VOAL

VOAL

DON  LEC   SAHATÇIA – Nga Fritz RADOVANI

August 19, 2022
blank

Komentet

blank

Dosja e sigurimit/ “Tani u binda përfundimisht se në Shqipëri nuk ka liri krijimtarie”, Ibrahim Rugova më 1980: Ata shkrimtarë janë shndërruar në burokratë. U jepen klishetë dhe punojnë

NGA DR. SYLË UKSHINI

Për vite me radhë, agjentët e Sigurimit Shqiptar në vitet 1970-‘80 kishin mbledhur informacione për intelektualët shqiptarë nga Kosova, sidomos për ata që e vizitonin Shqipërinë. Në mesin e personaliteteve që për vite kishim mbledhur informacione, ishte edhe Ibrahim Rugova dhe studiues të tjerë. Shteti i atëhershëm shqiptar synonte të mësonte me shumë për pikëpamjet dhe orientimet e tyre politike dhe qasjen shkencore, por edhe mundësisht të influenconte në krijimtarinë e tyre shkencore.

Agjentët e atëhershëm të Sigurimit të shtetit shqiptar kishin ndjekur në çdo hap dhe kishin hartuar informacione nga më të ndryshmet për studiuesin e njohur të letërsisë, estetist, kritik letrar, Ibrahim Rugova, i cili gjatë viteve 1970 dhe 1980 kishte qenë dy herë në Shqipëri në konferenca dhe për studimet shkencore, ku kryesisht kishte hulumtuar në bibliotekën shkencore të Pallatit të Kulturës. Siç shihet nga dokumentet e kohës, Ibrahim Rugova banonte në hotel “Dajti” dhe prej andej shkonte rregullisht në Pallatin e Kulturës dhe në këtë interes agjentët e Sigurimit të Shtetit e ndiqnin nga distanca ose dërgonin përcjellësit e tyre nga afër. Ata kishin për detyrë të shënonin të gjitha kontaktet dhe lëvizjet.

blank

 

Në kuadër të kërkimeve të mia shkencore, për të ndjekur nga afër qëndrimin e shtetit shqiptar rreth zhvillimeve në Kosovë, në vitin 2020 kisha rastin që në arkivin e Autoritetit për Informimin mbi Dokumentet e ish-Sigurimit të Shtetit të hulumtoja për qëllime shkencore dokumente të ndryshme, në këtë mes ta lexoja faqe për faqe edhe dosjen e Ibrahim Rugovës, e cila ofron të dhëna interesante dhe mbi të gjitha shpalos dimensionin e interesimit të shtetit shqiptar për profilin e intelektualëve shqiptarë nga Kosova. Në këtë kuadër, Rugova konsideroj si studiues i talentuar dhe që nuk i përkiste korpusit të studiuesve shqiptarë që mbështesnin krijimtarinë e realizmit socialist, por se “është përkrahës i rrymës moderniste në letërsi, që krijohet në Kosovë e në përgjithësi në Jugosllavi”.

 

 

Çfarë përmbante arkivi i Sigurimit të Shtetit për akademikun e shquar kosovar Ibrahim Rugova në dosjen e Sigurimit: Në Shqipëri mungon liria në krijimtari Dosja e Rugovës: “Ata shkrimtarë janë shndërruar në burokratë. Krijuesve u jepen klishetë dhe ata punojnë”

blank

 

Në një dokument të vitit të 19.1.1981, ndër të tjera, thuhej se Ibrahim Rugova, i cili mori pjesë në diskutimin për romanin që u bë në vitin 1980 nga Lidhja e Shkrimtarëve dhe e Artistëve të Shqipërisë, ka deklaruar në një mbledhje të hapur pasi është kthyer në Prishtinë: “Tani u binda përfundimisht se në Shqipëri nuk ka liri krijimtarie. Ata shkrimtarë janë shndërruar në burokratë. Krijuesve u jepen klishetë dhe ata punojnë”.

blank

 

Nga dokumentet e ish-Sigurimit të Shtetit Shqiptar duket qartë se autoritetet e atëhershme të Shqipërisë ishin të hidhëruara dhe nuk u pëlqente fare pse Rugova fliste me “përçmim dhe përbuzje” ndaj letërsisë së realizmit socialist që krijohej asokohe në Shqipëri. Sidoqoftë, çdo studiues duhet të jetë i vëmendshëm gjatë hulumtimit të dosjeve të tilla, sepse aty ka emra dhe të dhëna që shpeshherë nuk përkojnë me realitetin, janë hartuar me hamendje dhe nga bashkëpunëtorë të padijshëm.

blank

 

Arkivat janë si minierat, përmbajnë një thesar të çmuar të dokumenteve, por ato duhen trajtuar me profesionalizëm. Studiuesit konstatojnë se arkivat nuk janë mauzoleu i historisë, por një thesar i municionit të saj. Historianët e mirë e dinë jo vetëm se si të përpunohen dhe restaurohen dokumentet dhe dorëshkrimet, por ata janë gjithashtu ekspertë të eksplozivit, të cilët e dinë saktësisht se si duhet qasur materiali eksploziv. Arkivat na mundësojnë të njohim të kaluarën e shoqërive dhe regjimeve të së kaluarës. Dosjet e ish-Sigurimit të shtetit shqiptar na mundësojnë të njohim të kaluarën komuniste dhe demistifikimi i miteve komuniste shqiptare si mësim për brezat e sotëm. Rëndësia e trajtimit të së kaluarës ka për qëllim primar ballafaqimin me të kaluarën.

blank

“U përpilua letra për Enverin, ku Himara dhe gjithë bregdeti, zotoheshin se s’do pranonin më pako…”- Dëshmia nga Franca, e ish-telekronistit të Vlorës!

Nga Vasil Qesari

 

Përmbysja e ngrehinës së madhe totalitare në Shqipëri do të linte pas, jo vetëm ndryshimin e sistemit, shoqëruar me plot shpresa, mirazhe e klithma lumturie por, fatkeqësisht, edhe mjaft plagë, drama, viktima, pluhur, mllefe e zhgënjime nga më të ndryshmet.

Dhjetë vjet e më tepër pas asaj ngjarje, e cila tronditi thellë shoqërinë, duke përmbysur tërësisht shumë kode, rregulla e koncepte të mëparshme, njerëzit vazhdojnë endé t’i bëjnë vetes pyetje të tilla, si: Ç’kish ndodhur në të vërtetë në shoqërinë shqiptare, gjatë 50 vjetëve të fundit të diktaturës? Si qe e mundur që sistemi arriti të deformonte gjithçka? Përse njerëzit e kishin pranuar atë? Cila qe logjika totalitare e transformimit të shoqërisë e individit? Si qenë konceptuar e funksiononin strukturat e mekanizmave totalitare: propaganda, policia sekrete dhe ushtrimi i ideologjisë së terrorit?

Si ndodhi që ndër mbarë vendet komuniste të Lindjes europiane, Shqipëria të cilësohej përjashtim apo rast i veçantë? Pse Enver Hoxha i qëndroi verbërisht, fanatikisht e gjer në fund besnik Stalinit, duke e kthyer vendin në një burg ku dhuna, frika e spastrimet vazhduan gjer në fund të viteve ’80-të? Pse vendi u izolua çmendurisht, duke i mbyllur njerëzit mes bunkerësh e telash me gjemba? Përse, pra, ndodhën gjithë fenomenet e mësipërme…?!  Libri ‘Post-scriptum për diktaturën’, s’pretendon t’u japë përgjigje definitive pyetjeve të mësipërme, apo kompleksitetit të arsyeve që sollën e mbajtën në fuqi pushtetin totalitar në Shqipëri. As edhe të jetë një afresk i plotë, i thellë e i gjithanshëm i jetës e vuajtjeve që përjetuan njerëzit gjatë atij sistemi.

Autori i tij, ndofta, ka meritën që bashkë me shikimin retrospektiv të periudhës totalitare si dhe zellin e një analisti të pasionuar, është përpjekur të kthejë edhe një herë kokën mbrapa, për të dhenë jo vetëm kujtimet e opinionet e tij personale, por dhe për t’i u rikthyer dhe një herë vizionit të asaj epoke me filozofinë e thjeshtë të ruajtjes së Memories e mbështetjes së Apelit për të mos harruar kurrë maksimën e njohur, se…kadavrës vazhdojnë t’i rriten thonjtë e flokët edhe pas vdekjes!

Dhjetë vjet e më shumë pas përmbysjes së madhe, libri në fjalë ka vlera aktuale e shpresojmë të vlerësohet nga lexuesi sepse, siç shprehet edhe një studiues shqiptar…e keqja më e madhe që mund t’i ndodhë një populli, vjen atëherë kur ai nuk arrin të bëjë analizën e së kaluarës së vet. Një popull amnezik është i detyruar të jetë vazhdimisht neuropatik e të përsërisë përvojat e tij të dhembshme…!

Për të forcuar pushtetin e tij absolut, shtetit totalitar i nevojitej të krijonte jo vetëm individë, grupe a shtresa armike, por kur ia donte nevoja, edhe krahina të tëra. Shembuj klasikë të terrorit, dhunës e përçarjeve të tilla nëpërmjet veprimtarisë së Sigurimit, kanë qenë edhe Mirdita e Himara. E kjo, nuk qe e rastësishme.

Ashtu si banorët trima e të paepur të Veriut, edhe himarjotët në Jugë, kishin një histori të lashtë e plot ngjarje trimërie. Si Mirdita edhe Bregdeti, për shkak të rezistencës e luftës së tyre të pashembullt kundër pushtuesve turq, kishin arritur të njiheshin nga Porta e Lartë si territore të lira, duke ruajtur kështu të pacenuar, pavarësinë, lirinë, pronën e fenë e tyre të krishterë.

Himarjotët, kanë qenë brez pas brezi një popullsi vazhdimisht kryeneçe dhe e pa nenë shtruar ndaj shtypjes, padrejtësisë e arbitraritetit. Kjo, pat bërë që në shpirtin e tyre, Koncepti i Lirisë të ishte i lidhur ngushtë me kundërshtimin e çdo lloj diktati, ngado që t’a kish orgjinë. Por, mospranimi i diktatit e nenë shtrimit, qenë në kundërshtim flagrant me natyrën e shtetit totalitar.

Qe kjo arsyeja pse, Himara, gjatë regjimit komunist, u cilësua vazhdimisht si rebele, e dyshimtë, pro greke etj. Të gjitha këto, s’ishin veçse justifikime për të motivuar dhunën e shtypjen ndaj një krahine, e cila s’e kish aspak për shpirt komunizmin, pronën kolektive, ateizmin, servilizmin e mercenarizmin.

… Drama e Himarë dhe himarjotëve, nisi mbas zgjedhjeve të dhjetorit 1945, atëherë kur, një pjesë e mirë e popullit të saj, votoi kundër përfaqësuesve të Frontit Demokratik. Pas kësaj, PPSH-së e shpalli atë krahinë, armike. (S’ishte rastësi që i njëjti qëndrim, u mbajt dhe ndaj Mirditës e disa zonave të tjera në veri të vendit). Përçarjen, frikësimin, nenë shtrimin e ndëshkimin e himarjotëve, Partia ia besoi armës së saj besnike, Sigurimit të Shtetit.

blank

Arkivi i Voal.ch Loni Adami, i akuzuar si spiun amerikan vdiq i torturuar dhe mbuluar nga krimbat në burgjet e Enver Hoxhës

Me rastin e 20 vjetorit të rihapjes të Ambasadës Amerikane në Tiranë

INTERVISTA/ FLET VIKTOR ADAMI, DJALI I TË NDERUARIT NGA AMBASADA E SHBA: “BABANAË E TAKOVA NË QELI PAK PARA VDEKJES, ISHTE MBULUAR ME KRIMBA

 

blank

blank

• Trak. Trak. Trak… Më 9 qershor 1947, në burgun e Tiranës, mes zhurmimeve nga më të ndryshmet, ishin shkruar në memorie të kohës edhe trokitjet e ndrojtura të këpucëve të një djali pesëvjeçar, që i frikësuar për vdekje, mbështetej e ngjishej pas trupit të së ëmës. Dikur, në brendësi, njëra pas tjetrës ishin hapur dy dyer të rënda dhe më pas, kur sytë u ishin mësuar me errësirën, ata kishin dalluar në qoshe siluetën e palëvizshme të një njeriu që nuk jepte shenja jete. E ëma ishte afruar duke i folur tjetrit në emër.

Vetëm atëherë djali pesë vjeç kishte kuptuar se figura e njeriut të shtrirë në rrëzë të murit duhet të ishte i ati. Por tjetrit i ishte dashur shumë kohë të reagonte, të arrinte të nxirrte fjalë nga goja. Saktësisht kishte shtrydhur me përdhunë nga fyti ca tinguj të ngjirur, si të një njeriu me gjuhë të prerë, që në tërësinë e tyre kishin arritur të formulonin vetëm një frazë me kuptim, një amanet: “Kujdesu për fëmijët!”. Pastaj djali 5 vjeç kishte parë me tmerr se si dora e së ëmës ishte mbushur me krimba në momentin kur kishte prekur shpatullën e të shoqit. Kështu fëmija e kishte humbur vetëdijen. Kishte nisur të ngashërehej aq fort sa pak kohë më pas, me të mbërritur në shtëpi, e ëma kishte konstatuar me tmerr një rritje të shpejtë të temperaturës.

Njeriu që rrëfen këtë pjesës të historisë së jetës së tij, më të frikshmen e të frikshmeve, quhet Viktor Adami është dhe djali i Loni Adamit, ish-sekretarit të ambasadës amerikane në Tiranë në vitet 1929-1939, që dy ditë më parë u nderua me anë të një memoriali nga Ambasadori Xhon Uithers. Për fat të mirë Viktori nuk vdiq nga temperatura që e kishte mbajtur të lidhur për pesë ditë në shtrat, nuk vdiq edhe 24 orë më pas, kur nga dritarja vëzhgoi një ushtarak me motor që ndaloi para portës së shtëpisë së tyre, duke i dhënë me zë të lartë, së ëmës, Andromaqit, lajmin e vdekjes së të shoqit. Ai jetoi për të parë rrëzimin me rrapëllimë të diktaturës dhe diktatorëve shqiptarë, jetoi për të parë respektimin e nënës dhe nderimin e të atit.

Sekretari i Ambasadës USA dhe fashizmi

“Im atë, Loni Adami, me origjinë nga Progri i Korçës, ishte një nga studentët më të mirë të Shkollës Teknike Amerikane, që sot njihet si shkolla ‘Harri Fulc’. Në vitin 1929, menjëherë pasi kishte mbaruar shkollën, ai i’u rekomandua nga Harri Fulci ambasadorit amerikan, Çarls Hart, si nxënësi më i mirë dhe njohës i disa gjuhëve të tjera të huaja, veç anglishtes”, nis rrëfimin për të atin Viktor Adami. Pas këtij rekomandimi Loni Adami kishte shërbyer në këtë ambasadë për 10 vjet me radhë, deri në mbyllje, në rolin e sekretarit. Pra, kishte momente, kur në mungesë të ambasadorit dhe konsullit, ai mbetej autoriteti më i lartë. Ndërkohë, nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ku kishte punuar për një kohë si emigrant, ishte kthyer edhe Kol Kuqali, kunati i Loni Adamit, apo burri i së motrës. Viktori nuk di të sqarojë rrethanat, por edhe Kol Kuqali, i cili u nderua në të njëjtën mënyrë nga Ambasadori Amerikan Xhon Uithers, kishte gjetur punë në të njëjtën ambasadë si përkthyes në vitin 1929.

Me pushtimin e Shqipërisë, ambasada amerikane kishte mbyllur dyert dhe Loni Adami e Kol Kuqali ishin detyruar të gjenin punë të tjera. I pari, Loni Adami, kishte hapur një shtypshkronjë të vogël, ndërsa Kol Kuqali bashkë Jovan Adamin, vëllanë e Lonit, kishin marrë me koncesion minierën e qymyrgurit në Krrabë të Tiranës.

“Babai u lidh shpejt me lëvizjen antifashiste dhe rrjedhimisht me komunistët. Njihet se në shtypshkronjën e tij u shtyp numri i parë i ‘Zërit të Popullit’, por edhe një numër pambarim materialesh të tjera propagandistike. Babai na ka rrëfyer një detaj kur në shtypshkronjë kishin hyrë dy ushtarë gjermanë. “Me të parë dy ushtarët, punëtori, Kristo Trajani, që ishte vetëm 16 vjeç, kishte ndalur punën e ishte zbardhur në fytyrë, pasi ishte duke shtypur trakte komuniste. Por në këtë kohë aty ishte shfaqur babai, që kishte nisur të komunikonte në gjermanisht. Ushtarët të habitur nga gjuha e mëmës së tyre, kishin pyetur me mirësjellje se çfarë ishin duke shtypur dhe babai krejt i qetë u kishte thënë se bëhej fjalë për një shpallje të Ministrisë së Punëve Botore. Më tej ai u kishte shpjeguar gjermanëve se shtypshkronja ishte fare e vogël dhe se si e tillë nuk mund të bënte më shumë se blloqe e fletë, pra nuk mund të bënte gazeta. Këtë mënyrë të arsyetuari e kishte bërë sepse gjermanët ndërkohë po kërkonin të gjenin vendshtypjen e gazetës ‘Zëri i Popullit’ që e mendonin të realizuar në një shtypshkronjë më moderne. Ah, këtë e ka rrëfyer edhe artistja Violeta Manushi, që punonte në shtypshkronjën e babait”, rrëfen Viktori historinë e të atit me komunistët. Një histori që do të trashej edhe më shumë kur në Shqipëri do të zbarkonin misionet anglo-amerikane.

Arrestimi nga komunistët

Sipas Viktorit, i ati ishte angazhuar shpejt me anglo-amerikanët. Kjo për shkak se vetë Harri Fulci në këtë kohë ishte i vendosur në Kajro të Egjiptit, ku anglo-amerikanët kishin shtabin e luftës që ishte përgjegjës edhe për misionet në Shqipëri. “Pra ishte Harri Fulci ai që u rekomandonte misionarëve pikërisht tim atë si njeri të besës dhe si njeri me mundësi kontakti. Kështu që të gjithë anëtarët e misioneve ushtarake anglo-amerikane me të mbërritur në Shqipëri orientoheshin nga im atë”, rrëfen Viktori. Në janar 1945 në Shqipëri kishte mbërritur në krye të një misioni vetë Harri Fulci. Ai e kishte thirrur Loni Adamin në ndërtesat e ish-ambasadës Amerikane. Misioni kishte për detyrë të testonte situatën në Shqipëri dhe të vendoste kontakte kryesisht me intelektualët.

“Në këtë kohë Kol Kuqali, kunati i babait, ishte zgjedhur deputet nga populli. Shtëpia e tij por edhe zona e Krrabës, ku kishte minierën, kishin qenë qendra të rezistencës antifashiste. Në librin e tij ‘Kur hidheshin themelet e Shqipërisë së re” Enver Hoxha shkruan: U takova në shtëpinë e Kol Kuqalit me Kol Tromarën…” Më tej sipas shpjegimeve të Viktor Adamit, delegacioni që shkoi në Mukje kishte qëndruar për tri ditë me radhë në shtëpinë e babait të tij. Bëhej fjalë për personalitete të kalibrit të Ymer Dishnicës, Abaz Kupit, Gogo Nushit, Nako Spirut, Omer Nishanit e të tjerë. Pra në shtëpitë e Loni Adamit dhe në atë të kunatit të tij Kol Kuqali ishin bërë shumë biseda, për më tepër në këto biseda kishin marrë pjesë me shumicë edhe anglo-amerikanët. Pikërisht këto, por edhe tendencën e të dyve në përkrahjen e një sistemi politik demokratik, me pjesëmarrjen e të gjitha forcave politike, Enver Hoxha nuk i pëlqeu.

