Moj qyqe, veç ti je dëshmitare e vrasjes time…

Kështu tregohet në një gojëdhënë dhe së fundi, shumë dekada më pas, vrasësi pranë vdekjes, dëgjoi një britmë qyqeje dhe përsëriti fjalët e atij që kishte vra…

Në rastin e gjyshit tim, Hasan Dine, qyqja, qe shkopi, bastuni, i blerë ca javë më parë se e kishte kapur nervi shiatik…

Kjo që shkruaj nuk është trillim letrar, është krim brenda farefisit…

Ngjarja e përjetuar nga zonja Sofije Alla, gruaja e dytë e gjyshit tim, Hasan Dine, i pushkatuar dhe i zhdukur deri sot…

Në errësirën e 04 Nëntor 1944, i troket në derë kushëriri i vet i parë Beqir Balluku, më të cilin ishin rritur bashkë, e kishte “vëlla”…

Këtu merr fillimin drama e kësaj gruaje fisnike, që mbeti e ve me tre fëmijë të vegjël… Nga ajo natë ajo nuk e pa më të shoqin… Askush nuk i tregonte, ku ishte…

Shkon tek shtëpia e prindërve dhe në një qoshe shikon papritmas, bastunin që e kishte blerë vet… Imagjinoni, çfarë përjetoi ajo grua dhe pyeti… Po shkopi pse është këtu?! Aty kuptoi tradhtinë, kurthin që i kishte bërë “vllait i vet”…

Doli rrugëve të Tiranës, duke pa të vrarët, një për një… Jooo, i shoqi nuk ishte në rrugë…

Lajmi morri dhenë… Kur t’a vret, “vllai” burrin je përgjegjëse ndaj farefisit të burrit… Ligjet e kanunit, janë të gdhendura në ndergjegje… dhe pse askush nuk i thot…edhe sot.. jo më atëherë… Veç dhimbjes dhe përbuzja…

Shkon tek Beqir Balluku me njërën nga kunatat Shajen… Beqir mirë, se ma vrave Hasanin, por ma jep t’a varros… Dashke dhe t’a varrosesh, armikun e popullit, që përgjigjja e “vllait” komunist, Beqir Balluku… Nga gjoksi i motrës Shaje, duke dalë prej derë, doli mallkimi: T’a bëfshin e t’a kalofshi, çfarë po bën… Dhe fundi i kriminelit, “gjeneralit” me gjashtë klasë shkollë diher sesi u pushkatua, ashtu si u mallkua!

Kur ai u pushkatu, babi im tha: O Zot, gjaku u la e nuk më le me ndy duart me gjakun e Beqir kriminelit… Unë isha e vogël, por ndjenja një lehtësi në shpirt, kur shikoja tim atë të qante duke ju lut Zotit… Drama të përjetuara…

Por as në orën e para vdekjes ( sigurisht kishte vra kaq shumë intelektualë të arsimuar në Europë) nuk tregoi se ku ishin groposur, ata që pushkatoi në Hotel Bristol…

Vite më vonë kur babi im dëgjonte ne parlament emrin Be(qir)linda Balluku, fikte televizorin dhe thote… Kjo është Rilindja e vllavrasesve, kriminelëve, që nuk i vret ndërgjegjja për çfarë kanë bërë…

Nga 09 vjeç deri 88 vjeç kërkoi tim atë Agimi, eshtrat e të jatit… Halla ime Bukurij, kishte lindur në 1932. Nëna e kishte lënë nëntë muajsh tim atë dhe hallën dy vjeçe. Këta fëmijë mbeten pa nënë e pa babë… I adoptoi daja i vet, Myrteza Alimehmeti…

Me zonjën Sofije gjyshi kishte tre fëmijë… më i vogli ishte bebe… Pra pesë fëmijë të lënë rrugëve dhe Beqiri majmej nga krimet, kurthet që bënte… Nuk kursente as farefisin…

P.S. Doli se Beqiri i kishte thënë, se e kërkonin tek vjehrri dhe ky ishte kurthi… atje e kapen zvarrë dhe bastuni i tregoi “motres” kurthin, tradhtinë e “vllait” Beqir Balluku… Kurthaxhi i regjur, vllavrasës i dal boje në fis…

