që të jetë siç ka qenë, ku ka pandëshkueshmëri, nuk ka llogaridhënie. Merr ryshfet, s’të ndodh gjë. Nënshkruan kontrata, s’të ndodh gjë. Jep prokurime tek miqtë, s’të ndodh gjë. Kjo do të ndryshojë së shpejti. Po ndryshon.

Erla Mëhilli: Në fakt, perceptimi i opinionit publik ky është, që njerëzit që janë në qeveri dhe në pushtet, nuk gjykohen. Vetëm ata që janë larguar nga pushteti gjykohen – ish-ministra, ish-kryetarë bashkie. Kur do të vijë dita që kjo drejtësia të gjykojë ata që janë në pushtet? Duhet të presim të largohen nga pushteti apo duhen gjykuar tani?
Ambasadorja Kim:
Mendoj që SPAK po bën detyrën e vet. Janë duke dhënë rezultate. Një ndryshim i madh lidhur me perceptimet publike të reformës në drejtësi, dhe SPAK në veçanti, këtë vit krahasuar me vitin e kaluar, është se dikur njerëzit talleshin me SPAK. Kishte disa shaka. Tani, pavarësisht kujt partie i përket apo ku banon, nëse diçka shkon keq, thonë: do të të çoj në SPAK. Kjo na tregon se besimi publik tek SPAK dhe reforma në drejtësi po rritet. Mendoj se ata që janë në pushtet, zyrtarët e lartë kanë detyrën ekstra për t’u siguruar që të zbatojnë ligjin. Dhe mendoj se nëse iu kërkohet llogari për shkelje të ligjit, nuk duhet të habiten dhe nuk mund të presin më imunitet.

Erla Mëhilli: E qartë. Zonja Ambasadore, do të kaloj tani tek aktualiteti por që ka të bëjë edhe me forcimin e demokracisë, një nga objektivat që ju keni patur në fillim të mandatit tuaj. Në maj, Sekretari Amerikan i Shtetit Blinken bëri dizenjimin publik të Sali Berishës. Duhet thënë që Z. Berisha kishte 8 vite që nuk mbante më asnjë pushtet dhe kur nuk ke pushtet nuk bën dot korrupsion. Zonja Ambasadore, si mund të luftohet korrupsioni duke goditur dikë që nuk ka më pushtet?
Ambasadorja Kim:
Ka të bëjë vërtet me korrupsionin dhe procesi për dizenjimin e dikujt për përfshirje në korrupsion domethënës merr vite. Nuk bëhet brenda ditës, nuk bëhet nga një individ. Nuk bëhet nga teori konspirative. Nuk është diçka që mund të zhbëhet. Ideja se ky është një dizenjim që në njëfarë mënyre është hakmarrje politike, apo se ndodh sepse nuk na pëlqen pozicioni i dikujt mbi Kosovën, apo se ndodh se dikush na urdhëroi; gjëja më dashamirëse që mund të them për këtë lloj argumenti është se është fantazi. Fantazi! Ja faktet. Më shumë se 200 persona janë dizenjuar nga Departamenti i Shtetit për përfshirje në korrupsion domethënës. Të gjitha ato raste kalojnë një proces shumë rigoroz shqyrtimi nga një numër agjencish. Këtu përfshihen qindra njerëz, qindra ekspertë që kalojnë të gjitha të dhënat. Ekzaminojnë çdo provë dhe pastaj ndërtojnë një paketë. Pra, kur arrin në tryezën e Sekretarit të Shtetit, cilitdo sekretar shteti, pavarësisht i cilës parti, pavarësisht i cilës administratë, Sekretari ka sigurinë që informacioni është tërësisht i besueshëm. Ja një fakt tjetër: nga 200 e ca personat që janë dizenjuar nga Sekretari i Shtetit, e dini se sa emra janë që kur i pa publiku mendoi: epo, çfarë surprise! Nuk e dinim!? Zero. E di ni se sa persona ia kanë dalë të zmbrapsin përcaktimet që iu janë bërë? Zero. Shqipëria nuk është përjashtimi i rregullit. Nuk ka surpriza këtu. Provat janë përpara syve të të gjithëve. Përpara syve tuaja. Dhe siç thuhet në deklaratën e dizenjimit nga Sekretari i Shtetit, personat i ikën ndjekjes penale jo se ishin të pafajshëm. I ikën ndjekjes penale sepse përdorën pushtetin e tyre, abuzuan pushtetin për të siguruar që do të mbeteshin mbi ligjin. Dhe ajo që po themi me anë të këtyre përcaktimeve është se askush, askush nuk është mbi ligjin…

Erla Mëhilli: Pra kjo është një nga arsyet …
Ambasadorja Kim
: …dhe nëse përdorni… Më lejoni të mbaroj. Nëse e përdor autoritetin e postit për të shkelur ligjin, për të vjedhur nga vendi yt, dhe pastaj përdor forcën politike për të intimiduar të tjerët, për të mos lejuar ndjekje penale, ndjekjen e duhur penale, kjo nuk është më e pranueshme. Kështu ka qenë për disa kohë. Presidenti Biden e ka bërë ekstra të qartë. Vitin e kaluar, nxori disa Proklamata Presidenciale si dhe disa Urdhra Ekzekutivë që i kërkojnë Departamentit të Shtetit dhe pjesës tjetër të Qeverisë së SHBA që t’iu kërkojnë llogari personave për përfshirje në korrupsion domethënës apo përpjekje për të minuar demokracinë kudo në botë dhe specifikisht në Ballkanin Perëndimor.  Pra, përgjigja është që kjo s’ka të bëjë me as gjë tjetër; nuk ka të bëjë me pikëpamjet politike; nuk ka të bëjë me teori konspirative; nuk ka të bëjë me ato fantazitë, por ka të bëjë me faktet. Dhe faktet janë përpara syve të tu, të mi, dhe të popullit Shqiptar. Janë të dukshme.

Erla Mëhilli: Zonja Ambasadore, meqë përmendët faktet, një zëdhënës i Departamentit të Shtetit, duke iu përgjigjur kërkesës së një media këtu në Shqipëri tha se burimet ku ishin mbështetur Sekretari Amerikan i Shtetit dhe Departamenti Amerikan i Shtetit për të marrë këtë vendim ishin nga shoqatat joqeveritare, qeveria dhe mediat. Këto janë të vetmet burime?
Ambasadorja Kim:
Jo, absolutisht jo. Absolutisht jo. Do të thotë që marrim në konsideratë një gamë të gjerë informacioni që është në dispozicion publikisht dhe jo publikisht, pra informacion nga burime të hapura, informacion që është i mirënjohur për publikun, si dhe burime më konfidenciale. Më lejoni të theksoj përsëri, ky është një proces disavjeçar që përfshin shumë agjenci të Qeverisë së Shteteve të Bashkuara. Nuk është vetëm Departamenti i Shtetit. Përfshihen agjenci si Departamenti i Thesarit, FBI, CIA; përfshihen një gamë ekspertësh për të parë faktet; së pari, për të mbledhur faktet dhe pastaj për të shqyrtuar faktet, dhe pastaj ndërtimi i një dosjeje që Sekretari i Shtetit të ketë besim ta nënshkruajë. Kështu ndodhin këto përcaktime. Nuk ndodhin sepse dikush i tha diçka dikujt, ka një thashethem, prandaj a s’di ishte mirë të bënim hakmarrje? Është fantazi. Është fantazi. Vendimet tona bazohen në fakte. Po ju them edhe diçka tjetër lidhur me përcaktimet. E dini, njerëzit thonë ose janë përpjekur me argumentin: epo, nuk ka dosje provash, prandaj me siguri s’ka bazë. Këto përcaktime sipas 7031(c) janë shumë specifike. Nuk është çështje ligjore. Ndaj, në 200 e ca përcaktimet që ju përmenda, në asnjë rast nuk paraqesim një dosje provash. Nuk është ky procesi. Prandaj, përsëri, Shqipëria nuk ka për të qenë përjashtim në këtë rregull. E di që njerëzit janë mësuar të jenë përjashtimi. E di që të përcaktuarit janë mësuar të përjashtohen nga rregullat. Por për këtë, nuk do t’i shpëtoni rregullit, ndjesë!

Erla Mëhilli: Pra, a do të çoni prova në gjykatë në Paris apo në një gjykatë në Shqipëri apo…
Ambasadorja Kim
: Sapo ju thashë, nuk shkon ashtu …

Erla Mëhilli: Nuk do të çoni prova…
Ambasadorja Kim:
…Nuk ndodh ashtu …

Erla Mëhilli: …edhe nëse jua kërkojnë në një gjykatë në Paris …
Ambasadorja Kim:
Nuk ndodh ashtu. Nuk ndodh ashtu. Nuk ndodh ashtu.

Erla Mëhilli: Po çfarë ndodh, nëse gjyqi, Z. Berisha e ka hedhur në gjyq në një gjykatë në Paris Sekretarin Amerikan të Shtetit Z. Blinken. Nëse do të kërkoheshin prova, ju nuk do t’i dërgoni ato? Si është procedura, si…
Ambasadorja Kim
: Nuk do të komentoj për fantazi apo hipoteza. Më pëlqen të jetoj në një botë bazuar në fakte.

Erla Mëhilli: Po për qeverinë e tanishme, a keni fakte? Se keni thënë shumë shpesh që do të ketë non-grata, vendime të tjera non-grata.
Ambasadorja Kim
: Më lejoni të përsëris se Shtetet e Bashkuara janë serioze sa më s’ka kur flasim për korrupsionin dhe përpjekjet për të minuar demokracinë. Jemi seriozë sa më s’ka  kur themi se të gjithë, të gjithë udhëheqësit do të mbahen përgjegjës për veprimet e tyre. Më lejoni të them edhe, siç kam përsëritur vitin e kaluar: nëse je përfshirë në korrupsion, nëse abuzon autoritetin e pushtetin e postit, nëse abuzon me besimin publik, tani është koha për të ndaluar dhe menduar pasojat. Tani është koha për të vënë në peshoree nëse ajo që po bën dhe po përfiton ia vlejnë koston që në fund do të duhet të paguash. Drejtësia po vjen dhe në mos gjë tjetër, përcaktimet që kanë bërë Shtetet e Bashkuara, vjet dhe tashmë këtë vit, demonstrojnë se cilido do të japë llogari. Askush nuk është mbi ligjin. Askush.

Erla Mëhilli: E qartë. Z. Basha e përmend shpesh në retorikën e tij këto kohët e fundit se Z. Rama, Z. Berisha dhe Z. Meta i bashkon non-grata. A ka ndonjë informacion për këtë ai? Në retorikën e lidershipit të PD-së thotë se kjo qeveri nuk do ta shijojë të gjithë mandatin katër-vjeçar sepse do të vijnë non-grata të tjera.
Ambasadorja Kim
: Shikoni, thuajse çdo javë, dakord, jo çdo javë, por çdo muaj, shoh një artikull apo ndonjë gazetar që thotë: e di kush është personi tjetër që do shpallet; do të ketë përcaktime. Me gjithë respektin, them se ky është një proces shumë konfidencial dhe do të habitesha vërtet shumë nëse deklaratat e tyre do të bazoheshin në informacion faktik, të besueshëm.

Erla Mëhilli: Pra, Z. Basha nuk ka informacion për non-gratat, është thjesht retorikë politike nga ana e tij?
Ambasadorja Kim:
Ne nuk e ndajmë këtë informacion me askënd.

Erla Mëhilli: Okay. Zonja Ambasadore, pse nuk u mjaftuat ju me shpalljen non-grata të Sali Berishës por kërkuat nga Partia Demokratike edhe ta përjashtonte atë nga nga grupi parlamentar, kur duhet thenë që në aspektin ligjor dhe kushtetues ky përjashtim nuk e ndikonte mandatin e Z. Berisha. Pra, pavarësisht përjashtimit, ai mbetet po prapë deputet.
Ambasadorja Kim
: Mendoj që votuesit duhet të zgjedhin se kush i përfaqëson më mirë. Dhe partitë duhet të zgjedhin kush i përfaqëson më mirë. Tani, ajo që kam bërë të qartë publikisht dhe privatisht, që e ka bërë të qartë Zëvendës Ndihmës Sekretari Escobar, e ka bërë të qartë Sekretari Blinken, dhe është bërë e qartë nga Presidenti: nuk është normale dhe nuk është e pranueshme të kesh dikë të përcaktuar për korrupsion madhor që të jetë fytyra e këtij vendi; fytyra e cilësdo parti. Nëse do të ndodhte kjo, do të kishte pasoja. Pra, nuk jut hemi për kë të votoni, por mendojmë se duhet të merrni vendime të informuara. Në këtë kuptim, kemi bërë shumë të qartë që nëse Partia Demokratike apo cilado parti drejtohet nga dikush, përfaqësohet nga dikush që është përcaktuar nga Sekretari i Shtetit për korrupsion madhor, atëherë nuk mund të presësh një marrëdhënie normale. Kaq bëmë, ofruam informacion.

Erla Mëhilli: E qartë. Z. Basha e ka bërë të qartë se u detyrua nga SHBA dhe ju për ta marrë këtë vendim. A është e vërtetë kjo? E detyruat ju dhe a duhet të funksionojë kështu demokracia?
Ambasadorja Ki
m: Një nga gjërat që vë re këtu në Shqipëri është që ka një tendencë për të folur mbi kush detyroi kë, kush sabotoi kë, kush është peng, kush është kukull, kush është  blerë, kush është shitur. Shiko, jemi të gjithë të rritur. Marrim vendime ose duhet të marrim vendime bazuar në informacion, bazuar në gjykimin tonë më të mirë. Ne i ofruam Z. Basha, siç bëjmë publikisht, informacion lidhur me çfarë do të thotë përcaktimi dhe cilat janë pasojat. Dhe, besoj se bazuar mbi atë informacion, Z. Basha dhe të tjerët morën vendimin e tyre.

Erla Mëhilli: I keni dhënë Z. Basha privatisht fakte apo prova për këtë dizenjim?
Ambasadorja Kim
: Epo, thatë privatisht, apo jo? Bisedat private janë private.

Erla Mëhilli: Okay, por me përgjigjen tuaj kuptova që Z. Basha duhet të mbajë përgjegjësi për vendimet e veta dhe jo t’ia faturojë në njëfarë mënyre presionit të Shteteve të Bashkuara të Amerikës?
Ambasadorja Kim
: Mendoj se mori vendimet e tij dhe mendoj se të gjithë jemi përgjegjës për vendimet tona.

Erla Mëhilli: Znj. Kim, megjithatë, SHBA kanë shpallur non-grata edhe Z. Dako, i cili deri në shtator 2021 ka qenë anëtar i kryesisë së Partisë Socialiste dhe ka akuza nga demokratët që ka qenë i përfshirë edhe në zgjedhjet e fundit në 25 prill. Ju nuk keni ushtruar të njëjtin presion tek Edi Rama dhe Partia Socialiste, të paktën publikisht. Pse?
Ambasadorja Kim
: Do t’ju këshilloja të shkonit të shihnit faktikisht se çfarë mund të kem thënë për të përcaktuarit përpara zgjedhjeve.

Erla Mëhilli: Okay. Publikisht, në perceptimin e publikut edhe timin, duket sikur nuk keni ushtruar të njëjtin presion ndaj qeverisë. Gjithsesi…
Ambasadorja Kim
: Do të thoja këtë: mos u fokusoni tek audio, fokusohuni tek pamjet. Çfarë ndodhi? Çfarë patë? Cili ka qenë rezultati? Dhe do t’ju kërkoja të nxirrni përfundimet tuaja bazuar, përsëri, në faktee, jo retorikë.

Erla Mëhilli: Z. Dako nuk është më në kryesinë e PS. Gjithsesi, në këtë fushatë ka qenë aktiv në zgjedhje.
Ambasadorja Kim:
Mendoj se ngelet ende shumë punë përpara nesh.

Erla Mëhilli: Qartë. Zonja Ambasadore, nëse pas gjithë kësaj që po ndodh, sigurisht që PD është e përçarë, dhe nëse kjo force politike kthehet në një forcë irrelevante për të marrë pushtetin, për ndërruar pushtetin, drejt fitores, a ia vlejti kjo masë?
Ambasadorja Kim
: Shiko, kur flasim për demokraci, mbrojtje dhe biznes, ajo që mbështesim në Shqipëri është një dmeokraci reale dhe e gjallë. Për të pasur një demokraci reale, të gjallë, të duhet një opozitë reale, e gjallë. Është jashtëzakonisht e rëndësishme. Faktet janë që Partia Demokratike ka qenë jetike për zhvillimet e këtij vendi. Në momente kyçe, Partia Demokratike e ka udhëhequr këtë vend përpara. Nuk do të thotë se s’ka vend për përmirësim. Nuk do të thotë që duhet të qëndrojë e ngrirë tek e kaluara. Ajo që duam të shohim është një Shqipëri, është demokracia në Shqipëri, një opozitë në Shqipëri që shehh përpara, me këmbët përpara, me sytë përpara. Do t’i kthehem 8 janarit, mendoj kur njerëzit pane pamjet, kur njerëzit dëgjuan retorikën, mendoj se u skandalizuan. Siç e dini Shtetet e Bashkuara u skandalizuan. Nuk duam të shohim askënd ta tërheqë këtë vend mbrapsht në të kaluarën, në një lloj politike që nuk do ta shohë askush. Askush nuk do që të shohë dhunë politike. I përket të kaluarës. Lereni në të shkuarën.  Askush nuk do të shohë gaz lotsjellës në rrugë. I përket të kaluarës. Duhet ta hedhim tej këtë lloj gjëje. Duam të shohim një Shqipëri që është vendosmërisht në familjen perëndimore, që do të bëjë pjesën e saj si anëtare e NATO-s, që bën përparimin e nevojshmë për t’u bërë anëtare e plotë e Bashkimit Europian, që vepron në një mënyrë që është në përputhje me staturën e saj në rritje në botë. Për shembull, Shqipëria tani është anëtare e Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara. Ky është një pozicion jashtëzakonisht i rëndësishëm. Shqipëria ulet në krah të Shteteve të Bashkuara, Rusisë, Francës, Kinës, Mbretërisë së Bashkuar. Ulet në një tryezë serioze dhe mendoj se udhëheqësit e saj, qofshin në opozitë dhe sidomos nëse janë në qeveri, duhet të sillen në përputhje me këtë staturë.

Erla Mëhilli: Qartë. Megjithatë, Zonja Ambasadore, vendi ka nevojë të shkojë përpara, jam dakord. Por a jeni ju dakord që për shkak të kësaj të sakrifikohet pluralizmi politik? Sepse me këtë përçarje që ka sot Partia Demokratike dhe opozita e vendit, rrezikon që kjo qeveri, Partia Socialiste dhe Edi Rama të rrijë 16 vjet në pushtet.
Ambasadorja Kim:
Mendoj se doni ta mbani vështrimin përpara dhe mendoj se është me rendësi të mos kapeni tek ajo që gjendet në një çast përpara syve. Nuk është aty ajo që ka rendësi. E pranoj që është një periudhë e dhimbshme dhe se është arsye për dhimbje dhe konflikt dhe e shohim këtë, por është edhe një moment qartësues. Partia Demokratike duhet të vendosë se çfarë përfaqëson; duehet të vendosë se nga e ka drejtimin; duhet të vendosë se cila do të jetë marrëdhënia e saj me Shtetet e Bashkuara. Shpresojmë që Partia Demokratike do të dalë më e fortë, më e bashkuar, dhe se do të shohë përpara, se do të marshojë drejt së ardhmes, se do ta vendosë veten në pozitat ku është e aftë të fitojë zgjedhje, e aftë të jetë qeveria, të jetë e aftë për të qenë partnere e Shteteve të Bashkuara, këtë duam të shohim.

Erla Mëhilli: E qartë. Zonja Ambasadore, një partner i besueshëm ka nevojë edhe për stabilitet në sjelljen e tij, qoftë nga opozita apo nga mazhoranca. Ju i keni dhënë mbështetje të hapur Z. Basha këto kohë. Megjithatë, Z. Basha në të shkuarën jo shumë të largët ka marrë vendime qartazi kundër kërkesave dhe qëndrimeve të Shteteve të Bashkuara të Amerikës, siç është djegia e mandative, bojkoti i zgjedhjeve, tentativat për të prishur zgjedhjet e 29 qershorit 2019. Ndërkohë, opinion publik ka dëgjuar edhe për një lobim në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, etj. Veprime më anti-amerikane në kuptimin e principeve amerikane, nuk ka bërë ndonjëherë ndonjë udhëheqës në Shqipëri, ndoshta edhe në Ballkan. Ju sot e deklaroni një partner të besueshëm. Ia keni falur këto veprime Z. Basha? Mund të themi që e keni falur?
Ambasadorja Kim:
Së pari, keni futur shumë komente aty dhe keni përfshirë shumë nga opinionet tuaja ndaj më lejoni të sqaroj. Pa iu përgjigjur komentit tuaj editorial mbi natyrën e marrëdhënies sonë me Z. Basha apo vlerësimin tonë për performancën e Z. Basha, do të them vetëm këtë: PD është jashtëzakonisht e rëndësishme. Z. Basha mbetet udhëheqësi i zgjedhur i PD-së. Ne besojmë në marrëdhënie me institucionet. Institucionet janë kritike për demokracinë. Ne do të vazhdojmë të takohemi me udhëheqësin e zgjedhur të PD-së dhe, në përvojën tonë, kemi pasur një partneritet të mirë me Z. Basha, dhe kjo do të vazhdojë.

Erla Mëhilli: Në një demokraci, vota është mekanizmi që zgjidh çdo debat. E tha edhe Z. Escobar. Kjo vlen edhe për demokracinë brenda një partie politike. A do ta inkurajoni ju votën për zgjidhjen e këtij konflikti brenda Partisë Demokratike?
Ambasadorja Kim
: Mendoj se partitë kanë rregullat e tyre dhe duhet t’i vendosin udhëheqësit e tyre bazuar në rregullat e tyre dhe në përputhje me ligjin më gjerësisht. Nuk më takon mua ta them.

Erla Mëhilli: Okay, zonja Ambasadore, përpara se t’ju pyes edhe për 8 janarin, kohët e fundit ka pasur disa koncesione dhe afera korruptive nga ana e qeverisë. Raporti i Departamentit Amerikan të Shtetit e nënvizon korrupsionin. Cili është pozicioni juaj ndaj këtyre aferave?
Ambasadorja Kim
: Do ta përsëris – jemi seriozë sa më s’ka për korrupsionin dhe jemi seriozë sa më s’ka për t’iu kërkuar llogari atyre që përfshihen në akte korrupsioni domethënës, atyre që abuzojnë dhe tradhtojnë besimin publik për përfitimet e tyre. Ndaj, nuk mendoj se mund t’i shtoj shumë këtyre fjalëve për të sqaruar se cili është pozicioni ynë por duhet të jetë shumë, shumë e qartë për cilindo se ku qëndrojnë Shtetet e Bashkuara lidhur me këtë çështje.

Erla Mëhilli: Zonja Ambasadore, protesta e 8 janarit. Ju bëtë një tweet gjatë asaj proteste ku u fokusuat tek forca e përdorur nga protestuesit, ndërkohë që edhe prokuroria edhe mediat pamë se kishte dhunë edhe nga ana tjetër, pra që vinte nga brenda godinës. Si do t’iu përgjigjeshit akuzave se ju ishit e njëanshme në këtë reagim tuajin?
Ambasadorja Kim
: Nuk jam fort e sigurt ç’doni të thoni? Si mund të jesh e njëanshme kur thua se s’duhet të ketë dhunë politike? Vetëm nëse pala tjetër thotë se duhet të ketë dhunë politike, rast në të cilin, po, jam e anshme. Jam kundër dhunës politike. Shtetet e Bashkuara janë kundër dhunës politike. Shiko, mendoj se njerëzit u skandalizuan. E di që njerëzit në Uashington, miqtë e Shqipërisë kudo në botë u skandalizuan kur panë ato pamje njerëzish që thyenin dritare, shkulnin dyer, dhunën, grushtet, gjakun. Ka një hetim për këtë çështje tani dhe mendoj se nuk më takon të jem ajo që përcakton fajin. Të presim dhe të shohim çfarë do të nxjerrë hetimi.

Erla Mëhilli: Zëvendës Ambasadori i Shteteve të Bashkuara të Amerikës ishte në selinë e PD-së ditën përpara protestës. Besoj e pa situatën brenda që kishte dyer të blinduara, fortifikime. A jut ha se çfarë kishte parë atë ditë aty?
Ambasadorja Kim:
Kemi shumë biseda, të cilat nuk kam për t’i zbuluar në televizion.

Erla Mëhilli: Okay. A është normnale në gjykimin tuaj Zonja Ambasadore që deputetët të mos lejohen të hyjnë në selinë e tyre, në partinë e tyre?
Ambasadorja Kim:
Mendoj se nuk më takon të komentoj. Partitë kanë rregullat e tyre dhe duhet të respektojnë rregullat e veta.