“Kështu, dikur babait i shtetëzojnë shtypshkronjën dhe fshehtazi bëhet gati arrestimi. Kol Kuqali ndërkohë e sinjalizon që të largohet në fshat, në Korçë, duke i thënë se situata është e turbullt”, rrëfen i biri i Loni Adamit. Por komunistët e arrijnë Loni Adamin edhe në Korçë. E arrestojnë në 10 tetor 1946, madje e akuzojnë për tentativë arratisjeje.

Torturat

“Unë isha fare i vogël, vetëm 5 vjeç, kur nëna na mori bashkë më vëllamë, pak më të madh, për të shkuar në burg, te babai. Ai na mungonte prej më shumë se 8 muajsh. Më vonë kam mësuar se si kishte arritur nëna të futej në burg. Babanë e kishin respektuar një numër i madh komunistësh, në dyert e të cilëve nëna kishte trokitur. Por pa mundur të ndryshonte asgjë në fatin e tij. Një fat i vendosur diku lart, nga një njeri, vendimet e të cilit mund t’i kthente mbrapsht vetëm ndonjë forcë shumë madhore”, flet Viktori duke e shoqëruar këtë me tundje mohuese të kokës.

Loni Adamin e kishin torturuar fillimisht për tre muaj në Korçë. Sipas të birit, Viktorit, të atin e akuzonin si agjent të amerikanëve i rekrutuar në shkollën teknike dhe i kërkonin që të firmoste që misioni amerikan, i cili erdhi në Shqipëri në vitet 1945-1946, erdhi me qëllim për të përmbysur pushtetin popullor.

“Por babai, si idealist që ishte, nuk mund të dilte jashtë bindjeve të veta. Nuk firmoste edhe pse torturat ishin bërë më të rënda pasi e kishin sjellë në Tiranë. Më kanë thënë se e kanë rrahur sa i ka rënë mishi copë, se i kanë thyer shpatullën dhe njërën këmbë, se e kanë varur në tavan dhe i kanë futur trupin në ujë të ftohtë deri në fyt, se e kanë shpuar me shufra hekuri të skuqur. Neve na kanë lejuar ta takojmë vetëm një ditë para se të jepte shpirt në qeli. Na mori mamaja me vete, mua dhe vëllanë, që ishte një vit më i madh në moshë. Kujtoj se u hapën dy palë dyer. Dhoma ku ishte babai ishte e errët, pa dritare. Mamaja iu afrua dhe u mundua ta lëvizte. Aty vuri re se atij i kishin thyer shpatullën dhe njërën këmbë dhe se këto i ishin mbushur me krimba. Unë dola duke qarë me të madhe me të bërtitura…”, rrëfen Viktori mbase ngjarjen më të tmerrshme të jetës së tij.

Për habi, po atë ditë që Loni Adami kishte dhënë shpirt, në një tjetër qeli ishte vetëvarur edhe Kol Kuqali që kishte vetëm 10 ditë i arrestuar. Ai ishte babai i dy djemve dëshmorë të Luftës Antifashiste, njëri i vdekur në kampin e shfarosës të Mathausenit në Gjermani, tjetri në kampin e Prishtinës. Pas çlirimit Kol Kuqali kishte përmbushur edhe funksionin e zv/drejtori të Bankës Shqiptare, por ishte përplasur me Enver Hoxhën pasi kishte qenë kundër barazimit të lekun me dinarin jugosllav, një veprim që në vitin 1946 i konvertoi shqiptarët nga të pasur në të varfër për vetëm disa muaj kohë. Gjithsesi pas arrestimit, Kol Kuqali, kunati i Loni Adamit, deputeti i zgjedhur nga populli, nuk u kishte dhënë më shumë kohë kënaqësie komunistëve ta torturonin. Nëpër dokumentet që komunistët kanë lënë pas thuhet se Kol Kuqali, Loni Adami, gazetari Sabri Dajlani dhe Drita Kosturi, e fejuara e Qemal Stafës, akuzoheshin si agjentë të imperializmit amerikan. Trupat e Kol Kuqalit dhe Loni Adamit, sipas disa rrëfimeve të dëshmitarëve okularë, janë futur në varr masiv në vendin e quajtur Bregu i Lumit në Tiranë dhe familjarët edhe sot e kësaj dite nuk kanë mundur t’i gjejnë. Madje kanë humbur edhe shpresat pas kërkimeve të shumta.

Rivlerësimi

Komunizmi e godet ashpër familjen e Loni Adamit pas vdekjes së tij në burg. Internim në kënetën e Durrësit dhe moslejim i zonjës së shtëpisë të ushtronte profesionin e mësimdhënies. Gjithsesi falë ndërhyrjeve të ndryshme, Andromaqi Adami arrin të gjejë veten në profesionin e dashur të saj pas vitit 1956, që kishte ngjarje kulmuese Konferencën e Tiranës.

Pjesa tjetër e viteve, deri më 1991, mund të përmblidhet me një frazë për familjen Adami: Luftë për mbijetesë. Në të njëjtin vit, pa i treguar asgjë së ëmës, Viktor Adami, me të mësuar se në Hotel “Dajti” në Tiranë kishte mbërritur ambasadori i parë i Shteteve të Bashkuara në Tiranë, Rajerson, niset fshehurazi ta takojë. Dhe ia arrin. Ia arrin ta ulë në kafe dhe t’i rrëfejë me një anglishte të qëruar, si bir i denjë i Loni Adamit, historinë e familjes së tij. Që pas këtij takimi, që e lë të shokuar, ambasadori amerikan, një antikomunist i njohur, viziton dhe ndihet si në shtëpinë e vet në banesën modeste të Adamëve në Tiranë. Përmes bisedave të shumta, Andromaqi, gruaja e Loni Adamit dhe nëna e Viktorit, i rrëfen një sekret ambasadorit Rajerson. I rrëfen sesi në vitin 1939, në kohën kur trupat italiane po hynin në Tiranë, kishte marrë dhe kishte fshehur në bodrumin e ambasadës stemën e saj.

“Shkojnë në dy në ambasadë, kërkojnë në një depo dhe e gjejnë po atje ku nëna thoshte se e kishte fshehur. Ambasadori amerikan nuk i mbajti dot lotët”, rrëfen Viktori. Por ka edhe një tjetër pjesë. Një tjetër histori të ndodhur në korrik 1991, në përvjetorin e festës së Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

“Ambasadori Rajerson dha një pritje në Hotel “Dajti”. Na ftoi edhe ne, mua me nënën, sigurisht. Në mes të sallës ishin katër kolltuqe të vendosur përballë njëri-tjetrit. Erdhi Presidenti Ramiz Alia me ministrin e Jashtëm, Muhamet Kapllani dhe u ulën. Një vend mbeti bosh. Në këtë kohë ambasadori Rajerson u ngrit dhe ftoi nënën time: Zonja Andromaqi ejani këtu. Dhe i drejtohet Ramizit: Kjo zonjë është përfaqësuese e Shteteve të Bashkuara në Shqipëri. Ramizi habitet dhe pyet se cila është. Nëna ia kthen: Nuk më njeh ti mua se kush jam? Ishe kalama kur vije në shtëpinë time dhe takoje Omer Nishanin, Nako Spirun, Ymer Dishnicën…”, rrëfen Viktori momentin kur nëna e tij është ndier më krenare se kurrë që ishte gruaja e Loni Adamit, ish-sekretarit të Ambasadës Amerikane në Shqipëri në vitet 1929-1939.

Shënim: Ky shkrim është publikuar në gazetën Panorma, pak ditë pas zbulimit të memorialit në nder të Loni Adamit dhe Kol Kuqalit në oborrin e Ambasadës Amerikane në Tiranë, në vitin 2010.

Për sa i përket datës së fundit të jetës së Loni Adamit, disa burime të tjera përmendin 6 qershorin e 1947-ës.

—-

Më 27 shtator 1939 largohet perfundimisht personeli i legates Amerikane nga Shqipëria

U mbyll zyrtarisht me 16 shtator 1939.
Ne kete fotografi dale ne teqen e Krujes me 1939 jane dhe dy punonjes te administrates se legates Amerikane nga Progri.
Loni Adami sekretar i ambasades  reshti i dyte majtas – i pari
Kol Kuqali – punonjes i administrates ne reshtin e dyte i parafundit
Ne qender te fotografise – ambasadori i -SHBA `SE dhe Babai i teqese
Te dy burrat nga Progëri i Korçës regjimi diktatorial i burgosi ne vitin 1946 dhe i torturoi deri sa dhane shpirt ne qershor te 1947 ne qeli

blank

blank

Tri dokumente sekrete nga arkivat ushtarake amerikane: Pse Hitleri ishte kundër pushtimit italian të Shqipërisë

Ekskluzive DITA – Në Prillin e 1939, trupat ushtarake italiane pushtuan Shqipërinë, e cila pas një rezistence të shkurtër i dorëzoi armët dhe pranoi fatin e një vendi të vogël në prag të një lufte të madhe.

Agresioni italian dhe indiferenca europiane ndaj këtij pushtimi të një vendi të vogël dhe të pambrojtur nga aleancat e fuqive të mëdha, ka qenë pikë debati në shumë shkrime apo analiza historike. Në përgjithësi, të gjithë kanë rënë dakord me faktin se askush në Europë nuk ishte i interesuar të prishte balancat e vendosura në Europën e dominuar nga ngjitja marramendëse e Gjermanisë naziste dhe ëndrrat e Italisë fashiste për ndërtimin e një Perandorie të re romake.

Por me sa duket, nga botimi i disa dokumenteve që vijnë nga Arkivi i Zbulimit Ushtarak Amerikan, duket se jo të gjithë kanë qenë indiferentë ndaj pushtimit italian të Shqipërisë.

Sipas dëshmive të dhëna gjatë marrjes në pyetje nga Shërbimi i Zbulimit Ushtarak Amerikan të Gjeneral-Kolonel, Alfred Jodl, ish-Shefi i Oberkomando Wehrmacht Gjermane (Stafi Operacional i Komandës së Lartë i Forcave Ushtarake Gjermane), del se personi i cili kundërshtoi me forcë pushtimin e Shqipërisë nuk ishte askush tjetër, veçse… vetë Hitleri.

Nga deponimet e gjata të Gjeneralit Jodl, por edhe të oficerëve të tjerë që shërbenin në Komandën e Lartë gjermane, del se Hitleri është përpjekur të ndalojë invazionin italian kundër Shqipërisë në Prill të 1939-ës. Është mjaft interesant fakti se Hitleri është vënë përpara faktit të kryer nga Duçja, i cili sipas dëshmive historike të botuara, ishte mjaft xheloz ndaj fitoreve të ushtrisë gjermane dhe për këtë arsye pushtoi një vend të vogël që nuk mund të ofronte rezistencë efektive.

Dëshmia e Gjeneralit Jodl e marrë nga dokumentet origjinale të Zbulimit Ushtarak Amerikan, përforcon mendimin se Duçja ka vepruar në momente impulsive dhe jo sipas një plani të studiuar mirë nga ekspertë ushtarakë.

Gjenerali shprehet se Hitleri ishte kundër veprimeve italiane në Ballkan, pasi në këtë mënyrë ushtria gjermane e cila po përqëndronte vëmendjen maksimale ndaj Bashkimit Sovjetik, do të shpërqëndrohej në prapavijat e saj duke e komplikuar situatën ushtarake dhe politike në një rajon, i cili nuk ishte armiqësor ndaj Gjermanisë.

Jodl thotë se Hitleri u mundua shumë që të ndalonte pushtimin e Shqipërisë, duke ofruar në shkëmbim një pushtim të Kretës si një ishull shumë strategjik për veprime operacionale në Mesdhe.

Po kështu, këto deponime provojnë se Hitleri ka qenë kundër pushtimit të Greqisë, pasi në këtë mënyrë do të tërhiqte Britaninë në Ballkan duke e komplikuar shumë Operacionin «Barbarosa» (pushtimin e Bashkimit Sovjetik) dhe do ta vononte atë në synimet e tij për ekspansionin në Lindje.

Humbjet e turpshme të Italisë në frontin italo-grek, me sa kuptohet kanë qenë arsyet përse Gjermania u detyrua të hynte në Ballkan dhe të pushtonte në mënyrë të rrufeshme Jugosllavinë dhe Greqinë.

Gjenerali Jodl, i cili ishte në një pozicion shumë të privilegjuar për të njohur të gjitha operacionet e ushtrisë gjermane, deponon se Gjermania nuk ka pasur vetë synim për të pushtuar Ballkanin.

Dërgimi i një divizioni këmbësorie gjermane në Shqipëri është marrë në konsideratë nga Oberkomanda e Wehrmatit për të ndihmuar frontin italian në Jug të Shqipërisë dhe Gjenerali Jodl ka dërguar vëllain e tij për të studiuar mundësinë e ndërhyrjes gjermane.

Nga raporti i Gjeneralit gjerman, kuptohet se terreni i thyer shqiptar nuk ishte një vend që ofronte mundësi për të dërguar një divizion gjerman dhe për këtë arsye u krye pushtimi i Greqisë nga kufiri bullgar.

Megjithëse pushtimi i Shqipërisë në 1939-ën kishte hasur në rezistencën e Hitlerit, në 1943, e detyruar nga rrethanat politike dhe kapitullimi italian, ushtria gjermane hyri më në fund në një vend, për të cilin jo më shumë se katër vite më parë ishte përpjekur që ta mbante larg nga ambiciet romantike të Duçes për krijimin e një Perandorie të re romane.

1 – Dëshmia e Albert Jodle

Marrë më 30 gusht 1945 në Nuremberg, Gjermani, ora 14.30 deri më 16.45 nga n/kolonel Thomas H.Hinkel IGD, OUSSC. Përkthyes zyrtar Bernard Reyman

Pyetje: Çfarë e shtyu pushtimin gjerman në Ballkan?

Përgjigje: Gjermania ndërhynte për ta mbajtur Jugosllavinë sa më neutrale. Jo detyrimisht të rreshtohej me forcat e Boshtit, por të paktën të ruante neutralitetin. Me sa duket ne ishim të suksesshëm në Traktatin e Vjenës. Tashmë është i njohur fakti se disa javë pas këtij Traktati, në Beograd u rrëzua qeveria në mënyrë të dhunshme. Ky ndryshim solli në fuqi një parti, e cila ishte tërësisht antigjermane, e cila e anuloi Traktatin e Vjenës.

Pyetje: Kjo qeveri, a institucionalizoi veprime kundër Gjermanisë?

Përgjigje: Jo, ata nuk ndërmorën veprime ushtarake kundër nesh, por ata u përgatitën që të ndërmerrnin veprime antigjermane. Rrëzimi i qeverisë u bë në mars dhe veprimet ushtarake u ndërmorën midis 6 dhe 8 prillit. Po kështu, duhet të marrim në konsideratë se në tetor 1940, Italia kishte sulmuar Greqinë kundër dëshirës sonë.

Pyetje: Çfarë nënkuptoni “kundër dëshirës sonë”?

Përgjigje: Ashtu si ju thashë më parë, ky sulm nuk ishte në konceptin e Fuhrerit dhe Fuhreri kishte fluturuar në Itali për ta ndaluar këtë sulm kundër Greqisë. Ai arriti në Itali në momentin kur Duçja i tha atij se “sot në mëngjes kemi sulmuar Greqinë”.

Pyetje: Përse duhej ndërhyrja gjermane kur sulmi kundër Greqisë ishte kundër planeve të luftës gjermane?

Përgjigje: Për disa arsye. E para, ne nuk kishim asnjë qëllim armiqësor kundër Greqisë. E dyta, humanizmi dhe kultura antike greke nuk ka qenë vlerësuar askund më shumë se në Gjermani. E treta, ne mendonim se në momentin që Greqia do të ishte në luftë, ajo do të thërriste në ndihmë Anglinë, e cila do të përfshihej në Luftën Ballkanike, diçka që ne nuk e donim.

Pyetje: Përse atëherë Gjermania ndërhyri në Luftën italo-greke?

Përgjigje: Kundër dëshirës sonë, Italia e sulmoi Greqinë dhe si zakonisht italianët në vend që t’i mundnin grekët, u thyen rëndë. Në këtë moment Italia filloi të kërkojë ndihmën e Gjermanisë. Unë dërgova në Shqipëri një oficer të Vermahtit, i cili ishte vëllai im, për të parë se si dhe deri ku mund të përdoreshin trupat gjermane në avantazh kundër grekëve. Me sa u kuptua nga Raporti, e gjithë Shqipëria ishte një vend i vështirë për trupat tona këmbësore dhe ne nuk përdornim dot tanket dhe mjetet e motorizuara në malet shqiptare. Në këto momente ne nuk kishim në dispozicion asnjë Divizion Malor që mund ta përdornim atje. Ndërkohë, ndërhyrja britanike u rrit shumë dhe u kthye në rrezik. Për këtë arsye ne pyetëm Bullgarinë që të na lejonte të kalonim nga territori i tyre për të dalë në prapavijën greke.

2- Dokument Konfidencial 

Ref. No. SAIC / FIR / 11 / 24 Korrik 1945 – BALLKANI

Vendimi për të marrë pjesë në fushatën ballkanike u mor vetëm pasi italianët demonstruan inkompetencën e tyre të plotë në Greqi. Ky operacion i italianëve nuk ishte parashikuar në asnjë prej planeve të luftës gjermane dhe italianët në asnjë rast nuk e kishin treguar qëllimin e tyre për fushatën kundër Greqisë.

Komanda e Lartë Italiane e mohoi të kishte një plan kundër Greqisë në takimin që u bë midis Mareshalit francez PETAIN dhe Hitlerit në Gusht të 1940-ës.

Hitleri urdhëroi devijimin e itinerarit të trenit të tij special, duke shkuar vetë në Firence për t›i mësuar planet e italianëve nga vetë Musolini. Ai arriti në Firence në pasditen e vonë të ditës së invazionit. Italianët e kishin sulmuar Greqinë atë mëngjes prej Shqipërisë.

Vendosja përpara faktit të kryer ishte një përsëritje e sjelljes së italianëve të demonstruar në pushtimin e Shqipërisë në pranverën e 1939-ës. Në atë kohë, delegacioni ushtarak italian i kryesuar nga Gjeneral Pariani i ndërpreu bisedimet e para ushtarake italo-gjermane në Insbruk pa dhënë asnjë shpjegim.

Kur Field Mareshali Kaitel, kryetar i delegacionit gjerman mbërriti në Berlin, Gjeneralin Maras, Atasheu ushtarak italian i tha atij se Italia do të pushtonte Shqipërinë mëngjesin e ardhshëm. Hitleri menjëherë u përpoq t’i mbushte mendjen italianëve për ta braktisur këtë operacion të pavarur dhe në këmbim të kishin mbështetjen tonë në një operacion për pushtimin e ishullit të Kretës, por këto përpjekje dështuan.

Disa muaj më vonë, diku rreth Krishtlindjes, doli ideja e përdorimit të trupave gjermanë në këto operacione. Ky konkluzion doli si rezultat i vëzhgimit ushtarak të ndërmarrë nga Gjenerali gjerman ZEITZLER mbi performancën shumë të dobët të trupave italiane në kufirin shqiptaro-grek, si dhe në vëzhgimet që ai bëri në rrugëkalimet e Ballkanit dhe në malet Rodope.

Sipas burimit të pyetur, Hitleri «ishte penduar shumë» për ndërhyrjen në Greqi, pasi ai «kishte një dashuri të madhe për kulturën greke”!