From regional initiatives with limited impact towards strategic projects based on shared European interests

Vlorë–Otranto: A New Road and Railway Corridor Connecting the Balkans with Italy and Western Europe

INTRODUCTION
THE BALKANS CANNOT ACHIEVE INTEGRATION THROUGH NEW FORMS OF POLITICAL DEPENDENCY

The Western Balkans need regional cooperation more than ever. But the fundamental question is not whether countries should cooperate, but on what principles this cooperation should be built, who benefits from it, and what concrete changes it brings to the economic lives of citizens.

For more than three decades, the region has been confronted with numerous political initiatives, joint declarations, cooperation agreements and promises of economic integration. Nevertheless, the gap between political declarations and actual economic development remains substantial.

Initiatives such as the Balkan Mini-Schengen and, later, Open Balkan were presented as mechanisms for bringing countries in the region closer together and facilitating the movement of people, goods, capital and services. In principle, these objectives are reasonable and necessary. No one can oppose the facilitation of trade or the removal of administrative barriers between neighbouring countries.

However, the problem begins precisely when an initiative presented as a regional economic project acquires political dimensions and ambitions without first establishing the conditions of equality, trust and participation of all states.

The Balkans do not need a new model of integration that, instead of promoting equal cooperation, risks reproducing old relationships of influence and dependency.

The region does not need to simply change the names of its initiatives while preserving the same structural problems. It needs a new philosophy of cooperation, in which the political power, economic size or geographical position of one state does not determine its role and influence over other states.

This is precisely where the debate on Mini-Schengen and Open Balkan must take place.

1. MINI-SCHENGEN AND OPEN BALKAN: WHEN ECONOMIC INTEGRATION RISKS BECOMING A POLITICAL PROJECT
The Mini-Schengen initiative, introduced in 2019 by Albania, Serbia and North Macedonia and later known as Open Balkan, was promoted as a mechanism for creating a more integrated economic space in the Western Balkans.

At first glance, the idea appeared attractive: freer movement of citizens, easier trade, mutual recognition of documents, customs cooperation and the reduction of administrative barriers.

However, a project that claims to represent regional integration must fulfil one fundamental condition: it must be inclusive and guarantee genuine equality among its participants.

Open Balkan failed to meet this condition.

Kosovo, Montenegro and Bosnia and Herzegovina did not join the initiative. This was not merely a formal issue, but a fundamental political and institutional weakness of the project.

How can one speak of the integration of the Western Balkans when a regional initiative is established without the participation of several states belonging to the region?

How can the creation of a common economic space be claimed when there is no broad political and institutional consensus?

And, above all, can regional integration be sustainable when states do not share the same level of trust and do not feel equally represented in the decision-making process?

These are questions that cannot be avoided by arguing that the initiative concerns economic cooperation alone.

The problem does not lie in the idea of cooperation between Albania, Serbia or North Macedonia. The problem lies in the way an initiative claiming to have a regional character is structured and governed.

In particular, the political and economic role that Serbia seeks to assume in the region, as well as perceptions of Belgrade’s ambitions for dominance, create legitimate grounds for debate and reservations.

Serbia is the largest economy among the Western Balkan countries and has considerable political, industrial and commercial weight. However, this position must not become a privilege that allows it to determine the direction of regional integration.

No state can assume the role of the political centre of the Balkans while the others are treated primarily as economic spaces expected to adapt to its interests.

Regional cooperation cannot be built on political hierarchies, but on the sovereign equality of states.

Furthermore, relations between Kosovo and Serbia continue to be characterised by deep political disagreements and an unfinished normalisation process. Under these circumstances, every regional project must be based on respect for Kosovo’s statehood and on equal relations between the parties.

Economic integration cannot be demanded while fundamental political problems that undermine trust are ignored.

Integration cannot serve as a substitute for political equality, nor as a cover for one state’s dominant influence over others.