Erla Mëhilli: Okay, dhe një pyetje tjetër. Çfarë do të ndodhë në rast se demokratët do të zgjedhin Sali Berishën kryetar të tyre? Çfarë raporti do të keni?
Ambasadorja Kim:
Mendoj se anëtarët e partisë duhet të mendojnë me shumë kujdes, siç e thashë më parë, lidhur me kush janë, lidhur me rolin që do të luajnë në politikën shqiptare dhe në demokracinë shqiptaree, lidhur me çfarë do të duhet për të fituar zgjedhje, lidhur me çfarë duan të jetë marrëdhënia e tyre me Shtetet e Bashkuara. Mendoj se i kanë faktet. Unë do të vazhdoj si përfaqësuese e Qeverisë së Shteteve të Bashkuara dhe specifikisht e Presidentit Amerikan që të bëj të qartë se cili është pozicioni i SHBA, dhe të ofroj informacion që njerëzit ta shqyrtojnë si pjesë e procesit të tyre vendimarrës. Por është një vendim vërtet i rëndësishëm dhe është një kohë vërtet e rëndësishme. Shqipëria është në një pikë kthese dhe ne shpresojmë që Shqiptarët, pavarësisht nëse i përkasin kësaj apo asaj partie, që do të vazhdojnë të shohin nga e ardhmja, të zgjedhin të ardhmen, të vazhdojnë ta ndërtojnë këtë vend në një mënyrë që forcon demokracinë e tij, çrrënjos korrupsionin, bën të qartë që askush nuk është mbi ligjin, që bën të qartë se Shtetet e Bashkuara dhe Shqipëria janë partnere. Ky është partneriteti më i forte që mund të shoh se ekziston kudo në botë dhe ndoshta në atë kuptim jam e anshme, që favorizoj Shqipërinë, por në dy vitet që kam qenë këtu, nuk mendoj dot për një tjetër vend ku kemi një mik më të mirë, ku populli Shqiptar, ku vendasit janë më miqësorë, më mirëseardhës dhe mikpritës se sa populli Shqiptar. Ndaj, në fakt jam optimiste se njerëzit do të marrin një vendim të mençur, por në fund të fundit është vendimi i tyre.

Erla Mëhilli: E qartë. Zonja ambasadore, do të shkojmë në një ndërprerje të shkurtër publicitare dhe do kthehemi përsëri. Publicitet.

Erla Mëhilli: Jemi kthyer në studio. Jam në një intervistë me Ambasadoren e SHBA në Shqipëri, Znj. Yuri Kim. Zonja Ambasadore, nuk do të pyes më për politikën e brendshme. Shqipëria është zgjedhur anëtare e përkohshme e Këshillit të Sigurimit të OKB-së. Qeveria amerikane luajti një rol të madh në të. Ndërkohë që shpreh mirënjohjen për atë rol, cila është pritshmëria nga Shqipëria në këtë rol në KS të OKB për herën e parë? Cila është pritshmëria nga ky rol?
Ambasadorja Kim:
Shqipëria tani është pjesë e një prej tryezave më të rëndësishme në botë për të vendosur për çështje shumë serioze, kudo në botë, ndaj mendoj se duke ndërtuar mbi mandatin e përkohshëm të Shqipërisë si Kryetare e radhës e OSBE, ky është një hap më i madh. Dhe, siç e përmenda më parë, Shqipëria praktikisht është ulur në krah të Shteteve të Bashkuara, Rusisë, Kinës, Francës, Mbretërisë së Bashkuara, për të menduar, diskutuar dhe vendosur për çështje kyçe kudo në botë. Për shembull, vetëm në javën e fundit, pati diskutime mbi lëshimin e raketave nga Koreja e Veriut në shkelje të rezolutave të Këshillit të Sigurimit të OKB, pati diskutime mbi sulmet që dodhën dhe humbjet e jetëve në Emiratet e Bashkuara Arabe, pati diskutime mbi Sudanin, pra kudo në botë që mund të imagjinosh, Shqipëria tani duhet të mendojë përtej kufijve të saj. Pra, është e mrekullueshme. Ky vend është shndërruar nga vendi që njihej si eremit i Europës, Koreja e Veriut e Europës, në një prej zërave kryesorë të saj në botë. Ndaj jemi shumë të lumtur që jemi ulur me Shqipërinë në krah. Presim me kënaqësi të bashkëpunojmë. Kjo është një përgjegjësi e madhe dhe ju thatë disi më herët se Shqipëria i detyrohet Shtetet e Bashkuara për këtë vend. E vërteta nuk mund të ishte më larg kësaj. Është e qartë që e mbështesim fort që Shqipëria të marrë një profil më të lartë, por shikoni çfarë ndodh me Këshillin e Sigurimit. Janë pesë vende që janë anëtare të përhershme që i përmenda. Pastaj janë dhjetë anëtarë të përkohshëm që vijnë për mandate dyvjeçare në kohë të ndryshme pra çdo vit, zgjidhen pesë për mandate dyvjeçare. Këtu përfshihet lobimi, bindja e anëtarëve të tjerë të Kombeve të Bashkuara që të votojnë për to dhe mendoj se flet shumë për Shqipërinë fakti që vende të tjera anembanë botës vendosën se Shqipëria Meriton një vend në Këshillin e Sigurimit. Ndaj jemi të lumtur ta shohim këtë.

Erla Mëhilli: E qartë. Zonja Ambasadore, bashkëpunimi ushtarak midis Shqipërisë dhe Shteteve të Bashkuara të Amerikës duket më i fortë se kurrë. Stërvitja e madhe Defender 21 u zhvillua në Shqipëri. NATO po investon në aeroportin e Kuçovës. Ndërkohë që së fundi, qeveria e SHBA vendosi të ketë në Shqipëri bazën operacionale SOCEUR. A mund të na shpjegoni rëndësinë e gjithë këtyre zhvillimeve për rolin e Shqipërisë në rajon, në NATO, dhe në partneritetin me Shtetet e Bashkuara?
Ambasadorja Kim
: Ja se çfarë duam të bëjmë me Shqipërinë. Siç e dini, vitin e kaluar festuam 30 vjetorin e rivendosjes së marrëdhënieve midis Shteteve të Bashkuara dhe Shqipërisë, pasi u çlirua nga komunizmi. Këtë vit, do të festojmë 100 vjet marrëdhënie midis Shteteve të Bashkuara dhe Shqipërisë, që u vendosën në 1922, kur Shqipëria ishte ende mbretëri. Është një vit i madh, kanë ndodhur shumë. Dhe, edhe nëse heqim 50 vjet kur Shqipëria ishte e izoluar nga diktatura komuniste, kemi pasur përparim të jashtëzakonshëm. Këtë vit, në njëqind-vjetorin e marrëdhënieve, duam ta çojmë marrëdhënien në një nivel shumë më të lartë. Vitin e kaluar, siç e përmendët, patëm Defender Europe 21, stërvitja më e madhe ushtarake drejtuar nga SHBA në Ballkan ndonjëherë dhe Shqipëria ishte mikpritësja kryesore e stërvitjes.  Kishim tre gjeneralë me katër yje që erdhën në Shqipëri, plus deri 6,000 trupa. Secili prej tyre, kur u largua nga Shqipëria, u largua me ndjenjën se nuk kemi aleat më të fortë apo më besnik. Ndaj ajo që duam të bëjmë është që të sigurohemi që besnikëria dhe guximi i Shqipërisë të përputhen me aftësitë e saj. Ndaj do të shikoni më shumë trajnime së bashku, më shumë stërvitje së bashku, dhe do të shikoni më shumë investime nga ushtria e SHBA në Shqipëri.

Erla Mëhilli: Zonja Ambasadore, në Adriatik, po kryen stërvitje aeroplanmbajtësja Harry Truman. Cili është qëllimi i kësaj stërvitjeje dhe a lidhet me përgatitjet për ndonjë skenar të mundshëm konflikti në Ukrainë?
Ambasadorja Kim:
Forcave të SHBA iu kërkohet të jenë gati në çdo kohë ndaj, këto lëvizje që ndërmarrim për të siguruar lirinë e lundrimit, për shembull në Azi, apo linjat e lira të komunikimit në Europë, janë normale. Po ashtu kryejmë stërvitje në mënyrë të rregullt ndaj në njëfarë mënyre janë të lidhura, por edhe të palidhura me ndonjë ngjarje aktuale.

Erla Mëhilli: Zonja Ambasadore, përmendët pak më parë se cilido kur largohet, ikën me një ndjenjë …nga ju vjen ky besim nga amerikanët, të huajve?
Ambasadorja Kim:
Mendoj se është shumë e qartë kur cilido vjen në Shqipëri – ky është vend i veçantë. Është një vend vërtet i veçantë. Dhe për mua si diplomate, e di edhe për kolegët e mi diplomatë që janë këtu, nuk janë takimet me zyrtarët e qeverisë, edhe pse e dimë që janëtë nevojshme dhe janë edhe shumë produktive, por pjesa më e mirë kur je në Shqipëri është të udhëtosh përreth vendit dhe e di që për mua kështu ka qenë dhe pres me kënaqësi të udhëtoj më shumë sepse dua të dëgjoj më shumë se çfarë kanë në mend njerëzit. Dua të di mendimet e tyre të vërteta dhe e di që ndonjëherë, kur i përmbahem kalendarit zyrtar, e dini, është i planifikuar, njerëzit janë përzgjedhur. Dua të flas me njerëz të vërtetë dhe ndonjëherë marr mendime që janë surprizë për mua.

Erla Mëhilli: Në fakt, i kam ndjekur me interes vizitat tuaja nëpër Shqipëri, takimet me njerëzit të thjeshtë. Shumë miq të mi të huaj më thonë që Shqipëria është një vend që ose e dashuron ose e urren. Nuk ka vijë të mesme. Ju hyni tek ata që janë dashuruar me këtë vend?
Ambasadorja Kim
: Nuk njoh njeri që nuk është i dashuruar me Shqipërinë. Ndaj, edhe një herë, më duhet të mos jem dakord me ju. Vërtet nuk kam takuar njeri që nuk largohet duke thënë: e dua këtë vend.

Erla Mëhilli: Zonja Ambasadore, përpara se të bëj një pyetje të fundit personale, dje ishte në visitë Presidenti i Turqisë, Z. Erdogan dhe tha që duhet të zgjidhet çështja e Gulenit. A jeni ju e shqetësuar për vendimet që mund të amrrë qeveria shqiptare, duke pasur parasyshj miqësinë midis Shqipërisë, Turqisë, Z. Rama, Z. Erdogan?
Ambasadorja Kim
: Nuk do komentoj për këto çështje. Janë për të tjerë njerëz por ajo që do them është: Ne e vlerësojmë shumë Turqinë si aleate në NATO ashtu si vlerësojmë Shqipërinë si aleate në NATO. Dhe duhet të jemi në gjendje të mbështetemi tek njëri-tjetri. Siç e dini, NATO përballet me një sfidë të madhe dhe kjo vjen nga Rusia në një krizë që e kanë gjeneruar ata vetë. Dhe duhet të jemi të qartë këtu se kush janë aleatët dhe miqtë tanë, dhe se çfarë duhet të bëjmë bashkë për t’u përballur me sfidat përpara. Do them këtë: mendoj se populli shqiptar e di shumë mirë se çfarë ndodh bazuar në përvojat e tyre në histori. Kur shohim situatën në Ukrainë, Rusia ka nxjerrë shumë keqinformim lidhur me çfarë ndodh atje. Dhe duhet të tregojmë faktet këtu. Faktet janë: është Rusia ajo që pushtoi Ukrainën përmes Krimesë në vitin 2014; është Rusia që është përpjekur të destabilizojë demokracinë e Ukrainës; është Rusia që ka grumbulluar mbi 100,000 trupa në kufij; është Rusia që po kërcënon popullin ukrainas; është Rusia që ka çuar në 14,000 ukrainas të vdekur gjatë viteve të fundit. Ndaj, mendoj se duhet të jemi të qartë për faktet. Kemi nevojë të jemi të qartë për aleancën tonë dhe qëllimin e aleancës sonë. Në këtë front, siç them në demokraci, mbrojtje dhe biznes, kemi shumë punë përpara dhe vërtet pres me kënaqësi të merrem me të, me të gjithë partnerët tanë në të gjitha krahët, qofshin në qeveri, qofshin që synojnë të vijnë në qeveri, dhe sigurisht me njerëzit e zakonshëm.

Erla Mëhilli: Zonja Ambasadore, kur jemi në një skenar prag luftee midis Rusisë dhe Ukrainës, a mund të themi që Rusia mund të rrisë mekanizmat e saj të influencës në Ballkanin Perëndimor. A keni vëmendje të shtuar nga ju për rrezikun e një ndikimi rus në Shqipëri?
Ambasadorja Kim:
Mendoj se kanë një historik të caktuar, në Ballkanin Perëndimor dhe kudo në botë. Kanë një histori të caktuar këtu në Shqipëri dhe nuk mendoj se ndokush në Shqipëri ka nevojë t’i jap unë leksion për sfidat me të cilat përballemi.

Erla Mëhilli: Zonja Ambasadore, meqenëse kemi ardhur në fund, kam një pyetje të fundit për ju. Ky është viti i fundit i mandatit tuaj në Shqipëri?
Ambasadorja Kim
: E di që ka shumë thashetheme nëse do të largohem. Mendoj se ndonjëherë, ndoshta ka njerëz që dëshirojnë që do të largohesha herët dhe jo vonë. Ajo që iu kam thënë shefave të mi në Uashington është që mbetem shumë e nderuar që përfaqësoj Shtetet e Bashkuara këtu në Shqipëri dhe nuk kam asnjë dëshirë të largohem herët dhe pres me kënaqësi të përvesh mëngët dhe të punoj më fort se kurrë më parë gjatë vitit që kemi përpara. Ka shumë punë për të bërë. Ka kaq shumë potencial në marrëdhënien midis Shteteve të Bashkuara dhe Shqipërisë dhe pres me kënaqësi ta eksploroj edhe më shumë vendin.

Erla Mëhilli: Thatë që nuk dëshiroj të largohem më përpara nga Shqipëria. Jua kanë ofruar këtë mundësi, të largoheni më herët?
Ambasadorja Kim:
Jam këtu dhe nuk kam në plan të shkoj tjetërkund gjatë kohës së mandatit tim.

Erla Mëhilli: Jeni përfolur si një ndër kandidatët e mundshëm për në Korenë e Jugut, si ambasadore atje. Dhe nuk është vetëm vendi juaj i origjinës por edhe një nga postet më të rendësishme në diplomacinë amerikane. Ka të vërtetë këtu?
Ambasadorja Kim:
Jo me sa di unë. Jam këtu. Jam e përqendruar tek Shtetet e Bashkuara dhe Shqipëria.

Erla Mëhilli: …në të ardhmen?
Ambasadorja Kim
: Kush e di çfarë ka në të ardhmen.

Erla Mëhilli: Okay. Ju falenderoj shumë Zonja Ambasdaore që ishit këtu me mua sonte në Now. Ishte kënaqësi…
Ambasadorja Kim
: Faleminderit shumë.

Erla Mëhilli: Ishim këtu me Ambasadoren e Shteteve të Bashkuara të Amerikës në Shqipër, Znj. Yuri Kim. Do të takohemi përsëri të hënën e ardhshme bashkë. Deri atëherë, natën e mirë. syri.net

blank

Escobar: Dhuna nuk mund të jetë mjet për të marrë kontrollin e një partie politike

Zv/Ndihmës Sekretari i Shtetit për Evropën Jugore dhe Qendrore, Gabriel Escobar dënoi dhunën e fundjavës së kaluar në Partinë Demokratike të Shqipërisë dhe tha se ajo nuk mund të jetë mjet për marrjen nën kontroll të një partie politike. Escobar tha për Zërin e Amerikës se mbështetja në protesta në rrugë nuk do të thotë domosdoshmërisht mbështetje e elektoratit dhe rikonfirmoi se ka marrëdhënie të mira me kryetarin e PD-së, Lulzim Basha. Në intervistën me kolegen Keida Kostreci, zoti Escobar foli edhe për rolin që do të luajë Uashingtoni në bisedimet Kosovë – Serbi, si edhe për shpresat për integrimin evropian të rajonit.

Zëri i Amerikës: Zoti Escobar, situata në selinë e partisë kryesore të opozitës në Shqipëri, Partisë Demokratike u bë e dhunshme fundjavën e kaluar. Çfarë mendimi keni për atë që ndodhi atë ditë dhe në përgjithësi për atë që po ndodh në Partinë Demokratike?

Gabriel Escobar: Mendoj se është për të ardhur keq që dikush do të përdorë dhunën dhe jo kutinë e votimit në një përpjekje për të marrë nën kontroll një parti politike. Dhe ne e dënojmë këtë. Ne jemi të bashkuar me partnerët tanë evropianë në dënimin e (dhunës) dhe shpresojmë që të mos ndodhë më. Gjithashtu u bëjmë thirrje autoriteteve të ndjekin penalisht çdo person që është i përfshirë në dhunë politike.

Zëri i Amerikës: Ju thoni se shpresoni që të mos ndodhë më, por zoti Berisha ka thënë se nuk do të heqë dorë nga përpjekjet e tij…

Gabriel Escobar: Kjo është për të ardhur keq dhe mendoj se qëndrimi ynë për zotin Berisha është tashmë shumë i qartë.

Zëri i Amerikës: A jeni të shqetësuar për fatin e Partisë Demokratike? Ishte partia e parë që u krijua pas rënies së komunizmit, që solli pluralizmin dhe tani ajo është në një pozitë tejet të dobësuar.

Gabriel Escobar: U takon votuesve të përcaktojnë se në ç’pozitë janë partitë politike në Shqipëri. Është për të ardhur keq që megjithëse ne e konsiderojmë Partinë Demokratike një partner të rëndësishëm në Shqipëri, jo gjithkush që pretendon se është anëtar i Partisë Demokratike është një partner i rëndësishëm i yni në këto momente.

Zëri i Amerikës: Para përcaktimit këtë vit nga Departamenti i Shtetit i zotit Berisha si persona non grata, ai ishte praktikisht në pension politikisht. Dhe tani ka kritikë, që thonë se pas këtij përcaktimi ai është kthyer me forcë dhe i mbështetur me energji nga përkrahësit e tij, duke u bërë faktor përsëri. Cili është reagimin juaj ndaj këtyre zërave?

Gabriel Escobar: Para së gjithash, përcaktimi kishte të bënte me korrupsionin. Nuk kishte të bënte me politikën e mbështetësve të tij apo jetën e tij politike. Dhe ne u kemi bërë thirrje autoriteteve ta luftojnë korrupsionin kudo që ta identifikojnë dhe të ndjekin penalisht përgjegjësit. Përsa i përket rikthimit, nuk jam i sigurt se është tamam ashtu. Është e mundur që ai të ketë mbështetës. Por unë do t’u tërhiqja vëmendjen atyre që mendojnë se fakti që ai mund të nxjerrë përkrahës të dhunshëm në rrugë, sinjalizon një lloj mbështetjeje elektorale. Dyshoj që të jetë kështu. Dhe shpresoj që votuesit ta refuzojnë këtë lloj sjelljeje në këto lloj aktivitetesh.

Zëri i Amerikës: Megjithatë, duket se mbështetësit e tij po e përkrahin fuqishëm dhe duket që ai të ketë shumë të tillë…

Gabriel Escobar: Po, është e mundur. Por nuk dua të flas për Berishën. Dua të flas për të ardhmen e Shqipërisë dhe të ardhmen e marrëdhënieve shqiptaro-amerikane. Tani Shqipëria është një nga aleatët më të fortë dhe më të rëndësishëm që kemi në rajon. Marrëdhëniet tona në të gjitha aspektet, politike, strategjike, ushtarake dhe madje edhe ekonomike po rriten më shpejt se çdo marrëdhënie tjetër në rajon. Ne duam ta mbajmë të tillë. Kjo është e ardhmja. Nëse njerëzit, përfshirë përkrahësit e tij duan të shohin prapa, u takon atyre (të vendosin). Por ne shpresojmë që njerëzit ta kuptojnë se Shqipëria ka një të ardhme shumë të ndritur përpara, nëse vazhdon në rrugën që po ecën, që është një orientim i fortë euroatlantik.

Zëri i Amerikës: Në çdo vend opozita është jetike për ta vënë qeverinë para përgjegjësisë. Dhe ka nga ata që thonë se me atë që po ndodh tani me Partinë Demokratike, nuk po i kushtohet vëmendje mbikqyrjes së qeverisë dhe kryeministrit në Shqipëri, se si po e bëjnë ata punën e tyre. A është kjo shqetësuese për ju?

Gabriel Escobar: Unë besoj se çdo vend evropian, ashtu si edhe vendi ynë duhet të ketë një opozitë të shëndetshme. Besoj se Partia Demokratike aktuale e ofron një gjë të tillë. Unë kam një marrëdhënie të mirë me zotin Basha. Kështu që do të thoja se ajo që po ndodh në rrugë nuk reflekton në të vërtetë atë që është tani Partia Demokratike. Kështu që shpresoj që votuesit të kuptojnë, që votuesit ta refuzojnë këtë lloj sjelljeje.

Zëri i Amerikës: Dhe a do të ketë përcaktime të personave të tjerë?

Gabriel Escobar: E kam thënë se nuk më pëlqen të flas për sanksionet në përgjithësi, për shumë arsye, por kryesisht për faktin se nuk është kjo mënyra se si angazhohen Shtetet e Bashkuara në rajon, veçanërisht me Shqipërinë. Kemi aq shumë rrugë pozitive angazhimi dhe do të vazhdojmë t’i përdorim ato. Megjithatë, do të ketë përcaktime të tjera në rajon.

Zëri i Amerikës: Zoti Escobar, le të kalojmë tek Kosova. Vitin e kaluar nuk pati ndonjë përparim në bisedimet ndërmjet Kosovës dhe Serbisë. Madje pati një periudhë tensionesh të larta. SHBA dhe ju vetë e keni bërë të qartë se dëshironi që të realizohet sa më shpejt normalizimi i marrëdhënieve dhe arritja e një marrëveshjeje. Si mendon Uashingtoni që kjo mund të ndodhë, në kushtet e thellimit të hendekut mes dy vendeve?

Gabriel Escobar: Mbetet për t’u parë. Ne po e fillojmë këtë vit të ri me energji të ripërtërira dhe me një theks të ri për funksionimin e dialogut. Së shpejti do të bëj një udhëtim në rajon, së bashku me zotin Lajçak për të sinjalizuar mbështetjen tonë për dialogun dhe për të shfaqur angazhimin tonë në drejtim të funksionimit të dialogut. Është një dialog i udhëhequr nga BE-ja, por ne e mbështesim fuqimisht. Dhe unë shpresoj se do të bëjmë përparim. Por më duhet të them se në këtë drejtim, çështja e Serbisë dhe e Kosovës nuk ka lidhje thjesht me Shtetet e Bashkuara dhe Evropën, por edhe me kolegët tanë në rajon. Dhe në këtë drejtim do të thoja se Shqipëria ka qenë shumë e dobishme. Tirana flet me të dyja palët në mënyrë konstruktive dhe mbështet plotësisht përpjekjet tona për të krijuar një marrëdhënie të qëndrueshme mes Serbisë dhe Kosovës, gjë që ne e vlerësojmë.

Zëri i Amerikës: Doja t’ju pyesja edhe për shpresat e integrimit në BE për Shqipërinë duke pasur parasysh që zgjerimi nuk është një nga përparësitë kryesore të BE-së për momentin.

Gabriel Escobar: Unë shpresoj që Shqipëria të bëhet anëtare e Bashkimit Evropian në një kohë të shkurtër, pasi ka bërë shumë në këtë drejtim. Është vend evropian nga aspekti kulturor, ekonomik dhe historik. Dhe argumenti ynë për ato pak vende të Bashkimit Evropian që janë skeptikë, është se nëse marrin si shembull përvojën tone amerikane me Shqipërinë dhe NATO-n, ata duhet ta dinë që Shqipëria do të jetë një anëtare e vlefshme dhe konstruktive, sepse e ka dëshmuar këtë në NATO.

Zëri i Amerikës: Cili është mendimi juaj për problemet që Bullgaria i ka krijuar Maqedonisë së Veriut? A do të vazhdojë të jetë një proces i përbashkët integrimi për këtë vend dhe Shqipërinë?

Gabriel Escobar: Mendoj se të dyja vendet kanë fituar të drejtën për të hapur konferencat ndërqeveritare. Ne e mbështesim një gjë të tillë. Ne e mbështesim anëtarësimin e të dyja vendeve, sa më shpejt të jetë e mundur. Po shohim sinjale pozitive si nga Sofia edhe Shkupi. Kështu që po, vazhdoj të shpresoj që Shqipëria dhe Maqedonia e Veriut të lëvizin me shpejtësi në atë drejtim.

Zëri i Amerikës: Shpresat për integrimin në BE janë paraqitur si argumente për të dyja vendet që të angazhohen në mënyrë konstruktive për një zgjidhje përfundimtare. Por duke qenë se zgjerimi nuk duket të jetë në krye të axhendës në BE, a është ky një mjet efektiv?

Gabriel Escobar: Mendoj se Bashkimi Evropian ka sinjalizuar disa herë që se zgjerimi është qëllimi i tyre strategjik. Qëndrimi ynë është se duhet të jetë një proces shumë më i shpejtë.

Dhe janë të shumtë ata në Bashkimin Evropian që pajtohen me ne në këtë drejtim. Pra duhet të ndodhë. Është një prioritet strategjik.