MS / T-101
Komanda e FUHRERIT

3 – Dokument Top Sekret

17 Maj 1942
OKW / WFst / Abt. L (I OP)
Numri 8 i 25 kopjeve
Nr.44.717 / 41gk / Shefat
DIREKTIVA Nr.29

I. Objektivat e operacioneve gjermane në Europën Juglindore: të zmbrapsen britanikët nga Ballkani, si dhe të krijohen kushtet për operacione ajrore në Lindjen e Mesdheut; të avancohen më tej nën operacionet e koduara «Merkur».

Me përjashtimet e shënuara më poshtë, do të jetë detyra e Italisë për të garantuar sigurinë e territoreve greke në të ardhmen. Në veçanti autoritetet gjermane duhet të jenë të kujdesshme për të mos vepruar si ndërmjetës nëse grekët e kërkojnë këtë gjë. Për materialet, një marrëveshje me Forcat Ushtarake italiane do të arrihet për të siguruar rrugët e shoërndarjes së tyre.

II. Më poshtë janë detyrat e Forcave Ushtarake gjermane. Do të qëndrojnë në Greqi:

a. Ato forca që janë të nevojshme për të garantuar bazat e furnizimeve për Operacionin «Merkuri». Duhet të përqëndrohen lokalisht.

b. Një divizion afër Selanikut duhet të mbikëqyrë Ishullin Lemnos si dhe të gjitha ishujt nën okupacionin gjerman. Megjithatë, zona dhe ishujt që do përdoren si vende nga ku «Merkuri» do startojë, duhen ruajtur deri sa ky operacion të mbarojë. Të gjitha forcat gjermane që nuk janë të nevojshme, sipas këtij dokumenti duhet të tërhiqen sa më shpejt të jetë e mundur. Komanda e Lartë e Forcave ushtarake italiane do të jetë në dijeni të operacionit për marrjen e Greqisë dhe duhet të komunikojë me Gjeneralin e Komandës së Divizionit të 12 për detajet.

Si gjeneral i Komandës së Trupave në Ballkan, ai duhet ta lëvizë Komandën në Selanik sapo situata e operacionit «Merkuri» ta lejojë këtë gjë. Pres që shefat e komandave përkatëse të më raportojnë mbi masat e marra në lidhje me këtë direktivë si dhe me marrëveshjet me italianët.

Firmosur
Adolf Hitler

—–

Botuar në rubrikën HISTORI të gazetës Dita

blank

“Pak para vdekjes, im shoq më tha: meqë kontribuuam për të sjellë këtë kolerë, na mbetet veçse të marrim një bidon me vaj guri dhe…”/ Rrëfimi i ish-komunistes, që vuajti internimeve

Selfixhe Broja (Ciu) |

Pjesa e dytë

Selfixhe Ciu (Broja) u lind në 1918-ën në qytetin e Gjirokastrës, në një familje të pasur qytetare, pasi babai i saj, Ibrahim Ciu, ishte tregtar i madh. Pasi mbaroi shkollën unike ajo vazhdoi mësimet për dy vjet në Liceun e Gjirokastrës, por pas mbylljes së tij, ajo i përfundoi ato në gjimnazin e Tiranës. Ajo kishte pasion Letërsinë dhe në atë kohë botoi dhe poezitë e tregimet e para në shtypin e kohës, të cilat i firmoste me pseudonimin letrar “Kolombia”. Më 1935, (kur ishte 17 vjeç), pasi botoi poezinë e parë në revistën “Populli”, “Bota e Re”, “Java”, “Diana”,”Drita”, “Shtypi” etj. Në gjimnazin e Tiranës, ajo përqafoi idetë komuniste, nëpërmjet mikut të saj të ngushtë Zef Mala, Kryetar i Grupit Komunist të Shkodrës dhe në fundin e viteve ‘30-të, Selfixheja, pati një miqësi edhe me Qemal Stafën e Vasil Shanton, (me të cilët e prezantoi Zef Mala) dhe u pranua si anëtare e Grupit Komunist të Shkodrës, ndonëse ishte studente në Tiranë. Në 1938-ën, Selfixheja shkoi në Itali, në Universitetin e Firences, në fakultetin e Letërsisë, ku asokohe ishin dhe Qemal Stafa, Nikolla Shurbani, Ramadan Sokoli, Andrea Varfi, Musine Kokalari dhe kushërira e saj, Qibrie Ciu. Pasi u kthye në Shqipëri, ajo u rilidh me grupet komuniste dhe pas formimit të PKSH-së, u dërgua në Shkodër për të punuar me Organizatën e Gruas Antifashiste, u arrestua nga italianët dhe u mbajt 11 muaj në burgun e Tiranës. Pas mbarimit të Luftës, bashkëshorti saj, Xhemal Broja u emërua në Komitetin e Arteve në Tiranë, kurse Selfixheja si gazetare në Ministrinë e Bujqësisë, ku nxirrej gazeta “Bujku u Ri”. Më 23 mars 1946, Xhemalin e Selfixhenë i përjashtuan nga Partia, (si anti-jugosllavë) duke i cilësuar “armiq të popullit dhe agjent të misionit amerikan” dhe më 17 janar 1947, i internuan në Gusmar të Kurveleshit, me punë në bujqësi. Pas prishjes me Jugosllavët në ‘49-ën, ata i kthyen përsëri në Tiranë, ku Selfixheja pasi punoi pak kohë në Ministrinë e Arsimit, Selfixheja dha dorëheqjen. Në 1966-ën, Xhemalin dhe Selfixhenë i internuan përsëri për gjashtë vjet në Gradishtë të Lushnjes, duke i akuzuar “për frymë dekadente në Art dhe Letërsi”. Pas kësaj u ndalua dhe shfaqja e filmit “Detyrë e Posaçme”, ku Xhemali kishte një nga rolet kryesore. Ata u rikthyen në Tiranë në 1971-in, ku Selfixheja u mbyll në shtëpi, kurse Xhemali, pasi punoi disa kohë në Kinostudion “Shqipëria e Re” si administrator, u dërgua si punëtor në Fermën Bujqësore “Gjergj Dimitrov”. Atyre iu hoq edhe e drejta e botimit, pasi nga Lidhja e Shkrimtarëve ata të dy ishin përjashtuar që në ‘66-ën. Duke qenë të survejuar nga Sigurimi, ata u mbyllën në shtëpi, ku Xhemali u muar me studime, duke shkruar kujtimet dhe drama. Xhemali ndërroi jetë në vitin 1976, kurse Selfixheja në 2003-in, në moshën 85 vjeçare. Ata lanë dy vajza: Sashenkën dhe Merin. Në vitin 1998, Selfixheja shkroi kujtimet e saj duke i botuar ato në librin ‘Tallazet e jetës’, nga të cilat Memorie.al, ka përgjedhur dhe publikon disa prej tyre, në këtë shkrim me dy pjesë.

 

Prej operativit të zonës morëm udhëzimet përkatëse:

Të paraqiteshim në apel tri herë në ditë.
Përgjigjeshim penalisht, po të kalonim kufijtë e caktuar.
Për të shkuar në Lushnje, për çfarëdo nevoje, duhej të pajiseshim me leje prej Degës së Brendshme të rrethit. Ndërsa për çdo arsye, qoftë për të shkuar jashtë rrethit, leja duhej të akordohej nga Ministria e Punëve të Brendshme.

Nën kuriozitetin e përgjithshëm të banorëve, të internuar ose të lirë, të cilëve po i’u jepej rasti të thyenin monotoninë, me ndihmën e tyre u mbartëm në banesat përkatëse. Kur përfunduam ishte errur tërësisht, ndërsa dritat nuk funksiononin. S’kishim me vete as llambë, as qirinj e, madje as shkrepëse. S’dinim nga t’ia mbanim. Por pas një çasti dy të rinj ia befën në derë duke ofruar ndihmën e tyre, për rregullimin e linjës elektrike. Në rrethanat që ndodheshim, ajo ndihmë pati për ne vlerë të dyfishtë. Në shkëmbim të pyetjeve të para informative, mësuam se njëri kryente masën e dytë pesëvjeçare të internimit, tjetri atë të dëbimit. Ishte hera e parë që informoheshim për ekzistencën e këtyre masave të shkallëzuara.

Përse akuzoheni? – Pyetëm. Pasi shkëmbyen një nënqeshje të hidhur, njëri u përgjigj:
Unë, “për faje” të gjyshit, ky për “faje” të dajos.

Në fakt njëri paguante haraç si nipi i Mehdi Frashërit, ish-kryeministër, i arratisur, tjetri, si nipi i Teme Sejkos, ish-Kundëradmiral i Flotës Luftarake-Detare në periudhën pas çlirimit, i ekzekutuar së fundmi. Ndodheshin aty familjarisht duke pritur në ankth përmbushjen e afatit të masës, që në rastin më të mirë, do të shkallëzohej në masë më të lehtë. Përndryshe, ajo që ishte më e mundshme, përsëritjen e pesëvjeçarit, që ishte njëkohësisht edhe paralajmërimi i pesëvjeçarëve që do të vinin pas.

-Ekzistojnë raste të tilla? – pyetëm të impresionuar.

-“Vetëm këtu në sektor numërohen me dhjetëra familje ose individë, e po kështu ndodh në gjithë rrethin e Lushnjes e të Fierit”.

-Po për lirimin a nuk ushqehet shpresa?

-“Lirimi për ne ekziston thjesht si një nocion abstrakt dhe ndofta i tillë do të ngelet derisa të mbyllim sytë”, – shtoi ai me mllef të papërmbajtur.

Ky informacion, i injoruar tërësisht prej nesh, na ndolli tronditje të thellë. Si është e mundur që një masë administrative, bazuar në “luftën klasore”, siç ishin fajësitë e familjarëve, që në shumë raste as i njihnin të akuzuarit, apo në bazë shpifjesh, hamendjesh ose origjine klasore, të merrte karakter ndëshkimor të pakufishëm e jo rrallëherë të përjetshëm?! A përputhej ky veprim me ligjshmërinë e “kushtetutës”, të deklaruar nga më “Demokratiket”?

Ishte goditja e parë që pësuam, ende pa i hyrë praktikës që do të përshkonim. Të mbërthyer prej një heshtje të pavullnetshme, u ndamë me ata shokë të rinj vuajtjesh e zhgënjimesh, shokë nga më të mirët që mbetën në kujtesën tonë: A. Plaku dhe Tefik Çela.

Mbetëm vetëm. Vetëm me tronditjen dhe revoltën që s’njihte kufi. Ndjenim se në shpirt na ishte këputur diçka që s’do të mund të ngjitej më. Kjo ndjenjë na mpiu dhe të folmen. Komunikonim nëpërmjet heshtjes. Dhimbje për vete, por ata dy të rinj aq të dashur dhe të çiltër, për shokët e familjarët e tyre, për prindërit dhe fëmijët tanë, për popullin e Shqipërinë e shumëvuajtur!

Ndërkohë na duhej të sistemoheshim disi. Me duar të thyera e shpirt të ngrirë, u vumë në lëvizje. Si përfunduam afër mesnate, provuam të hanim diçka. Por ndonëse të pangrënë prej 24 orësh, kapërdimë dot asnjë kafshatë. Edhe për të fjetur, s’e patëm më të lehtë. Ngacmimi i sistemit nervor, na kishte krijuar një gjendje ankthi, një gjendje alarmi shpirtëror.

Mendimet e zymta, që buisnin si dallgë deri në furtunë, përplaseshin në rezistencën e vetëdijes, si në një ndeshje për jetë a vdekje. Dhe ne, domosdoshmërisht, duhet ta fitonim këtë ndeshje. Sado i errët që paraqitej realiteti, jeta duhej jetuar. Duhej jetuar për dinjitetin tonë, për hir të fëmijëve e të nënës halleshumë, por, ca më tepër, për të sfiduar shkaktarët.

Nuk do t’i lejonim vetes dorëzimin. Kështu, pas natës që na rrethonte, nën rrezet e para të agimit, ndjenim se në shpirtin tonë po ndizej shkëndija e jetës. U mbështetëm te dritarja dhe thellësisht të etur, thithëm me tërë mushkëritë, atë frymë jete që natyra po na dhuronte bujarisht. Ndjemë sikur, nëpërmjet asaj fryme, depërtonte aroma e vajzave, përdëllimi i nënës, afshi i ngrohtë i vatrës dhe ju përfalëm me gjithë qenien tonë.

Gdhiu një ditë si gjithë të tjerat, po asaj dite, ne do të hidhnim hapat e parë drejt së panjohurës. Dhe ja…përshëndetja e mëngjesit me “apelin”!

Të radhitur njëri pas tjetrit, ato hije njerëzore, që reflektonin muzgun qysh në rrezet e para të agimit, prisnin t’u bëhej apeli. Apeli, numërimi si bagëtitë në stallë, për të dëshmuar prezencën, me dy rrokje të thjeshta: “Këtu, këtu, këtu, këtu…”! U shpërnda jehona makabër si mohim i dinjitetit njerëzor. “Këtu…”, tingëlloi mekanikisht edhe zëri ynë dhe ajo frymë e përzieshme e vdekjes së gjalli u shkri në të përditshmen e mjerë.

Me vulën e plagëve shpirtërore në ballë, të mundit e të rraskapitjes, me paraqitjen e vajtueshme, ajo maskë amorfe burrash e grash, të rinjsh e të moshuarish, të gjymtuar fizikisht dhe moralisht, pa të sotme, e pa një shpresë për një të ardhme më të mirë, me veglat e punës, zhelet dhe ushqimin sa për të mbajtur frymën, po zvarritej drejt ndeshjes së përditshme me jetën. Në atë radhë fatzezë u përfshimë dhe ne. Na caktuan të fillonim punën në procesin e zhveshjes së misrit, i cili në atë periudhë paraqiste më pak vështirësi.

Vështrimet e të gjithëve, shigjetonin në drejtimin tonë, si të ri ardhur. Prej disa vitesh, pati qarkulluar fjala, se: “të goditurit për faje të rënda”, do të silleshim prej Tirane, si të internuar, elementët që përfaqësonin funksione me peshë. Kjo ngjarje disi e veçantë në atë hulli rraskapitëse, u kishte nxitur fantazinë e mpirë banorëve. Supozimet rreth gabimeve ose fajeve, e po ashtu rreth funksioneve që përfaqësonin, zhvilloheshin në përmasa hiperbolike. Këndej, duke u përballur me një aspekt normal, disi të zhgënjyer, në kryqëzimin e vështrimeve të tyre spikaste, pyetja: “Këta qenë”?!

Megjithatë s’kish arsye që të tërhiqeshin prej rrjedhës së kureshtjes zbavitëse. Dhe pyetjes, nga një gojë tek tjetra, po zhvilloheshin dukshëm: “Kush janë”, “ç’lidhje ka midis tyre” “ç’gabime mund të kenë bërë”, “cili do të ketë qenë drejtor, inspektor, ndoshta dhe zëvendës ministër…”?! Shkallët hierarkike i përcaktonte secili sipas përshtypjeve të veta. Po kishte dhe disa që urrejtjen e grumbulluar kundër kastës pushtetare, shkaktare e vuajtjeve të tyre të pafund, e ndjenin se qe në të drejtën e tyre, ta shfrynin, mbi këta myteberë të porsaardhur, paçka se mund të ishim peshq më të vegjël.

Fundja, si nëpunës të lartë, padyshim që vegla të asaj kaste ishim. “Mirë t’u bëhej pra? Ta provojnë njëherë zotërinjtë si derdhet djersa për të siguruar kafshatën, se mjaft janë mykur nëpër kolltuqe dhe nëpër makina”. Një tjetër ja priste: “A thua do t’i shtrohen punës, apo do të punojnë sa për sy e faqe, se kanë rezerva ata, e kanë mjelë mirë popullin e shkretë. Do të punojnë që ç’ke me të, si çeço do të punojnë. Se mos i kanë sjellë për sjellë tebdil-hava këtu”? “Sa për rezerva – u hodh një tjetër,- deri sa i kanë sjellë të dënuar, të gjitha do t’ua ketë marrë shteti. Le që, mesa duket, janë të dënuar me punë të detyruar, le t’i bëjnë bisht po deshën. Ta shihni si rrinë, si pula të lagura. Edhe ai atje tej, që shtiret që sikur s’do t’ja dijë, dëngla i ka. Fudullëku s’pi ujë këtu. Shtruar do ta heqin vallen” – dhe ja dha të qeshurit me sarkazëm.

I papërgjegjshëm për ato që thoshte, ju kthye dikujt që i hiqte vërejtjen: “Aq më bën nëse më dëgjojnë. As janë edhe këta mbështetje e atyre që na katandisën të mallkojmë lindjen…?! Le ta paguajnë pra, atë pjesë të borxhit që u takon. Për të mëdhenjtë, këta s’janë tani veçse limonë të shtrydhur”! Dhe ky mllef i shfryrë, vlonte edhe në mendimin e shpirtin e sa të tjerëve, frymë që pasqyrohej në vështrimet e tyre që shponin si gjilpërë. Ndërsa te një palë tjetër, në të kundërtën, rrezatonte fryma e solidaritetit human, që në rrethana të veçanta, merr karakter më të thellë. Ajo shprehje përzemërsie e heshtur, që thoshte më tepër se fjala, na ndolli shpresat për mirëkuptim dhe mbështetje vëllazërore. Por krahas këtyre dy korenteve, frynë era e tërbuar e opinionit zyrtar që përfaqësohej prej përgjegjësit të sektorit, kryetarit të Këshillit, sekretarit të organizatës së Partisë, e përbërë prej katër-pesë vetash, si dhe prej disa banorëve të lirë, vegla në shërbim të tyre.

Po ç’përbërje mishëronte ky grupim që përfaqësonte autoritetin zyrtar? Në përgjithësi, elementë pa kurrfarë horizonti kulturor, a të profilit, mbartës të mentalitetit tipik të fshatarit të lidhur me pronën, pavarësisht se kjo tashmë i përkiste strukturës së sistemit socialist. Ishim të disponuar të shkelnin jo vetëm mbi ligje morale – qytetare, por edhe mbi ato shtetërore, nëse do të gjenin shteg, mjafton që t’ja arrinin qëllimit për përfitime vetjake të çdo natyre qofshin. Nisur nga këto karakteristika meskine, të zgjedhur kokë për kokë, nga instancat përkatëse në misionin e tyre të mbikëqyrjes së kontingjentit të të ndëshkuarve, për të fituar pikë, herë herë, kapërcenin edhe kompetencat e tyre të masave disiplinore. Mjerë kush vihej në shënjestër. Përveç këtyre, kishte dhe disa ish-të internuar, ose të dëbuar, që për ndonjë farë lehtësimi të masës së dënimit, qe kthyer në provokator a spiun të mirëfilltë. Për këtë si dhe për të gjithë mjedisin, na informuan menjëherë dashamirësit tanë, me të cilët patëm mirëkuptim qysh ditën e parë.

Të nesërmen me anë telegrami, i bëmë të ditur familjes ku ndodheshim. Pas dy ditësh, papritur, pamë të hynte në derë i fejuari i vajzës së madhe. Me prezencën e tij, ndjemë fillin e lidhjes me jetën normale, që na ngjante e varrosur përfundimisht. Prej tij, u informuam se Merin, motra ime e çoj te i vëllai, ku ishte edhe nëna. Njoftim i ngjarjes së rëndë, e të papritur, pati për ta, sidomos për nënën, peshën e një mandate. Krahas me të keqen tonë, paraqitej preokuponte gjendja e vajzave. Vajza e vogël, Meri, e tronditur skajshmërisht edhe të nesërmen s’qe në gjendje të shkonte në shkollë. Kokë më kokë me nënën, në gjirin e së cilës kërkonte të merrte forcë për të përballur mynxyrën, nëpërmjet lotësh, që s’kishin shterje, i drejtohej asaj: “O nënë, a ka të keqe më të madhe se kjo”?! “Kjo është barazi me vdekjen”! Dhe nëna, duke kapërcyer fuqinë që i premtonte mosha, me fjalën e mençur dhe të ngrohtë, i përgjigjej: “Ohh, sa të këqija ka jeta moj bijë. E keqja s’ka fund kurrë. Po të gjitha me kohë e me durim kalohen. Vetëm vdekja s’ka shërim, sepse me të merr fund gjithçka, kështu bijë”.

Dhe ajo, ja përpinte fjalën e mençur dhe të ngrohtë, që e ndjente si balsam për plagën e hapur. Dhe prap i kthehej: “Sa e lumtur qesh dhe sa e mirë jam, o nënë! Më thuaj, a të shpresoj nëse do të kthehen prapë midis nesh? A do t’i shikoj, a do të ua dëgjoj zërin, do t’u ndjej përkëdheljet, këshillën dhe qortimin nënës, por vetëm t’i kem pranë. Thuamë, se do të kthehen një ditë, gënjemë po munde dhe do të përpiqem të të besoj, se pa këtë shpresë dhe besim, e kam të pamundur durimin”. Nëna me butësinë që e karakterizonte, duke e lëmuar flokët si atëherë kur ishte miturishte, i pohonte: “Kush e di se ç’sjell e nesërmja. Dimë ç’kemi kaluar, po ç’do kalojmë, jo. Shpresat s’duhen humbur kurrë. Ti jetën e ke përpara. Vetëm durim. Nuk je vetëm. Do ta kalojmë së bashku”.

Pasi u konsultuam bashkërisht e pamë të arsyeshme, që Meri të kthehej në shtëpi, së bashku me nënën, qoftë për ta ndjerë veten më të pavarur, qoftë për t’i dalë përpara ndonjë ndërhyrjeje nga ana e strehimit, së cilës, nuk i shpëtuam dot. Po hap një parantezë: Pasi u nisëm ne, ekzekutuesit e urdhrit, i thanë motrës sime që shoqëronte Merin, se, çelësat e shtëpisë, do t’i merrnin ata, dhe Meri, të shkonte t’i merrte te Këshilli i Lagjes, pas dy – tri ditësh, nëse do të banonte aty. Vëllai im, kur u informua për këtë akt të paligjshëm, e çoi Merin qysh të nesërmen, për të marrë çelësat në dorëzim. Qëllimi i tyre, ishte që në pjesën e re dhe më komode të shtëpisë, të strehonin një familje. Po më e keqja ndodhi, se duke mbajtur çelësat, pa kurrfarë të drejte, njëri syresh, ose në shoqëri të ndonjërit, vunë dorë në bizhuteritë që ndodheshin në komo, që ne, të tronditur nga gjëma e papritur, nuk na ra ndërmend t’i merrnin me vete, ose t’ja dorëzonim motrës që ishte aty. Shkuan edhe ato, sikurse sa e sa të tjera, gjatë peripecive tona.

Kur u kthye Meri në shtëpi, ku secili posa vë këmbën në pragun e saj, ndjen frymën e internimit, ku buzëqeshja e nënës i çel në shpirt pranverën, ku prania e babait, ndjell sigurinë e mbështetjes, ku dashuria e motrës a vëllait, rrit besimin e ushqen optimizmin gjatë jetës, ku në çdo skaj të saj, gjen gjurmë kujtimesh të gëzuara, apo të hidhura qofshin, ku edhe orenditë më të thjeshta, ndjellin intimitet e frymë jete, ajo kur vuri këmbën në pragun e saj, ndjeu vetëm zbrazëtirë. Më kot u përpoq, të mbyste ngashërimin.

Çdo gjë përreth, gjithë atmosfera i fliste për humbjen. Ajo zbrazëtirë e hapur, po e shtypte, po i depërtonte, deri në thellësinë e shpirtit, e kthente në një somnambul dhe murmuriste: “Kush m’i rrëmbeu të gjitha? Kush më transformoi gjithçka në shkretëtirë, në mjegull, sikur të ketë kaluar vdekja? Vdekja? – po po, vdekja për së gjalli. Ajo vdekje, që përtej hidhërimit të humbjes, mbjell në shpirt urrejtjen, revoltën, të sfilit me pyetjen pa përgjigje: “Përse”? Pasi u liruam nga internimi dhe u kthyem në Tiranë, Xhemali ja nisi: Korrigjime, hulumtime, skicime, për dy drama, me temë shoqërore dhe përpunimi i një tjetre. Radhazi nuk ju ndaj studimit dhe leximit, sidomos lidhur me dramaturgjinë. Pas këmbënguljes time, u mor edhe me përmbledhje kujtimesh, (punë që mbeti e papërfunduar për arsye të goditjes së rëndë, kancer).

U përpoq të mos i shtrohej shtratit, por kur e kuptoi se deri aty ishte kufiri i jetës së tij, sytë-mbushur si rrallë herë, duke rrahur gjoksin, u shpreh: “Nuk më tremb vdekja. Veçse ndjej një kallo në shpirt, një brengë, që as varri nuk do të ma tretë. Dhe kjo jo vetëm për vuajtjet e zhgënjimin tim e tuajin, po për gjithë shokët e miqtë, të gjithë të persekutuarit, për vendin e popullin, para të cilëve ne ish-komunistët, që kemi vënë një gur në themelet e këtij sistemi të kobshëm, duhet të kërkojmë falje.

Meqë, kontribuuam për të sjellë këtë kolerë, s’na mbetet veçse, një bidon vajguri në dorë, të drejtohemi në qendër të qytetit, e duke i kërkuar falje popullit, t’i vëmë shkrepësen vetes. Një ndër amanetet e tij, qe: “Për një Shqipëri të lirë dhe të bashkuar, është i domosdoshëm ndëshkimi ndaj kastës gjenocidiste dhe falja ndaj të përndjekurve”. Memorie.al

blank

Zbulohet dokumenti i Sigurimit, gusht 1990: Ju dërgojmë listën me 380 veta nga emigracioni reaksionar në SHBA, morën pjesë në demonstratat e nxitura nga UDB-ja jugosllave!

Nga Beqir Sina – New York

Në një bisedë të zhvilluar me zotin Kastriot Dervishi, i cili njëkohësisht ka mbajtur postin e Drejtorit të Arkivit të Ministrisë së Brendshme, ai tregon për herë të parë se si janë përpiluar listat e atyre që janë klasifikuar si: “380 shqiptarët me banim në SHBA-ës që konsideroheshin kundërshtarë të regjimit” dhe nuk u lejohej hyrja në ish RPSSH-së. Ky material që po botohet për herë të parë, prej rënies së diktaturës komuniste, shpërbërjen e strukturave të Ministrisë së Punëve të Brendshme dhe nga Drejtoria e Tretë e Sigurimit të Shtetit, ka ekskluzivitetin vetëm të këtij autori.

Zoti Dervishi, dekadën e fundit Ju jeni shquar në shtypin shqiptar për një serë materiale të pasura dhe shumë interesante, të botuara edhe në një libër tuajin, por edhe në Dossierin e mbajtur nga ju në gazetën ‘55’. Do të ishte me interes mbasi ju keni kaluar shumë materiale të këtilla nëpër duar: Çfarë ju ka tërhequr më shumë në këto materiale dhe si do t’i klasifikoje ti ato?

Në mesin e shumë materialeve do të veçoja edhe këtë materialin më i fundit, i cili është publikuar në Dosier – gazeta 55, “380 shqiptarët me banim në SHBA që konsideroheshin kundërshtarë të regjimit – “Reaksionarët të mos vijnë në Shqipëri dhe asnjë të mos shkojë te ta”, një dossier dhe tani në gazetën tuaj në Shtetet e Bashkuara të Amerikës

A ka ndonjë dokument ku tregohet se si sigurohej materiali i survejuar nga elementët e dërguar prej Sigurimit të Shtetit apo Misioni i tyre në Nju Jork?
Për vitet e regjimit komunist, informacioni sigurohej duke pasur si qendër mbledhje të dhënash misionin shqiptar në Nju–Jork. Këtu ishte rezidentura që varej nga Drejtoria e Tretë e Sigurimit të Shtetit. Kjo e fundit ishte drejtori në katin e katërt të Ministrisë së Punëve të Jashtme, ndërsa organikisht varej nga Ministria e Punëve të Brendshme. Një kategori oficerësh të Ministrisë së Punëve të Brendshme, kamufloheshin me funksione diplomatike për të kryer misionin e tyre agjenturor. Oficeri i Sigurimit në Nju–Jork, kishte ngritur rrjetin e tij sekret.

Informacioni sigurohej nga “burimet e hapura” (revista, gazeta, që botoheshin në SHBA-ës) dhe “burimet e mbyllura” (me agjenturë). Qëllim i vetëm ishte vetëm diaspora shqiptare, pasi në asnjë nivel tjetër Sigurimi Shtetit nuk ka depërtuar me agjenturë. Ky informacion është siguruar më së shumti nga burimet e hapura, pra nga ato që shihte oficeri i ngarkuar në një aktivitet shqiptarësh. Sigurimi nuk ka pasur ndonjë shifër të lartë agjentësh sikurse mund të imagjinohet. P.sh. vetëm për vitin 1959, në SHBA-së, Sigurimi kishte në lidhje vetëm 4 agjentë.

 

Informacioni i ardhur nga SHBA që nuk ka qenë më shumë se fakti i identifikimit përgjithësisht të elementit që nuk e donte regjimin komunist, përcillej në Tiranë për Drejtorinë e Tretë të Sigurimit të Shtetit në Ministrinë e Punëve të Brendshme. Informacioni ndahej pastaj në Degët e Punëve të Brendshme të rretheve të cilat kishin hapur fashikujt e të arratisurve, dokumente ku shënoheshin edhe lidhjet familjare të të arratisurve.

Ka në listën “380 shqiptarët me banim në SHBA-ës që konsideroheshin kundërshtarë të regjimit” që mbas rënies së regjimit komunist, figurojnë ndër personat që kanë hyrë e kanë dalë si në Shqipëri dhe në ish Jugosllavin e atëhershme?

Kjo shpjegohet me dy arsye: së pari me pasaktësinë e të dhënës dhe përpunimin e saj, një defekt kryesor ky i Sigurimit në shumë vite dhe së dyti në prishjen e marrëdhënieve midis personit dikur vizitor dhe shtetit komunist.

Zoti Dervishi, ka disa emra në këtë listë që ishin shqiptarë me banim në SHBA-ës dhe që konsideroheshin kundërshtarë të regjimit, por që këtu në SHBA-ës, njihen se “hynin e dilnin” në zyrat e Misionit të përhershëm pranë OKB-së në New York, ose kishin lidhje të forta me diplomatët e asaj kohe, pra njerëz të dyshimtë. Si e shpjegoni ju këtë fakt në bazë të këtyre materialeve?

Është e njëjta logjikë që funksionon edhe për rastin e mësipërm. Përveç kësaj duhet të kemi parasysh edhe efektin “dopiorol”, aq i përdorshëm në teknikat agjenturore e ku natyrisht i humburi ka qenë gjithnjë Sigurimi Shtetit.

Ka dyshime se nëpërmjet një marrëveshje në mes autoriteteve të ish-Jugosllavisë së Titos dhe Shqipërisë së Enver Hoxhës, prej kohë së miqësisë së tyre (1944 -1948) shkëmbeheshin vazhdimisht informacione për individ të veçantë, të cilët ishin të shpallur të pa dëshirueshëm si në ish-Jugosllavi po ashtu edhe në Tiranë. Madje, një pjesë e mirë e tyre janë në listën e 380 shqiptarëve me banim në SHBA-ës që konsideroheshin kundërshtarë të regjimit A ka ndonjë provë faktike se si siguroheshin këto informacione për veprimtarinë e tyre në SHBA-ës dhe si mendoni ju se bëhej kombinimi mes Ministrisë së Punëve të Brendshme të ish-Jugosllavisë, UDB-së dhe MPB-së e Sigurimit të Shtetit të Shqipërisë për, dokumentacionin, fotografitë e tyre dhe të dhënat e identitetit?

Në vitet 1944 – 1948, nuk është se kishte marrëveshje, Sigurimi Shtetit ishte nën urdhrat e UDB-së, sikurse i gjithë shteti. Madje rezidentura e parë e Sigurimit në SHBA-ës, e ngritur nga Nesti Kopali, është hapur në legatën jugosllave në New York në të pestën Avenue.

A janë sot pjesë e dosjeve këto materiale?

Teknikisht çdo material në dosje administrohet, nuk rri i veçuar.

Tre katër vitet e fundit para vitit 1990, kur ndodhën edhe ato ndryshimet e mëdha, dukej një farë liberalizimi – a ndodhi kjo edhe në sektorin e Drejtorisë së Parë të Sigurimit të Shtetit në Ministrinë e Punëve të Brendshme?

Megjithëse, kishin ardhur ngjarjet e vitit 1990, regjimi komunist nuk kishte asnjë lloj ndryshimi në trajtimin e emigracionit politik shqiptar të emigruar prej vitesh jashtë vendit. Nuk mjaftonte fakti se një drejtori e posaçme mbahej vetëm për të sjellë informacion (edhe ky sakat) për diasporën shqiptare, por edhe në prag të ndryshimeve, ai vazhdonte të shihej me sy armiqësor, duke mos i lejuar të vijnë në Shqipëri, jo vetëm ato, por edhe lidhjet e tyre që kishin mbetur në Shqipëri.

Më 9 korrik 1990, Sektori i Vizave i Drejtorisë së Parë të Sigurimit të Shtetit në Ministrinë e Punëve të Brendshme, u dërgonte Degëve të Punëve të Brendshme në rreth, (anës së Sigurimit), një informacion të Drejtorisë së Tretë të Sigurimit të Shtetit në MPB, në të cilën jepet udhëzimi që personat e listë-shënuar, të mos kishin mundësi të vinin në Shqipëri, pasi ishte “reaksionarë”

 

Dega e Vizave kërkonte që lista e dërguar nga Drejtoria e Tretë të studiohej dhe të mos lejohej asnjë shtetas shqiptar të shkonte për të vizituar shtetasit që bënin pjesë në këtë listë. Gjithashtu ishte njoftuar edhe Ministria e Punëve të Jashtme që personave në fjalë, të mos u jepej vizë hyrjeje në Shqipëri.

Kur u “përpunua” për herë të fundit lista?

Lista është “përpunuar” në Drejtorinë e Parë, me disa ditë vonesë, për shkak të ngjarjeve të 2 korrikut 1990. Më 26 gusht 1990, ajo është plotësuar me shënime nga drejtuesit e MPB-së dhe është dërguar në rrethe.

Në fund dokumenti shkruan: “Republika Popullore Socialiste e Shqipërisë – Ministria e Punëve të Brendshme Drejtoria e Tretë –Tiranë 22.6.1990. Informacion drejtuar Drejtorisë së Parë

Ku theksohej se: “Gjatë muajve të fundit, emigracioni reaksionar shqiptar me banim në SHBA, ka organizuar një sërë demonstratash kundër vendit tonë, të nxitur e manipuluar nga Zbulimi Jugosllav e të tjerë. Bashkëlidhur po ju dorëzojmë listën e personave pjesëmarrës në këto demonstrata e, aktivitete kundër nesh”:

1-Alo Luarasi nga Korça, banues në Nju – Jork.

2-Azgan Arifi nga Tropoja, banues në Bronks.

3-Abdulla Lamaj nga Tropoja, banues në Bronks.

4-Anton Syku nga Lezha, banues në Bronks.

5-Novruz Sadiku nga Smokthina, banues në Nju – Xherrsi.

6-Nail Xhafa nga Durrësi me banim në Worçester.

7-Namik Xhafa nga Smokthina, banues në Nju – Xhersi

8-Marash Mërnaçaj me të shoqen e fëmijët, nga Shkodra, banues në Bronks.

9-Pjetër Mërnaçaj me të shoqen, nga Shkodra, banues në Bronks.

10-Paulin Mërnaçaj nga Shkodra, banues në Bronks.

11-Nikoll Mërnaçaj nga Shkodra, banues në Bronks.

12-Sefer Luarasi nga Korça me banim në Nju – Jork.

13-Gjon Buçaj nga Puka me banim në Nju – Jork.

14-Gjergj Vata (Ndoja) nga Shkodra me banim në Nju – Jork.

15-Gjek Gjonlekaj nga Malësia e Madhe, me banim në Nju – Jork.

16-Xhaferr Elezi

17-Gjon Arapi

18-Qemal Lepenica

19.Fran Gjergj Vocrri (Shala)

20-Rrok Nilaj nga Shkodra, me banim në Bronkse

21-Njac Kol Ndreka, nga Shkodra me banim në Nju – Jork

22-Fadil Koçi nga Peshkopia me banim në Kuines

23-Prel Ademi me gruan, nga Tropoja, me banim në Nju – Jork

24-Zef Mirakaj nga Mirdita me banim në Nju Xhersi

25-Zef Balaj nga Shkodra, me banim në Nju – Jork

26-Vesel Osmaj, nga Malësia banues në Nju – Jork

27-Pashko Camaj

28-Luc Gjonlekaj

29-Mark Llesh Markedoda nga Mirdita, me banim në Nju – Jork

30-Muzli Çela Mulosmani, Tropojë, me banim në Nju – Jork

31-Zef P-Deda, nga Shkodra, me banim në Nju – Jork

32-Gjon Kol Lleshi (Rukaj) nga Shkodra me banim në Nju – Jork

33-Rasim, Besim e Hashim Sina, nga Dibra, me banim në Nju – Jork

34-Beg Ali Grimci, nga Shkodra me banim në Nju – Jork

35-Idriz Lamaj, nga Tropoja, me banim në Nju – Jork

36-Idriz Hyseni

37-Mazllum Kodra, nga Korça me banim në Nju – Jork

38-Gjeto Nikaj nga Shkodra me banim në Nju – Jork

39-Vincene Pukri nga Shkodra me banim në Nju – Jork

40-Francesk Dajçi nga Shkodra me banim në Nju – Jork

41-Luigj Kelmendi (Vukaj)