Kjo është një pjesë e Evropës. Është një pjesë integrale e Evropës dhe mendoj se popujt e këtij rajoni duhet të kenë një vend në tryezë në Bashkimin Evropian. Pra po, kjo do të vazhdojë të jetë politika jonë dhe do të vazhdojë të jetë pika kryesore e dialogut tonë me Evropën. Dhe besoj se edhe ata e e kanë të qartë këtë.

Zëri i Amerikës: Për Kosovën dhe për rajonin, ka qenë gjithmonë e rëndësishme përfshirja e fuqishme amerikane në mëmyrë që të ketë përparim. Në këtë vit të ri, a do të përfshihen më shumë Shtetet e Bashkuara në procesin e bisedimeve dhe në zbatimin politikës së administratës amerikane për njohjen reciproke midis dy vendeve?

Gabriel Escobar: Ne do të angazhohemi intensivisht me të dyja vendet. Po, ne do të tregojmë mbështetjen tonë për dialogun edhe me hapa konkrete. Ne do të ndihmojmë, do të punojmë me partnerët tanë evropiane që të realizohet çfarëdo që të vendoset në këtë dialog, në këtë proces të udhëhequr nga BE-ja. Pra, po, ne do të jemi shumë të angazhuar në proces, por jo vetëm në Serbi dhe Kosovë, por në gjithë rajonin dhe jo vetëm për çështjet politike, por edhe çështjet ekonomike. Ne shohim shumë mundësi për zhvillim ekonomik në rajon, veçanërisht në Shqipëri dhe Serbi, Kosovë dhe Mal të Zi, kështu që ne do të vazhdojmë të punojmë në të gjitha drejtimet.

Zëri i Amerikës: Cili do të ishte apeli juaj në përgjithësi për udhëheqësit e këtij rajoni që ende është më i brishti i Evropës?

Gabriel Escobar: Do të thoja se ata duhet të përqendrohen tek pajtimi multietnik, tek integrimi ekonomik rajonal, tek standarded evropiane dhe krijimi i zonave të mundësive brenda Ballkanit Perëndimor nga të cilat të përfitojnë të gjithë njerëzit. Dhe mendoj se qeveria e Shqipërisë e ka ka nisur këtë me iniciativën e Ballkanit të Hapur që ne mendojmë se është një zhvillim pozitiv në rajon, ndaj shoh një të ardhme të ndritshme për rajonin. Ne duam të jemi pjesë e këtij procesi dhe e di që edhe Bashkimi Evropian ka të njëjtin qëndrim.

Zëri i Amerikës: Ju thoni se Ballkani i Hapur është një nismë pozitive, por a mund të jetë efektive pa pjesëmarrjen e të gjitha vendeve të rajonit?

Gabriel Escobar: Nuk mundet. Dhe ky është kushti me të cilin ne e mbështesim: Së pari që të plotësojë standardet e Berlinit që ka vendosur Bashkimi Evropian. Dhe së dyti që të jetë i hapur për të gjitha vendet Dhe praktikisht nuk funksionon pa të gjitha vendet. Nuk mund të ndërpriten tubacionet, nuk mund të ndërpriten autostradat. Nuk mund të kesh një zonë të tregtisë së lirë nëse të duhet të ndalosh diku në mes të rrugës dhe të kesh kamionë që presin në radhë për pesë orë, kështu që nisma duhet t’i përfshijë të gjitha vendet në mënyrë që standardet të jenë evropiane sepse në fund të fundit, për të pasur një zonë të tregtisë së lirë, duhet të kesh institucione që të mund t’i menaxhojnë mallrat dhe paratë në mënyrë efektive.

Pra, bëhet fjalë për standarde dhe këto janë dy kushtet: që të jetë i hapur për të gjithë dhe të ndiqen standarde dhe institucionet e duhura. Këto janë kushtet e mbështetjes sonë për këtë projekt.

blank

Intervista: Ish-gjenerali i NATO-s Buhler është i lumtur kur sheh aksione të Policisë së Kosovës si ai në veri

SHBA-të do të ngrenë në Shqipëri një Komandë të Forcave Speciale. Ish-gjenerali i NATO-s, Erhard Bühler, shpjegon pse ky lajm është një sinjal i rëndësishëm për rajonin.

SHBA po planifikon të ngrejë një bazë për forcat speciale në Shqipëri. Çfarë është kjo konkretisht?

Erhard Bühler: Para së gjithash, ka të bëjë me trajnimin e forcave specialë. Sepse forcat speciale varen nga bashkëpunimi shumë i ngushtë shumëkombësh. Kanë nevojë për standarde të njëjta, me të cilat ato trajnohen, ushtrojnë dhe, nëse është e nevojshme, operojnë në misione.
Forcat speciale janë njësi elitare që mund të përdoren në komando prapa vijës së armikut, për shembull për zbulim dhe për të luftuar objektivat e armikut me vlerë të lartë, si pozicionet e artilerisë dhe raketave. Gama e detyrave të tyre përfshin edhe shpëtimin e pengjeve dhe evakuimin e njerëzve në rast emergjence dhe arrestimin e kriminelëve të luftës dhe luftën kundër terroristëve.

Për cilat misione janë parashikuar këto forca speciale në Shqipëri?

Nuk mendoj se në.plan të parë është një interes i drejtpërdrejtë operacional. Para së gjithash, ka të bëjë me trajnim, si edhe me angazhimin e amerikanëve në këtë rajon. Politikisht, ushtarakisht dhe strategjikisht, është e rëndësishme që t’u thuhet qytetarëve në Ballkan se jetoni në një zonë të rëndësishme që është me interes jashtëzakonisht të lartë për Amerikën, NATO-n dhe pjesën tjetër të Evropës.

Pse u zgjodh pikërisht Shqipëria?

Prej trembëdhjetë vjetësh, Shqipëria është një partnere e çmuar e NATO-s me shumë kapacitete që mund të sjellë në NATO. Dhe sigurisht që ka një interes për të vazhduar mbështetjen e forcave të armatosura shqiptare dhe trajnimin e aftësive të tyre. Së dyti, është e rëndësishme edhe që të ndihmohet trajnimi i vendeve të tjera të NATO-s në rajon – Kroacia, Maqedonia e Veriut, Mali i Zi dhe Sllovenia. Kjo gjithashtu sinjalizon se SHBA-të janë të përkushtuara për paqen në Ballkan.

A është ky një lloj kthimi i amerikanëve në Ballkan, edhe nga pikëpamja ushtarake? Kujtojmë se ish-presidenti Trump donte t’i tërhiqte trupat nga Kosova.

Ata nuk u larguan kurrë, por pati një diskutim, siç e patëm me forcat e armatosura amerikane në Gjermani, të cilat Trump donte t’i reduktonte. Pasardhësi e korrigjoi atë me të drejtë. Tani bashkëpunimi me vendet e NATO-s po bëhet edhe më i madh dhe kjo duket edhe me këtë seli, që do të ngrihet në Shqipëri.

Rajoni ka vazhdimisht tensione ndëretnike. Por së fundi ka pasur tensione edhe në Shqipëri, ish-kryeministri Sali Berisha, i cili është shpallur persona non grata nga SHBA, po përpiqet të marrë në dorë sërish kryesinë e partisë. Çfarë roli luajnë zhvillime të tilla në vendimin e amerikanëve?

Ngjarjet në politikën e brendshme dhe demonstratat, që mund të ndodhin herë pas here në çdo vend, nuk janë vendimtare për një vendim të tillë. Faktori vendimtar është trajnimi i forcave speciale dhe interesi i fortë për t’i dhënë Ballkanit Perëndimor një të ardhme paqësore. Ngjashëm me trupën e KFOR-it në Kosovë: Ajo nuk është vetëm në Kosovë një garanci se ky vend nuk do të mbetet vetëm, por e rrezaton atë garanci në të gjithë Ballkanin Perëndimor.

Ju keni qenë në rajon disa herë, mes të tjerash edhe si Komandant i Përgjithshëm i KFOR-it. Si e vlerësoni situatën aktuale në Ballkanin Perëndimor?

Në Kosovë, shoh përparim të dukshëm në sektorin e sigurisë. Unë jam gjithmonë i lumtur kur shkoj në Kosovë dhe shoh se çfarë mund të bëjnë policët në të vërtetë. Kjo u pa gjatë verës së shkuar, gjatë operacionit policor për zbatimin e ligjit në veri. Në një rrugë tepër të suksesshme deri më tani ka hyrë edhe Forca e Sigurisë së Kosovës. Nga ana ushtarake, shoh më pak sfida për të ardhmen. Ajo që më shqetëson pak është se retorika nacionaliste në Ballkanin Perëndimor nuk po zvogëlohet, por po rritet.

Cilën retorikë keni parasysh?

E kam fjalën kryesisht për ata që kërcënojnë se do të përdorin forcat e armatosura ose që duan t’i nxjerrin forcat e armatosura nga Federata, si dëgjohet në Bosnjë -Hercegovinë të nxitur nga disa politikanë nga Serbia. Mendoj se palët bëjnë mirë të ulen dhe të bisedojnë si kanë punuar politikanët këtu në Evropën Qendrore pas Luftës së Dytë Botërore, dhe të nënvizojnë pajtimin dhe jo idetë nacionaliste. Por edhe pala evropiane duhet të bëjë më shumë, jo vetëm për të lehtësuar barrën e amerikanëve. Integrimi i vendeve të Ballkanit Perëndimor në BE duhet të jetë më I shpejtë. Ky nuk është një akt bamirësie, por në interesin tonë të mirëfilltë./DW

Erhard Bühler, (datëlindja 1956), ka qenë deri para se të dilte në pension, në vitin 2020, Komandant i Forcave të NATO-s në Brunssum të Holandës. Në vitet 2010/2011 ai ka qenë Komandant i KFOR-it dhe ndërmjetësuesi i të Marrëveshjes “Notting Hill” .

blank

Intervista – Scott MacFarlane: Hetimi më i madh në historinë e SHBA

Gazetari investigativ i CBS Scott MacFarlane shpjegon pasojat ndaj sistemit gjyqësor sulmi i para një viti në Kapitol

P. Çfarë do të thoshje për sistemin amerikan të drejtësisë?

Scott MacFarlane: “Është një përpjekje e paprecedentë. Pothuajse të gjitha zyrat e FBI-së janë të përfshira. Të dyshuarit vijnë nga pothuajse të gjitha shtetet dhe gjykata ku zhvillohen gjyqet është Gjykata Federale pranë Capitol Hill. Dhe vetëkuptohet që nuk jemi mësuar të kemi 700 raste për të hetuar. Zakonisht janë 200 në vit… pra kërkojnë përforcime, staf, prokurorë, avokatë”.

Pyetje. A do të thotë kjo se hetimi i 6 janarit po mbingarkon sistemin penal?

SM: “Hetuesit nuk do ta pranojnë, por po… Dhe axhenda tashmë është e mbushur. Është e vështirë të gjesh të dhënat e provës. Ata janë ende duke përditësuar proceset, të paktën deri në vjeshtën e vitit 2022. Dhe do të ketë të tjera më pas”.

P. Si funksionuan hetuesit? A skanuan të gjitha imazhet e shkrepura, të gjitha ato të postuara në rrjetet sociale? Duket se protagonistët e sulmit kanë lënë shumë prova në internet…

SM: “Për hetuesit ishte një pasuri e madhe dhe një problem gjigant. Ka një ortek pamjesh, provash, dokumentesh të mundshme që prokuroria të çojë në një gjykim të mundshëm. Një sasi e paprecedentë. Por për prokurorët kjo do të thotë një punë e madhe, duhet t’i përgatisin për gjykatën, për avokatët mbrojtës… dhe kjo sasi materiale nënkupton një zgjatje të kohës së hetimeve dhe procedurave”.

P. Çfarë strategjie adoptojnë të akuzuarit? A pranojnë përgjegjësitë e tyre apo janë luftarak edhe para gjyqtarit?

SM: “Në sistemin federal të drejtësisë penale, pothuajse të gjithë të pandehurit pranojnë një marrëveshje për pranimin e fajësisë, ata rrallë shkojnë në gjyq. Duhen shumë para dhe shumë kohë. Këtë herë mund të jetë ndryshe. Ka tre nivele të akuzuarish: ata që janë të pranishëm në Kapitol, por pa kryer dhunë apo shkelje të veçanta, të akuzuar për kundërvajtje, dënimi varion nga javë në muaj, por mund të mos shkojnë as në burg. Ekziston një nivel i dytë: ata që akuzohen për agresion ose se kanë hyrë në Senat ose në Dhomën e Përfaqësuesve do të duhet të burgosen, dënimi varion nga tre deri në pesë vjet [shënimi i redaktorit: si i ashtuquajturi shaman QAnon që ka negociuar një dënim 41 muaj burg]. Dhe pastaj janë krimet më të rënda: konspiracion, sulme të rënda, sulme ndaj agjencive të zbatimit të ligjit dhe asnjë nga këto raste deri më tani nuk ka dalë para një gjyqtari. Nuk e dimë se çfarë do të ndodhë, ende nuk ka një dënim. Çështja e parë do të gjykohet në prill”.

P. Kush tashmë është dëgjuar dhe ka pësuar një dënim, çfarë qëndrimi kanë pasur ndaj Gjykatës?

SM: “Të dyshuarit shprehin pendim, por jo para se ta dinë dënimin e mundshëm para gjykatësit. Dhe pastaj ata përpiqen të bashkëpunojnë dhe të negociojnë. Dhe shumë prej tyre japin të njëjtin justifikim: E humba kontrllin ndaj vetes, ishte një moment çmendurie, furie”.

P. Duke gjykuar nga ajo që dëgjuam dhe pamë në internet atë ditë, shumë ishin të bindur se ishin në anën e mirë të historisë, duke ndjekur Presidentin e tyre. Cilat janë përgjegjësitë penale të Donald Trump?

SM: “Kjo pyetje përshkon çdo hap të procesit. Megjithëse në nëntor një gjykatës federal vendosi se Donald Trump me tubimin e mbledhur përpara Shtëpisë së Bardhë mund të ketë nxitur turmën dhe për këtë arsye është pjesërisht përgjegjës, por të gjithë protestuesit nën hetim janë të rritur, përgjegjës për veprimet e tyre dhe nuk janë një “duke thënë se ai bëri atë që kërkoi presidenti…”

P. Por a është e mundur që ish-presidenti të jetë vetë i paditur? Apo është e vështirë të provosh përgjegjësinë e drejtpërdrejtë?

SM: “Nuk ka ende një përgjigje të qartë. Duhet ende shumë kohë për të përfunduar hetimin dhe para kësaj, dikush në Departamentin e Drejtësisë së Shteteve të Bashkuara do të duhet të shpjegojë pse është e mundur ose jo e mundur të ndiqet penalisht Donald Trump. Është një çështje komplekse kushtetuese, sipas shumë analistëve, edhe nëse atëherë është e qartë për të gjithë se më 6 janar demonstruesit shkuan në Kapitol sepse kështu kishte thënë Trump”. rsi-eb

blank

Intervista – Prelec: Kurti, pa strategji në dialog

Marko Prelec, analist i lartë në Grupin Ndërkombëtar të Krizave.

Krenare Cubolli

Marko Prelec, analist i lartë në Grupin Ndërkombëtar të Krizave, ka thënë në një intervistë për Radion Evropa e Lirë se Qeveria e kryeministrit të Kosovës, Albin Kurti, i ka përmbushur pjesërisht pritjet e tij. Prelec ka thënë se nuk pret marrëveshje të rëndësishme mes Kosovës dhe Serbisë më 2022, edhe për shkak se Kurti dëshiron të mos i japë proritet këtij procesi. Prelec beson se Kosova do të ishte mirë që ta provonte se çfarë mund t’i ofrojë iniciativa rajonale, Ballkani i Hapur. Sa i përket sundimit të ligjit, ai thotë se Qeveria e Kurtit duhet të ketë kujdes që luftën kundër krimit të mos e bëjë mbi baza etnike.

Radio Evropa e Lirë: Zoti Prelec, si do ta përshkruanit Kosovën gjatë vitit 2021?

Marko Prelec: Mendoj se sikur të gjitha shtetet tjera fqinje ka qenë duke u përballur me pasojat e pandemisë globale. Në fillim ndoshta ka qenë më keq sesa vendet e rajonit, për shkak të fushatës së ngadalshme të vaksinimit, mirëpo më pas ka shënuar sukses të jashtëzakonshëm, duke u siguruar se vaksinat kanë arritur te njerëzit.

Radio Evropa e Lirë: Për herë të parë pas pavarësisë, Lëvizja Vetëvendosje ka formuar e vetme Qeverinë, pa asnjë parti shqiptare në koalicion. Megjithatë, pas tetë muajve, partia e njëjtë ka fituar katër prej 38 komunave në zgjedhjet lokale. Si e komentoni punën e Qeverisë në këtë periudhë?

Marko Prelec: Lëvizja Vetëvendosje duhet të jetë e zhgënjyer nga rezultatet në zgjedhjet lokale, ndonëse kjo nuk është diçka e pazakonshme për një parti që ka marrë pushtetin në një valë të zemërimit me udhëheqësinë e kaluar politike. Është sfidë që të organizohet një lëvizje e madhe me njerëz për të kundërshtuar të kaluarën dhe në të njëjtën kohë të identifikohen liderë lokalë karizmatikë për të krijuar në infrastrukturë politike që më pas të ketë sukses në zgjedhjet lokale. Nuk është e çuditshme që dolën keq. Mjaft keq.

Ata kanë shënuar disa suksese, por edhe dështime po ashtu. Dhe, kjo më duket se është zemëruese, sepse ka pasur shenja se vetë Albin Kurti dhe Lëvizja që ai drejton, nuk e admirojnë ideologjinë, por suksesin dhe aftësitë politike të disa liderëve tjerë në rajon që kanë pushtet të plotë. Shumica prej tyre janë populistë sikurse (presidenti serb, Aleksandar) Vuçiq, apo lideri i Republikës Sërpska (Millorad) Dodik, apo edhe (kryeministri hungarez, Viktor) Orban në Hungari. Vetëvendosje nuk është as afër, nuk e ka atë shkallë të pushtetit. Dhe, mendoj se kjo është gjë e mirë për Kosovën.

Mendoj se, po ashtu, është mirë për Kosovën që është parti e re dhe nuk ka dalë nga periudha e luftës për pavarësi, por nga koha pas pavarësisë, ndonëse i ka rrënjët më të thella. Ajo, po ashtu, është hera e parë që mund të udhëheqë vetëm me partitë e minoriteteve. Kjo e qartëson skenën politike dhe njerëzit e dinë se kush është përgjegjës. Tani ka mundësi për llogaridhënie politike gjë që vështirë arrihet kur kemi disa parti të njëjta dhe të vogla që vazhdimisht janë nëpër koalicione. Ky është zhvillim i shëndetshëm për Kosovën. Mirëpo, ndërkohë po shfaqin kokën edhe vështirësitë.

Pritjet nga Kurti…

Radio Evropa e Lirë: A është Albin Kurti kryeministri që ju pritët?

Marko Prelec: Pak a shumë, po.

Radio Evropa e Lirë: Në çfarë kuptimi?

Marko Prelec: Unë kam pritur që ai të jetë – siç edhe e konsideron veten deri diku – progresist apo lider nacionalist i krahut të majtë. Dhe, në këtë mënyrë ka qeverisur. Ai ndjek ideologjinë e nacionalizmit të krahut të majtë.

Radio Evropa e Lirë: A mund të jeni më i qartë, çfarë keni pritur nga Kurti?

Marko Prelec: Kam pritur nga ai të bëjë dy gjëra, të cilat i ka bërë në mënyrë të ndryshme. Kam pritur që ai të fokusohet në konsolidim të pushtetit brenda vendit, pra që të ketë kontroll mbi Qeverinë e Kosovës, ndonëse është sfiduese sepse ai vjen në një strukturë të dominuar plotësisht nga njerëzit që janë emëruar nga armiqtë e tij politikë. Sektori i shërbimeve civile është, po ashtu, i politizuar. E dimë se duhet të ishte i pavarur, por në realitet nuk është gjithmonë i pavarur. Kjo ndoshta mund të mos tingëllojë mirë, mirëpo duhet të ketë kontroll në mënyrë që të gjitha nivelet e pushtetit të mund të udhëhiqen në mënyrë efikase. Kam pritur që të punojë edhe në disa çështje të përditshmërisë së popullit të Kosovës. Vende të punës, edukim dhe gjëra tjera. Në këtë aspekt mendoj se nuk ka qenë shumë efikas dhe më pak vizionar sesa që kam shpresuar. Ka shumë gjëra që një shtet si Kosova mund të bëjë, sidomos sa i përket kapitalit njerëzor dhe përmirësimit të sistemit shumë të dobët të edukimit. Kjo gjë do të mund ta shpërblente për disa hapa të guximshëm që nuk po i merr.

Fusha tjetër është e politikës së jashtme, në të cilën ai ka treguar mungesë të interesimit në marrëdhënien me Serbinë. Diçka që më ka bërë përshtypje në Qeverinë e tij të parë ka qenë ajo se ai kurrë nuk ka artikuluar një strategji për dialogun me Serbinë. Krejt çfarë ka thënë kanë qenë kritika për qeveritë e kaluara. Pra, të stilit që “ne nuk duam të bëjmë atë që po bëjnë ata”. Mirëpo, nuk është deklaruar kurrë më shumë dhe mendoj se kjo është për shkak se as ai nuk e di si dëshiron të duket dialogu. Ai dëshiron të mos i japë prioritet dialogut.

Radio Evropa e Lirë: A mund ta bëjë ai këtë gjë?

Marko Prelec: Po, natyrisht që mundet. Mendoj se ashtu do të veprojë.

Radio Evropa e Lirë: Në Raportin e Progresit të Komisionit Evropian për vendet e Ballkanit Perëndimor është thënë se arritja e një marrëveshjeje ligjërisht obliguese me Serbinë është urgjente dhe shumë e rëndësishme në mënyrë që Kosova dhe Serbia të avancojnë në rrugët e tyre drejt Bashkimit Evropian. Megjithatë, procesi i dialogut është bllokuar në pjesën më të mirë të vitit 2021. A mendoni se do të ketë përparim më 2022?

Marko Prelec: Jam i sigurt se nuk do të ketë përparim të madh në dialog. Ata do të takohen, mirëpo nuk do të pajtohen për asgjë të rëndësishme. Mund të pajtohen për disa çështje siç është ajo e personave të pagjetur. Evropianët mund të flasin për urgjencën e arritjes së marrëveshjes, mirëpo nuk do të thotë se diçka që është urgjente, është edhe e mundshme.

“Asociacioni, i çuditshëm”

Radio Evropa e Lirë: Asociacioni i komunave me shumicë serbe duket se është, po ashtu, pengesë në këtë proces. Bashkimi Evropian insiston në krijimin e tij, pavarësisht vendimit të Gjykatës Kushtetuese të Kosovës. A është i pashmangshëm krijimi i tij?

Marko Prelec: Jo, çështja e Asociacionit është shumë e çuditshme. Mendoj se ka shumë dilema dhe dezinformata rreth tij. Duhet t’i kemi parasysh dy gjëra shumë të rëndësishme. E para, Asociacioni nuk ka qenë diçka që dikush vërtet e ka dashur. As serbët, as kosovarët nuk e kanë dashur. Është diçka që është hartuar në Bruksel në stilin tipik të Bashkimit Evropian dhe si kompromis i paqartë që do t’ia mundësonte secilit shtet lëvizjen përpara. Kur them se serbët nuk e kanë dashur atë, e them sepse serbët kanë dashur të mbesin brenda sistemit serb, ata nuk kanë dashur të jenë pjesë e këtij sistemi të Asociacionit. Ata kanë dashur vazhdimin e institucioneve paralele, sikurse Beogradi.

Elementi i dytë i çuditshëm është se 90 për qind apo më shumë e përmbajtjes ekziston në kuadër të ligjit të Kosovës. Është thjesht një rishkrim i shumë artikujve që veçse ekzistojnë për vetëqeverisje lokale në Kosovë.

Një tjetër element i rëndësishëm është se Gjykata Kushtetuese nuk ka marrë vendim se Asociacioni është jokushtetues. Ajo në fakt i ka kërkuar Qeverisë që të formojë Asociacionin. Sipas saj, disa dispozita ishin të paqarta, andaj mund të interpretohen kinse janë kundër-kushtetuese. Për arsye të ndryshme, Qeveria ka vendosur ta keqinterpretojë këtë gjë duke thënë se Asociacioni është jokushtetues. Është e rëndësishme që të zbatohet ajo për të cilën arrihet pajtueshmëri. Është çështje politike dhe nuk ka të bëjë vetëm me Lëvizjen Vetëvendosje. Kjo situatë është e përshtatshme edhe për Serbinë pasi ia jep mundësinë që të ankohet dhe ta paraqesë Kosovën si partnere të keqe.

“Kosova po humb nga mospjesëmarrja në Ballkanin e Hapur”

Radio Evropa e Lirë: Qeveria i ka vënë vijë të kuqe iniciativës rajonale Ballkani i Hapur. Bashkimi Evropian ka shfaqur mbështetjen e tij për këtë iniciativë. A po humb apo po fiton Kosova nga një pozicion i tillë?