42-Gjelosh Narkaj

43-Pjetër Shala

44-Gjergj Shala

45-Nikoll Nikaj

46-Lekë Nikaj

47-Pjetër Nik Gjergji

48-Luan Nik Gjergji

49-Petrit Hyseni nga Struga, me banim në Nju – Jork

50-Luan Hyseni

51-Merita Hyseni, nga Struga, me banim në Nju – Jork

52-Afrim Hyseni

53-Curr Gjoni, me banim në Nju – Jork

54-Lush Ndue Cullaj, me banim në Nju – Jork

55-Tom Lekaj, me banim në Nju – Jork

56-Zef Shala, nga Shkodra me banim në Nju – Jork

57-Kol Shala

58-Isuf Çela nga Tropoja me banim në Nju – Jork

59-Besnik Metaliaj

60-Bujar Metaliaj

61-Shkëlzen Metaliaj

62-Ismet Hoxha

63-Musa Hoxha

64-Muzli Hoxha

65-Abedin Nezaj

66-Naim Nezaj

67-Bege Nezaj

68-Afrim Kurti

69-Nderim Kupi, nga Kruja me banim në Nju – Jork

70-Jakup dhe Xhaferri Elezi nga Tropoja me banim në Nju – Jork

71-Pashko Grisha nga Shkodra me banim në Nju – Jork

72-Gjergj Grisha

73-Pjetër Vukli

74-Albert Morina, kosovar me banim në Nju Xhersi

75-Gjovalin Vocaj nga Shkodra me banim në Waterburry

76-Simon Preci nga Shkodra me banim në Stanford

77-Gjon Shtufa

78-Gjok Kelmendi (Selca) nga Ulqini me banim në Detroit

79-Hysni Lita nga Kukësi me banim në Nju – Jork

80-Dali Lita

81-Elez Lita

82-Mysafer Arifi nga Shkodra me banim në Nju – Jork

83-Vehbi Arifi

84-Hazir Zoga nga Tropoja me banim në Nju – Jork

85-Hyre Zogaj

86-Mustafa Sylaj

87-Hysen dhe Abedin Mulosmani

88-Isa Nuredini i arratisur i ri nga Tropoja me banim në Nju – Jork

89-Llesh Nikolla nga Shkodra me banim në Nju – Jork

90-Gjergj Nikolla

91-Gjergj Lleshi

92-Pandeli Andoni nga Tirana i arratisur i ri me banim në Nju – Jork

93-Gani Hasani nga Shkodra me banim në Nju – Jork

94-Fejzi Hasani

95-Bashkim Hasani

96-Fatmir Rama nga Tirana me banim në Nju – Jork

97-Ndriçim Shpuza

98-Ilir Sheqi

99-Bashkim Kulla

100-Sokol Dushaj nga Tropoja me banim në Nju – Jork

101-Dalip Kërluku nga Tirana me banim në Nju – Jork

102-Ymer Hoxha (Gashi) nga Tropoja me banim në Nju – Jork

103-Luan Isufi nga Shkodra me banim në Nju – Jork

104-Kujtim Kallajxhiu me gruan greke nga Tirana me banim në Nju – Jork

105-Xhemal Laçi nga Puka me banim në Nju – Jork

106-Franc Grisha nga Shkodra me banim në Detroit

107-Rrok Pepaj

108-Gjergj Vata nga Shala me banim në Nju – Jork

109-Lazer Vata nga Shala me banim në Nju – Jork

110-Ymer Kavaja, nga Kavaja me banim në Nju – Jork

111-Gjylistane Camaj me banim në Nju – Jork

112-Fetah Koçi nga Dibra me banim në Nju – Jork

113-Ndrec Gjergji nga Kurbini me banim në Nju – Jork

114-Lek Gjergji

115-Ramiz Dani nga Kruja me banim në Nju Jork

116-Kanto Nikoll Lulaj nga Shkodra me banim në Detroit

117-Myfit Kullolli nga Shkodra, Trenton, Nju Xhersi

118-Lulzim Murati nga Tirana me banim në Nju Xhersi

119-Xhaferr Ymeri me gruan nga Vlora me banim në Nju Xhersi

120-Sahamir Jarani nga Tirana me banim në Nju – Jork

121-Enver Toska

122-Petrit Uruçi nga Tirana me banim në Nju – Jork

123-Vehbi Qorri

124-Sulejman Tabaku

125-Sami Mulosmani nga Tropoja me banim në Nju – Jork

126-Mark Mërcanaj me dy djemtë nga Shkodra me banim në Nju – Jork

127-Skënder Xhidija nga Tropoja me banim në Nju – Jork

128-Tea Hoxha nga Tropoja me banim në Nju – Jork

129-Tomorr Sina nga Dibra me banim në Nju – Jork

130-Mustafa dhe Sejdi Bytyçi nga Tropoja me banim në Nju – Jork

131-Sabit Bytyçi me banim në Nju Xhersi

132-Shaqir Stërmasi nga Tirana me banim në Nju – Jork

133-Hamit Nelaj nga Kukësi me banim në Nju – Jork

134-Mark Martini nga Shkodra me banim në Nju – Jork

135-Marash Dushaj nga Malësia me banim në Detroit

136-Xhaferr Bajraktari (Elezi) nga Kukësi me banim në Detroit

137-Gani Elezi (Bajraktari)

138-Nikoll Isufaj nga Shkodra me banim në Detroit

139-Dy vëllezërit Binakaj nga Kukësi me banim në Detroit

140-Gjovalin Gegaj nga Shkodra me banim në Detroit

141-Vesel Deda nga Shkodra me banim në Detroit

142-Petrit Butka nga Korça me banim në Detroit

143-Mentor Rama nga Dibra me banim në Detroit

144-Ndoc Lumaj nga Shkodra me banim në Detroit

145-Prel Gjonal Selca nga Shkodra me banim në Detroit

146-Reshat Çaushi nga Gjirokastra me banim në Detroit

147-Sokol Ramo nga Vlora me banim në Detroit

148-Nikoll Jaku nga Shkodra me banim në Detroit

149-Kolec Pikolini nga Shkodra me banim në Clearwater, Florida

150-Mark Vuçinaj nga Shkodra me banim në Detroit

151-Kol Gjergj Mëhilli nga Shkodra me banim në Arizona

152-Maliq Kapllani nga Korça me banim në Detroit

153-Zef Gjergji Vushaj me dy djemtë nga Shkodra me banim në Detroit

154-Ibrahim Korça nga Korça në Detroit

155-Safet Malushi nga Korça në Detroit

156-Pretash Curranaj nga Malësia me banim në Nju Jork

157-Gjok Curranaj nga Malësia me banim në Nju Jork

158-Mark Ndue Vuksanaj nga Shkodra me banim në Nju Jork

159-Fran Marku Junçaj me banim në Detroit

160-Martin Camaj

161-Kol Vuçetaj nga Vuthaj me banim në Winedor, Kanada

162-Ded Lumaj nga Shkodra me banim në Detroit

163-Rrok Kelmendi nga Ulqini në Detroit

164-Tonin Gjini nga Shkodra në Detroit

165-Nikoll Hysa

166-Vedat Myftiu nga Peqini me banim në Detroit

167-Manjo Lameni nga Korça me banim në Detroit

168-Gjergj Noshi me banim në Detroit

169-Gjon Kalaj nga Malësia me banim në Detroit

170-Nik Zadrima nga Shkodra, me banim në Detroit

171-Tajar Shaska nga Korça me banim në Detroit

172-Vesel Ujkaj nga Malësia me banim në Detroit

173-Martin Ivezaj nga Malësia me banim në Detroit

174-Nikoll Qafa nga Puka me banim në Detroit

175-Simon Qafa nga Puka me banim në Detroit

176-Njazi Bardha nga Korça me banim në Detroit

177-Loro Stajka nga Shkodra me banim në Detroit

178-Ndoc Vuçinaj nga Shkodra me banim në Detroit

179-Tajar Hazbiu nga Vlora me banim në Detroit

180-Qazim Beci me familje nga Kukësi me banim në Detroit

181-Aziz Sulejmani nga Vlora me banim në Detroit

182-Dedë Martini nga Shkodra me banim në Detroit

183-Prelë Kelmendi nga Ulqini me banim në Detroit

184-Pashko Gjelaj nga Shkodra me banim në Detroit

185-Ymer Jaqi nga Korça me banim në Waterburry

186-Idajet Bushka nga Korça me banim W-Burry të Connecticut

187-Myfit Bushka nga Korça me banim W-Burry të Connecticut

188-Gani Pasha nga Korça me banim W-Burry të Connecticut

189-Pertef Bylykbashi nga Korça me banim W-Burry të Connecticut

190-Adbyl Zenuni nga Korça me banim W-Burry të Connecticut

191-Ismiha Zenuni me dy djemtë nga Korça me banim W-Burry të Connecticut

192-Ali Demirali nga Korça me banim W-Burry të Connecticut

193-Bujar Demirali nga Korça me banim W-Burry të Connecticut

194-Fari Barolli nga Korça me banim W-Burry të Connecticut

195-Skënder Limka nga Korça me banim W-Burry të Connecticut

196-Arjan Limka nga Tirana me banim W-Burry të Connecticut

197-Arif Fazo nga Korça me banim W-Burry të Connecticut

198-Banush Haxhiu me gruan nga Korça me banim W-Burry të Connecticut

199-Sami Kulla me gruan nga Korça me banim W-Burry të Connecticut

200-Ibrahim Kulla nga Korça me banim W-Burry të Connecticut

201-Skënder Shehu nga Korça me banim W-Burry të Connecticut

202-Shukri Muça nga Dibra me banim W-Burry të Connecticut

203-Njazi Mullai nga Korça me banim W-Burry të Connecticut

204-Halit Mullai me gruan nga Korça me banim W-Burry të Connecticut

205-Xhevdet Çavri nga Korça me banim W-Burry të Connecticut

206-Xhevat Liçolli nga Korça me banim W-Burry të Connecticut

207-Rami Çollaku nga Korça me banim W-Burry të Connecticut

208-Qazim Çollaku nga Korça me banim W-Burry të Connecticut

209-Zenel Fazo me gruan nga Korça me banim W-Burry të Connecticut

210-Skënder Miha nga Korça me banim W-Burry të Connecticut

211-Xheladin Leka nga Korça me banim W-Burry të Connecticut

212-Ali Jella nga Tirana me banim në Nju-Jork

213-Neim Reselica nga Kukësi me banim në Nju-Jork

214-Artur Llanaj nga Tirana me banim në Nju Xhersi

215-Fatmir Muça nga Tirana me banim në Nju Xhersi

216-Abdulla Kaloshi nga Dibra me banim në Nju Jork

217-Gruaja dhe djali i Nderim Kupit me banim në Nju Jork

218-Serxho Gjeçi shoferi i Minella Andonit me banim në Detroit

219-Sejdi Premtja nga Vlora me banim në Nju-Jork

220-Shyqyri Xhera nga Pogradeci me banim në Nju-Jork

221-Seit Kryeziu nga Kosova me banim në Nju-Jork

222-Ymer Zharka nga Tropoja me banim në Nju-Jork

223-Zeqir Oboku nga Dibra me banim në Nju-Jork

224-Mehdi Mati nga Mati me banim në Nju-Jork

225-Haxhi Mimani (Shpata) nga Dibra me banim në Nju-Jork

226-Guri Durollari nga Pogradeci me grua e fëmijë me banim në Nju-Xhersi

227-Rustem Margjekaj nga Tropoja me banim në Nju-Jork

228-Hysen Biberaj nga Tropoja me banim në Nju-Jork

229-Sokol Sulejman Aga nga Tropoja me banim në Nju-Jork

230-Nikoll Markagjoni nga Mirdita me banim në Nju-Jork

231-Fran Palushi (Kola) nga Puka me banim në Nju-Jork

232-Pjetër Balaj nga Puka me banim në Nju-Jork

233-Ndue Ademi nga Tropoja me banim në Nju-Jork

234-Pjetër Smajli nga Tropoja me banim në Nju-Jork

235-Rexhep Krasniqi nga Kosova me banim në Nju-Jork

236-Qazim Emro nga Korça me banim në Nju-Jork

237-Nihat Rakolli nga Shkodra me banim në Nju-Jork

238-Ramazan Turdiu nga Tirana me banim në Nju-Jork

239-Kadri Gashi nga Kukësi me banim në Nju-Jork

240-Namik Xhuda nga Pogradeci me banim në Nju-Xhersi

241-Bexhet Gjetollari nga Pogradeci me banim në Nju-Xhersi

242-Halit Musolmani nga Tropoja me banim në Nju-Jork

243-Hamit Laniku nga Korça me banim në Çikago

244-Isuf Azemi nga Struga me banim në Çikago

245-Vëllezërit Muça nga Vlora me banim në Çikago

246-Skënder Shuaipi me djalin e dhëndrin nga Struga me banim në Çikago

247-Ejup Xhezo nga Çamëria me banim në Çikago

248-Fejzi Sulejmani nga Tepelena me banim në Çikago

249-Ramo Idrizi nga Korça me banim në Çikago

250-Vëllezërit Betovija nga Kukësi me banim në Çikago

251-Agim Mulosmani nga Tropoja me banim në Nju-Jork

252-Skënder Mulosmani nga Tropoja me banim në Nju-Jork

253-Gruaja e Rasim Sinës nga Dibra me banim në Nju-Jork

254-Fuat Myftia me vajzën nga Shkodra me banim në Nju-Jork

255-Gjon Camaj me banim në Nju-Jork

256-Djali i Fran Kol Palushajt nga Puka me banim në Nju-Jork

257-Djali i madh i Mark Kolës nga Puka me banim në Nju-Jork

258-Djali i madh i Mark Zogut nga Mati me banim në Nju-Jork

259-Rexho Çekiç nga Vuthaj me banim në Nju-Jork

260-Bajram Muzia nga Tropoja me banim në Nju-Jork

261-Zef Kadri Ceca me banim në Nju-Jork

262-Pjetër Ceca nga Tropoja me banim në Nju-Jork

263-Mehali Mati nga Mati me banim në Nju-Jork

264-Abdulla Hoxha nga Tropoja me banim në Nju-Jork

265-Elez Aliaj nga Tropoja me banim në Nju-Jork

266-Mehmet Azgan Arifi nga Tropoja me banim në Nju-Jork

267-Sulejman Arifi nga Tropoja me banim në Nju-Jork

268-Ibrahim Uka nga Tropoja me banim në Nju-Jork

269-Ymer Halili nga Tropoja me banim në Nju-Xhersi

270-Zenun Nezaj me gruan nga Tropoja me banim në Nju-Jork

271-Halit Nezaj me gruan me banim në Nju-Jork

272-Selman Elez Nezaj me banim në Nju-Jork

273-Fadil Nezaj me banim në Nju-Jork

274-Rexhep Isuf Nezaj me banim në Nju-Jork

275-Tahir Rexhep Nezaj me banim në Nju-Jork

276-Hyre Nezaj, e shoqja e Adebin Nezës nga Tropoja me banim në Nju-Jork

277-Sheriff Nezaj nga Tropoja me banim në Nju-Jork

278-Dy djemtë e Ramë Çelës dhe Adem Çelës

279-Ahmet Rexhepi nga Tropoja me banim në Nju-Jork

280-Sejdi Hysenaj nga Tropoja me banim në Nju-Xhersi

281-Ali Hyseni nga Tropoja me banim në Nju-Xhersi

282-Agim Alihyseni nga Tropoja me banim në Nju-Xhersi

283-Ramiz Ali Hysenaj nga Tropoja me banim në Nju – Xhersi

284-Sllobodanka Pjetri nga Mali i Zi me banim në Nju – Xhersi

285-Rakip Hysenaj nga Tropoja me banim në Nju – Xhersi

286-Isa Halilaj nga Tropoja me banim në Nju – Jork

287-Isuf Hamza nga Tropoja me banim në Nju – Jork

288-Zeqir Halili nga Tropoja me banim në Nju – Jork

289-Ali Gashi nga Kukësi me banim në Nju – Jork

290-Esat Ali Gashi nga Kukësi me banim në Nju – Jork

291-Nezir Meta nga Kukësi me banim në Nju – Jork

292-Mal Mehmeti nga Tropoja me banim në Nju – Jork

293-Ibrahim Margjeka nga Tropoja me banim në Nju – Jork

294-Kadri Hamza nga Tropoja me banim në Nju – Jork

295-Rustem Bajrami nga Tropoja me banim në Nju – Jork

296-Hamza Berisha nga Tropoja me banim në Nju – Xhersi

297-Skënder Berisha nga Tropoja me banim në Nju – Xhersi

298-Muharrem N-Berisha nga Tropoja me banim në Nju – Xhersi

299-Beqir H-Berisha nga Tropoja me banim në Nju – Xhersi

300-Ali Berisha nga Tropoja me banim në Nju – Xhersi

301-Bajram Ukperaj nga Kukësi me banim në Nju – Jork

302-Halil Nezaj nga Tropoja me banim në Nju – Jork

303-Mirzak Turdiu nga Tirana me banim në Nju – Jork

304-Nexhip Dauti nga Vlora me banim në Nju – Xhersi

305-Perlat Nolja nga Vlora me banim në Nju – Xhersi

306-Rexho Kapaj nga Vlora me banim në Nju – Xhersi

307-Kimet Kojtari nga Pogradeci me banim në Nju – Xhersi

308-Adem Mollani nga Pogradeci me banim në Nju – Xhersi

309-Gjok Koleci nga Shkodra me banim në Nju – Jork

310-Nikoll Maçi nga Shkodra me banim në Nju – Jork

311-Gjok Zef Nikçi nga Vuthaj me banim në Nju – Jork

312-Nik Vesel Camaj nga Malësia me banim në Nju – Jork

313-Bajram Arifi nga Tropoja me banim në Nju – Jork

314-Asllan Muja nga Kukësi me banim në Nju – Jork

315-Alfred Përgjini nga Tirana me banim në Nju – Jork

316-Fred Bibla nga Tirana me banim në Nju – Jork

317-Shëndet Ferra nga Tirana në Waterburry Ct

318-Petrit Kupi nga Kruja në Nju Jork

319-Valentin Zef Balaj nga Shkodra në Nju Jork

320-Bektash Sakipi nga Struga në Nju Jork

321-Mustafa Henci kosovar në Nju Xhersi

322-Kadri Bajram Gashi nga Kukësi në Nju Jork

323-Gjon Baftia nga Shkodra në Nju Jork

324-Muse Xherko nga Tropoja në Nju-Jork

325-Zylfie Zherka nga Tropoja në Nju-Jork

326-Flamur Ukperaj nga Kukësi në Nju-Jork

327-Luan Gashi nga Kukësi në Nju-Xhersi

328-Agron Gjokaj nga Kukësi në Nju-Jork

329-Hamdi Uruçi nga Shkodra në Nju-Jork

330-Eduard Liço nga Korça në Nju-Jork

331-Agim Karagjozi nga Gjirokastra në Nju-Jork

332-Reis Agai nga Vlora në Nju-Jork

333-Skënder Meka nga Korça në Nju-Xhersi

334-Abdyl Henci kosovar në Nju-Xhersi

335-Hysen Dyshku nga Elbasani në Nju-Jork

336-Koço Rizo nga Saranda në Nju Jork

337-Nasho Shteto nga Saranda në Nju Jork

338-Hiqmet Muça nga Korça në Stamford të Connecticut

339-Jahja Manelli nga Korça në Nju-Xhersi

340-Rifat dhe Jonuz Ndreu nga Dibra në Nju-Xhersi

341-Tili Shehu nga Tirana në Nju-Jork

342-Roland Shehu nga Tirana në Nju-Jork

343-Marko Pashko Tinaj nga Shkodra në Nju-Jork

344-Emin Methasani nga Rrogozhina në Detroit

345-Kasem Mekshi nga Kukësi në Nju-Jork

346-Vuksen Vuksani nga Malësia në Nju-Jork

347-Idriz Fetahu nga Shkodra në Nju-Jork

348-Kujtim Kosovari nga Kosova në Nju Xhersi

349-Agim Gjoka nga Kukësi në Nju-Jork, i arr i ri

350-Milto Kola nga Lushnja në Boston

351-Anton Malaj nga Shkodra në Boston

352-Ardian Hamulli nga Tirana në Nju Jork

353-Skënder Papdeja nga Kukësi në Nju Jork

354-Rinak Papdeja nga Kukësi në Nju Jork

355-Gëzim Muka nga Tepelena në Waterburry

356-Harillaq Rizo nga Saranda në Nju-Jork

357-Ligor Tata nga Tirana në Nju-Jork

358-Nikolin Pleqi nga Elbasani në Nju-Jork

359-Petro Papa nga Elbasani në Nju-Jork

360-Xhelal Sukniqi nga Shkodra në Boston

361-Astrit Çela nga Tirana në Boston

362-Martin Cara nga Shkodra në Detroit

363-Xhemail Shala nga Shkodra në Nju-Jork

364-Rrok Merkolaj nga Shkodra në Nju-Jork

365-Ndoc Vuçinaj nga Shkodra në Detroit

366-Zef Nikaçi nga Vuthaj në Nju-Jork

367-Skënder Neziri nga Dibra në Nju-Jork

368-Ndue Markagjoni nga Mirdita në Nju-Jork

369-Haki Ndreu nga Dibra në Hartford

370-Haki Terpeza kosovar në Stamford

371-Martin Fran Lulgjuraj nga Malësia në Detroit

372-Nok Lulgjuraj nga Malësia në Detroit

373-Alfons Pelinxhi nga Korça në Nju-Xhersi bashkë me të vëllanë

374-Mark Koliqi nga Shkreli në Nju-Jork

375-Nik Kol Cani nga Shkodra në Nju-Jork

376-Gjeto Rukaj nga Malësia në Nju-Jork

377-Maria Rukaj nga Malësia në Nju-Jork

378-Lekë Kol Rukaj nga Shkodra në Nju-Jork

379-Gjok Ded Zef Nikçi nga Vuthajt në Nju-Jork

380-J-Lulgjuraj nga Malësia në Nju-Jork

Drejtori i Drejtorisë së Tretë

Sefer Ramaj

(Saktësia e të dhënave merret me dyshime. Duket që aty mungojnë emra të nacionalistëve që kurrsesi nuk mund t’u lejohej hyrja në Shqipëri, por ndërkohë që mungojnë emrat e disa prej tyre, janë emrat e disa të tjerëve, që e kishin “grurë” me regjimin. Gjithsesi intervista e sqaron, saktësia ishte në dorë të atyre që raportonin. Intervista është marrë për gazetën ‘Bota Sot’). /Memorie.al

blank

1798- “Gëzohem për arritjet e mikut tim Bonapart…” – Letra e pashait dhe vezirit të Shqipërisë për Portën e Lartë drejtuar konsullit të përgjithshëm të Republikës franceze në Raguzë

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 25 Shtator 2022

 

La Chronique universelle” ka botuar, me 3 tetor 1798, në ballinë, një letër të veçantë të pashait dhe vezirit të Shqipërisë për Portën e Lartë drejtuar asokohe konsullit të përgjithshëm të Republikës franceze në Raguzë për ta përgëzuar mbi fitoret ushtarake të Napoleon Bonapartit, të cilën Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar:

blank

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Shkodër, 27 Mesidor (15 korrik 1798).