Marko Prelec: Mendoj se po humb, sepse një fushë në të cilën do të mund të punonte Kosova është ajo e marrëdhënieve multilaterale. Marrëdhëniet bilaterale me Serbinë janë të bllokuara, mirëpo ekziston mundësia që të ndërveprojë me Serbinë si e barabartë në forumet rajonale. Do t’ia vlente që të provohej si përvojë. Serbia ka thënë se është e hapur në këtë iniciativë, ashtu sikurse dy vendet tjera, Shqipëria dhe Maqedonia e Veriut. Alternativë e kësaj iniciative është Procesi i Berlinit. Nuk e kuptoj pse shkojnë te njëra dhe jo te tjetra. Ndoshta sepse përmes Ballkanit të Hapur mund të bëhen disa gjëra shpejt dhe në mënyrë të pistë, qofshin ato edhe vetëm premtime. Procesi i Berlinit, në anën tjetër, duket se po merr shumë kohë dhe nuk po prodhon shumë rezultate.

Radio Evropa e Lirë: Kosovarët nuk i kanë shpëtuar regjimit të vizave më 2021. A mendoni se mund të ndryshojë diçka më 2022? Si mund të binden shtetet si Franca dhe Holanda për të hequr vizat?

Marko Prelec: E ndaj mendimin e njëjtë sikurse të shumë tjerëve se kjo është një ndër dështimet më të dëmshme të Bashkimit Evropian dhe vendeve anëtare. Shtetet që kundërshtojnë liberalizimin e vizave për Kosovën, duhet ta ndërrojnë pozicionin e tyre menjëherë. Një mik i imi thotë se Kosova duhet të punojë me parlamentet e Francës, të Holandës dhe secilit shtet që ka dilema. Thjesht, duhet t’i pyesin: Si mund t’ju bindim? Nuk e di nëse do të ndodhë liberalizimi, mirëpo duhet të ndodhë.

“Korrupsioni të mos luftohet mbi baza etnike”

Radio Evropa e Lirë: Në Raportin e Progresit, pjesa për Kosovën, është thënë se ky vend është në fazat e para të luftimit të krimit të organizuar dhe është deri diku i përgatitur në luftën kundër korrupsionit. Më 2021, Policia e Kosovës ka kryer disa bastisje në veri të Kosovës, me qëllim të luftimit të korrupsionit dhe kontrabandës. Së fundi, Departamenti amerikan i Shtetit i ka vënë disa serbë të Kosovës në listë të zezë. Zvonko Vesellinoviq është identifikuar si lider i një grupi të organizuar kriminal dhe si figura më famëkeqe e korrupsionit në Kosovë. A duhet që edhe Kosova të ndjekë kufizime të njëjta për këtë grup kriminal?

Marko Prelec: Është absolutisht e vërtetë se ka nivel të lartë të korrupsionit dhe krimit të organizuar në mesin e komunitetit serb në Kosovë. Edhe në jug së fundi ndodhi arrestimi i ish-kryetarit të Shtërpcës dhe disa figurave tjera. Ky është problem real dhe është mirë që Kosova po e lufton atë. Mirëpo, rreziku është që kjo gjë të marrë ngjyrime etnike. Ekziston tundim i madh për të thënë se ne nuk e kemi nën kontroll këtë pjesë të shtetit dhe autoritetet në Prishtinë po sfidohen. Prandaj, edhe është e përshtatshme që të prezantohet si çerdhe e kriminelëve të organizuar.

Veriu i Kosovës ka qenë zonë me më pak sundim të ligjit në krahasim me pjesën tjetër të Kosovës, për shkak të statusit të parregullt, institucioneve serbe e tjera. Mirëpo, nuk ka pasur diçka të pazakonshme aty. Unë kur kam udhëtuar atje nuk jam ndier më i cenueshëm sesa në pjesën jugore. E gjithë Kosova ka problem me korrupsion dhe krim të organizuar. Prandaj, kjo nuk duhet të jetë çështje etnike. Çështja e sundimit të ligjit nuk duhet të jetë kundër serbëve. Duhet të jetë mbi baza të përgjithshme. Po ashtu, nuk duhet të jetë luftë kundër kriminelëve të organizuar, të cilët janë rivalë politikë të Lëvizjes Vetëvendosje.

Mund të ketë tundim për të ndjekur individë të korruptuar, të cilët janë pasuruar nën regjimin e kaluar, ndërkohë që lejohen kolegë të partisë të bëjnë të njëjtën gjë pa u ndëshkuar. Nuk kam të dhëna se Qeveria po bën diçka të tillë dhe as nuk dua ta akuzoj. Mirëpo, secila qeveri e re që vjen në pushtet, platformën për sundim të ligjit mund ta shfrytëzojë për të goditur opozitën, qoftë ajo opozitë etnike apo politike.

blank

Këshilltari gjerman: Basha më tha se nuk dëshiron ta pengojë Ramën në lidhje me Vuçiç

Fakte shqetësuese bëhen publike nga njeriu që është shumë afër Partisë Demokratike, Martin Henze. Në një intervistë, Henze jep detaje dhe sekrete nga takimet e shumta me diplomatë dhe zyrtarë shqiptarë.

Për rolin e Ramës dhe Bashës, Henze mendon se u ka ardhur fundi, pasi SHBA po punon për t’iu bllokuar dhe sekuestruar pasuritë e tyre.

Sipas tij, këtu futet edhe Presidenti i Serbisë, Alakesandar Vuçiç.

Problemet fillojnë me nismën e ‘Ballkanit të Hapur’ nga e cila përfiton vetëm Serbia.

Intervista e plotë:

Zoti Henze, liria dhe demokracia janë tema aktuale në Shqipëri. Por a është Shqipëria një shtet kushtetues dhe një demokraci liberale? Dhe a ka ende Shqipëria rezerva të fshehura?
Nëse i kërkoni në Shqipëri, do të gjeni kudo iniciativa thjesht shqiptare, përfshirë ato pa OJQ, që nga zjarrfikësit e deri tek shoqatat private të institucioneve të fëmijëve, organizatat për mbrojtjen e natyrës dhe ndihma për gratë që kanë pësuar dhunë. Edhe në partinë më të madhe opozitare të Shqipërisë, PD-në, kjo mund të shihet tashmë shumë qartë në nismën Open Talk. Shqipëria ka rezerva të konsiderueshme të fshehura dhe aktivizimi i këtyre rezervave duhet të çojë në anëtarësimin e shpejtë në BE, nëse ambasadorë apo të tjerë nga bota lindore dhe/ose perëndimore nuk vazhdojnë të ndërhyjnë në Shqipëri dhe të përpiqen t’i mësojnë shqiptarët se si të jetojnë siç duhet. Problemi në Shqipëri më duket më tepër se këto aktivitete janë të shpërndara mjaft të pabarabarta dhe shoqëria civile shqiptare përballet me një ekzekutiv autokratik Rama dhe partnerin e tij, deputetin Lulzim Basha, të cilët konsiderojnë prirje të konsiderueshme kriminale në karakteristikat e tyre. Problemi plotësues i këtij ekzekutivi të mbytur dhe deputetit të prapambetur Basha janë grupet oportuniste rreth këtyre individëve. Rama është i rrethuar nga oportunistë, ndaj nuk ka gjasa të ketë më një pamje të pavarur të realitetit, një problem real për të dhe Basha ka nevojë për oportunistët që të marrë ende frymë politikisht. Në thelb, oportunistët janë një problem real në Shqipëri, si në të gjitha shoqëritë e tjera.

Nuk ju pëlqejnë oportunistët?
Jo, unë i përbuz oportunistët, ata janë njerëz të dobët, budallenj dhe shumë të thjeshtë. Më tepër diçka për prodhim në fshat, nuk duhet të ulen në parlament. E shihni se Rama është një autokrat dhe i keq-këshilluar rëndë. Por oportunistët janë edhe më keq. Ata nuk janë të besueshëm, por ndryshojnë sjelljen dhe qëndrimet ndërsa objektivat dhe kufizimet ndryshojnë. Oportunizmi shkon përtej interesit të thjeshtë, pasi interesi vetjak, sipas këtij nocioni, mund të ndiqet edhe përmes formave të ndryshme të mashtrimit, gënjeshtrës dhe mashtrimit, më konkretisht mosmbajtjes së premtimeve, mbajtjes së informacionit. Oportunistët janë llumi i një shoqërie, janë njerëzit, siç themi ne këtu në veri, pa shtyllë kurrizore, zjarrvënës të demokracisë. Krimet e Shoahut, mbi 30 milionë të vdekurit e Revolucionit Rus, masakrat e një pjese të madhe të popullsisë në Kamboxhia socialiste, Revolucioni i tmerrshëm Kulturor në Kinë, nuk do të ishin të mundura pa oportunistët në këto shoqëri. Ato janë baza e çdo autokracie, humnerë, llum i një shoqërie. Edhe në Shqipëri keni nevojë për më shumë njerëz që i qëndrojnë mendimeve dhe pikëpamjeve të tyre, për të cilët vlen fjala e folur, pra që kanë parime, janë patriotë të vërtetë dhe luftojnë për të mbrojtur familjet dhe kombin e tyre, njerëz që kanë ndjeshmëri, jo vetëm për xhepat e tyre. Ndaj e shikoj me miq të mëdhenj Nismën e Open Talk në partinë më të madhe opozitare shqiptare, PD-në dhe i shikoj me përbuzje oportunistët që rrethojnë deputetët Basha dhe Rama.

Rama dhe Berisha nuk janë oportunistë?
Jo, të dy janë drejtues të vërtetë, por Rama nuk përkon me qëndrimin tim bazë politik dhe kulturor, por kjo është diçka tjetër. Secili ka mundësine të formojë jetën e tij ashtu siç ai mendon se është e drejtë dhe ne gjithashtu kemi të drejtë të kemi një mendim ndryshe dhe ajo që edhe mua më duket e rëndësishme në drejtimin e Ramës, gjithsecili ka mundësinë të ndryshojë edhe në jetë, ai duhet të bëje edhe atë, kush vjen shumë vonë dënohet nga historia, i thirri Gorbaçovi autokratit socialist Honecker në Berlinin Lindor më 7 tetor 1989. Pra, Edi Rama, kthehu pas, shansi i fundit i yti dhe i familjes tënde. Zgjedhjet në Evropë janë revolucione, të rregullta pa gjakderdhje, diçka që nuk mund të merret më si e mirëqenë në pikëpamje të demokracive të tjera. A ka një gjë të tillë si ora zero për qeverinë e re Rama? A mund të fillojë nga e para me gjithçka?

Jo, për dy arsye, së pari, zgjedhjet parlamentare të 2021, si zgjedhjet parlamentare të 2017, u falsifikuara masivisht nga përfaqësues të partisë në pushtet dhe nga përfshirja e ekzekutivit Rama, më kujtohen vetëm 900 mijë të dhënat, të dhënat personale të përfaqësuesit e opozitës dhe lideri i atëhershëm i opozitës, i cili me sa duket nuk kishte asnjë interes real për fushatën elektorale dhe ndoshta edhe atëherë kishte një marrëveshje me Ramën. Pyetja e vetme është se sa i lartë ishte çmimi i tij?
Nga ana tjetër, partia në pushtet Rama vazhdon aty ku e la në qershor 2021, strukturat shtetërore nuk funksionojnë sipas ligjit, nuk kërkohet konsensusi politik me opozitën dhe opozita tentohet të neutralizohet nga Deputeti Lulzim Basha, i cili mesa duket ka iniciuar një kontratë personale me autokratin Rama. Në këtë drejtim, qeveria Rama nuk do të ketë mundësi të përqendrohet në projektin politik të anëtarësimit në BE dhe rimëkëmbjes ekonomike dhe sociale të Shqipërisë, por më shumë për këtë më vonë, nëse nuk ndodh diçka thelbësore. Fillimi është bërë me Open Talk.

Në Shqipëri, ju thatë, kryeministri Rama flet për luftë dhe i kishte nxjerrë tanket në Durrës në maj 2020. Por një pandemi nuk është luftë. Dhe shëndeti nuk është diçka që mund të mbrohet me zjarr dhe shpatë. Në këtë gjendje të jashtëzakonshme në Shqipëri, si mund të krijohet besim përballë fatkeqësive?
Politikisht: nëse në të vërtetë luftohet pandemia dhe kostot shpërndahen në mënyrë të pranueshme shoqërore mbi të gjitha supet. Administrativisht: kur gjërat po ecin pa probleme, pa korrupsion.

Pak gjëra krijojnë aq besim te shteti sa një reagim i mirëorganizuar ndaj fatkeqësive. Politikisht, pandemia në Shqipëri nuk është luftuar dhe nuk po luftohet në mënyrë të orientuar drejt rezultateve. Administrativisht ka një kaos të pastër, siç thashë, Rama është i rrethuar nga një grup oportunistësh dhe tani është Lulzim Basha mendjemprehtë, i cili duket se ka vetëm një kujtesë afatshkurtër, jo një botëkuptim të mirë për vendin. Do të ishte argëtuese të vazhdosh të shikoje komedinë nëse situata nuk do të ishte aq dramatike dhe e rrezikshme për shoqërinë dhe ekonominë shqiptare për momentin.

A është “kohezioni” një fjalë e gabuar për ju?
Po, “kohezion” – një fjalë gjermane për të cilën, meqë ra fjala, nuk ka gjithashtu një përkthim të arsyeshëm në gjuhë të tjera – fjala ka një tepricë të “miqësisë” ku së pari ka të bëjë me gjëra më modeste si toleranca, rregulli i ligjin dhe funksionalitetin. Të gjithë shqiptarët nuk duhet të bëhen miq për të funksionuar si një shoqëri e bazuar në solidaritet.

Liria është e mirë për gjithçka. Të gjithë marrin lirinë që i përshtatet. Kjo mund të nënkuptojë vitalitet, por edhe çorientim dhe shkatërrim. Pra, kush është më i lirë në Shqipëri – ata që vazhdojnë të ndjekin status quo-në, si Rama dhe Basha, apo ata që duan të ndryshojnë diçka pas 9 vitesh ngecje dhe regresioni, për të krijuar një të ardhme?

Edhe nëse dikush e përkufizon lirinë në një mënyrë të ngushtë që maksimizon dobinë si aftësinë për të bërë atë që dëshiron, nuk mund të jesh i lirë i vetëm, edhe në Shqipëri.

Gjithmonë kërkon të tjerët dhe diskutim e kritikë, askush nuk është i njëjtë. Demokracia funksionon vetëm nëse ka opozitë reale, pra një diskutim mes shumicës dhe pakicës, që është pjesë e ndarjes së pushteteve. Dhe gjithashtu duhet të jetë e mundur të kritikohen partnerët strategjikë, të huaj. Sigurisht, çdo demokrat ka të drejtë të kritikojë politikat e SHBA-së dhe Evropës; kjo nuk i bën ata armiq të Perëndimit. Megjithatë, kushdo që mendon se duhet të shkojë te mjeku dhe të shkojë në shtëpi nga rruga më e shkurtër.

Nën drejtimin e deputetit Basha, muajt e fundit nuk ka pasur gjithnjë e më shumë liri në këtë kuptim, ai ka zgjedhur bashkëpunimin personal me Ramën dhe vetëm kritikon aspekte që ai ka hedhur që nga viti 2013, të dy luajnë polici i mirë dhe polici i keq, është një politikë e drejtuar nga interesat personale. Ai është pozicionuar ose ka dalë jashtë shoqërive civile demokratike për ne.

Lëvizja Open Talk e Sali Berishës është pra rruga e drejtë dhe e vetme për të gjetur sërish lirinë dhe demokracinë e përbashkët në Shqipëri. Vetëm nëse kjo do të ketë sukses, të rinjtë do të qëndrojnë në Shqipëri dhe një pjesë e madhe e të rinjve shqiptarë nga jashtë do të kthehen.

Ju kishit propozuar në qershor 2021, pas zgjedhjeve parlamentare, që të ketë një qeveri kalimtare për shkak të emergjencës në sektorin e ekonomisë dhe shëndetësisë, apo jo?
E saktë, në rezultat dhe në arsyetim. Megjithatë, pikënisja e këtij propozimi ishin zgjedhjet e manipuluara parlamentare dhe zgjedhjet e parregullta vendore në vitin 2019. Mund të ketë demokraci dhe zgjedhje të lira vetëm nëse ekziston një ligj zgjedhor demokratik që plotëson standardet ndërkombëtare dhe një shtet të së drejtës, të dyja këto nuk ekzistonte më 25 prill 2021, përveç manipulimit strukturor të zgjedhjeve. Megjithatë, një vend në gjendje të jashtëzakonshme ka nevojë për një qeveri legjitime, që është arsyeja e kërkesës sonë. Kushti themelor për këtë është një kompromis mes dy kampeve dhe dorëheqja e dy aktorëve Basha dhe Rama. Lulzim Basha është hequr nga posti i kryetarit, presim që ai të kthejë edhe mandatin e deputetit dhe tani pyetja është nëse zoti Rama ka guximin të kthehet dhe të thotë lamtumirë apo në perspektivë të inicojë zgjedhje të reja.

Dhe kush e mbron realisht lirinë në Shqipëri?
Idealisht, të gjitha për të gjithë. Megjithatë, në mënyrë të rreptë, “marrja e armëve” nuk është një procedurë lirie. Liria është në fund të fundit një koncept vetë-mbështetës.

Nuk mund t’ua delegojë ushtrimin e lirisë të tjerëve, prandaj sistemi Basha dhe Rama është kaq i dëmshëm për lirinë në Shqipëri, i heq lirinë e shprehjes individit në Shqipëri, shqiptarët në fund të fundit trajtohen si fëmijë të vegjël.

Me veprimin e paligjshëm të deputetit Basha ndaj njerëzve në partinë opozitare të Shqipërisë, mosrespektimi i ligjeve të partisë, liria e anëtarëve të partisë për të vendosur lirisht torpedohet prej tij, po flasim për mungesë materiale lirie në këtë pikë.

Megjithatë, në Shqipëri situata është edhe më e keqe: për shkak të një reforme ligjore me të meta, gjykatat e larta janë organizuar në mënyrë të përhershme jofunksionale që nga viti 2018 dhe gjyqtarët e mbetur, për shkak të vartësisë së gjyqësorit shqiptar ndaj ekzekutivit Rama, të mos vedosin për çështje shpërthyese që e vënë në pozitë të vështirë qeverinë, ose, si në rastin e Bashës apo Tahirit, të qeverisin gabim ose të reagojnë me butësi.

Asnjë e drejtë për mbrojtjen e të drejtave individuale në Shqipëri, aktorët politikë si Basha dhe Tahiri ikin pa u ndëshkuar.

Pranimi dhe besimi i shtetit të së drejtës në Shqipëri aktualisht është afër zeros; kjo duhet të ndryshojë, por nuk është çështje teknike.

Opozita nuk është në vetvete një gjë e mirë, mund të jetë fare e paarsyeshme, madje edhe budallaqe, dhe provokim për shumicën. Por kur bëhet e zymtë?
Sigurisht, kjo vlen edhe për qeverinë në të kundërt; kështu është në një demokraci dhe duhet duruar, vërtet, kështu duhet të jetë. Partia opozitare PD nën drejtimin e komitetit ekzekutiv të përkohshëm tashmë do të bëjë një punë të mirë, ne mbështesim që nga ana evropiane, Shqipëria nuk ka një lider të vërtetë opozitar prej disa vitesh. Kjo nuk mund të vazhdojë, duhet të hiqen edhe oportunistët që rrethojnë Bashën.

Në Shqipëri ka barazi de facto mes votuesve të opozitës dhe partisë në pushtet, nëse lëmë mënjanë manipulimin e zgjedhjeve parlamentare. Në këtë aspekt, ata duhet të luajnë dy role.

Bëhet turp dhe ne europianët e shohim kështu, kur, si në Shqipëri, organizohet një qeveri jo legjitime për shkak të zgjedhjeve të manipuluara dhe kemi një deputet të opozitës, në këtë rast Lulzim Bashën, si ish-kryetar i partisë. Partia Demokratike e Shqipërisë, e cila bashkëpunoi me qeverinë, edhe në shpërndarjen e posteve, dhe në këtë mënyrë përpiqet të eliminojë funksionet e kontrollit të opozitës.

Në këtë aspekt, ishte shumë e rëndësishme edhe nga pikëpamja demokratike që ky person, Basha, u votua jashtë detyrës nga të zgjedhurit e partisë, në përputhje me ligjin, më 18/11 dhjetor 2021. Vëzhguesit ndërkombëtarë kanë qenë të pranishëm gjatë procedurës dhe nuk kanë konstatuar asnjë të metë në proces. Opozita shqiptare ka treguar se i ka të dyja këmbët në NATO dhe në Perëndim, shumica e delegatëve dhe anëtarëve të PD kanë treguar, pavarësisht se janë kërcënuar masivisht dhe pjesërisht ekzistencialisht nga grupimi Basha, se janë gati të marrin përgjegjësinë na mbetet vetëm t’i përgëzojmë, janë demokratë të vërtetë, miq të Evropës dhe të SHBA-së. Tani duhet të eliminohet problemi i rrëmujës.

Çfarë do të thuash me këtë?
Kreu i rrëzuar Lulzim Basha mesa duket ka ndërmend të bëjë shtëpi në selinë e partisë, duket se po gatuan edhe atje. Ai nuk pranon vendimin e shumicës së organeve të partisë në përputhje me ligjin dhe në këtë mënyrë dëmton masivisht reputacionin e partisë demokratike të Shqipërisë. Pra, një shtëpi – squatter.

Duket se ai duhet të nxirret jashtë godinës, gjë që bëjmë ne në Gjermani me rrëmbyesit.

Ky person më kujton gjithnjë e më shumë autokratët në Berlinin Lindor në vitin 1989, të cilët gjithashtu injoruan plotësisht realitetin, një gjendje patologjike.

Në fund të fundit, kush mban më shumë përgjegjësi për Shqipërinë, shteti apo shoqëria, pra çdo shqiptar?
Shakaja për demokracinë duhet të jetë në mosbërjen e dallimit mes të dyjave. Gjithkush ka përgjegjësi, pavarësisht nëse përfshihemi në politikë në Shqipëri apo vendosim ta shikojmë dhe thjesht të shkojmë në zgjedhje. Megjithatë, vdekja e një demokracie është oportuniste.

Si mund të bashkohen më mirë mentaliteti demokratik, liria personale dhe përgjegjësia sociale në Shqipëri?
Një pyetje e vështirë, nuk jam shqiptar për momentin. Shënim i redaktorit: Z. Henze qesh. Por ndoshta ka të bëjë shumë me arsimin, ku në Shqipëri duhen nxitur shumë më tepër kokëfortësia dhe mospajtimi, por në të njëjtën kohë duhet të shpërblehet veprimi brenda dhe për komunitetin shqiptar dhe jo për grupet individuale të interesit. Kennedy dikur e përmblodhi mirë kur tha: “Mos pyesni se çfarë mund të bëjë vendi juaj për ju, por çfarë mund të bëni ju për vendin tuaj”.

Henze, Open Balkans, si e vlerësoni marrëveshjen e Olivér Várhelyi, Komisionerit të Aderimit në negociatat ndërmjet Serbisë dhe Shqipërisë?
Epo, për një gjë, Olivér nuk mund të flasë për BE-në në aspektin e politikës së jashtme, kjo është puna e vetme e shteteve kombëtare evropiane, pra Këshillit të BE-së, ai nuk është i legjitimuar ta bëjë këtë. Së dyti, ai është cituar gabimisht nga propaganda qeveritare e autokratëve në Beograd dhe Tiranë.

Për Komisionin e BE-së, Këshillin e BE-së dhe gjithashtu Gjermaninë, zgjerimi i Bashkimit Evropian për të përfshirë Ballkanin Perëndimor është një nga prioritetet më të rëndësishme të politikës së jashtme. Prandaj, BE-ja dëshiron të vazhdojë në disa pista: Së pari, janë paraqitur hapa konkretë për të forcuar procesin e anëtarësimit. Maqedonia dhe Kosova kanë arritur shumë. Tani duhet të hapen negociatat me ta si hap i parë.

Fatkeqësisht, qeveria Rama nuk ka përmbushur asnjë nga 15 kriteret shqiptaro-BE; përkundrazi, qëllimisht ka bërë hapa prapa. Kryeministri Rama i thotë publikut gjithashtu se nuk di të ketë kritere anëtarësimi.

Pra, ndërkohë që procesi duhet të forcohet dhe përmirësohet, veçanërisht në Shqipëri, por edhe në Mal të Zi, synimi i BE-së mbetet i pandryshuar – ka të bëjë me pranimin dhe anëtarësimin e plotë të vendeve të Ballkanit në BE. Oliver nuk ka dhe nuk mund të komunikojë asgjë tjetër.

Serbia është një anëtare e asociuar e Bashkimit Ekonomik Euroaziatik të Rusisë dhe zhvillon stërvitje të përbashkëta agresive ushtarake me Rusinë në kufijtë e jashtëm të NATO-s dhe destabilizon Ballkanin përmes veprimeve hibride, qoftë përmes komunikimit, provokimit si në Mal të Zi apo Kosovë apo si tani në rastin e Bosnjës- Hercegovina apo perms zgjedhjeve parlamentare në vende, për partitë pro-serbe apo përmes përpjekjes përmes nismës Ballkani i Hapur për të larguar vendet e Ballkanit nga dëshira për t’u bërë anëtarë të BE-së.

Lidhja e serbëve me Bashkimin Ekonomik Euroaziatik të rusëve dhe mungesa e anëtarësimit në NATO, marrëveshjet për transferimin e armëve ndërmjet Rusisë dhe Serbisë dhe kampet ushtarake të rusëve pranë Beogradit, aktivitetet dhe bashkëpunimi me FPS, GRU dhe SËR u lejuan. Serbia dhe RDB e saj nuk lidhen me anëtarësimin në BE dhe janë të drejtuara gjithashtu kundër NATO-s, Serbia e di këtë.

Prandaj Serbia nuk mund të bëhet anëtare e BE-së për momentin dhe gjithashtu kam përshtypjen se Serbia nuk dëshiron. Interesi i politikës së jashtme të Serbisë është rindërtimi i Jugosllavisë, por ndryshe nga koha e Titos, jo i paangazhuar, por përkrah rusëve, pra një Jugosllavi 2.

Në përmbledhje, vetëm për këtë arsye, nuk mund të ketë bashkim ekonomik, asnjë Ballkan të hapur, me Serbinë në Ballkan. 5 vendet e Ballkanit tani duhet të përqendrohen në punën për kriteret e anëtarësimit, të cilat, siç e kemi parë në Kroaci, mund të çojnë në anëtarësim në kohën më të shkurtër të mundshme, vetëm duhet ta dëshirojmë atë. Nëse Serbia ndryshon mendje, vazhdo. Pastaj ajo duhet të bëhet anëtare e NATO-s dhe BE-së, kufijtë duhet të njihen nga Kosova dhe Shengen zbatohet brenda BE-së, kështu që çështjet kufitare janë gjithsesi të parëndësishme. Por ka aspekte të tjera që duhet t’i konsiderojmë.

Cilët?
Rama dhe Basha po tregojnë tani ngjyrat e tyre të vërteta, me Ramën duke negociuar me Serbinë, gjë që është absurde dhe përbën një problem real për të ardhmen e Shqipërisë, pa përfshirë Kosovën dhe përfundimisht kriteret e BE-së. Ky është një hap masiv i autokratit Rama drejt destabilizimit të mëtejshëm të Ballkanit.

Pse është ky një problem?
Në këtë kontekst ka dy probleme, njëri është problemi ndërmjet Kosovës dhe Serbisë dhe tjetri është bashkëpunimi i ngushtë i Serbisë me Rusinë.

Më lejoni të trajtoj shkurtimisht çështjen e Kosovës. Vuçiç, me të cilin Rama tani ka një marrëveshje asociimi, eufemistikisht e quajtur “mini-Shengen” ose “zona ekonomike rajonale”, ishte anëtar aktiv i partisë radikale serbe gjatë periudhës së krimeve të luftës serbe nga viti 1993 deri në 2008, për të cilën ai ishte Ministri serb i Informacionit nga viti 1998 deri në vitin 2000, pra në mes të luftës së tmerrshme ballkanike, Serbia ishte në luftë, edhe në Kosovë, ai kishte përgjegjësi për propagandë.

Zoti Henze, figura dominuese në çështjen e mini-Shengenit dhe zonës ekonomike rajonale është Aleksandër Vuçiç, a është ky një problem?
Vuçiç dhe rusët.

Si mund t’ju kuptoj?
Rusët janë të shqetësuar për dominimin në Evropën Lindore. Putini e di se burimet e tij kryesore të të ardhurave, pra nafta dhe gazi, do të thahen më së voni deri në vitin 2035; produktet atëherë vështirë se do të nevojiten ndërkombëtarisht, në të njëjtat sasi si më parë. Nga ana tjetër, për shkak të ndryshimeve klimatike, e gjithë toka e përhershme e ngrirë në të gjithë Siberinë do të ngrohet, me pasojë që prodhimi i lëndës së parë në Siberi vështirë se do të jetë i mundur më, infrastruktura atje do të shembet plotësisht, deri në Uralet.

Rusia atëherë do të ishte de facto ekonomikisht e paaftë për të paguar, kështu që i duhet një zonë ekonomike e kontrolluar nga Moska, siç bënte përpara vitit 1989. Nuk duhet të harrojmë se Rusia sot ka vetëm 2/3 e prodhimit kombëtar bruto të Italisë, një ekonomi e sëmurë dhe e korruptuar dhe shumica e popullsisë është e varfër. Rusia investon kryesisht në teknologjinë e saj ushtarake në vend që të investojë kryesisht në infrastrukturat sociale, jo një qasje e konsideruar.

Partneri i Serbisë është Rusia, interesi origjinal i Serbisë, dhe këtu ka një rreshtim interesi me rusët, rivendosja e dominimit serb në Ballkan, ka të bëjë thjesht me ndikimin ekonomik.

Për 13 vjet Sllobodan Millosheviç ishte sundimtar në Beograd. Kjo periudhë pa disa luftëra civile dhe krime, të ngjashme me të cilat nuk ishin parë në Evropë që nga viti 1945. Më 1 prill 2001 ai u burgos.

Nga pamja e jashtme ai pozonte si socialist, por në fakt ishte nacionalist serb. Qëllimi i tij ishte dominimi i popullatës serbe mbi grupet e tjera etnike në Ballkanin Perëndimor. Kjo u bë e dukshme në fjalimin e tij në 600-vjetorin e Betejës së Fushës së Kosovës. Gjatë tentativës për gjenocid ndaj shqiptarëve në Kosovë në vitin 1999, Vuçiç ishte Ministër i Brendshëm dhe si rrjedhim përgjegjës për operacionet policore dhe operacionet e grupeve speciale të MPB-së në Kosovë.

Vuçiç ka një marrëdhënie të dobishme me mentorin e tij politik, kriminelin e luftës Sheshelj, i cili lejohet të shfaqet rregullisht në studiot e kanaleve televizive pro-qeveritare për të sulmuar jo qeverinë, por opozitën civile, gazetarët e pavarur, kroatët apo shqiptarët.

Ose le të mendojmë për deklaratat e politikanes serbe Vjerica Radeta për një postim në Tëitter pas vdekjes së Hatidza Mehmedoviç, lideres së Nënave të Srebrenicës. Duke ditur se Hatidza Mehmedoviç humbi dy djemtë e saj, burrin e saj dhe shumë të afërm në vitin 1995 për vrasjen e ushtarëve serbë në qytetin lindor boshnjak të Srebrenicës, anëtarit të “Partisë Radikale Serbe” nacionaliste, Vuçiç ishte presidenti i saj në vitet 1990, u përpoq ta poshtëronte edhe një herë të ndjerin e fundit. “Kam lexuar se Hatidza Mehmedoviç nga Organizata e Grave të Biznesit të Srebrenicës ka vdekur. Kush do ta varros atë? Burri i saj apo djemtë e saj?”

Një fyerje e turpshme, në kurriz të gjenocidit në Srebrenicë nga serbët. Në vitin 1995, kur ndodhi gjenocidi në Srebrenicë, Vuçiç ishte edhe Sekretar i Përgjithshëm i Partisë Radikale dhe bashkëpunëtor i ngushtë i “Vojvoden” Vojislav Sheshelj, i cili edhe sot e kësaj dite qëndron plotësisht pas gjenocidit në Srebrenicë. Në atë kohë, Vuçiç kërcënoi se do të qëllonte 100 boshnjakë për vdekjen e një serb.

Në një vizitë në ish-krahinën serbe të Kosovës në vitin 2018, Vuçiç mbajti një fjalim të zjarrtë para serbëve vendas në Kosovë në sfondin e tensioneve të ripërtëritura dhe në kundërshtim me përpjekjet e BE-së dhe SHBA-së për të arritur një marrëveshje pajtimi historik midis Beogradit dhe Prishtinës. “Miloševiç ishte një lider i madh serb, qëllimet e të cilit ishin sigurisht të mira. Por rezultatet ishin shumë të këqija. Kjo ishte për shkak se dëshirat tona ishin joreale – ndërsa ne neglizhuam dhe nënvlerësuam interesat dhe dëshirat e kombeve të tjera”, tha Vuçiç.

“Për këtë arsye ne kemi paguar çmimin më të lartë. Nuk jemi bërë më të mëdhenj”. Ministri i Brendshëm serb Aleksandar Vulin, i njohur për deklaratat e tij populiste, e bëri këtë në vitin 2021. Me rastin e 20-vjetorit të themelimit të Lëvizjes Socialiste, një partner i vogël aleancë i Partisë Progresive Serbe (SNS) në pushtet të Aleksandër Vuçiçit, Vulin u lut për “ndërtimin e një bote serbe”. Detyra e kësaj gjenerate politikanësh është të “realizojë bashkimin e serbëve kudo që jetojnë”, tha Vulin.

Kjo deklaratë solli kujtimet e idesë së Serbisë së Madhe nën regjimin e Slobodan Millosheviçit, të cilin Vuçiç e përshkroi si një lider të madh. Në të njëjtën kohë, Vulin i bëri thirrje Vuçiçit që “të marrë përgjegjësinë për këtë dhe të kandidojë përsëri për president”. Zgjedhjet e ardhshme presidenciale do të mbahen në pranverën e vitit 2022. Ministrja e Jashtme e Bosnjës Bisera Turkoviç shprehu pritjen që Vuçiç të distancohej zyrtarisht nga deklaratat e Vulin. Megjithatë, kjo nuk ka ndodhur. Glorifikimi i Millosheviçit dhe fokusi në një Jugosllavi 2, ky është thelbi i qëndrimit bazë politik të Vuçiçit, një potencial nacionalist i serbëve në rajon dhe përtej kufijve të Kosovës, i cili nuk duhet nënvlerësuar as pas gati dy dekadash paqeje në Ballkan.

Opozitarja e palodhur dhe kryetarja e Komitetit të Helsinkit për të Drejtat e Njeriut në Beograd, Sonja Biserko, atëherë vetëm shkurt deklaroi: “Ky proces tregon se shpirti i Serbisë… po i bashkohet sërish kohës së Sllobodan Millosheviçit”.

Millosheviçi dhe qeveria e tij që nga viti 1991 kishin dashur të parandalonin shpërbërjen e shtetit multietnik me dhunë brutale dhe kështu shkaktuan luftën civile në Jugosllavi. Për këtë ai u quajt shpejt “Kasapi i Ballkanit”. Kjo luftë e drejtpërdrejtë po vazhdon edhe sot në formë hibride, pjesë e kësaj strategjie hibride është edhe Ballkani i Hapur, me qëllim ndarjen e vendeve të Ballkanit nga NATO dhe BE.

Qëllimi i serbëve për ndarjen e Kosovës nuk është braktisur edhe sot e kësaj dite. Sipas kësaj, zonat në veri të vendit të banuara kryesisht me serbë duhej t’i binin Serbisë dhe si kompensim, tre komuna në jug të Serbisë, ku jetojnë kryesisht shqiptarë, t’i binin Kosovës.

Por problemi në Serbi është një çështje shumë më e thellë. Edhe kriminelët e dënuar të luftës janë rikthyer në poste me ndikim në Beograd pas burgosjes së tyre.

Lista e rasteve të tilla është e gjatë: Vladimir Lazareviç, për shembull, i dënuar me 14 vjet burg për krime në Kosovë. Pas lirimit, ai u kthye në Serbi nga Haga me një aeroplan qeveritar, u prit me nder dhe u bë pedagog i ftuar në akademinë ushtarake.

Aty u jep mësim oficerëve të ardhshëm të ushtrisë serbe.

Ose Veselin Sljivançanin, i dënuar me dhjetë vjet burg, sot folës i rregullt në ngjarjet e partisë SNS në pushtet, partisë së presidentit Aleksandar Vuçiç.

“E gjithë kjo shtresë që i mbijetoi Millosheviçit: Nuk ka pasur kurrë një ndryshim real të personelit në institucione, që p.sh., disa njerëz të mos mund të punësohen më.

Nëse do të kishte pasur, presidenti ynë Vuçiç dhe ministri i Jashtëm Daçiç nuk do të mund të mbanin as poste publike – madje as të garonin për poste, dhe do të duhej të përballeshin me Gjykatën Penale Ndërkombëtare në Hagë.

Perëndimi, veçanërisht BE-ja, më duket shumë naiv në këtë drejtim.

Çfarë do të thuash me këtë?
Kjo lloj politike e injorimit apo cungimit të realitetit errëson pamjen e realiteteve dhe si rrjedhim edhe zgjidhjen e problemeve. Presidenti i Serbisë Vuçiç tha pas takimit me BE-në në Bruksel se kryeministri Kurti e kishte pyetur se kur do ta njohë përfundimisht pavarësinë e Kosovës. Përgjigjja ime ishte: Kurrë!”, tha Vuçiç.

Vuçiç është shumë i qartë dhe pa ekuivoke për këtë çështje, ai është autokrat. Kjo qartësi në komunikim politik duhet marrë shumë seriozisht, sepse serbët nuk do të heqin dorë kurrë nga pretendimet e tyre territoriale në Ballkan për arsye historike, ata nuk janë të gatshëm të bëjnë kompromis. Këtë mund ta krahasojmë mirë me Putinin dhe Ukrainën apo Krimenë. Këto pretendime për pushtet nuk do të hiqen dhe do të zbatohen në kohën e duhur, autokratët kanë nevojë për burime të ardhurash dhe për këtë u duhet tokë.

Ne evropianët duhet t’i vëmë në dukje interesat tona dhe vijat e kuqe shumë më qartë dhe më qartë dhe gjithashtu të nxjerrim pasojat nëse kapërcehen vijat e kuqe. Vetëm komunikimi i qartë pa diskutim, i bazuar jo në dëshira, por në realitete, do të kuptohet nga Rama në Beograd dhe në Tiranë dhe më pas mund të çojë në kompromis apo afrim reciprok.

Pra, mini-Shengeni, i quajtur tashmë në mënyrë eufemistike Ballkani i Hapur nga Rama dhe Vuçiç, është një aneks i Bashkimit Ekonomik Euroaziatik?
Bashkimi Ekonomik Euroaziatik (EAEU) është një bashkim rreth Federatës Ruse në një treg të përbashkët me një bashkim doganor. EAEU është de facto pasardhësi i Këshillit për Ndihmën e Ndërsjellë Ekonomike (CMEA). CMEA u krijua në 1949 si një homolog socialist i Planit Marshall/Nato-s dhe BE-së dhe u shpërbë në 1989 për të mirën e Evropës Lindore.

Serbia nënshkroi një marrëveshje të tregtisë së lirë me EAEU në 25 tetor 2019. BE-ja dhe Sllovakia i kërkuan Serbisë në atë kohë që të mos krijojë një zonë të tregtisë së lirë me Bashkimin Ekonomik Euroaziatik për të shmangur një përplasje të mundshme me Bashkimin Evropian.

“Nëse jeni serioz për orientimin tuaj evropian, duhet të merrni vendime politike që ju afrojnë më shumë. Ky nuk është njëri prej tyre”, tha ministri i jashtëm sllovak Miroslav Lajçak pas takimit të ministrave të jashtëm të BE-së dhe Ballkanit Perëndimor në Helsinki. “Nuk mund të shkoni në disa drejtime në të njëjtën kohë”, shtoi ai. Komisioni Evropian gjithashtu ka paralajmëruar Serbinë kundër shtyrjes përpara të marrëveshjeve tregtare me bllokun ekonomik të udhëhequr nga Rusia.Serbia nuk është aspak e interesuar për këtë, tha ai, dhe tani po fokusohet në Shqipërinë dhe Maqedoninë, Jugosllavinë 2.0, të cilat do të jenë pjesë integrale e EAEU.

Në këtë kontekst duhen parë edhe përpjekja për të diskredituar demokratin properëndimor Berisha, negociatat për marrëveshjen mes Shqipërisë dhe Beogradit, por edhe mosplotësimi i 15 kritereve të anëtarësimit në BE nga qeveria shqiptare.

Pra, Ballkani i Hapur si një mjet strategjik për integrimin në Bashkimin Ekonomik Euroaziatik?
Në një artikull për gazetën ruse Izvestia në tetor 2011, Putin përvijoi projektin e një organizate të re rajonale, Bashkimit Euroaziatik. Ideja e një bashkimi të tillë ekzistonte për 20 vjet pasi u propozua nga Presidenti Nazarbayev i Kazakistanit. Nuk mungojnë as organizatat paraardhëse: Një bashkim doganor midis Rusisë, Kazakistanit dhe Bjellorusisë ekziston që nga janari 2010 dhe Komuniteti Ekonomik Euroaziatik u krijua në maj 2011.

Qëllimi i Bashkimit Euroaziatik, siç u përcaktua fillimisht nga Putin, ishte krijimi i një organizate bashkëpunuese për integrimin rajonal. Analoge me BE-në, ajo duhej të kontribuonte në zhvillimin e Rusisë dhe vendeve në fqinjësinë e saj. Tani, për fat të keq, Bashkimi duket se po degjeneron në një klub diktatorish, gjë që është për të ardhur keq, ku Rusia ushtron kontroll mbi shtetet e tjera anëtare. Në vend që t’i jepte përparësi zhvillimit të përbashkët ekonomik dhe pozicionimit të Bashkimit në tregtinë ndërkombëtare, Putin zgjodhi rrugën e simbolizmit dhe prestigjit. Në vend që ta bëjë Unionin tërheqës për vendet e tjera, ai po stilizohet si një projekt energjetik rus dhe kjo po shtyhet sistematikisht, në mekanikën hibride, tashmë që nga viti 2018 edhe në Ballkan.

Në një samit ekonomik më 30 korrik 2021 dhe në një konferencë të përbashkët shtypi pasuese, Rama kërkoi që “skeptikët” në Kosovë, Bosnje-Hercegovinë dhe Mal të Zi të përshkruanin atë që ata besojnë se flet kundër bashkimit me nismën e Ballkanit të Hapur, e njohur më parë si “mini-Shengen”.

Qeveritë përkatëse duhet të paktën të përshkruajnë “ku duan të bashkëpunojnë, ku duan të ndërtojnë struktura të përbashkëta dhe ku duan t’i paraqesin një front të përbashkët botës së jashtme”.

Një paraqitje mjaft problematike e Ramës. Duke i quajtur skeptikë kryeministrat vetëm sepse fokusohen ekskluzivisht tek integrimi në BE dhe NATO.

Sovraniteti i Kosovës nuk njihet dhe integrimi në BE dhe NATO minohet.

Rama kështu është pozicionuar qartë kundër Perëndimit, kundër NATO-s, ky nuk është këndvështrimi i kombit shqiptar, ai nuk ka legjitimitet të bëjë deklarata të tilla sipas ligjit ndërkombëtar.

Në çdo bashkëpunim me Serbinë, e cila është në sferën e ndikimit të Rusisë, duhet të ketë një deklaratë të qartë për anëtarësimin në NATO dhe BE dhe për njohjen e Kosovës. Qeveritë duhet të vendosin nëse duan t’i përkasin Rusisë apo shoqërive civile. Vendet e tjera të Ballkanit e kanë kuptuar këtë, vetëm Rama dhe Zaev nuk e kanë kuptuar.

SHBA/BE po bëjnë shumë pak?

Në një letër drejtuar Bidenit disa javë më parë, gjashtë anëtarë të Kongresit thanë se ishin të shqetësuar për situatën politike në Serbi dhe ndikimin që mund të ketë në rajon dhe Evropë. Biden duhet të konsiderojë përdorimin e Urdhrit Ekzekutiv 14033 për të sekuestruar asetet e atyre që janë përgjegjës për destabilizimin e situatës.

Është sigurisht një hap i pjesshëm që fillimisht të ngrihen llogaritë e Vuçiçit, Ramës, Zaevit dhe luftëtarëve të tij dhe t’u ndalohet hyrja në SHBA, të njëjtën gjë duhet të bëjë edhe BE-ja. Koha e humbjes së parave të taksave dhe financimit indirekt të destabilizimit të Ballkanit duhet të ketë mbaruar. Shtetet ballkanike, me përjashtim të Serbisë, kanë zgjedhur NATO-n dhe BE-në. Qeveritë Rama dhe Zaev duket se po shkojnë në rrugë të tjera, në mosmarrëveshje me sovranin e tyre, që tani duhet të çojë në pasoja, edhe ata tani duhet të vendosin se cilës hemisferë politike duan t’i përkasin.

Kushdo qoftë ai tani. Është mirë që BE-ja dhe veçanërisht Gjermania po punojnë për anëtarësimin e Kosovës, Shqipërisë dhe vendeve të tjera. Por në të njëjtën kohë, SHBA dhe BE duhet gjithashtu të përmbushin rolin e tyre si një klub i demokracive.

Pra, anëtarësimi në BE është një zgjidhje për shtetet e Ballkanit?
Po, nuk ka alternativë nëse qytetarët duan liri dhe prosperitet. Ne evropianët dhe gjermanët e dëshirojmë këtë, dhe po ashtu edhe SHBA-ja. Franca duhet dhe do të japë gjithashtu pëlqimin e saj për marrëveshjen e vizave me Kosovën në vitin 2022.

Problemi është se polarizimi midis Lindjes dhe Perëndimit që përjetuam para vitit 1989 është kthyer, por shumë amerikanë dhe evropianë amerikanë nuk duan ta pranojnë këtë, ata ende po ëndërrojnë pak.

Shtetet e Ballkanit janë vërtet përballë vendimit se cilit sistem politik duan t’i përkasin. Kjo është pyetja që duhet sqaruar: Lindje apo Perëndim, edhe nëse disa në Bruksel, Berlin dhe Paris nuk duan ende ta pranojnë këtë.

Njerëzit e zakonshëm në Shqipëri, në Ballkan, shpesh nuk e dinë ende se çfarë është Europa në të vërtetë. Ata ëndërrojnë për një botë në të cilën policët nuk rrahin demonstruesit, kryeministrat nuk janë të korruptuar, të drejtat e njeriut zbatohen dhe familjet mund të përjetojnë një të ardhme, duke përfshirë një të ardhme ekonomike. Në këtë drejtim, opozitat demokratike në Ballkan, veçanërisht në Shqipëri, po luftojnë për vlerat evropiane; në luftërat ballkanike dhe gjithashtu në demonstratat e fundit në Shqipëri, njerëz vdiqën për vlerat evropiane; ata vlerësuan vlerat e tyre më shumë se instinktin e tyre të mbijetesës. Unë mendoj se ne evropianët mund të krenohemi me këta njerëz në vendet e Ballkanit dhe tani duhet të qëndrojmë në krah të tyre.

Çfarë thoni për deklaratat apo mungesën e deklaratave të Lulzim Bashës në Shqipëri?
Ishte e pritshme. Ai është një mbështetës i heshtur i marrëveshjes së Ramës me Vuçiçin. Në vitin 2019 ai më tha në një bisedë personale se nuk dëshiron të pengojë Ramën për këtë çështje, një deklaratë absolutisht e pakuptueshme. Ne i thamë se ky është një veprim antiperëndimor dhe atëherë do të ndahemi nëse ai nuk ndryshon.

Shpresa qëndron pra tek miqtë tanë amerikanë të BE-së dhe SHBA-së në PD që nga viti 2019, një nga mendjet më inteligjente në opozitën shqiptare, është me të vërtetë Sali Berisha, një njeri i Perëndimit, një patriot i kombit shqiptar, një evropian në të mire, sens, i cili gjithashtu mund të mendojë i madh.

Ai do të reformojë tashmë opozitën demokratike të Shqipërisë me bordin e sapozgjedhur, kalimtar të PD-së. Që në Shqipëri të lindë sërish një opozitë substanciale, garantues i demokracisë, shtetit ligjor dhe anëtarësimit në BE dhe NATO. Prandaj, ka shumë për të bërë për shqiptarët brenda dhe jashtë vendit në vitin 2022, ndaj le ta bëjmë së bashku, mund të jetë shansi i fundit që Shqipëria të krijojë një të ardhme të mirë për kombin tuaj. syri.net

blank

Arben Kallamata tregon për përkthimin e dy veprave kryesore të George Orwell-it: Sa më shumë ta mendosh, aq më i frikshëm të duket përkthimi

Bisedoi Andreas Dushi

A. D: Arben, fillimisht më lejoni t’ju përgëzoj me zemër për punën e mundimshme që si rezultat pati sjelljen e përkryer të Orwellit në gjuhën shqipe. Së fundmi, “Onufri” pas botimit të “Ferma e Kafshëve”, ka botuar edhe “1984” nën përkthimin tuaj. Ky proces përkthimi, si ka qenë për ju?

A. K: Ju faleminderit. I jam mirënjohës “Onufrit” jo vetëm për dashamirësinë dhe besimin ndaj meje si përkthyes, por edhe për punën e shkëlqyer e serioze për t’i sjellë lexuesit shqiptar vlera të vërteta letrare. Midis botimit të këtyre dy kryeveprave të Orwellit ka një humnerë kohore prej gati tridhjetë vjetësh, aq sa mund të flitet për epoka të ndryshme. “Ferma e Kafshëve” është përkthyer në një kohë kur ishte ende e rrezikshme të përktheje Orwellin dhe iu soll në dritë lexuesit pikërisht në çastin historik kur Shqipëria po linte pas një sistem për të kapërcyer te tjetri. Pra në një kuptim ishte periudhë kapërcimi, përmbysjeje, revolucioni. “Ferma e Kafshëve” është metafora e revolucionit që merr për keq (si shumica e tyre).