 

Ne Ibrahim Benghelli, pasha dhe vezir i Shqipërisë për Portën e Lartë,

 

Qytetarit Bruire, konsullit të përgjithshëm, të ngarkuarit me punë të Republikës franceze pranë asaj të Raguzës.

 

Qytetar, nuk mund t’ju shpreh gëzimin që më shkaktuan lajmet e reja që më përçuat. Unë e konsideroj këtë mirënjohje nga ana juaj si një dëshmi të shkëlqyer të miqësisë dhe besnikërisë së kombit madhështor ndaj nesh, miqve dhe aleatëve të tij.

 

Marrja e Maltës; duke formuar një epokë në shkëlqimin e Francës, do të gdhendë me karaktere të pashlyeshme në zemrat e myslimanëve të vërtetë ndjenjat më të gjalla të mirënjohjes. E përgëzoj veten për faktin se dirigjenti i shquar i një sipërmarrjeje kaq të vështirë është i njëjti hero italian Bonapart, me miqësinë e të cilit krenohem edhe më shumë, pasi fitoret e tij e kanë bërë atë mahnitësin e shekullit të tij.

blank

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

Dëshiroj momentin e lumtur për të treguar se deri ku shtrihet miqësia ime për kombin e madh; Unë gjithmonë do të nxitoj të jem i dobishëm për të, duke i dhënë ndihmë dhe asistencë francezëve, të cilët, në çdo rast, do të vinin të zbarkonin në brigjet e juridiksionit tim, ose do të vinin këtu për çfarëdo arsye.

 

Shpresoj se do të më jepni me dashamirësi informacione mbi operacionet e ushtrive franceze: do të jetë gjithmonë shumë e këndshme për mua të marr këto mendime dhe veçanërisht ato që kanë të bëjnë me mikun tim Bonapart.

 

Nënshkruar : Ibrahim Benghelli.

 

blank

Dëshmia rrëqethëse e Agime Pipës: Ç’dhimbje do ta ketë therë shpirtin e nënës sime, kur rrugës, policët që po më çonin nga një burg në tjetrin, e shtynë, që mos i afrohej së bijës

Nga Fatbardha Mulleti Saraçi

Agime Pipa Aranitasi lindi në vitin 1924 në qytetin e Shkodrës, por origjina e prindërve të saj është nga Libohova e Gjirokastrës, prej ku familja e tyre ishte shpërngulur prej kohësh për në qytetin verior. Dy prindërit e Agimes, babai Seit Pipa, farmacist dhe Fatimja, shtëpiake, rritën dhe edukuan shtatë fëmijë, gjashtë vajza dhe një djalë. Dy motrat e mëdha mbaruan Institutin “Nëna Mbretëreshë” në Tiranë, ndërsa të voglat, Fiqireti, Gjyli, Sinja dhe vëllai, Luani, ndoqën gjimnazin e shtetit në Shkodër. Agimja, e treta ndër vajza, mbaroi shkollën fillore si dhe katër klasë në shkollën e mesme “Donika Kastrioti” të qytetit të Shkodrës. Katër vitet e gjimnazit i ndoqi në Institutin Femëror të Tiranës, i quajtur atëherë Instituti “Nëna e Skënderbeut” në degën e liceut klasik. Ajo ishte me rezultate shumë të mira, aspironte të ndiqte universitetin por aspirata për shkollën e lartë nuk u realizua, sepse e ndoqi një tjetër fat…!

Ajo do të hynte pak më vonë në një shkollë tjetër, të errët, të thellë, të përgjakshme…! Agimja s’ishte implikuar ndonjëherë me komunistët në punët e tyre, duke kuptuar mirë qysh atëherë, se ku synonin ata dhe mbase për komunizmin, ajo kish dëgjuar kushërinjtë e saj të afërm, vëllezërit Myzafer e Arshi Pipa. Veç kësaj, ajo kishte lexuar artikuj e libra, që tregonin për komunizmin në Rusi dhe Revolucionin e Tetorit që e përgjaku atë vend.

Ishin ato libra që i hapën sytë e i treguan se ç’e priste në të ardhmen edhe vendin tonë, në vitet që do të pasonin. Në vitin 1945-‘46, Agimja u emërua arsimtare në dy shkolla fillore në qytetin e Shkodrës. Gjatë kësaj periudhe të shkurtër, ajo me një zell të jashtëzakonshëm është përpjekur mjaft, për edukimin e fëmijëve, duke bashkëpunuar me nxënësit me lexime librash, si dhe në përpilimin e botimin e një reviste “Burimi” për të vegjlit, ku ajo bënte punën e redaktores.

Në mbledhjet e arsimit ajo ka mbrojtur me këmbëngulje individualitetin e nxënësit, që rrezikohej të ndrydhej, të dëmtohej nga teknika tendencioze, në hartimet e lëndëve shoqërore, të asaj kohe. Po atëherë e drejta, e vërteta s’kuptohej ose keqkuptohej, shtrembërohej, falsifikohej. Individi konsiderohej vegël, makinë për të zbatuar udhëzimet që vinin nga lart.

 

Nisur nga qëndrimi i saj dhe biografia e familjes, në atë kohë, njerëzit e Sigurimit të Shtetit, filluan e survejonin atë ashtu siç mbikëqyrnin çdo intelektual, që nuk bashkëpunonte me ta. Ajo nuk u thye nga presionet e tyre duke u qëndruar me shumë dinjitet, ashtu si gjithë rrethit i saj familjar, të cilët ishin mbrujtur e edukuar me një kulturë perëndimore, pasi shumë prej tyre kishin studiuar jashtë.

Në Kryengritjen e Postribës me 12 shtator 1946, Agimja u arrestua nga Sigurimi i Shtetit dhe ajo ishte e para vajzë, në burgun komunist të qytetit, me akuzën “për agjitacion e propaganda kundra pushtetit popullor”. Ajo qëndroi një vit e gjysmë në hetuesi, në dhomat bashkë me burrat, ose në gjendje izolimi. Në birucën me ujë të Degës së Brendshme të Shkodrës, pa asnjë shtroje, ajo vinte për jastëk strajcën ku kishte bukën e gojës dhe nën brinjë, këpucët me taban gome.

Mbas sa e sa seancash pyetjesh, nga oficerët e zellshëm të asaj Dege të Brendshme, ku shumica e tyre ishin përzgjedhur për shkak të indoktrinimit të tejskajshëm dhe karakterit të tyre kriminal, të cilët përdorën edhe korrentin elektrik, duke ja vënë në veshët e saj.

Në përfundim të procesit hetimor (me hetues Pjerin Kçira), gjyqi ndaj saj u zhvillua brenda Burgut të Kishës së Fretërve, pa pas fare avokat, ashtu siç e kërkonte ligji.

Në përfundim, kërkesa e Prokurorit ishte për ta dënuar me dhjetë vjet burgim, por Gjykata, duke parë se ndaj saj nuk kishte prova, vendosi për katër vjet, dënim të cilin ajo e kreu deri në fund, me vuajtje, por me qetësinë shpirtërore, (duke mbrojtur të vërtetën), pa marrë në qafë njeri, duke mohuar çdo implikim me të tjerët.

“Po ato monstra, – shprehej Agimja, – s’më dënuan për katër vjet, por për të gjithë jetën, pasi mbas lirimit nga burgu, në një survejim të vazhdueshme, na priste lufta për “ekzistencë” Lidhur me këtë, Agimja vazhdonte rrëfimin e saj, duke u shprehur: “Kur u ktheva në shtëpi, familjen e gjeta në mjerim të madh.

Dy burrat e motrave, Ibrahim Dibra dhe Tefik Bekteshi, ishin në burgje. Motrat e mia shumë të vlerësuara më parë, ishin përjashtuar nga të gjitha shkollat, ishin të papuna, pa triska buke e ushqimi dhe sikur të mos mjaftonte kjo, në të njëjtën kohë na kërkonin të paguanim “tatim jetik” siç quhej dhe ne kemi jetuar me punën e dorës.

Mbas kaq vitesh, kur i kujtoj se me sa durim e qendrës përballova ato vuajtje mizore, të burgut të Shkodrës, më shkon mendja tek nëna, që me motrat dhe vëllain, jetuan kalvarin tim, me vështirësitë ekstreme. Nëna ime s’iu nda dyerve të burgjeve, si për mua, ashtu edhe për Myzaferin, kushëririn tonë, që kishte qëndruar në Shkodër, pranë zyrës së tij avokatore.

Duke e parë shpesh tek dera e Degës së Punëve të Brendshme, me plaçka, ata të Sigurimit të Shtetit, mbasi kishin kryer krimin e zhdukjes fizike të tij, (Myzaferit), e thërrisnin nanë Fatimen, për t’ia konfirmuar zyrtarisht versionin e vrasjes, që ishte “për tentativë arratisjeje prej burgu”.

Me altruizmin që e karakterizonte gjithmonë gjatë gjithë jetës së saj, kjo nanë më doli përpara, si figurë madhore e si pikë referimi i virtyteve të larta.

Në momentet më të vështira, ime më ishte forcë e mbështetje, ishte shembull durimi dhe vetëmohimi. E pyes veten: ç’dhimbje do ta ketë therë shpirtin e saj, kur rrugës policët që do të më çonin nga një burg në tjetrin, e shtynë që të mos i afrohej së bijës, që po e shihte jashtë skëterrës mbas një viti.

Sa lot do të ketë derdhur, kur pa fundin tim, me një vrimë sa një kopsë, të thurur me fijet e flokëve të mi, ç’nënë heroinë paska qenë për me përballu me guxim, fatkeqësitë e terrorit komunist, që ra mbi fëmijët e saj?!

Mbas daljes nga burgu, u izolova në shtëpi, isha nën mbikëqyrjen e vazhdueshme të agjentëve të Sigurimit të Shtetit, (që në burgje na thoshin se do t’i kishim më afër se këmishën e trupit, kurdo e kudo), kur isha jashtë mureve të burgut, kisha preokupacionin e vetëm, për të ndihmuar familjen për t’ia shpërblyer sakrificat dhe për të siguruar jetesën.

E kthyem shtëpinë në një punishte të vogël rrobaqepësie, punonim me kujdes, se na befasojshin kontrollet. Në kondita të tilla m’u duk krejt normale kur vendosa të martohesha me Mit’hat Aranitasin, intelektual i njohur, i cili mbas burgut, u internua në Çermë të Lushnjes.

E njëjta atmosferë lufte për mbijetesë, ndofta më e egër, por isha e lumtur që e doja atë, ishte njeri shumë i mirë. Bashkë me vajzën tonë të vetme Odetën, filluam pas Çermës, periudhën 30 vjeçare të dëbimit në Dushk.

Punova punëtore në bujqësi derisa dola në pension, bashkë me burrin Mit’hatin, i cili ndërkohë vazhdoi paralel edhe punën intelektualë. Jetuam në baraka, vuajtëm ankthin e fatit të fëmijës, presionet e vazhdueshme nga pushteti i diktaturës së proletariatit.

Por moralisht nuk u thyem kurrë. Aktualisht jetojmë pranë dhëndrit e vajzës në Tiranë, këtu vdiq dhe im shoq, ndërsa unë vazhdoj të banoj pranë tyre, në pritje te sistemimit nga shteti”.

Këtu mbaroi biseda ime me znj. Agime Pipa Aranitasi dhe teksa flisnim, unë dalloja qartë në fytyrën e saj vuajtjet dhe dhimbje, të cilat dukeshin sikur ishin të vulosura fort aty. Një vuajtje e gjatë, gati sa e tërë jeta e saj. Sytë e saj tregonin pak gëzim e, shumë vuajtje e dhimbje. Drama e një jete prej martireje të vërtetë. Po kur bisedoja me të, nga ata sy të përmbajtur, rrëzëllente një dritë plot ëmbëlsi, butësi e shpresë, që të ngrohte zemrën.

Znj. Agime Pipa-Aranitasi, mbylli sytë përgjithmonë në maj të vitit 2001. Në shenjë nderimi për të atë zonjë dhe martire njëkohësisht, vendosa ta botoj jetën e saj, në librin “Dhimbja 2”, i cili bën pjesë në ciklin “Femrat shkodrane, të burgosurat politike të diktaturës komuniste”. /Memorie.al/

blank

“T’i marrësh vetë plumbat i pari, që të shpëtosh vartësit”- Tragjedia në repartin kundërajror në ’97, rrëfimi i rrallë mbi vizitën misterioze të oficerit të SHIK-ut

Uvil Zajmi

Ata ishin dy djem si dy lisa shtatlartë. Po me një zemër, me një karakter e shpirt burrëror; me dy emra të zakonshëm, Muhamet Hasmuja e Arben Hoxha; me një vdekje të përbashkët; në të njëjtin pozicion, në të njëjtën ditë; madje edhe me rivdekje të njëllojtë.

Nëse ishte heroike rënia e tyre për të mbrojtur repartin, heshtja e shtetit në ato ditë, i cili nuk i afroi për syri trëndafilat e gjakut që morën këta dy djem për të, në roje të dinjitetit të tij, do të pasonte rivdekjen e tyre. Sidoqoftë, atë që s’bëri shteti, do ta bënin ata që kishin lidhur zemrat, jetën dhe ndjenjat me këta dy djem me një jetë të thjeshtë, po me një akt e vdekje të jashtëzakonshme.

Oficerët e thjeshtë të njësisë së Shkodrës, po edhe banorë të qytetit, do t’u gjendeshin pranë shokëve të tyre në këto çaste tragjike. Do ta përjetonin dhimbjen në familjet e të rënëve, mes fëmijëve e prindërve të tyre duke u dhënë kurajë, po edhe duke i ndihmuar për të kapërcyer gjëmën.

E ky homazh shembullor i tyre do të sfidonte natyrisht heshtjen e akullt të shtetit…

TË BIESH PËR FLAMURIN, PËR BETIMIN, ËSHTË MË SHUMË SE NDER…

“Të biesh për flamurin kombëtar, për betimin ushtarak përpara Atdheut, t’i marrësh vetë plumbat i pari, që të shpëtosh vartësit, ushtarët, është më shumë se nder”. Këtë bënë mbrëmjen e 12 marsit të vitit 1997, kapiten Muhame Hasmuja dhe toger Arben Hoxha. Ata bënë atë që i kishin mësuar vetes, atë që duhej të bënte çdo ushtarak me zemër kur dikush kërkon t’i përdhunojë çerdhen luftarake nga ku vigjilon në roje të Atdheut. Po s’ndodhi kështu me atë çka i takonte të bënte shteti ndaj këtyre dy trimave. As për t’i numëruar në vargun e të rënëve të tij, nuk u kujtua. As për të gjetur një makinë për t’i përcjellë për në banesën e fundit, nuk e mori mundimin. As…

“Shumë gjëra i morëm përsipër e i bëmë vetë ne, shokët e tyre. Në ato ditë të vështira iu gjendëm pranë familjeve të tyre. Diçka më vonë, bëmë dhe obeliskun”. Ky që flet përmbledhtazi, me ngashërim e dhimbje për shokët, është komandanti i repartit, Gani Senaj. Për gjithçka më tej, ai të nis në të tjera adresa.

S’KA Ç’I BËN RRUFEJA MALIT

Paraditja e 12 marsit, Ndue Markun, me detyrë shef shtabi njësie, do ta gjente në repartin kundërajror ku komandonte Muhameti. Kishte pasuar një ditë e qetë. Ishin marrë vesh vetëm disa provokime “pa telashe” në repartin e Bërdicës dhe atë të Bardhajt. Atë ditë nëpër reparte ishte shpërndarë një fonogram i komandantit të Divizionit, “Për të marrë masa për ruajtjen me çdo kusht të reparteve”. Me këtë lidhej edhe kjo vizitë e Ndues në këtë repart kundërajror. Rrëfimi i tij nis me mbresat nga takimi i atyre çasteve me Muhametin.

“Më raportoi për masat që kishte marrë në zbatim të fonogramit. Bëmë, aty për aty, disa plotësime në planin e mbrojtjes së afërt të repartit, precizuam detyrat për çdo ushtar, bëmë instruktimet përkatëse duke vazhduar me prova konkrete me gjithë efektivin. Pastaj, morëm një takim me oficerët, ku folëm e shkëmbyem mendime për situatën, për detyrat në ruajtje të repartit dhe depos së ujit të qytetit, e cila i ishte besuar këtij efektivi.

Lexohej në çdo vështrim të tyre merak e shqetësim, po edhe një lloj sigurie që garantonte për qëndresë në detyrë. Te çdo njeri ishte bindja se me forcat e moralin që kishin, nuk do të ndodhte gjë. Në fund, Muhameti më përcolli deri te postblloku. Fola me të diçka më hapur për tensionin që vinte në rritje, për rrezikun që mund t’i kanosej repartit të tyre, si më i ekspozuari nga krimi dhe turma e pakontrolluar.

“S’ka ç’t’i bëjë rrufeja malit”, ma preu ai si për të më siguruar, pastaj aty për aty shtoi: “Ta di se kam shtetin që më mbron, askush nuk mund të më futet në repart”.