Kur nisa ta përktheja atë libër, e shihja thjesht si parodi të asaj që kishte ndodhur me të ashtuquajturin revolucion proletar në Shqipëri. Ndërsa kur erdhi koha për ta rishikuar para se ta dorëzoja për botim, isha i bindur se kishte lidhje edhe me atë që po ndodhte, pra me përmbysjen e madhe të fillimit të viteve ’90-të. ‘Ferma e Kafshëve’ vinte jo vetëm si kujtesë për atë që kishte ndodhur, por edhe si paralajmërim për atë që po ndodhte dhe mund të ndodhte. Derri i quajtur Napoleon mund të marrë pamjen e Sekretarit të Parë të KQ të Partisë me kasketë proletari, por mund të marrë edhe pamjen e një kryeministri me kostum të errët dhe atlete të bardha.

Por ndërsa ‘Ferma e Kafshëve’ është metafora e revolucionit që merr për keq, ‘1984’ është pamja brutale e revolucionit që ka marrë për keq, është mishërimi i qartë dhe i prekshëm i makthit me formën më të egër që mund të marrë diktatura.Unë e lexova për herë të pare “1984” në 1986 dhe nuk kisha se si të mos e përqasja me atë që shihja dhe përjetoja përreth. Ishin dy realitete frikshmërisht të ngjashme. Mbaj mend që i kthehesha dhe i rikthehesha shënimeve biografike për Orwellin sepse nuk e përceptoja dot se si mund ta kishte shkruar ai atë libër qysh në vitet 1940, duke parashikuar me aq saktësi realitetin e vitit 1984 apo 1986 në Shqipëri. Dëshira për ta përkthyer ‘1984’ më lindi që në atë kohë si një dëshirë për të ndarë me sa më shumë njerëz gjenialitetin e Orwellit dhe ndoshta si nevojë për t’iu bërtitur të gjithëve rreth meje: Hej, shikoni se ku jemi katandisur. Por natyrisht, në atë kohë nuk bëhej fjalë për përkthimin e Orwellit, ndërsa disa vite më vonë, në vitet ‘90-të unë nuk e ndjeja veten aq të zotin sa të përktheja ‘1984’.

Ishte koha kur mua m’u dha rasti të shkoj për të studiuar në SHBA. Libri i parë që bleva atje? ‘1984’. Nxitoja ta kisha në formë libri atë që e kisha lexuar nga një lidhje artizanale fletësh të fotokopjuara. Natyrisht, u vura gjithë kënaqësi ta lexoja përsëri, duke zbuluar pas çdo fraze nënkuptime të reja. Por befasia erdhi, kur përfundova librin. Botimi që kisha blerë dhe që e ruaj ende përmbante edhe një pasthënie të shkruar nga Erik From. Aty u shtanga, pasi për herë të parë hasa idenë se ‘1984’ nuk ishte vetëm parodi e diktaturës komuniste, por ishte parodia e çdo diktature. Mustaqet e dashura të Vëllait të Madh, po aq sa të Stalinit mund të ishin edhe të Hitlerit.

Ky zbulim më bindi edhe më shumë se unë nuk isha gati ta përktheja ‘1984’. Prandaj prita. Prita disa vjet, derisa u desh një bisedë me Bujar Hudhrin që të më nxiste të hiqja dorë nga hezitimi. Në atë kohë unë kisha vite që jetoja në mjedis anglisht-folës (në Kanada) dhe kisha krijuar një përfytyrim të qartë të jetës dhe mënyrës se si funksionon shoqëria në Perëndim.

Fillova të përkthej në vitin 2005. Fatkeqësisht, ose ndoshta edhe fatmirësisht, Onufri në atë kohë nuk mund ta botonte menjëherë përkthimin, pasi nuk kishte mundësi të siguronte të drejtën e botimit (copyright). Si botues serioz, Bujari nuk mund të shkelte rregullat më elementare të botimit. Na u desh të prisnim vite të tëra, gjatë të cilave unë i rikthehesha herë pas here përkthimit. Pati çaste kur isha i bindur që ai përkthim nuk do të botohej kurrë, e megjithatë vazhdoja e punoja për të sepse më jepte kënaqësi puna për të shkuar drejt asaj që të paktën unë e shoh si të përkryer. Zakonisht, unë përpiqem të gjej hapësira për përmirësim në çdo rresht që lexoj, pavarësisht nëse është shkruar nga unë apo nga dikush tjetër (një nga huqet e vjetra të punës si redaktor). ‘1984’e kam rishikuar aq shumë saqë është ndoshta e vetmja gjë që e ndjej se s’kam ç’i bëj më.

blank

A. D: Kuptimi i asaj që ju e përktheni Gjuhëre, edhe kur e lexon në anglisht krijon një vështirësi, një lloj ngërçi. Ju, si e kapërcyet atë dhe e sollët rrjedhshëm Gjuhërenë në shqip?

A. K: Më vjen shumë mirë që po më pyet për Gjuhërenë sepse është pjesë e përkthimit tim për të cilën ndihem më krenar. Kapitulli ‘Parimet e Gjuhëresë‘ është përfshirë si Apendiks, si shtesë e romanit, por përbën në fakt, një nga sfidat më të forta për përkthim, sepse është një ndërthurje e mrekullueshme e leksikologjisë dhe gramatikës me fantazinë dhe sarkazmën, të gjitha këto në funksion të idesë kryesore të librit. Pa qenë pjesë integrale e ngjarjeve të romanit, ajo është në një farë mënyre pjesë funksionale e një prej ideve bazë të librit – idesë se ‘1984’ është një formë e ndërlikuar diktature që arrin të kontrollojë jo vetëm veprimet e njerëzve, por edhe mendimin, gjithçka që njeriu arrin të krijojë brenda kokës së vet. Pakësimi i numrit të fjalëve dhe kufizimi i kuptimit të tyre i kushtëzon krijimin në mendje vetëm atyre ideve që i përshtaten politikës së Partisë. Gjithçka tjetër është e pamundur të artikulohet nga truri, pasi nuk ekziston lënda e parë – fjala. Për mendimin tim, edhe sikur të shkëputej ‘Parimet e Gjuhëresë‘ nga i gjithë romani dhe të paraqitej ajo më vete, si ese, do të kishim të bënim me një kryevepër.

Fati e ka sjellë që unë të punoj me fjalën edhe si dhe gazetar, si krijues, por edhe si mësues, përkatësisht mësues i gjuhës angleze. Kjo e fundit më ka diktuar nevojën e njohjes në thellësi të gramatikës dhe të nuancave nënkuptimore të fjalëve, gjë që më ka ndihmuar në përkthim, veçanërisht në përkthimin e ‘Parimet e Gjuhëresë‘. Në këtë kapitull çdo fjali, çdo frazë, çdo fjalë është sfidë më vete që për mua ishte jo vetëm punë, por edhe kënaqësi ta përballoja. Fillova ta përkthej gjithë librin, vetëm pasi u sigurova që isha në gjendje të përktheja si duhet ‘Parimet e Gjuhëresë‘. Përndryshe, nuk do të kishte kuptim.

A. D: Goethe, te “Shënime për divanin perëndim – lindje”, duke folur për përkthimin, ngulmonte te “afrimi i së huajës tek e vendit, të së njohurës me të panjohurën” (A. Klosi, ABC e përkthimit letrar, fq. 18). Ndonëse në rastin e Orwellit, kulturës së gjuhës pritëse nuk iu paraqit diçka krejt e huaj, e panjohur, si e ndjetë ju të ndodhte ky afrim gjatë procesit të përkthimit?

A. K: Fjala dhe mënyra se si përdoret, apo keqpërdoret ajo, qëllimisht apo jo, është një nga temat më të rëndësishme për Orwellin. Flas jo vetëm për trajtesa të drejtpërdrejta si eseja e njohur Politika dhe Gjuha Angleze (Politics and the English Language), por edhe për të gjithë stilin e të shkruarit të tij. Orwell i përket atij grupi shkrimtarësh që i lexon me lehtësi, pasi përdorin fjalë në dukje të thjeshta dhe jo shumë të vështira. Por, po t’i shohësh me vëmendje vëren se thjeshtësia në dukje është rezultat i një kujdesi të jashtëzakonshëm për ta vënë gjithçka në vendin e vet, për ta puthitur sa më mirë dhe për të mos e ndërlikuar frazën pa qenë e nevojshme. Thellësia e mendimit nuk ka nevojë të fshihet pas shprehjeve të errëta dhe të vështira për t’u kuptuar. Por që të arrihet kjo, kërkohet më shumë punë, më shumë talent dhe njohje e thellë e gjuhës. E njëjta kërkesë është edhe për përkthyesin, nëse ky është vërtet serioz dhe kërkon ta përçojë me sa më shumë vërtetësi natyrën e vërtetë të autorit që po përkthen.

A. D: “Ferma e Kafshëve” ngërthen ngjarje që krijojnë një prej alegorive më mbresëlënëse. Të gjenit në shqip gjetjet e fijeve që ndërtojnë atë pëlhurë letrare, qe e vështirë?

A. K: Jo, gjetja e fijeve nuk ishte edhe aq e vështirë për vetë faktin se kur unë përktheja “Ferma e Kafshëve’ ne sa po dilnim nga komunizmi dhe të gjitha fijet i kishim ende nëpër këmbë. Për një  njeri të lindur dhe të rritur në diktaturë nuk ishte e vështrë t’i dalloje ato. E gjithë llafollogjia, i gjithë inventari i ideve propagandistike trushpëlarëse ishte vërdallë, i freskët, i prekshëm. Duhej vetëm vetëdije dhe prirja për t’i mbërthyer dhe përshtatur. Po sjell si shembull një pasazh të shkurtër:

‘Tani ferma prodhonte më shumë dhe ishte më e organizuar; ishte zgjeruar me dy ngastra të tjera të blera nga zoti Pilkington. Më në fund kishte përfunduar me sukses edhe ndërtimi i mullirit, ndërsa pronave të fermës u ishin shtuar edhe një makinë shirëse e një transportier drithi… Kafshët i qenë përveshur me mobilizim punës për ndërtimin e një mulliri tjetër.’Të gjitha këto fjalë: fermë, organizim, ngastra, makinë shirëse, transportier drithi, përveshur punës me mobilizim – janë pjesë e fjalorit të përditshëm propagandistik të diktaturës komuniste.

A. D: Teoritë e përkthimit dallojnë mjetet që përdoren për përkthimin e teksteve informuese dhe atyre letrare. Ndonëse edhe në një bisedë me V. Zhitin bëj një pyetje të ngjashme, përgjigjia juaj më ngjall shumë interes: Mendoni se “1984” është diçka përtej letrares, gati pranë informimit të botës mbi utopinë e diktaturës?A e trajtuat si të tillë, ndërkohë që po e përkthenit?

A. K: Shumë pak shkrimtarë arrijnë të ndikojnë aq fort në kulturën botërore sa të bëhen pjesë e fjalorit të përditshëm. Njerëzit nuk kanë nevojë të përmendin Shekspirin kur thonë ‘të rrosh apo të mos rrosh’, Servantesin kur përcaktojnë se dikush ‘po lufton me mullinjtë e erës’, apo Moljerin kur përcaktojnë dikë si harpagon, sepse janë shembuj kur letërsia i ka kapërcyer caqet e veta dhe është bërë pjesë e kulturës së përgjithshme dhe gjuhës së përditshme. Në të njëjtën mënyrë janë bërë pjesë e gjuhës Big Brother (Vëllai i Madh), ‘të gjitha kafshët janë të barabarta, por disa kafshë janë më të barabarta se të tjerat’, ‘lufta është paqe, liria është skllavëri, padija është forcë‘. Edhe më fort se këto ka hyrë në fjalorin e përditshëm jo vetëm të anglishtes, por të shumë gjuhëve, një numër, 1984, që përdoret për të përçuar një ide, ose një gjendje të caktuar politike, një distopi të cilës i druhemi, duhet ta shmangim dhe që fare mirë, në forma të ndryshme, mund të jemi duke e jetuar. Është fjalë që përdoret nga një numër shumë më i madh njerëzish se sa mund të jetë numri i atyre që e kanë lexuar librin.

blank

A. D: Si përkthyes, ju jeni gjithmonë mbi një litar tejet të tendosur i cili është i kapur në dy skaje, atë të gjuhës nisëse dhe atë të gjuhës pritëse. Si ja dilni të lëvizni mbi të, duke ruajtur gjithmonë drejtpeshimin?

A. K: Po sjell një nga ngjarjet që ka ndodhur diku nga gjysma e dytë e viteve 80-të, kur punoja si redaktor në gazetën “Drita”. Një mik (e kam për nder ta quaj mik sepse është ndër më të shquarit poetë që ne kemi) vjen një ditë me një fletë ku ishin shkruar nja katër-pesë poezi të shkurtra të Robert Burnsit.‘Ti di anglisht,’ më tha. ‘Ma përkthe pak se ç’thuhet.’ Mua më kapën të dridhurat. E para unë nuk përkthej poezi. E dyta, flitej për Bërnsin, që edhe anglisht të dish mirë, nuk e përkthen dot. Duhet të dish edhe skoçezçe. Dhe e treta, kujt po ia përktheja – poetit? Por ai më qetësoi. S’ka problem, tha. Pak a shumë më thuaj me fjalët e tua çfarë thuhet. Unë bëra sa kisha mundësi, ndërsa ai mbante shënime. Më falenderoi dhe më tha që pak a shumë tani e kishte të qartë, sepse e krahasonte edhe me një variant italisht të poezive.

Përfytyroni habinë time kur po atë fundjavë pashë në gazetë një cikël me poezi të Burnsit të përkthyera prej poetit.

Ka përkthyes që mjaftojnë sa t’i marrin pak idenë origjinalit dhe pastaj i lëshojnë fantazisë së tyre. Përkthyes-krijues. Pesha e tyre si krijues i rëndon aq shumë atij litarit që thoni ju i lidh të dyja gjuhët, të dyja variantet, origjinalen dhe përkthimin, saqë litari zgjatet e lëshohet pa fund. Pra, i vënë peshën e vet përkthimit, gjë që mund të jetë e tolerueshme kur përkthyesi është krijues i mirë, si në rastin në fjalë. Megjithatë, mua nuk më pëlqen ky lloj përkthimi. Të përkthesh Bërnsin pa ditur anglisht, pa njohur dialektin e Skocisë, pa njohur historinë e Skocisë, është njëlloj si t’i mbash erë trëndafilit me kundragaz dhe pastaj të përpiqesh t’ia shpjegosh erën dikujt që nuk e ka ndjenjën e nuhatjes.

E kundërta e kësaj janë ata përkthyes që përpiqen të përkthejnë gjithçka fjalë për fjalë, që ndikohen aq shumë nga origjinali saqë nuk gjejnë dot fjalë në shqip, përdorin fjalë të huaja dhe sintaksa iu del e shfytyruar.

Unë them që në atë figurën e litarit të tendosur të kapur në dy skajet, përkthyesi duhet të përpiqet të jetë sa më i pa-peshë, sa më i lehtë, që litari të mbetet i tendosur. Unë jam gazetar dhe një gazetar i mirë duhet të jetë si ajo miza në murin e dhomës, që i dëgjon të gjitha ç’ndodhin por nuk ndikon në ngjarje. Në një farë mënyre, këtë rol duhet të ketë edhe përkthyesi. Përkthyesi duhet të ketë peshën e mizës mbi litar. Por që të arrijë ta bëjë këtë, duhet të njohë mirë të dy gjuhët, të dyja kulturat dhe veçanërisht, të njohë mirë autorin. Përkthyesi duhet t’i qëndrojë sa më besnik origjinalit, duke përçuar regjistrin ose shkallën e formalitetit, tonalitetin, nivelin e sofistikimit të fjalorit, dendësinë e përdorimit të idiomave apo shprehjeve popullore, masën e lojës me gjuhën që ka pasur ndërmend autori. Anglishtja ka idioma që përkthehen fjalë për fjalë me të njëjtin figuracion edhe në shqip. Pastaj ka idioma që i gjejnë të barazvlefshmet e tyre në ndërthurje krejt të ndryshme fjalësh. Dhe së fundi, ka idioma që nuk përkthehen dot me idioma tonat. Siç edhe shqipja ka idioma që mund të përdoren fare mirë në kontekste kur autori po t’i kishte pasur në gjuhën e tij do t’i kishte përdorur. A e përcakton dot përkthyesi se ku dhe si duhen përdorur idiomat, apo i bie shkurt dhe përkthen ashtu si i duket atij më bukur?

Sa më shumë ta mendosh, aq më i frikshëm të duket përkthimi.

A. D: Dhe në mbyllje, një pyetje pak cliché, por e cila ka vlerë të veçantë në ditët e sotshme, kur shumëkush niset edhe nga përkthyesi sa herë përzgjedh librin e radhës për të lexuar: A jeni duke punuar për ndonjë përkthim të ri?

A. K: Jo.

blank

Intervista – Tromp: Kosova nuk ka bërë asgjë kundrejt gënjeshtrave të Serbisë

Nevenka Tromp gjatë promovimit të librit “Procesi penal kundër Sllobodan Millosheviqit: gjykimi i papërfunduar”. Prishtinë, 13 dhjetor, 2021.

Bekim Bislimi

Është befasues reagimi joadekuat i të gjithë atyre, kundër të cilëve Serbia gënjen, përfshirë edhe Kosovën, thotë në një intervistë për Radion Evropa e Lirë Nevenka Tromp, ligjëruese e Studimeve për Evropën Lindore në Universitetin e Amsterdamit në Holandë, si dhe hulumtuese e Tribunalit të Hagës për krimet e luftës në ish-Jugosllavi, për 12 vjet me radhë.

Ajo është autore e librit “Procesi penal kundër Sllobodan Millosheviqit: gjykimi i papërfunduar”, i cili u promovua të hënën, më 13 dhjetor, në Prishtinë.

Tromp thotë se mospërfundimi i procesit gjyqësor ndaj Millosheviqit, për shkak të vdekjes së tij më 2006, ka lënë pa zbardhur ideologjinë e tij se a kanë ndodhur luftërat për shkak të patologjisë së personalitetit të tij dhe evoluimit të vetëdijes së tij në vetëdije kriminale.

Tromp shpjegon gjithashtu arsyet se pse Millosheviqi nuk e ka dashur praninë e Misionit verifikues të Organizatës për Siguri dhe Bashkëpunim në Evropë (OSBE) gjatë luftës në Kosovë, si dhe për Reçakun, ku ka ndodhur një prej masakrave të forcave serbe ndaj civilëve shqiptarë.

Sipas saj, autoritetet serbe, përfshirë edhe presidentin e Serbisë, Aleksandar Vuçiq, dhe ministrin serb të Mbrojtjes, Aleksandar Vullin, sot e mohojnë në mënyrë të vazhdueshme të vërtetën për Reçakun, ashtu sikurse edhe për Vukovarin, Dubrovnikun, Sarajevën dhe Srebrenicën, në mënyrë që të zvogëlohet përgjegjësia e Serbisë.

Siç thotë ajo, jo vetëm udhëheqësit politikë dhe shtetërorë, por edhe gazetarët e akademikët nuk janë përpjekur që t’i gjejnë citatet relevante nga Tribunali i Hagës dhe të thonë ‘zoti Vullin, ju jeni ministër i Republikës së Serbisë, por ju po gënjeni’, lidhur me masakrën në Reçak.

Radio Evropa e Lirë: Zonja Tromp, në Prishtinë është promovuar libri juaj “Procesi penal kundër Sllobodan Millosheviqit: gjykimi i papërfunduar”. Çfarë faktesh përmbledh dhe sjell para lexuesve ky libër?

Nevenka Tromp: Libri “Gjykimi i papërfunduar i Sllobodan Millosheviqit” merret me arkivin e gjykimit të tij në Tribunalin e Hagës. Ky gjykim ka zgjatur prej shkurtit të vitit 2002 deri në mars të vitit 2006, kur është ndërprerë, për shkak se zoti Millosheviq vdiq.

Ai vdiq para shqiptimit të aktvendimit dhe ky libër ka provuar që të mbrojë tezën se gjykimet për krime të luftës, për krime kundër njerëzimit dhe gjenocid, në vetvete janë shumë të rëndësishme, pikërisht për shkak të provave dhe dëshmitarëve që janë paraqitur atje. Vetë aktvendimi dhe dënimi, që eventualisht do të pasonte, janë të rëndësishëm, sepse ata edhe janë qëllimi i proceseve penale.

Por, pavarësisht nga kjo, materiali i shumtë që ka mbetur pas gjykimit të tij… unë kam pasur dëshirë që t’ia paraqes publikut akademik dhe joakademik, do të thotë, publikut të gjerë, në mënyrë që t’i tregoj se çfarë në fakt ka ndodhur gjatë viteve të 90-ta , pse kanë vuajtur njerëzit aq shumë dhe a ka lindur nga vuajtjet e atyre luftërave, a ka lindur diçka e qëndrueshme, diçka e drejtë apo as ato luftëra dhe as këto gjykime në Hagë, në fakt, nuk kanë sjellë deri te zgjidhjet e përhershme për ish-Jugosllavinë.

Ekzemplarë të librit “Procesi penal kundër Sllobodan Millosheviqit: gjykimi i papërfunduar”. Prishtinë, 13 dhjetor, 2021.

Ekzemplarë të librit “Procesi penal kundër Sllobodan Millosheviqit: gjykimi i papërfunduar”. Prishtinë, 13 dhjetor, 2021.

Ky libër është një kontribut i vogël për krejt ato që kanë ndodhur. Përparësia e tij është se për çdo pretendim që është në veshët e gati secilit qytetar të ish-Jugosllavisë, unë vë fusnotat dhe ato fusnota vijnë, në shumicë, drejtpërdrejt nga gjykimi dhe nga provat, si dhe nga dokumentacioni për Sllobodan Millosheviqin dhe gjykimi i tij në Hagë.

Radio Evropa e Lirë: Zonja Tromp, cilat pyetje kanë mbetur pa përgjigje për shkak të mospërfundimit të procesit gjyqësor ndaj Millosheviqit, për shkak të vdekjes së tij?

Nevenka Tromp: Janë tri tema të mëdha që kanë qenë të rëndësishme para luftës dhe gjatë kohës së luftës, e të cilat kanë mbetur ende të rëndësishme. Një prej çështjeve është ideologjia. Në emër të cilës ideologji janë zhvilluar luftërat gjatë viteve ’90?

Çështja e dytë është se cili ka qenë funksioni i saktë i Sllobodan Millosheviqit, si politikani më i rëndësishëm serb në ato kohëra mjaft të rëndësishme? A kanë ndodhur luftërat për shkak të patologjisë së personalitetit të tij, për shkak të karakterit të tij, për shkak të ndonjë ligësie?

Apo, ai ka qenë në shërbim të asaj ideologjie, ideologjisë serbe, të cilën unë e quaj ‘ideologjia shtetërore serbe’, e cila i krijonte kufijtë e shtetit serb të pas-Jugosllavisë në atë mënyrë që dëshironte, duke i zgjeruar në zonat ku jetonin serbët ose ku ata thoshin se jetojnë serbët, në Kroaci, në Bosnje e Hercegovinë dhe në Kosovë.

Tre momente të rëndësishme “kur Millosheviqi bëhet kriminel”

Dhe çështja e tretë, e cila është shumë rëndësishme – sepse ka të bëjë me arkivin e procesit penal – është pyetja se çfarë ka qenë ai plan serb, sepse planet politike dhe ushtarake nuk do të thotë se janë kriminale sipas definicionit. Ne edhe në gjykimin e Millosheviqit e kemi ndjekur gjendjen e vetëdijes së tij se kur mund të themi se ajo gjendje e vetëdijes së tij ndryshon në atë kriminale, se ai është i gatshëm që të kryejë krime në mënyrë që t’i zgjerojë kufijtë e shtetit serb.

Në atë plan, ne kemi identifikuar tre momente mjaft të rëndësishme, kur Millosheviqi bëhet kriminel. Plani dhe ideologjia serbe tregojnë kriminalitetin e tyre me krijimin e Krahinës Serbe në Kroaci, në vitet ‘91 dhe ‘92, si dhe më pas lufta që u zhvillua në vitin ‘95.

Momenti i dytë i kriminalitetit është krijimi i kufijve të Republikës Sërpska në Bosnje e Hercegovinë. Momenti i tretë i planit kriminal ka qenë ndryshimi i kompozicionit etnik të Kosovës, pra, që të zvogëlohet numri i shqiptarëve dhe që më pas me ndonjë ligj në vetëqeverisjen lokale, në fakt, të vërtetohej pushteti i Serbisë, si pakicë, ndaj shumicës shqiptare.

Këto pra janë ato tri zonat e luftës që ne i kemi ndjekur dhe që unë në libër i ndërlidh me kriminalitetin e ideologjisë së projektit shtetëror serb, rolin e Millosheviqit, i cili nuk e nisi luftën si kriminel, i cili para luftës nuk ishte kriminel, sepse ishte një njeri i aparatit komunist.

Tregoj se si është zhvilluar ai nga një njeri i aparatit komunist deri te krimineli i luftës, pastaj në një krijues të paqes në Dejton dhe se si nuk ka mundur të përmbahet pas Dejtonit… përmes konfliktit të Kosovës rrëshqiti nga vetëshkatërrimi. Sepse, fati i tij politik përfundoi me vetëshkatërrim dhe unë këtë e përshkruaj në libër.

Shteti serb “është më së shumti përgjegjës për masakrat”

Radio Evropa e Lirë: Viteve të fundit, zyrtarë të lartë të shtetit të Serbisë, përfshirë presidentin, Aleksandar Vuçiq, por edhe ministrin e Punëve të Brendshme, Aleksandar Vullin, e kanë quajtur “gënjeshtër të madhe dhe falsifikim të tmerrshëm” masakrën e Reçakut, të 15 janarit të vitit 1999. Deklarata të tilla janë përsëritur edhe tash së fundmi, gjë që ka nxitur reagime të shumta në Kosovë, por edhe te faktorët ndërkombëtarë. Si i shihni ju këto deklarata dhe cili është qëllimi i tyre, tash 22 vjet pas kësaj ngjarjeje?

Nevenka Tromp: Roli i Serbisë në luftërat pushtuese, që kishin për qëllim të zgjeronin kufijtë shtetërorë serbë në hapësirën e pas-Jugosllavisë, ka sjellë deri te luftërat në Kroaci, në Bosnje e Hercegovinë dhe në Kosovë. Në kohën kur ndodhnin këto luftëra, ndaj Serbisë është shikuar globalisht. Mediat globale dhe politikanët flisnin për atë projekt kriminal serb dhe gjatë viteve ‘90 nuk ka pasur kurrfarë dileme se shteti serb është më së shumti përgjegjës për ngjarjet e luftës dhe masakrat.

Shikoni se çfarë ndodh këtu. Serbia e kupton shumë mirë simbolikën e Vukovarit dhe Dubrovnikut në Kroaci. Serbia e kupton shumë mirë simbolikën e Sarajevës dhe të Srebrenicës në Bosnje e Hercegovinë. Serbia e kupton shumë mirë simbolikën e Reçakut në luftën në Kosovë. Nëse ju e shikoni se çfarë bën Serbia në mënyrë të vazhdueshme pas vitit 1995 dhe pas vitit 1999, ajo në narracionin e saj të luftës, në vazhdimësi i përmend pikërisht këto pesë vende, sepse e gjithë bota di për to.

Paramendojeni se si ka qenë për opinionin botëror të shikojë se si shteti serb, se si Ushtria Popullore e Jugosllavisë nën udhëheqjen e Millosheviqit, i cili në fakt kishte pushtetin mbi të, e shkatërronin Dubrovnikun. Nuk ka pasur politikan në botë që të paktën nuk ka dëgjuar për Dubrovnikun. Dhe nëse ju e shihni se çfarë bën Serbia, ajo në mënyrë të vazhdueshme i mohon projektet, në mënyrë që të zvogëlohet përgjegjësia e saj në Vukovar dhe në Dubrovnik, e pastaj në Sarajevë dhe Srebrenicë, si dhe sa i përket Kosovës, ku këtë simbolikë e ka Reçaku.

Serbinë nuk e obligojnë faktet. Paramendojeni, ata thonë që Reçaku është larguar nga padia ndaj (ish-presidentit të Serbisë, Millan) Millutinoviq dhe të tjerëve në Tribunal (të Hagës), por po harrojnë që vetë kanë insistuar që të shqyrtohen faktet për Reçakun, në dy raste, përfshirë veçanërisht rastin e gjeneralit Vllastimir Gjorgjeviq, me nofkën Rogje, ku edhe në procedurat e animimit të shkallës së parë dhe të dytë, gjyqtarët në fakt thonë se nuk ka kurrfarë dyshimi që 45 shqiptarët e vrarë ishin viktima të forcave serbe. Dhe kur ata (zyrtarët serbë) thonë se Reçaku nuk gjendet në paditë dhe aktvendimet e (Tribunalit të) Hagës, ata në fakt gënjejnë. Kjo nuk është e vërtetë.

A e dini se çfarë më befason? Mua nuk më befason që zyrtarë serbë e përdorin këtë dhe po përpiqen që diçka e tillë t’iu shitet. Por, më befason reagimi joadekuat i të gjithë atyre të tjerëve, kundër të cilëve Serbia gënjen, përfshirë edhe Kosovën.

Jo vetëm udhëheqësit politikë dhe shtetërorë, por këtu mendoj edhe në gazetarët, akademikët dhe të gjithë njerëzit që e dinë se kjo nuk është e vërtetë, por që nuk janë përpjekur që t’i gjejnë citatet relevante nga Tribunali i Hagës dhe të thonë ‘zoti Vullin, ju jeni ministër i Republikës së Serbisë, por ju po gënjeni’. Kjo është përgjigjja e vetme ndaj tij dhe pastaj ju i tregoni këto citate, të cilat unë i kam para vetes në këtë broshurë (Ligji, Historia, Politika dhe Shoqëria në kontekstin e Mizorive Masive nga Fondacioni Geoffrey Nice).

Reçaku, “simboli botëror i agresionit serb kundër shqiptarëve të Kosovës”

Radio Evropa e Lirë: Në hulumtimet tuaja, a ka dokumente që flasin për masakrën në Reçak dhe, nëse po, çfarë nxjerrin në pah?

Nevenka Tromp: Ne jemi marrë tepër shumë me masakrën në Reçak. Prokuroria ka pasur disa dhjetëra dëshmitarë, që nga dëshmitarët e mjekësisë ligjore, do të thotë, hulumtues në vendin e ngjarjes. Ka qenë William Walker dëshmitar, i cili asokohe ka qenë shef i misionit verifikues në Kosovë.

Por, ajo që është më e rëndësishmja, Sllobodan Millosheviqi ka ftuar tepër shumë dëshmitarë, disa dhjetëra dëshmitarë, që të dëshmojnë dhe të thonë se ajo s’ka qenë e vërtetë dhe se të gjithë ishin luftëtarë të UÇK-së (Ushtria Çlirimtare e Kosovës) dhe se Reçaku është përdorur për qëllime propaganduese, në mënyrë që Amerikës t’i lejohej që të sulmojë forcat serbe dhe që Kosova të izolohet nga autoritetet serbe të Beogradit. Megjithatë, kjo nuk është e vërtetë.

Në librin tim, përmes provave që i kemi paraqitur në Tribunal, unë e kam treguar dinamikën. A e dini se ku nis ajo dinamikë? Ajo fillon në vitin 1998, në muajin mars, kur ndodhi masakra në Prekaz, në pronën e Adem Jasharit. Dhe, ju e shihni se aty është krijuar konflikti i armatosur.

Pas asaj ngjarjeje, Millosheviqi ka problem të madh se si të përballet me rezistencën e UÇK-së dhe ai dëshiron që ta shkatërrojë UÇK-në, si organizatë terroriste, pa kërkuar ndihmë nga jashtë. Pastaj, ai këtë e bën në qershor të vitit 1998, kur shkon në Moskë dhe bisedon me (ish-presidentin e Federatës Ruse, Boris) Yeltsinin. Yeltsini i thotë atij: ‘Jo, nuk do t’ju ndihmojmë’. Rusia asnjëherë nuk e ka ndihmuar Serbinë konkretisht. Asnjëherë. Pas Yeltsinit, ai (Millosheviq) nuk ka zgjidhje tjetër dhe takohet me (ish-të dërguarin e posaçëm të SHBA-së për Ballkanin, Richard) Holbrookun , me të cilin e arrijnë marrëveshjen e tetorit (1998).

Pas kësaj marrëveshjeje, Millosheviqi, për herë të parë lejon që të vijnë vëzhguesit e jashtëm dhe të shikojnë se çfarë bën Serbia me gjithë ata civilë në Kosovë, e që në dhjetorin e vitit 1999 ishin rreth 300,000 qytetarë të zakonshëm kosovarë pa kulm mbi kokë. Jetonin në tenda, jashtë.

Pse Millosheviq asnjëherë nuk e ka dashur misionin verifikues (të OSBE-së) që të vijë në Kosovë? Për shkak se ka dashur që të bëjë çfarë të dojë në Kosovë pa pasur mundësi që dikush të arkivojë dhe vëzhgojë. Pra, tashmë ai nuk mund ta bënte këtë dhe Reçaku ndodhi, në fakt, në momentin kur të gjithë ata të misionit verifikues në Kosovë ishin këtu.

Ata e kanë evidentuar këtë dhe Millosheviqi nuk kishte më nga të shkojë. Sepse, shikoni, Millosheviqi nuk e ka bërë rastësisht Reçakun. Ata vrisnin dhe digjnin shtëpi dhe fshatra gjatë gjithë vitit 1998 dhe më pas. Pra, ky është moment kur e gjithë kjo kulmon.

Por, pse Reçaku është i rëndësishëm? Për shkak se për herë të parë, në një masakër të tillë të madhe, misioni verifikues (i OSBE-së) ishte në vendin e ngjarjes. Pastaj, i thanë Millosheviqit, ‘të kemi thënë se nuk ka më krime dhe fund’ dhe tash duhet të shkoni në Rambuje. Sepse, Reçaku ishte mënyrë që Millosheviqi, Serbia dhe kreu në Jugosllavinë e atëhershme, të shtyhen që të shkojnë në Rambuje, nën presionin që të bisedohet edhe për zgjidhjen politike për Kosovën.

Ai refuzoi në Rambuje dhe më pas nisi intervenimi ushtarak ndaj Serbisë. Ky intervenim ushtarak zgjati dhjetëra javë dhe më 9 qershor të vitit 1999, Serbia në mënyrë absolute dhe të tërësishme kapitulloi dhe e humbi luftën në Kosovë.

Për këtë shkak, ata (zyrtarët serbë) e kanë të rëndësishëm Reçakun, që të thonë se e gjithë kjo ka qenë konspiracion ndaj Serbisë. Por, kur i shihni ngjarje pas ngjarjeje, atëherë e shihni se Reçaku absolutisht nuk është kurrfarë rasti i veçantë, sepse Serbia kishte bërë gjëra të tilla në vazhdimësi. Pra, Reçaku është vetëm një shembull. Por, për Serbinë është i rëndësishëm, sepse ai paraqet simbolin botëror të agresionit serb kundër shqiptarëve, gjegjësisht, kundër qytetarëve të Kosovës.

Tribunali i Hagës u “mor shumë me masakrën e Reçakut”

Radio Evropa e Lirë: Pse asnjëherë askush nuk është dënuar për Reçakun?

Nevenka Tromp: Sllobodan Millosheviqi dhe padia ndaj tij janë marrë shumë me Reçakun. Në rastin kur vdiq Millosheviqi, atëherë filloi rasti i Millutinoviqit dhe të tjerëve, ku gjashtë prej zyrtarëve të lartë në nivelin e Serbisë dhe Jugosllavisë, ishin të paditur. Ndaj tyre ishte ngritur aktpadia.

Unë e di nga dora e parë, se gjyqtarët asokohe kanë vendosur që edhe Reçakun, por edhe burgun e Dubravës dhe bombardimin atje, t’i heqin nga rasti i Millutinoviqit dhe të tjerëve. Pse? Reçaku kishte ndodhur para se të shpallej gjendja e luftës dhe para se të niste konflikti i armatosur ndërkombëtar. Ai konflikt ka nisur më 24 mars (1999).

Në anën tjetër, gjyqtarët kanë konsideruar që Reçaku, në fakt, nuk e mbështet qasjen më të rëndësishme të krimeve në Kosovë, të cilat Prokuroria i kishte identifikuar në rastin e Millosheviqit dhe të Millutinoviqit. Por, këto ishin deportimi dhe dëbimet. Pastaj, ata (gjyqtarët) thanë ‘mirë, kjo nuk është shumë me rëndësi dhe nuk do ta bëjmë këtë’ dhe askujt nuk i shkoi ndërmend që Serbia do ta përdorë këtë në mënyrën si po e bën.

Megjithatë, edhe në rastin e Millutinoviqit dhe pastaj edhe në rastin e Gjorgjeviqit – që ishte rast i veçantë, sepse ai ishte i arratisur për shumë vite – kanë dëshmuar të njëjtit dëshmitarë që dëshmuan në mbrojtje të Millosheviqit. Për shembull, zonja Danica Marinkoviq që ka qenë gjyqtare hetuese. Ajo dëshmon edhe në rastin e Millutinoviqit dhe të tjerëve, përfshirë edhe Gjorgjeviqin. Dhe, ata insistuan vazhdimisht që të flitet për Reçakun. Për shkak se ata e kishin futur Reçakun përmes dëshmive të tyre si dëshmitarë të mbrojtjes, Reçaku hyn në aktvendimin ndaj Gjorgjeviqit.

Prandaj, mos t’ju mashtrojë kjo, sepse Raçaku përmendet në aktvendimin e Gjorgjeviqit, në shkallën e parë dhe në shkallën e dytë. Kjo është ajo që unë them se sa janë të rëndësishme këto aktvendime, edhe për Serbinë, edhe për Kosovën, por edhe për gjithë hapësirën e ish-Jugosllavisë, sepse shihet që Serbia absolutisht nuk mund të thotë gjëra të këtilla, të cilat nuk kanë lidhje me realitetin.

blank

“Basha të përballet me sistemin belg të drejtësisë”- Eksperti gjerman të CDU-së: Shqipëria duhet të vendosë, ose me BE ose me Vuçiç

Situata politike në vend mori një tjetër goditje javën që lamë pas. Në qendër të debateve ishte vendimi i Gjykatës Kushtetuese për të legjitimuar zgjedhjet vendore të 30 qershorit.

Për ekspertin gjerman të CDU-së, Martin Henze, një vendim i tillë është antikushtetues dhe i marrë nën presionin e Edi Ramës.

Në intervistën e dhënë për median “Shekulli” online, Henze rendit arsyet që e bëjnë të parregullt këtë vendim. Sipas tij, ky vendim është shkelje e rëndë e kushtetueshmërisë së gjykatës.

Intervista e plotë:

Zoti Henze, Gjykata Kushtetuese shqiptare ka mbajtur qëndrim për zgjedhjet vendore 2019, zgjedhjet u zhvilluan më 30 qershor, pavarësisht kundërshtimeve të opozitës dhe shtyrjes së zgjedhjeve vendore me dekret të Presidentit Meta, çfarë mendoni për këtë?

Nga njëra anë, duhet të vërejmë, nëse shikojmë vetë zgjedhjet, se OSBE-ja i klasifikoi zgjedhjet lokale të 2019-ës si zgjedhje jodemokratike, vëzhguesit neutralë të zgjedhjeve mezi ishin në terren ose u frikësuan. Pra, nga njëra anë bëhet fjalë për një zgjedhje që nuk u zhvillua sipas standardeve demokratike dhe, nga ana tjetër, bëhet fjalë për çështjen kushtetuese nëse zgjedhjet e 30 qershorit 2019 ishin kushtetuese të lejueshme.

E drejtë, çfarë mendoni?

Kjo duhet të gjykohet nga Gjykata Kushtetuese, e cila është edhe pikëpamja e SHBA-së, BE-së dhe Komisionit të Venecias.

Po Gjykata Kushtetuese shqiptare?

Qeveria shqiptare e Ramës ka kërkuar që Gjykata Kushtetuese të mos autorizohet të shqyrtojë pretendimet për mënyrën e zhvillimit dhe/ose të zhvillimit të zgjedhjeve vendore.

Dhe?

Gjykata Kushtetuese Shqiptare është përgjigjur dhe ka deklaruar: dhe unë citoj: “Në bazë të sa më sipër, Gjykata vlerëson se çështja nuk është pjesë e juridiksionit kushtetues në lidhje me kërkesën e parë të mocionit në shqyrtim kushtetues. Gjykata ka ripërsëritur thelbin e kërkesës së qeverisë, kështu edhe në rastin e vendimit nr.36, datë 4.11.2021 (V-36/21) të Gjykatës Kushtetuese të Shqipërisë, në themel kërkesën e një bashkie për të njëjtën çështje, nëse e kuptova mirë, citoj nga dosja pyetjen e bashkisë: “Dekreti i Presidentit për caktimin e datës së zgjedhjeve dhe dekreti për anulimin e zgjedhjeve janë akt i karakterit të përgjithshëm apo akt kushtetues normative, ose një akt të vetëm administrativ nënligjor, zbatimi i të cilit në çdo rast mund të rrëzohet nga KQZ-ja, siç ka ndodhur, ose këto dekrete duhet të shqyrtohen vetëm nga Gjykata Kushtetuese në bazë të kërkesave të subjektit që kanë bërë pretendime sipas kritereve kushtetuese për ngritjen e kësaj gjykate”?

E saktë?

Jo, është një veprim antikushtetues i Gjykatës Kushtetuese të Shqipërisë, një shkelje e qartë e mandatit të saj kushtetues. Gjykata Kushtetuese është gardiane e Kushtetutës shqiptare dhe ka mandat të sqarojë çështje elementare dhe themelore kushtetuese. Ajo ka refuzuar ta bëjë këtë. Gjykata Kushtetuese është përkulur ndaj presionit të qeverisë Rama. Është gjithashtu e papranueshme përcjellja e pjesshme e këtyre pyetjeve në Komisionin e Venecias. Gjithashtu nuk është detyrë e Komisionit të Venecias të gjykojë çështjet kushtetuese në Shqipëri. Opinioni i Komisionit të Venecias ishte i para-programuar për shkak të pyetjeve shumë të kufizuara të ngritura nga Gjykata Kushtetuese shqiptare dhe mandatit shumë të kufizuar të Komisionit të Venecias. Përgjigjja ishte e pritshme dhe përgjigja u kërkua qëllimisht nga Gjykata Kushtetuese shqiptare dhe qeveria e saj, është e kotë, ky ishte qëllimi i procedurës. Në dhjetor 2021, në Shqipëri është shumë e qartë, reforma ligjore që është bërë që nga viti 2018 ka dështuar, madje edhe Gjykata Kushtetuese është nën kontrollin e plotë të autokracisë Rama. Gjyqtarët e gjykatave shqiptare nuk janë në gjendje t’u përgjigjen vetë pyetjeve përkatëse për shkak të situatës së kërcënimit fizik dhe psikologjik, nuk guxojnë. Nuk janë të vetë-mjaftueshëm, nuk ka pushtet të tretë, gjyqësori është jofunksional.

Si mund të të kuptoj?

Ekipi i ekspertëve të OSBE-së, ODIHR në raportin e tij përfundimtar për zgjedhjet lokale të 30 qershorit 2019 tha, dhe citoj: “Dekreti i Presidentit të Republikës për vendosjen e datës 13 tetor si datë të zgjedhjeve lokale nuk u publikua në Gazeta Zyrtare e Republikës së Shqipërisë, megjithëse publikimi i këtij akti të nxjerrë nga Presidenti i Republikës është i detyruar me ligj. Vetëm Gjykata Kushtetuese ka kompetencën të gjykojë kushtetutshmërinë e dekreteve të Presidentit të Republikës. Pasiguria është shtuar nga mosmarrëveshjet midis palëve të interesuara zgjedhore për ndarjen e përgjegjësive midis Gjykatës Kushtetuese, e cila është organi i vetëm i autorizuar vendos për kushtetutshmërinë e dekreteve presidenciale dhe Kolegjit Zgjedhor, i cili është i ngarkuar me mbikëqyrjen e legjitimitetit të procesit zgjedhor”. Bundestagu gjerman, më 26 shtator 2019, në rezolutën në mbështetje të hapjes së negociatave si një nga kushtet e vendimit për zgjedhjet vendore, theksoi pika 7 dhe mund të citoj: “7 – Vendimi i Shqipërisë. Gjykata Kushtetuese për ligjshmërinë e zgjedhjeve vendore të 30 qershorit 2019, nëse zgjedhjet duhet të përsëriten, ato duhet të zhvillohen në bazë të ligjit të ri zgjedhor”. Zëvendëssekretari amerikan i Shtetit, Mattheë Palmer, duke folur në emër të SHBA-së më 28 qershor 2019, tha për zgjedhjet lokale: “Pas zgjedhjeve do të ketë mundësi që Gjykata Kushtetuese të përdoret dhe është plotësisht e mundur, se gjykata do të vendosë që zgjedhjet të përsëriten, por këtë i takon gjykata dhe jo politikanët individualë”. Parlamenti Europian tha në rezolutën e datës 19 qershor 2020, në të cilën vendosi 12 nga 15 kushtet për hapjen e negociatave të anëtarësimit në BE për Shqipërinë: “12- Vendimi përfundimtar për ligjshmërinë e zgjedhjeve bashkiake të 30 qershorit 2019”. Këshilli i Ministrave të BE-së, më 24 mars 2020, si kusht për hapjen e negociatave deklaroi se: “Gjykata Kushtetuese duhet të ketë nxjerrë një vendim përfundimtar për ligjshmërinë e zgjedhjeve vendore të 30 qershorit 2019”. Pra, të gjitha institucionet e rëndësishme ndërkombëtare deklarojnë se kjo çështje duhet të sqarohet me kushtetutë nga gjykata shqiptare, kështu e shohin edhe kushtetutologët tanë ndërkombëtarë. Problemi këtu është se Gjykata Kushtetuese e Shqipërisë nuk gjykon në parim, tregon se nuk është një gjykatë kushtetuese, por de facto departament juridik i departamentit të shtypit ose, si në kohën para 1989, një seksion socialist i autokracisë, të qeverisë shqiptare të Ramës. Në thelb, në qershor 2019, në sfondin e informacioneve të disponueshme se në zgjedhjet vendore priten shpërthime të konsiderueshme dhune, pra ekzistonte një gjendje emergjente de facto, Presidenti Meta veproi plotësisht me korrektësi dhe shtyu zgjedhjet për në tetor 2019. Në atë kohë nuk kishte gjykatë kushtetuese. Në atë kohë, ai i ishte përmbajtur kushtetutës dhe betimit të tij si president dhe kishte vepruar drejt si kreu i shtetit. Meta kishte vepruar si atdhetar kushtetues atëherë, i justifikuar mirë. Megjithatë zgjedhjet u kryen nga autokracia, por nuk ishin zgjedhje të vërteta për arsyet e përmendura, kishte vetëm një parti për të votuar dhe data u anulua nga presidenti i shtetit, ishin de facto zgjedhje brenda partisë socialiste të Shqipëri, nuk ishin zgjedhje shtetërore.

Dhe reforma ligjore në Shqipëri nuk solli asgjë?

Në maj 2014, OSF organizoi një seri takimesh tryezash të rrumbullakëta me përfaqësues të grupeve të interesit për të diskutuar elementët kryesorë të reformës. Menjëherë pas kësaj, OSF dhe qeveria krijuan trurin e reformës – Grupi i Ekspertëve të Nivelit të Lartë për Reformën (GHLE), i përbërë nga stafi i OSF-së, ish-ministra, ish-zëvendësministra dhe zyrtarë të lartë të Partisë Socialiste (PS), si dhe ekspertë ligjorë nga ambasadat e SHBA dhe BE. Sipas parimit “ai që paguan vendos”, OSF pagoi anëtarët e GHLE gjatë gjithë reformës. Tani, ndërkombëtarisht, ne duhet ta imagjinojmë këtë. Një fondacion privat i një spekulatori të bursës financon një reformë ligjore në qendër të Evropës dhe sovrani dhe një pjesë e gjyqësorit dhe legjislativit janë të përjashtuar. Sigurisht, asnjë reformë demokratike në drejtësi nuk mund të funksionojë në këtë mënyrë në vetvete. GHLE refuzoi anëtarësimin e ekspertëve të opozitës apo shoqërisë civile që nuk ishin pranë qeverisë Rama. Në cilësinë e ekipit kryesor të reformës, GHLE kishte për detyrë të hartonte ndryshimet kushtetuese dhe ligjet organike të reformës në drejtësi, të cilat mund të miratoheshin vetëm nga shumica e anëtarëve të Komisionit të Posaçëm Parlamentar për Reformën (KPS).  Pas fillimit të procesit të reformës në vitin 2015, u bë e qartë se GHLE kishte propozuar një model sui generis për një sistem gjyqësor që nuk ekziston askund tjetër në botë dhe se, sipas modelit GHLE, qëllimi kryesor i reformës ishte të të sjellë sistemin gjyqësor nën kontrollin e qeverisë. Dy draftet e reformës në drejtësi të 2015-ës i janë dërguar Komisionit të Venecias, siç është kërkuar vazhdimisht nga opozita. Ky i fundit i bashkangjiti një listë komentesh këtyre drafteve. Në dhjetor 2015 dhe mars 2016, Komisioni i Venecias hodhi poshtë dy projekt-amendamentet kushtetuese të paraqitura nga GHLE me arsyetimin se projekt-amendamentet do ta vendosnin gjyqësorin nën kontrollin e ekzekutivit. Nga ana tjetër, komentet e opozitës për projekt-amendamentet ishin në përputhje me rekomandimet e Komisionit të Venecias. Pasi Komisioni i Venecias hodhi poshtë draftet e GHLE dhe të KPS-së, drafti përfundimtar i amendamenteve kushtetuese nuk përfshinte dispozitat kushtetuese për marrjen në dorë të sistemit gjyqësor, me këmbënguljen e vazhdueshme të opozitës dhe ndërhyrjen e zyrtarëve të lartë ndërkombëtarë. Më 21 korrik 2016, Parlamenti votoi unanimisht paketën e ndryshimeve kushtetuese për reformën në drejtësi, në përputhje me rekomandimet e Komisionit të Venecias. Për rolin e saj në mbrojtjen e parimeve demokratike të gjyqësorit, opozita mori urime nga disa përfaqësues ndërkombëtarë në nivelin më të lartë. Kjo ndodhi pavarësisht përpjekjeve të OSF-së dhe qeverisë për ta portretizuar opozitën si një forcë politike anti-reformë për të mbuluar dështimin e saj. Pas miratimit nga parlamenti të paketës kushtetuese, qeveria dhe GHLE kundërshtuan marrëveshjen e arritur me opozitën. Ata rifutën të gjitha panelet përzgjedhëse për emërimet në organet drejtuese të gjyqësorit në Ligjin Organik. Kështu, një shtet ligjor de jure u eliminua përsëri. Gjyqësori mund të përdoret si një mjet i legalizuar për të shtypur opozitën dhe shtypin e lirë që atëherë, më së voni që nga viti 2018, si në vendet e tjera të Lindjes. Opozita dhe Komisioni i Venecias më parë i kishin hedhur poshtë me të drejtë këto panele përzgjedhëse si mekanizma për kapjen e gjykatës. Tani kemi të bëjmë me një problem të ngjashëm në Poloni. Nënshtrimi i gjyqësorit ndaj legjislativit, një gjendje e papranueshme për një shtet kushtetues. Por kjo është ajo që ndodhi në Shqipëri në vitin 2016, shumë më herët se në Poloni. Qeveria i shtyu këto ligje në parlament vetëm me votat e saj, duke shkelur kështu marrëveshjen me opozitën për miratimin e këtyre ligjeve me konsensus kundër votës së Komisionit të Venecias. Tashmë në vitin 2016, e organizuar nga qeveria Rama dhe de facto nga OJQ-të e përfshira, dera e negociatave të anëtarësimit me BE u mbyll me forcë. Pas miratimit të ndryshimeve në ligj nga parlamenti, qeveria u përpoq të kapte de facto plotësisht drejtësinë duke emëruar si kryetarë të komisioneve përzgjedhëse që zgjodhën mbështetësit e tij, Sokol Sadushi, Ardian Dvorani dhe Maksim Haxhia, të gjithë anëtarë të GHLE dhe stafi i OSF-së, kandidatë nga shoqëria civile, akademia dhe profesioni ligjor për organet drejtuese të gjyqësorit.