U përqafuam dhe u ndamë vëllazërisht. E ku ta dija se e puthja për herë të fundit shokun e klasës? Pastaj erdhi pasditja me krisma, rrethimi i pabesë, po edhe një fonogram nga Tirana zyrtare, që komunikonte shkarkimin e komandantit të Divizionit dhe emërimin e një tjetri në vend të tij, i cili atë ditë merrte për herë të parë gradën e gjeneralit. Nata, ah, kjo nata e përgjakur, do të vazhdonte me betejën, do të njoftonte ndaj të gdhirë lajmin e kobshëm…”.

“MYSAFIRËT” QË MBETËN ENIGMË

Një detaj disi i veçantë për ngjarjen e 12 marsit i ka mbetur në kujtesë oficerit Nikolin Ndoci, që edhe kur e rrëfen ka dëshirë të pasqyrojë anën e mistershme të tij:

“Aty nga ora 10:00 erdhi në repart një oficer i SHIK-ut me një person tjetër, që thanë se ishte i plotfuqishmi i zonës. Kundruan mjediset e objektet dhe na ‘qetësuan’, duke na thënë se situata në tërësi po ‘normalizohej’, se nuk do të ndodhte gjë me repartin tonë etj. Të njëjtën gjë na vunë në dukje edhe në vizitën e dytë të po asaj pasditeje. Si erdhën, ashtu edhe ikën, vetëm. Pas vizitës së tyre, pasoi ‘vizita’ e turmës me breshëri, bomba, granata. Në gjithë atë që ndodhi mandej, nuk i pamë kurrë më fytyrat e këtyre mysafirëve…”.

NUK KA BESË I PABESI

Kadri Metën, 12 marsi e zuri me detyrën e oficerit të rojës. Kur i kthehet ngjarjes së asaj dite, përpiqet ta shpjegojë në kuadrin e besës, të këtij institucioni fisnik shqiptar… “Shqiptari i vërtetë ka thënë qëmoti se në bukë nuk ngitet as hasmi. Të kundërtën përjetuam atë ditë. Ndërsa ushtarë e kuadrot ishin ulur e po hanin bukë, filluan, tinëz breshëritë e dhjetëra armëve, nga të gjitha anët. U çuam vrik në këmbé e zumë pozicionet. Në vetëm pak çaste, reparti ishte rrethuar nga turma të shumta. Komandant Muhameti më thirri mua dhe, duke shkuar te postblloku, komunikoi vetë me njerëzit e errësirës: “Nuk kemi depo armësh, nuk kemi armë të tjera veç atyre që kanë ushtarët. Jemi vëllezër e s’bën me ia kthy armën njëri-tjetrit”. Po fjalët e tij nuk ngjitnin te njerëzit e matanë postbllokut. Aty për aty morën masa për të përforcuar ruajtjen e depos së municionit dhe asaj të ujit të qytetit; porositëm ushtarët që të vepronin me gjakftohtësi për të shmangur me çdo kusht tragjedinë; telefonuam me komandën eprore dhe policinë, por ndihmat që u premtuan prej tyre s’erdhën asnjëherë; u interesuam për furnizimin në vijimësi me fishekë… Përballja e parë me turmën vijoi me një lloj tërheqjeje të kësaj të fundit. Atëherë kur kujtuam se nuk do të kishim më punë me ta, na u dha goditja nga shpina. Me sa dukej, deri në fund, do të ishim nën goditjen e pabesive…

PLUMBI I PARË “ZGJODHI” KOMANDANTIN

“Sulmi vinte duke u egërsuar. Aty nga ora 22:00, ndërprerja e ndërlidhjes me komandën e Divizionit, na izoloi dyfish. Pak më parë kishin vështruar flakët që kishin përpirë shtabin e Divizionit. Tensioni e goditja shpirtërore vinte në rritje. Komandant Muhameti, duke shkuar pozicion më pozicion, bëri një përpjekje të dytë për te komunikuar me turmën, por nga ana tjetër, po e njëjta “gjuhë”: plumba dhe granata dore. Për një çast banditët arritën të pykëzohen në krahë të depos së municionit. Menjëherë, Muhameti zuri pozicion sipër saj, duke penguar turmën për të vërshuar aty. Po barrikada me gjoksin dhe automatikun e tij, do të zgjaste vetëm pak kohë, pasi ishin të pafundme e nga të gjitha anët plumbat dhe breshëritë.

Deri në ato çaste, qëndresa në rrethim vazhdonte pa pasoja. Plumbi i parë “zgjodhi” komandantin. I pari që e ndjeu heshtjen e armës së tij, ishte Arben Hoxha. Ai më bëri zë dhe u nisëm të dy bashkë me vrap.

“Komandant, komandant”, thirri me sa kishte fuqi Arbeni, teksa e pa të mbytur në gjak dhe iu hodh për ta marrë mbi gjoks. Po breshëritë që kishin lënë pa jetë Muhametin, nuk do të kursenin as Arbenin, që mbante në duar shokun e tij. Dhe do të binin të dy për tokë, si dy lisa të gjatë që i godet në rrënjë rrufeja me shkreptimën e zjarrtë. Bëra t’u afrohesha, të zgjasja duart, t’u fshija gjakun, por më cimbisën nëpër shpatull e këmbë plumbat dhe rashë pa ndjenja. Pastaj nuk di ç’ndodhi tjetër. Pas dy ditësh, kur hapa sytë, mora vesh gjëmën…”.

Ky që rrëfen është Agron Kodra, një mesoburrë, me një trup të pakët, paksa i kërrusur nga plagët që i djegin ende. Ndonëse trupin ia kanë përshkuar shtatë plumba, fati e ruajti për ta bërë dëshmitar të rrallë të ngjarjes tragjike.

KUR RA KOMANDANTI, TURMA VËRSHOI NË REPART

Ai që tregon për më tej, është një djalë i ri, trupngjeshur e gjithë muskuj, plot gjallëri e humor. E quajnë Blerim Aliaj. Ndërsa nis rrëfimin, dy pika lot i ndrisin nëpër faqe.

“Lajmin për vrasjen e komandantit na e dha centralisti, Nikolin Reçi. Ishte shkëputur çdo lloj komunikimi dhe ai doli nga qendra e ndërlidhjes për të raportuar. I gjeti të dy të vrarë, mbi bunkerin e depos së municionit dhe erdhi duke qarë: Kanë vrarë komandant Muhametin, kanë vrarë komandant Benin…”.

Ndërsa ecte turravrap e duke bërtitur, dy plumba e morën përmbi shpatull. Lajmi erdhi si rrufeja dhe na goditi në shpirt. Ishte një çast tejet i rëndë. Ne ishim vetëm 20-vjeçarë dhe fjalët betejë, sulm, të rënë, plagë plumbi, i kishim dëgjuar vetëm nga të moshuarit e nga filmat që kishim parë. Përjetimi i tyre nga afër, kjo goditje pas vrasjes së dy komandantëve dhe plagosjes së shokëve të tjerë, erdhi si një topuz që na ra mbi krye e na preu gjunjët e forcat… Dikush filloi të qajë me dënesë, një tjetër shau sa kish fuqi, një i tretë zbrazi krejt karikatorin në ajër. Hutimi zgjati vetëm pak çaste. Pastaj turma vërshoi si e tërbuar në repart, në armaturë, në depon e municionit. Tre—katër të xhindosur u sulën për te trupi pa jetë i komandantit. Shfrynë sa deshën me të shara. E gjuajnë me shkelma. I morën koburen, fishekët, automatikun. I futën dorën në xhep dhe i morën të hollat. Nëna ime, ç’kanë parë sytë tanë atë natë… Bashkë me Bashkim Matmujën, Blendi Mëhillin, Elton Çaçën dhe një civil me emrin Fatos Cutaj, kemi marrë tinëz trupat e shokëve të vrarë dhe me ndihmën e një shoferi “Saurreli”, i kemi çuar në spital”.

NJË E VRARË MÉ SHUMË SE NJËHERË

Ajo ndihet e dërmuar, si njeriu që ka rënë në det e ka luftuar për një kohë të gjatë me dallgët, që i kanë shteruar forcat dhe e ka pushtuar mendimi për t’u lëshuar në mëshirën e tyre. Nëse ka diçka që e përmend dhe e sjell në tê vërtetën e ashpër të jetës, janë dy fëmijët. Ata në atë kohë ishin të vegjël, njeri dy vjeç e tjetri tetë muajsh.

Deshën jetën dhe jeta e tyre ishte vetëm në dorën e saj. Po ç’mund të bënte e vetme, pa asnjë të ardhur, pa banesë, pa asnjë lloj ndihme? Pranvera Hoxha tregimin e saj e nis nga skena më e tmerrshme që ka parë në jetën e saj.

“Lajmin se diçka kishte ndodhur me Benin e mora vesh pas një dite. Nxitova te Divizioni, po askush ‘s’kishte dijeni për të’. Trokita në Prefekturë, në polici. Vetëm heshtje. Në dhomën ku rrinim me qira, dikush më pruri lajmin se Arbeni ishte vrarë dhe ishte në morgun e spitalit. Vrapova për atje. E gjeta shtrirë, me rrobat e ushtarit plot gjak e baltë, hedhur në një qoshe. Kërkova ndihmë për ta çuar trupin e tij pranë familjes në Elbasan. Trokita e trokita në çdo zyrë shteti. Por, askush s’jepte ndihmë. Të gjithë bënin sikur nuk dëgjonin. Kështu për çaste të tëra. Kështu për orë të tëra. Kur e pashë që isha krejt e braktisur, shkova te oborri i spitalit dhe bërtita me sa kisha në kokë: A ka ndonjë shqiptar të më ndihmojë për ta çuar te nëna e tij këtë djalë të rënë në detyrë?”.

U gjend një nënë shkodrane dhe babai i një shokut të Arbenit. Dy njerëz të thjeshtë që më ndihmuan për ta çuar trupin e Benit në Elbasan, ku kishte prindërit. Askush nga zyrtarët e shtetit nuk mendoi për të. Shteti me nëpunësit e vet, heshtte si në kllapi.

Një heshtje varri që vazhdoi dhe më tej, për ditë e muaj të tërë. As pension, as banesë ku tê futim kokën, asnjë preokupacion për të nderuar një oficer që ra në krye të detyrës. Kjo ishte një lloj rivrasje. Një rivrasje nga shteti për ata që u sakrifikuan për të. Që dhanë jetën për të…”./Panorama

blank

The Nation (1942)- Kur Faik Konica zemërohet me mbretin Zog, por Fan Noli e bindi që të ndryshojë mendim (Intervista)

Faik Konica (15 mars 1875 – 15 dhjetor 1942)

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 24 Shtator 2022

 

The Nation” ka botuar, me 18 maj 1942, në faqen n°33, një shkrim – intervistë për Faik Konicën (studiuesi, politikani, diplomati dhe atdhetari i shquar shqiptar do të ndërronte jetë vetëm pak muaj më vonë, me 15 dhjetor 1942), të cilin Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

 

I dërguari i harruar

blank

Burimi : The Nation, 18 maj 1942, faqe n°33

Mbreti Zog mori pasuritë e Shqipërisë – Ministri Konica thjesht i kujton ato

 

Ndër botimet e Uashingtonit, vetëm numëratori telefonik i jep tani Faik Bej Konicës një titull zyrtar. Ashtu siç u fut për herë të parë në vitin 1921, edhe numri aktual përmend : F. Konica, ministër shqiptar.

 

Drejtoria diplomatike e hoqi atë nga lista e saj në qershor 1939. Sepse kur trupat e Musolinit kaluan Adriatikun atë prill dhe larguan mbretin Zog nga Tirana, Britania vazhdonte të ndiqte zbutjen (qetësimin e marrëdhënieve) dhe në këtë rast Shtetet e Bashkuara me sa duket ndoqën shembullin. Në çdo rast, pasi Duçe shkriu kurorën shqiptare me atë italiane dhe shfuqizoi shërbimin e jashtëm të Zogut, Departamenti i Shtetit njoftoi Konicën se njohja e tij ishte tërhequr.

 

Në Shqipëri Konica pati qenë pronar, studiues dhe politikan. Ai i rafinoi dialektet e vrazhda të shqipes në gjuhën e parë letrare të vendit të tij. Dhe me peshkopin Fan S. Noli, Patriark i Kishës Ortodokse Shqiptare, tani në Boston, ai ndihmoi në krijimin e republikës së pas-Versajës, e cila i dha fund 500 viteve të sundimit osman.

 

Diplomatët ballkanikë i vlerësojnë Konicës rolin kryesor në bërjen e aventurierit fantastik Zog një monark pas prishjes së sundimit republikan të fiseve primitive, baritore të Shqipërisë. Konica nuk bën asnjë mohim. Dikur një “bon vivant” dhe zot i një legate të vendosur në hotelin Mayflower, por tani një burrë i lodhur e i moshuar, ai vëzhgon muret e rreshtuara me libra të apartamentit të tij modest e beqar dhe thotë : Jam dënuar për mëkatet e mia.

 

Krijuesi i mbretit Konica jeton në mënyrë të thjeshtë pa makinë apo shërbëtor, me mjete personale të plotësuara herë pas here me kontribute nga Vatra, organizata kulturore e 40.000 shqiptarëve në Shtetet e Bashkuara. Përveç telegrameve të nxituara të dërguara në Stamboll dhe Paris gjatë rrugës nga Tirana, Konica nuk ka dëgjuar asgjë nga Zogu që nga arratisja e tij nga italianët.

 

Nga ajo arratisje vetë Zogu nxori një fitim të madh. Ai shtoi rezervën e arit prej 350.000 dollarësh të Thesarit Shqiptar në pasurinë e tij të madhe personale, të depozituar më parë në bankat zvicerane dhe angleze. Ai tha atëherë se ari do të ndihmonte shërbimin e jashtëm të Shqipërisë të mbante gjallë shkëndijën e pavarësisë. Zogu, mbretëresha Geraldinë dhe grupi i tyre prej 37 personash kanë tani një apartament në Ritz në Londër dhe një pronë në fshat në Ascot, marrë me qira Lord Patmore, vëllait më të madh të Sir Stafford Cripps.

 

Një zëdhënës i bashkatdhetarëve që organizojnë një lëvizje për pavarësinë shqiptare në Londër së fundmi ka njoftuar këshillat e Konicës mbi udhëheqjen dhe synimet. Në një përgjigje të shquar për vlerësimin e sinqertë të monarkut të tij dhe të vetes së tij, si dhe për vështrimin që jep në rrjetat e shtrira të politikës ballkanike, Konica u përgjigj :

 

Ju e dini mendimin tim për inkoherencën e tij pompoze dhe prirjen e tij për tradhti. Zogu më dukej një përzierje kurioze e dy personazheve shekspiriane, domethënë Dogberry dhe Iago. Por peshkopi Noli, të cilin e vizitova kohët e fundit në Boston, ia doli të shkundte skepticizmin tim. Noli beson se Zogu mund të ketë mësuar në shkollën e fatkeqësisë dhe, nëse mbështetet nga qeveria britanike, mund të luajë ende një rol të rëndësishëm si një simbol për pavarësinë e Shqipërisë. Shumica e anëtarëve të Vatrës besojnë se një grup që kombinon Peshkopin Noli, Zogun dhe mua do të ishte efektiv në miratimin bindshëm popullor.

 

Ndërsa pret paqen që do të rregullojë fatin e vendit të tij, Konica udhëton mes shqiptarëve këtu, punon me intervale mbi historinë e vendit të tij dhe mbledh materiale për P. T. Barnum – kredon e showman-it të të cilit ai e konsideron mishërimin e filozofisë moderne dhe të cilin e fut në një listë me Poe dhe Franklin si tre amerikanët më të mëdhenj.

 

blank

“Më ’78 kur isha ushtar në kufi në Korçës, u arratisa në Jugosllavi, por shoku im nga Tirana, djali i ambasadorit…”- Dëshmia e rrallë e ish-skenografit të Operës

Uvil Zajmi

Arratisja e Mustafa Korçës, nuk ka qenë një arratisje si të tjerat. Sigurisht, e bujshme si të gjitha në atë periudhë, për sfidën, guximin, mënyrën, mbi të gjitha për alarmin, goditjen që i jepte kjo ngjarje shtetit prepotent, agresiv, izolues dhe diktatorial. Por, ajo e Muç Korçës ishte ndryshe: Një djalë i ri 21- vjeçar, artist, piktor, skulptor, arratiset duke braktisur pikën kufitare, piramidën, ku e kishin caktuar të kryente shërbimin ushtarak, madje bashkë me “Kallashin” që i’a kishin dhënë për të mbrojtur kufirin nga “armiqtë e jashtëm dhe të brendshëm”! Lajmi befasues u përhap me shpejtësi: “Është arratisur… ka ikur Muç Korça. Ka lënë edhe një letër”. Sot, pas afro gjysmë shekulli, Mustafa Korça (Muçi), i rikthehet asaj ngjarje, çastit kur mori vendimin, letra që la pas, kalimi i kufirit, duke u gdhirë 21 dhjetori i vitit 1978. “U arratisa se më mohuan të drejtën e studimit”, shprehet ai. Mustafai rrëfen qëndrimin në Jugosllavi, Itali, Belgjikë, jeta në Suedi, pastaj në SHBA. Dëshira për të takuar lojtarët e “Partizani”-t në Malmo, ku ai u ndesh edhe me djalin e Enver Hoxhës e Mehmet Shehut dhe shoqëruesin e tyre, Gani Kodrën, me valltarët e Ansamblit Shtetëror të Këngëve dhe Valleve Popullore në Hamburg dhe në Goteborg, etj. Muçi ruan ende letrat, kartolinat, dokumente, foto të rralla të kohës. Nuk ka ndryshuar, është ai Muç Korça i qetë, me një gjykim e arsyetim të matur. “Para ca kohësh isha në Resnje të Maqedonisë, qyteti ku qëndrova pas arratisjes. Nuk kisha qenë asnjëherë më parë”, tregon ai në këtë intervistë.

Z. Korça, ju kujtohet cila ishte atmosfera në Shqipërinë e viteve ’70-të, pra para arratisjes suaj?

Pas viteve ’70-të, shpresat drejt Europës u mbyllën për të gjithë, veçanërisht për rininë dhe ëndrrat e saj. Izolim total, situata ekonomike dhe ajo politike ishte agresive, më e rënduar se kurrë. Në veçanti, lufta kundër shfaqjeve të huaja, ndihej në të përditshmen, punë, shkollë, kudo.

Ju keni kryer Liceun Artistik, por nuk ju lanë që të diplomoheshit, çfarë ngjau?

Nga viti 1971 deri më 1975-ën, vazhdova Liceun Artistik “Jordan Misja”, në Tirana, në degën e skulpturës. Pa dashur të mburrem e të flas për veten, për hir të vërtetës më duhet të them se unë isha ndër më të mirët e klasës, bashkë me Agim Mujon. Pak muaj para diplomimit pati një ngjarje, më dënuan për sjellje liberale, shfaqje të huaja, pasi isha tip i hedhur, i shkathët, modern. Këtë më nxorën si pretekst, edhe pse kisha bërë gati etydin si mbrojtje diplome, por nuk më lanë ta mbroja.

Një egoizëm i pashoq nga drejtori Ruhi Pashari. M’u bë një padrejtësi e madhe, pa asnjë arsye. Dhe kulmi ishte kur më caktuan në Mirditë, si disenjator. Një emërim absurd, vetëm me shkollën e mesme, pa marrë diplomë, që ishte veprim ilegal. Dy ditë qëndrova në Rrëshen, në Shtëpinë e Kulturës, dhe u ktheva në Tiranë. Kujtoj një drejtues, Gojard Daia, njeri i mirë, më ka ndihmuar të më merrja dokumentet gjë e cila u bë e mundur që të filloja punë si skenograf në Teatrin e Operës në Tiranë.