Dhe rezultati i reformës?

Unë tashmë e kam komentuar mjaftueshëm këtë nga perspektiva evropiane diku tjetër. Nga njëra anë, megjithatë, duhet theksuar se reformat janë gjithmonë të nevojshme kur ka nevojë për reforma, dhe kjo është sigurisht edhe në Shqipëri.

Dhe së dyti?

Pesë vite pas miratimit të paketës kushtetuese në parlament, rezultatet kryesore paraprake të reformës në drejtësi në Shqipëri janë si më poshtë: Kapja e plotë e gjyqësorit nga ekzekutivi Rama. Krijimi i një shteti partiak, gjykatat e larta joaktive. Pavarësia e Gjykatës Kushtetuese është hequr efektivisht, gjë që mund ta shohim mirë në rastin e zgjedhjeve vendore 2019, mungesën e ligjit zgjedhor demokratik, shkeljet e përhershme të kushtetutës nga qeveria. Nëpërmjet të besuarve të saj, qeveria tani kontrollon – si asnjëherë më parë – të gjitha organet administrative pa përjashtim, agjencinë antikorrupsion SPAK, madje edhe menaxhimin e dosjeve gjyqësore, që kryhet nga një kompani private, EËMI e bashkëshortja e ministrit të Brendshme, ish-bashkëshortja e autokratit Rama, Delina Fico. Një ndërthurje e tillë e strukturave familjare dhe shtetërore është tipike për strukturat antidemokratike dhe tregon mjaft mirë se drejtësia shqiptare është katapultuar në vitin 1991 nga reforma. 9 vjet pas fillimit të shpërbërjes së demokracisë, Shqipëria nuk ka më një gjyqësor të pavarur të besueshëm. Qeveria Rama ka vënë në kontroll të pamëshirshëm Gjykatën Kushtetuese dhe drejtësinë e zakonshme, duke i pushtuar. Qeveria autokratike mëson se nëse ata godasin mjaft shpejt, ata mund të krijojnë fakte në terren – duke sjellë gjyqtarë të rinj të gatshëm të bëjnë ofertën e qeverisë. Pasi ndodhi kjo, komunitetit ndërkombëtar nuk i kishte mbetur asgjë për t’i lëkundur këto fakte. Sulmet ndaj organeve të drejtësisë në Shqipëri u zhvilluan në sy të të gjithëve. Zyrtarët e BE-së dhe SHBA-së e dinin gjithmonë se çfarë po ndodhte, ata shikonin nga ana tjetër deri diku. Por kur e bënë, ata vunë në dyshim vetëm pjesë individuale të enigmës më të madhe dhe nuk ishin mjaft këmbëngulës për të menduar dhe për të bërë një ndryshim, ata nuk e panë të gjithë pamjen, një gabim vendimtar. Sulmet ndaj pavarësisë së gjyqësorit në Shqipëri tregojnë se qeveria kombëtare, në bashkëpunim me OJQ-të e përfshira, kanë gjithmonë një avantazh ndaj institucioneve të BE-së/SHBA-së kur vendosin të zgjedhin. Ata mund të miratojnë ligje ose të ushtrojnë presion personal mbi personat ekzekutues në gjyqësor në prapavijë duke falsifikuar faktet, shantazhuar ata dhe duke marrë vendime të nevojshme subjektive që ndryshojnë situatën në terren në atë mënyrë që një padi apo hetim i mëvonshëm – edhe nëse është nisur, nuk është i suksesshëm – dëmi mund të zhbëhet vetëm me vështirësi të mëdha. Këtë e shohim fare mirë në rastin e kreut të opozitës në dukje kriminale Basha, bashkëpunëtor i autokratit Rama, ndaj të cilit u pushua pa asnjë arsye një çështje e bazuar për transaksione të paligjshme financiare. Ose rasti i Tahirit, ish-ministri i Brendshëm i qeverisë Rama, një mik shumë i mirë i tij, i akuzuar me të drejtë, i kërcënuar me 12 vjet burg, pasi kërcënoi se do të dëshmonte publikisht kundër Ramës, u dënua vetëm me 3 vjet provë, ministri kriminel i Brendshëm tashmë është i lirë dhe mund të hyjë pa problem në SHBA.

Dhe tani?

Vetëm zëvendësimi i qeverisë Rama dhe partnerit të saj, kreut të opozitës Basha, mund të sigurojë një ndryshim real kahje në një demokraci në dekonsolidim si Shqipëria. BE-ja dhe SHBA-ja duhet të sinjalizojnë se sjellja e këtyre aktorëve është e papranueshme, duhet të ngrihen për gjykata të pavarura, për ato vlera të BE-së dhe SHBA-së që janë lidhja që i mban të bashkuara qeveritë demokratike.

Çfarë do të këshillonit atëherë? Çfarë veprimi konkret duhet të ndërmarrin tani BE dhe SHBA?

Në thelb, ne kemi pasur një politikë qetësuese nga Bashkimi Evropian dhe SHBA për shumë vite. Që nga viti 2017, pas zgjedhjeve të para parlamentare të manipuluara nga partia në pushtet Rama, nuk ka pasur asnjë reagim nga Europa dhe SHBA për zhvillimet në Shqipëri, për veprimet e autokracisë së korruptuar Rama. Njerëzit e kanë lënë këtë gjë dhe janë përplasur me strukturat autokratike, më ofenduese, meqë ra fjala, ambasadorja amerikane Kim në Tiranë, e cila shpesh shfaqet në rrjetet sociale me këto struktura të korruptuara. Kjo ka një efekt çorientues për popullatën shqiptare. Përfaqësuesit e Perëndimit i sinjalizojnë qartë popullit pafuqinë e tyre për të dalë në mbrojtje të demokacisë dhe shtetit të së drejtës duke festuar me autokratët. Hendeku shpjegues midis idealeve të Perëndimit dhe sjelljes aktuale, fatkeqësisht po zgjerohet. Gjithashtu, qeverisë Rama, Basha & Co, po i sigurohet ende fonde shtesë pa vendosur nivele kontrolli të atyre ndërkombëtare dhe gjithashtu pa kontroll rezultatesh.

Një problem i vërtetë, nëse ju kuptova saktë.

Po, kështu është. Tashmë është jashtëzakonisht e rëndësishme për vazhdimin e ekzistencës së kombit shqiptar dhe integrimn e tij në Bashkimin Evropian që këtu të dërgohen sinjale të qarta. Ndryshe do te thone qytetaret e shqiperise, e mrekullueshme, ju mund te merrni leket e SHBA-se dhe BE-se, pra kapitalin e krijuar nga qytetaret e ketyre shteteve, nuk duhet te respektoni rregullat, thjesht keni për të qenë pjesë e autokracisë. Më pas ky grup thotë, shkëlqyeshëm, ne do të shkruajmë disa programe për disa reforma dhe do të bëjmë aplikime, do të financojmë edhe disa përfaqësues të këtyre vendeve perëndimore, do t’i bëjmë të shantazhueshëm dhe pastaj mundemi mrekullisht, pa pasur nevojë të punojmë shumë, të pimë ekspresin tonë, financuar nga paratë e taksave nga BE dhe SHBA.

A nuk është pak e guximshme kjo tezë?

Jo, fatkeqësisht është një realitet në Shqipëri. Një pakicë shumë e vogël në Shqipëri, që është ekzekutivi Rama dhe miqtë e tij, marrin pjesë në paratë e ndihmës ndërkombëtare dhe paratë e zeza. Jo pa arsye ekzekutivi shqiptar konsiderohet si një nga organizatat më të korruptuara në botë. Qeveria e korruptuar pengon zhvillimin qytetërues të Shqipërisë, pra mbrojtjen dhe të ardhmen e familjeve. Kjo mund të nënkuptojë fundin e së ardhmes së Shqipërisë. Të rinjtë po ikin. Shumica e kombit shqiptar është i ndershëm dhe dëshiron të jetojë i lumtur dhe i sigurt. Kjo do të thotë se tani kemi nevojë për veprim vendimtar nga Evropa dhe SHBA për të thënë se ata që nuk luajnë sipas rregullave nuk mund të marrin paratë e BE-së apo të SHBA-së. Ashtu si në Afganistan dhe vende të tjera, politika e zbutjes ka prodhuar pikërisht të kundërtën e asaj që duhej të arrinte.

Zoti Henze, ju folët për politikën e qetësimit. Kjo është një akuzë e fortë. Me fjalë të tjera, ju po thoni se Bashkimi Evropian, Brukseli, Komisioni i BE-së dhe veçanërisht SHBA-të kanë bërë gabime në marrëdhëniet e tyre me Shqipërinë vitet e fundit?

Absolutisht! Gabimi më i madh ka qenë se themelimi i spekulatorit të bursës Soros, i cili u përfshi në spekulime kundër ‘Thai Bat’, për paundin anglez dhe EURO, mori pjesë në fillimin dhe zbatimin e një reforme ligjore demokratike, një procedurë absurde, spekulatori dhe djali i tij, i cili me sa duket është edhe këshilltar i strukturës Rama, për një proces demokratizimi. Ne po shohim rezultatet e kësaj. Rama dhe Basha, për shembull, prej vitesh e kanë treguar shumë, shumë qartë se duan të zbatojnë një sistem autokratik. Rama po e bën këtë në nivel qeverie dhe Basha aktualisht po përpiqet ta zbatojë këtë, thuajse si pasqyrë, në partinë më të madhe opozitare në Shqipëri, PD. Që nga viti 2013, ka pasur një zhvillim të shpejtë të riorganizimit të një autokracie dhe shumë më efikase se në Poloni: Mosfunksionimi i gjykatave supreme dhe si rrjedhim i shtetit të së drejtës për gati 5 vjet tani, shpërbërja e mediave të pavarura, gjyqësori është bërë, barazuar dhe politizuar, rritje eksponenciale të korrupsionit, pastrim parash, trafik droge dhe eksod masiv të të rinjve. E gjithë kjo nuk ka çuar realisht në ndonjë pasojë deri më tani. Raportet e progresit janë shkruar për Uashingtonin dhe Brukselin, megjithëse ka pasur vetëm regres. Ka mjete, por nuk janë përdorur. Leva e parave do të krijojë ndikim në terren.

Henze, nëse BE-ja dhe SHBA-ja do të vendosin të ndërmarrin veprime më vendimtare kundër qeverisë shqiptare – ju bëtë sugjerimin e mbylljes së rubinetit të parave, ndalimin e fondeve, ndalimin e fluksit të parave – a nuk do të vazhdonte automatikisht kjo spirale? A nuk do të kthenin automatikisht kundër tyre BE dhe SHBA shumë shqiptarë, a nuk do ta merrnin rusët Shqipërinë?

Jo, kjo nuk do të ndodhë. Kombi shqiptar i ka të dyja këmbët në tokë në Perëndim, nuk kam asnjë shqetësim për këtë. Përkundrazi, kjo është e vetmja gjuhë që kuptojnë autokratët, ajo duhet t’i lëndojë ata.

Kjo do të thotë që në asnjë rrethanë nuk duhet të marrim një kurs që thotë se jemi gati për bisedime, duam të negociojmë me ju, kërkojmë mirëkuptim, po zgjasim periudhën e përgatitjes për bisedimet e anëtarësimit, po vazhdojmë të investojmë? Gjithmonë duhet të flasim. Gjithçka duhet të ndodhë në dialog dhe respekt të ndërsjellë. Ne jemi miq dhe jemi përfaqësues të shoqërive civile. Megjithatë, asnjë para e taksapaguesve europianë dhe amerikanë nuk duhet të rrjedhë drejt një qeverie shqiptare që nuk respekton rregullat bazë të shtetit ligjor dhe demokracisë. Ne nuk mund ta justifikojmë më këtë me qytetarët tanë, amerikanët dhe europianët punojnë dhe prandaj kanë të drejtë që 100% e parave të shkojnë për kombin shqiptar dhe jo në xhepat privatë të Ramës dhe Bashës. Nuk duhet të vazhdojmë të bëjmë të njëjtat gabime. Sundimi i ligjit do të thotë se gjyqësori është i lirë dhe i pavarur, se ka një shtyp të lirë, se ka një ndarje të pushteteve. Kundërpeshat ndaj atyre që janë në pushtet në një demokraci, gjyqësorit dhe shtypit të lirë, nuk duhet të eliminohen. Por kjo është pikërisht ajo që po ndodh në Shqipëri prej disa vitesh. Të drejtat e njeriut, si liria e shtypit, liria e shprehjes, të drejtat e grave, duhet të respektohen dhe mbrohen me ligj. Hapja e mundshme e bisedimeve me BE-në ka të bëjë me integrimin, për qëllimin e integrimit në Bashkimin e popujve të Evropës. Ne nuk kemi ndërmend në Europë të kopjojmë strukturat shqiptare të zotërinjve Rama, Veliaj dhe Basha. Zbritja në një lloj ligji gjyqësor të grushtit është e papranueshme për ne në Evropë, por edhe në SHBA.

Çfarë do të thuash me këtë?

Ligji i gjykatës më të fortë. Me fjalë të tjera, parametrat e madhësisë, fuqisë, ndikimit politik dhe peshës ekonomike nuk duhet të jenë vendimtare për ligjin. Ideja qendrore e integrimit evropian është paqja në Evropë përmes ligjit në barazi ligjore. Por vetëm biseda nuk i ndihmon kësaj qeverie shqiptare të Ramës dhe personit Basha, por duhet kombinuar me sanksione shumë të qarta financiare, që paratë të mbahen deri sa të shohim hapat e parë. Edhe kombi shqiptar duhet të ndjejë që gjërat nuk mund të vazhdojnë kështu me qeverinë Rama, Basha. Nëse më pas futen reformat në një mënyrë të orientuar drejt rezultateve, atëherë flukset e para të parave mund të fillojnë përsëri, dhe nëse kjo vazhdon mirë gjatë disa viteve të ardhshme, atëherë mund të lirohen fonde të tjera, por gjithmonë të kombinuara me një kërcënim sanksionesh nëse reformat ndërpriten ose nëse shkojnë sërish në drejtimin tjetër. Kjo është mënyra e vetme. Ramës dhe Bashës dhe OJQ-ve të përfshira në Shqipëri duhet t’u tregohet shumë qartë se koha e tyre ka mbaruar.

Pra, duke përdorur transaksionet financiare të BE-së dhe SHBA-së për të çuar përpara zhvillimin?

Qeveria shqiptare Rama dhe politikani Basha duan të kenë financimet miliarda të BE-së dhe SHBA-së dhe mbi të gjitha duan të konsolidojnë pushtetin e tyre. Reforma në drejtësi në Shqipëri, e cila ka shfuqizuar parimin e pavarësisë së gjyqësorit, është një pjesë qendrore e këtij konsolidimi të pushtetit, i cili përfundimisht çon në një autokratizim të sistemit shqiptar. Ky është qëllimi i qeverisë shqiptare dhe liderit të opozitës Basha, jo anëtarësimi në BE. Megjithatë, synimi i popullatës shqiptare dhe i opozitës, veçanërisht i opozitës PD, është anëtarësimi në BE. Ku lind pyetja: a mund të ketë vend në BE një regjim autokratik i Ramës dhe një antidemokrat si kreu i opozitës shqiptare Lulzim Basha?” Dua të them që këta persona, Rama dhe Basha, nuk kanë vend me ne.

Pra nuk ka anëtarësim në BE?

Kombi shqiptar dëshiron të bëhet anëtar i Bashkimit Evropian dhe ne e duam këtë. Personat Rama dhe Basha nuk janë bashkëbisedues adekuat për shoqëritë civile. Vetëm se baza e BE-së është parimi i ndarjes së pushteteve, i cili presupozon gjykata të pavarura. Asgjë më pak se kaq vihet në dyshim nga reforma ligjore shqiptare. Gjykata Kushtetuese shqiptare dhe gjykatat penale nuk janë të pavarura nga qeveria Rama. Kushdo që mohon vlerat e përbashkëta të BE-së në mënyrë të tillë si Rama shqiptar apo politikani Basha, të dy të akuzuar edhe për vepra kriminale dhe korrupsioni, duhet të presin pasoja. Me sundimin e ligjit, BE-ja ka në dorë një mundësi sanksionimi, të cilën duhet ta përdorë tani. Bashkimi Evropian nuk është vetëm një treg i vetëm, ai është gjithashtu një zonë e përbashkët e së drejtës. Por idetë se çfarë përbën një shtet kushtetues janë duke u larguar. BE-ja është një komunitet ligjor. Vetëm tregu i brendshëm vështirë se do të funksiononte nëse nuk do të kishte rregulla të përbashkëta. Autoritetet kombëtare zbatojnë rregullat evropiane dhe gjykatat kombëtare i kontrollojnë ato. Vetëm në raste dyshimi dhe konflikti thirret Gjykata Evropiane e Drejtësisë (GJED). Përveç kësaj, bashkëpunimi i ngushtë ndërmjet gjykatave dhe autoriteteve hetuese është zhvilluar gjatë 20 viteve të fundit. Gjykimet njihen reciprokisht. Oficerët e policisë ndihmojnë njëri-tjetrin. Ekstradimet brenda BE-së janë thjeshtuar shumë nga Urdhër Arrestimi Evropian. E gjithë kjo presupozon që shtetet e BE-së mund t’i besojnë njëri-tjetrit, sepse standardet ekuivalente të sundimit të ligjit zbatohen dhe respektohen kudo. Neni 2 i Traktatit të BE-së rendit vlerat themelore evropiane: “respektimi i dinjitetit njerëzor, lirisë, demokracisë, barazisë, shtetit të së drejtës dhe respektimit të të drejtave të njeriut”. Ato formësojnë BE-në dhe janë të përbashkëta për “të gjitha shtetet anëtare”.

Pra, çfarë duhet bërë tani?

BE dhe SHBA duhet të ndërhyjnë shumë qartë në rastet e deficiteve sistematike si në Shqipëri, por jo ashtu siç po bën për shembull ambasadori amerikan në këtë moment për fat të keq. Ajo që po bën është tepër dritëshkurtër, qasja e saj nuk ka të bëjë me probleme selektive. Megjithatë, në Shqipëri ka një deficit sistemik, kjo nuk është një çështje selektive, teknike, në fusha të rëndësishme besimi te ligji dhe zbatueshmëria e tij ka humbur që nga viti 2013. Kam parasysh jo vetëm të drejtën e BE-së dhe atë ndërkombëtare, por edhe të drejtën thjesht kombëtare, shqiptare. Gjyqi kundër Bashës në vitin 2019 e në vazhdim, i cili u pezullua në Shqipëri pa asnjë arsye, apo procedimi penal në të cilin është përfshirë opozitari Basha në Belgjikë, janë shembulli i një gjyqësori të politizuar që instrumentalizohet për të mbrojtur autokratët në interes të demokracisë shqiptare, ne mund të rekomandojmë vetëm që Basha të përballet me sistemin belg të drejtësisë. Besimi është thelbësor për popullatën shqiptare, komunitetin ndërkombëtar, por edhe investitorët. Besimi është gjithashtu i nevojshëm kur shtetet anëtare bashkëpunojnë me njëri-tjetrin në procedurat policore dhe gjyqësore. Nëse ka deficite sistematike në shtetin e së drejtës në nivel kombëtar, komuniteti i ligjit, por edhe anëtarësimi në BE nuk mund të funksionojë.

Është intersante, si mund të eliminohen deficitet sistematike të shtetit ligjor shqiptar në situatën aktuale?

Hapi i parë do të ishte procedura e dialogut në përgatitjen e bisedimeve të mundshme të pranimit. “Korniza e BE-së për Forcimin e Sundimit të Ligjit”, të cilën Komisioni i BE-së e miratoi në vitin 2014, mund të zbatohet në mënyrë analoge. Janë planifikuar tre faza për këtë dialog. Së pari, Komisioni i BE-së bën një analizë faktike në të cilën përshkruan problemet. Në këtë pikë, të gjitha OJQ-të dhe konsulentët e përfshirë si dhe stafi i tyre në Shqipëri duhet të përjashtohen. Duhet të bëhet një konfigurim, një rishikim. Këtu do të përfshiheshin ekspertë ligjorë aktualë nga Komisioni i Venecias dhe ekspertë kushtetues nga Evropa Veriore dhe SHBA, si dhe ekspertë të përzgjedhur shqiptarë, personalitete nga fusha e së drejtës, ekonomisë, qeverisjes dhe shoqërisë civile, opozitës, shtypit dhe kulturës. Procesi mund të kryhet relativisht shpejt. Si rezultat, BE dhe SHBA mund të bëjnë rekomandime të përbashkëta, por me afate. Rastësisht, shteti shqiptar duhet gjithashtu të marrë parasysh nëse konsulentët dhe OJQ-të e përfshira nuk duhet të mbajnë përgjegjësi sipas ligjit civil. Dëmin ekonomik të shkaktuar nga reforma ligjore e vlerësojmë në disa miliardë euro. Fondacionet Soros duhet të kenë kapital të mjaftueshëm për të paguar dëmin. Kapitali duhet të derdhet në një fond dhe të përdoret për zhvillimin e mëtejshëm të projektit të demokratizimit dhe sektorit të arsimit. Faza e tretë më pas do të shqyrtojë nëse rekomandimet janë zbatuar dhe më pas duhet të nxirren përfundime për hapjen e negociatave të anëtarësimit. Sanksioni gjithashtu duhet të përshkruhet nëse nuk respektohen afatet e përcaktuara. Sanksioni duhet të parashikojë gjithashtu mundësinë që ndihma ndërkombëtare për Shqipërinë të ndërpritet plotësisht dhe pagesat e vazhdueshme të ngrihen.

Fazat krysore:

– Ndërhyrjet politike të qeverisë shqiptare Rama vënë në pikëpyetje pavarësinë e gjyqësorit dhe rrjedhimisht shtetin e së drejtës në Shqipëri.

– Shqiptarët duhet të kenë të drejtën e mbrojtjes evropiane të të drejtave themelore nëpërmjet gjykatave evropiane ose drejtpërdrejt nëpërmjet Gjykatës Evropiane të Drejtësisë. Prandaj po flas për një doktrinë të kundërt Solange. Institucionet shqiptare janë vetë përgjegjëse për mbrojtjen kombëtare përtej konteksteve ligjore të BE-së – për sa kohë që mbrojnë thelbin e të drejtave themelore. Nëse jo, atëherë duhet të organizohet një “ombrellë shpëtimi europian” për të drejtat themelore dhe të drejtat civile të shqiptarëve, për një periudhë tranzitore.

-Qeveria shqiptare e Ramës po negocion me Serbinë, duke anashkaluar Kosovën, me qëllim organizimin e një zone ekonomike. Është e qartë: ose BE ose Mini Shengen me Serbinë dhe Rusinë. Shqipëria duhet të vendosë.

– Komuniteti ndërkombëtar ka disa opsione për të reaguar ndaj demokracisë dhe shtetit ligjor të dëmtuar. Më efektive ndoshta do të jetë ajo e përshkruar më sipër.

– Suksesi do të vijë në Shqipëri vetëm nëse forcojmë fuqitë vetëshëruese të kombit shqiptar dhe jo më strukturat autokratike.

– Shqiptarët që jetojnë jashtë duhet të motivohen për t’u përfshirë në mënyrë aktive në proces

– Krerët autokratë Rama dhe Basha duhet të largohen. Opozita organizon një riorganizim të strukturës së saj në radhët e saj më 11 dhjetor 2021. Paralelisht duhet të veprojë edhe partia në pushtet.


blank
blank
Send this to a friend