Si u bë e mundur të fillonit punë si skenograf në Teatrin e Operës?

Që të nisja punë në Teatrin e Operës dhe Baletit, ishte tejet e vështirë, por ajo gjë u bë e mundur në vitin 1976 dhe për t’u sistemuar aty me punë më ka ndihmuar shumë drejtori atëhershëm, Xhemil Simixhiu, njeri fisnik, liberal, që në mjaft raste më ka mbrojtur nga sulmet e Sekretarit të Partisë. Babai kishte punuar shumë vite si rrobaqepës aty dhe më 1976-ën, ishte ndarë nga jeta.

Punoja si skenograf bashkë me piktorë të njohur si Hysen Devolli, Gjergji Marko, Niko Progri e K. Dilo. Kam realizuar skenografinë e baletit “Tokë e pamposhtur”, “Karnavalet e Korçës”, etj. Gjatë asaj periudhe, punoja edhe me relieve të sfondeve të sallave të kongreseve, me polisterol, ku isha bërë profesionist.

E megjithatë, ju priste edhe shërbimi ushtarak apo jo?

Isha 21 vjeç, shtator 1978, papritur më vjen fletë-thirrja për të kryer shërbimin e detyrueshëm ushtarak. Në mënyrë flagrante nuk më lanë kohë as të ankohesha, gjë e cila ishte një formë për të më mbyllur gojën, e larguar nga puna dhe nga Tirana. Gjithçka ndodhi brenda pak ditëve dhe më dërguan ushtar në Korçë, 27 muaj në kufi. Ishte befasi nuk e prisja as unë, as familja. Tre muaj karantinë u mërzita, një tronditje e madhe psikologjike.

Më caktuan në Nikolicë në kufi me Greqinë, që ishte zona më e keqe. Dërgimi im atje ishte si dënim, pasi nga Tirana për mua kishte ardhur një relacion jo i mirë. Unë reagova dhe para se të niseshim, vjen një ushtarak, Kapllan Mati dhe më thotë: “Ushtar Korça, do të shkosh në Goricën e Madhe ku do qëndrosh vetëm një muaj, pastaj do të vish si disenjator në degën ushtarake në Korçë”, gjë e cila më gëzoi dhe më qetësoi disi.

Ndërkohë, e kishit menduar ndonjëherë që do të arratiseshit?

E kisha ndarë mendjen që do të arratisesha, por nuk e kisha diskutuar kurrë me njeri, as me miq, shokë, madje as atyre të familjes nuk u kisha thënë gjë. Kisha folur pak vetëm me një shok, Ilir Melo, edhe ky nga Tirana. Iliri ishte djalë i pashëm, me të atin ambasador, kishte lindur në Çekosllovaki.

U bëmë shokë në ato muaj, iu hapëm njëri-tjetrit, kishim të njëjtin mendim, të arratiseshim. Pas një jave, kur unë u arratisa e kishin thirrur ata të Sigurimit dhe e kishin pyetur: “Ke folur me Mustafain? Çfarë keni diskutuar, të ka thënë se do të arratisej”?! Ai ishte përgjigjur: “Jo jo, asnjëherë nuk kemi diskutuar për një gjë të tillë”.

E keni takuar më pas Ilirin?

Si fillim desha të them se me Ilirin, pasi të arratiseshim, kishim lënë të takoheshim në Paris, një ndër netët kur hëna të ishte e plotë, takime futuriste, fantazi e moshës. Por, kur na ndanë në reparte të ndryshme, qëlloi që ai nuk ishte në një pikë me mua. Kështu unë ika, u arratisa nga fshati Goricë e madhe, kurse ai nuk mundi.

Sot Iliri ndodhet në SHBA dhe më 1996, në Nju Jork, krejt rastësisht në një lokal (Bar-Kafe), i kishin folur për mua dhe ai kishte pyetur e u takuam. U përqafuam me shumë mall. “E shini këtë burrë, – u tha miqve që ishin aty, – vetëm unë e kam ditur që ky do të arratiset”. Aty më tregoi se çfarë kishte ndodhur pasi unë u arratisa.

Si e kujton kur ju dërguan me shërbim në Goricë të Madhe?

Na hipën në një automjet dhe na çuan në pikën kufitare, rreth 1 orë larg Korçës, Goricë e Madhe. Si ushtarë të rinj, na shoqëruan të shihnim brezin kufitar, klonin, duke na ngjitur në Malin e Thatë. Na informuan për kushtet e shërbimit, ku dhe si do të kryhej. Kishte disa të tilla: “Shërbim sekret”, ai me lëvizje në brezin kufitar dhe “Shërbim pike”. Më dhanë armën dhe 300 fishekë. Aty ishim rreth 15 ushtarë.

Si e kujton arratisjen?

I kam të fiksuara të gjitha minut pas minute, sikur të kenë ndodhur dje. Ka qenë ora 4 e mëngjesit kur mora shërbimin, ishte i pari shërbim, (“Shërbim pike”, quhej), natë e errët, i vetëm, tmerr…! Mendoni: nga Tirana, roje në kufi…! Ishte data 21 dhjetor 1978, rreth orës 05:00, ende pa u zbardhur, pak mjegull, ftohtë…!

Vendosa të arratisem. Braktisa shërbimin, kujtoj piramidën e shkruar në dy faqe dhe me ‘kallashin’ në dorë, kalova gardhin kufitar që ishte i ulët, 1 metër. Kur na patën treguar zonën, e kisha fiksuar duke u orientuar me pikën kufitare jugosllave, rreth 300 m. larg. (Para se të merrja shërbimin atë natë, lashë një letër aty, nën batanijen e krevatit tim).

Ndoqa një rrugë të drejtë me zhavorr, ishte në zbritje dhe deri ku fillonte asfalti, nuk kishte asnjeri. Stenja ishte fshati më i afërt, rreth 1 km. Kështu në pak çaste, e kisha kaluar kufirin dhe ndodhesha në Maqedoni. Isha krejt i mpirë, më dukej e pabesueshme, madje si ëndërr, më shkonin djersë të ftohta, emocione të forta, por jo frikë.

E dije ku po shkoje, fshati, zona se cila ishte më afër?

Asgjë nuk dija. Në Stenjë, stacioni i Policisë ishte një shtëpi e vogël, ku një polic më nderoi me dorën lart, se më pa ushtarak, “Komshia, komshia”, ishin fjalët që më tha. Më futën në një dhomë. Pas një gjysmë ore erdhën të gjithë, me shefin në krye. I kishte kapur paniku. Pas pak më sollën një përkthyes, Bashkim Avdyli, kosovar, shumë djalë i mirë që kryente shërbimin ushtarak aty. Më kërkuan armën, unë refuzova, por Bashkimi më afrohet: “Hej shqipe, dorëzoje dhe kërko azil”, më thotë ai.

E kuptuan që isha arratisur, por ndonjë ushtar, nuk kishte ndodhur më parë të ishte arratisur aty. Më sollën për të ngrënë, djathë të bardhë, vezë. Kam qëndruar 9 ditë si në një gjysmë izolimi në një bodrum, por të gjithë ishin dashamirës me mua. Natën e Vitit të Ri, më ftuan të shihja televizor. Pastaj më çuan në Resnje, fillimisht në një stacion policie, pastaj më vendosën në një hotel, “Kitka”, quhej, në një dhomë në katin e tretë.

Po te letra që kishit lënë te krevati juaj, çfarë kishit shkruar dhe kujt ja adresoje?

Në ato dy faqe letër që i shkrova në mbrëmje, para se të merrja shërbimin, ia adresoja shtetit, me emra dhe detaje për të gjitha padrejtësinë që më ishte bërë, duke filluar me shkollën, mosdhënien e së drejtës së studimit dhe se ajo që kisha bërë, nuk ishte një arratisje politike. Këtë të fundit, pra se nuk ishte një arratisje për motive politike, e bëra që të shpëtoja sa të ishte e mundur familjen time.

E vendosa nën batanije të fjetores dhe e kam mbyllur me fjalët: “Përshëndetje nga i arratisuri Muça Korça”. Më vonë kam mësuar se deri në Tiranë kishte mbërritur informacioni se çfarë kisha shkruar. Madje, Sigurimi Shtetit kishte hapur fjalë se: Muç Korca është arrestuar, duke treguar si fakt çantën time, atë ushtarake që e lashë kur u largova. Por asgjë nuk ishte e vërtetë, ishim vetëm makinacionet e tyre.

Kur ishte në Resnje, a patët frikë nga ndonjë reagim i shtetit shqiptar, pra që mund t’ju kthenin?

Frikë nuk kisha, por nuk e përjashtoja mundësinë se çdo gjë mund të ndodhte. Në një ditë, në Resnje erdhën aty dy kamionë ‘TIR’ të transportit nga Shqipëria dhe shoferët fjetën atë natë në hotelin “Kitka”, ku isha unë. Më njoftuan ata të recepsionit duke më treguar pasaportat e tyre që i kishin lënë aty (në recepsion), kur kishin bërë regjistrimin.

I pashë fytyrat e tyre, por nuk i njihja. “Mos dil, qëndro në dhomë se i ke përballë. Sidoqoftë, je në vrojtimin tonë, të ruajmë ne, por mos u largo se Sigurimi i Shtetit Shqiptar, mund të rrezikojë”, më këshilluan autoritetet jugosllave që më kishin në mbikëqyrje, të cilët ishin shumë liberalë.

A u përcoll me bujë arratisja juaj aty në Resnje?

As gazeta lokale, radioja, Tv, nuk kishte dhënë asnjë lajm për arratisjen time. Në qytet dilja, shëtisja me Bashkimin. Kur të jepnin azil, jugosllavët nuk të kthenin, aq më shumë për një ushtar të arratisur. Ligji i emigrantit më mbronte. Më dërguan në një dyqan ku më blenë veshje dhe më propozuan të filloja punë si disenjator në Resnje, te firma e njohur “Agrofllot”, por nuk pranova.

Sa qëndrove në Resnje?

Aty qëndrova dy muaj. Më siguruan ushqime, një paketë cigare në ditë dhe 20 mijë dinarë. Vetëm dy-tri herë më kanë marrë në pyetje, me të zakonshmet: “Çfarë të shtyu, pse ike, etj.”. Flisja fare i qetë, duke i shpjeguar qëllimin arratisjes sime. Nuk kërkova të dilja në Tv: pasi siç ju thashë, doja të shpëtoja sa ishte e mundur, apo më saktë të mos e rëndoja më shumë familjen time në Tiranë.

Nisur nga kjo, unë u thoja se: jam arratisur vetëm të vazhdoj studimet, jam artist, dua jetën time private, etj., gjëra të kësaj natyre, pa sfond politik. Çdo ofertë që më bënë nuk e kam pranuar, sigurisht jo me detyrim, as presion psikologjik e fizik. Më shihnin të ri, nuk dyshonin për asgjë.

Çfarë ndodhi më tej?

Nga Resnja më çuan në Shkup, ku qëndrova 1 muaj në një konvikt gjimnazi. Më dhanë një “Liçna carta za stranac”, një dokument për të huajt. Duke shëtitur në Shkup, në një dyqan veshjeje, takoj rastësisht një person. M’u kujtua, që në Resnje atë e kishin sjellë si oficer special, për të më marrë në pyetje.

Sa më pa, më njohu, më pyeti shqip: “Muç, çfarë bën, si je, si ndihesh”? U habita dhe e pyeta: flet shqip, se në Resnje nuk më ishte shfaqur se dinte shqip. “Jam serb i Kosovës”, më tha e më tregoi se kishte studiuar për gjuhën shqipe. “Më vjen keq për ty, mos shko në Amerikë, ajo të ha, rri, qëndro afër Europës”, më këshilloi me shumë dashamirësi.

Kur u larguat nga Jugosllavia?

Qëndrova dy muaj në Shkup, ndërkohë që në fillim, kisha kërkuar të largohesha nga Jugosllavia. Në pak kohë më erdhi miratimi. Më çuan në Beograd, në një kamp azilantësh politik, ku gjeta edhe dy shqiptarë të tjerë. Qëndrova vetëm pak ditë aty, më pas na hipën në një makinë dhe na dërguan në Sezhama, një fshat në kufi me Italinë, afër Triestes.

Na lanë aty dhe na thanë të kalonim natën kufirin. Gjatë qëndrimit në Jugosllavi si azilant, më kishin dhënë një letër-njoftim, por, meqë do kaloja në Itali, ma morën. Muaji prill mund të ketë qenë.

Ndërkohë që ju “kishit çarë ferrën”, si e përjetoi familja arratisjen tuaj, çfarë ndodhi me të?

Ne ishim 5 fëmijë, 3 djem dhe dy vajza, banonim në “Rrugën e Kavajës”. Unë isha i katërti. Kam qenë djalë i hedhur, por jo i zhurmës, i qetë në përgjithësi. Se çfarë kishte ndodhur me familjen time, jam informuar pas disa vitesh. Edhe ata ishin befasuar kur u kishin thënë e më pas patën pasoja të rënda.

Vëllain e madh që ishte ushtarak, e kishin çmobilizuar dhe e çuan me punë si punëtor në Uzinën “Dinamo”; motrës Monda, nuk i dhanë të drejtë studimi, madje e ndau edhe burrin, si “me biografi jo të mire”, meqë nga ana e tij, ai kishte një vëlla komunist.

Vëllain tjetër, Afrimin, e hoqën nga Ansambli i Shtetit dhe e dërguan në Kombinatin e Ndërtimit “Josif Pashko”; motrën tjetër që ishte mësuese në fshatin Kallmet të Lezhës, e hoqën dhe e lanë dhjetë vjet pa punë. Pa asnjë përkrahje, njeri nuk i fliste, as daja, halla, të afërm, nuk vinin në shtëpi. Ndërsa lagjja i vëzhgonte, i ruante vazhdimisht. Memorie.al

blank

Përse Europës i leverdiste formimi i shtetit shqiptar dhe jo copëtimi i tij? Nga Alfred Rappaport

Përktheu dhe përgatiti: Ervina Toptani
Përse Europës i leverdiste formimi i shtetit shqiptar dhe jo copëtimi i tij? Pavarësia e Shqipërisë ka qenë interes i Europës dhe i paqes.
Në lidhje me politikën austriake ndaj trevave shqiptare, ish konsulli e përfaqësuesi austriak në rajonin e Ballkanit, Alfred Rappaport, në një studim të publikuar në gazetën “Vullneti i Popullit” në 3 dhjetor 1930, shkruan atë çka mbetet aktuale deri sot për Shqipërinë:
“Si dëshmitar okular, e kohë pas kohe dhe si bashkëveprues në përpjekjet e shqiptarëve për fitimin e pavarësisë, si bashkëkohës e si vrojtues i kujdesshëm i përparimit e naltësimit të mbretërisë shqiptare, pyes shpesh-herë veten se çdo të kishte ngjarë vallë sikur të ishte vënë në zbatim plani copëtues i Lidhjes Ballkanike në 1912? Çdo të kishte ndodhur sikur, kundrejt ngrindjeve të shteteve ballkanike, në kohën e mbas luftës, të mos kishte hyrë ndërmjetëse Lidhja e Kombeve dhe Italia për shtetin më të ri në Ballkan? Pyetja mund të formulohet shkurt edhe në këtë mënyrë:
Shqipëria vallë, është vetëm produkt i kapriçove të diplomacisë, të cilat – siç besojnë dhe kujtojnë kundërshtarët – i ndihmuan aspiratave të një grusht populli për t’u mëkëmbur, pa pasur arsye të mjaftueshme? Apo mos qè vallë një nevojë e kërkuar prej interesash midis shteteve të ndryshme? Apo, më së fundmi, qe, një konditë “sine qua non” e paqes?
Problemi mund të shqyrtohet e zgjidhet nën pikëpamje të ndryshme. Më së pari duhet marrë parasysh pozita gjeografike e Shqipërisë. Vlora prej Brindisit është po aq e largët nga bregu perendimor prej Dover-it. Tani, a mund të duronte Britania e Madhe që Gjermania e Franca të hidhnin këmbë në brigjet e Belgjikës? Aq më pak mund të lejonte Italia që bregu shqiptar të binte në duart e shteteve lakmitare të Ballkanit. Sikur të kishte ngjarë një gjë e tillë, Italisë nuk do t’i kishte mbetur tjetër veçse të bënte atë hap që bëri në 1914, domethënë të pushtonte bregun shqiptar.
Por në këtë çeshtje pikëpamjesh italiane ndërhyn ajo ballkanase. Ne kemi vërejtur pas luftës, atëherë kur ishte në fuqi lidhja greko-serbe, se kufiri maqedonas dhe çeshtja e Selanikut ngjallën grindje të shpeshta e të rrezikshme ndërmjet qeverive të Beogradit dhe Athinës.
Ç’periferi kërcënuese do të kishte marrë zjarri i ndezur, sikur te ishte zbatuar plani i copëtimit të vitit 1912? Ndoshta është më me rëndësi një pikë e tretë: bregu shqiptar është më i gjatë se 250 km dhe ka përveç Vlorës edhe baza të tjera detare me rëndësi. Po të ishte ndarë ky brez ndërmjet Greqisë e Jugosllavisë, ekuilibri detar do të kishte pësuar ndryshime themelore, jo vetëm ne Adriatik por edhe në detin Mesdhe.
Në dobì ose në dëm të kujt, më pas, do të kishte dalë kjo situatë, varet nga rrethanat që do të ishin zhvilluar midis shteteve të interesuara, nga fuqia e flotave dhe mjetet teknike. Por mesa shihet sot këto përpjekje përgatitjesh teknike mungonin në shtetet e lartpërmendura. Nga ana tjetër, duke e vërejtur çeshtjen nga pikëpamja angleze, franceze apo italiane, duhet të pranojmë që një ndryshim themelor në bregun shqiptar – siç është ai i bregores së Adriatikut – me problemet delikate që paraqet sot armatimi i flotave në detin Adriatik dhe në atë të Mesdheut, zgjidhja e çeshtjes do të ishte e pamundur.
Nga kjo mund të konfirmohet me siguri të plotë se ekzistenca e një shteti shqiptar formon një nevojë europiane dhe një konditë të padiskutueshme për paqen në juglindje dhe në detin Mesdhe!
Kjo gjendje e punëve u jep sodisfaksionin më të plotë të gjithë atyre që janë përpjekur për vetëqeverimin shqiptar, sepse këta janë të bindur se kanë mbrojtur një çeshtje të cilën jo vetëm që e kërkonte drejtësia që populli më i vjetër në Ballkan të mos mbetej prapa popujve të tjerë më të rinj, por një gjë të tillë e lypte interesi i Europës dhe i paqes. Prandaj, populli shqiptar, i cili me fuqi pune e përpjekje të mëdha po drejtohet në udhën e përparimit, le t’i vlejnë këto shënime për ta bindur se veç zotësisë së tyre, siç thonë ata vetë, një meritë e padiskutueshme për lejimin e formimit të shtetit shqiptar nga Europa, e jo copëtimit të tij ndërmjet fqinjëve, është pozita gjeografike e Shqipërisë, ku të parët e shqiptarëve patën zënë vend që ndër kohërat parahistorike”.
Alfred Rappaport 1868-1946. Diplomat i shquar austriak, i cili përveç detyrave që mbulonte në Ballkan, punoi gjatë dhe në Ministrinë e Jashtme austriake, deri ne vitin 1921. Pas lirimit nga detyra, ai shkroi një libër me kujtimet e tij të përvojës diplomatike. Gjithashtu është hartues i mijëra faqeve me dokumente dhe relacione mbi gjendjen politike, ekonomike dhe sociale të shqiptarëve në këto vite.
Ervina Toptani

Send this to a friend