Another problem: integration is not measured solely by the movement of goods

Facilitating the movement of goods is important, but it does not, in itself, constitute economic development.

An economy does not become more competitive simply because trucks cross borders faster. It becomes more competitive when it has modern railways, functional ports, motorways, logistics centres, reliable energy supplies and direct connections to international markets.

If a country continues to have poor infrastructure, a lack of investment and dependence on other countries’ transport corridors, administrative facilitation does not fundamentally change its economic position.

For this reason, Open Balkan should not be treated as the final destination of regional integration.

Economic cooperation must go far beyond agreements on border crossings. It must create shared assets, common infrastructure and new development opportunities for all states.

2. THE BALKANS NEED A DIFFERENT MODEL OF COOPERATION
The alternative to limited political integration is not national isolation.

On the contrary, it is cooperation that is more ambitious, more inclusive and more firmly oriented towards economic development.

The Western Balkans must build a model in which every state participates as an equal partner, regardless of the size of its territory, population or economic strength.

This model must be based on several fundamental principles:

Full equality among states in decision-making.
Respect for sovereignty and statehood.
Transparency in investments and the distribution of benefits.
Concrete infrastructure and economic projects.
Openness to cooperation with the European Union and international partners.
Opportunities for participation for all countries in the region, without political exclusions.
Instead of creating new mechanisms that could generate competition for political influence, existing European mechanisms should be strengthened, particularly the Berlin Process.

Since 2014, the Berlin Process has established a framework for cooperation between the six Western Balkan countries and their European partners.

It has one important advantage: it includes all the countries of the region and is based on the European integration perspective.

However, the Berlin Process must also move into a more concrete phase.

It is not enough to speak about a common regional market, free movement and economic cooperation. Projects must be built that create new physical connections, open markets and transform the economic position of the region.

The Balkans must move from the integration of declarations towards the integration of infrastructure, economies and shared interests.

3. VLORË–OTRANTO: A NEW STRATEGIC CONNECTION BETWEEN THE BALKANS AND ITALY
One of the projects capable of giving new substance to this vision is the idea of a permanent underwater infrastructure connection between Vlorë and Otranto.

This connection would create a new opportunity to link the Western Balkans with Italy and, through Italy, with the economic and transport networks of Western Europe.

The idea should not be viewed simply as the construction of a tunnel beneath the Adriatic, but as the creation of a new strategic road and railway corridor.

Such a project could include:

Underground road transport connections.
A dedicated railway tunnel.
Modern passenger and freight transport.
Integration with ports, logistics terminals and industrial centres.
Connections with national and European transport networks.
In this way, the Adriatic would no longer be merely a maritime space between two shores, but a new connecting space between Southeastern Europe and Italy.

For Albania, this would create new opportunities for infrastructure development and strengthen its position as a transport hub between the Balkans and Europe.

For Italy, it would establish a new connection with the markets of the Western Balkans and Southeastern Europe.

For Kosovo, it would open a new perspective for accessing Italian and European markets through Albania.

But the significance of this project does not end with these three countries.

It must be conceived as part of a broader regional economic network from which all Balkan countries can benefit.

4. CORRIDOR VIII: THE AXIS CONNECTING THE ADRIATIC WITH THE BLACK SEA
Such a project becomes even more significant when considered in relation to Corridor VIII.

Corridor VIII represents one of the strategic east–west transport axes, connecting the Adriatic region with Bulgaria and the Black Sea through Albania and North Macedonia.

Its importance was reaffirmed in the joint declaration adopted by Albania, Italy, North Macedonia, Bulgaria and Romania in Tirana on 18 February 2026.

This development demonstrates that cooperation between states can be based on concrete infrastructure interests without the need to create new political structures with regional ambitions.

Corridor VIII and the Vlorë–Otranto connection could function as two complementary parts of a shared vision.

One would strengthen the Balkans’ connection with Italy and the Adriatic, while the other would extend this connectivity towards North Macedonia, Bulgaria and the Black Sea.

Kosovo could become integrated into this network through infrastructure connections with Albania and North Macedonia.

Montenegro and Bosnia and Herzegovina could benefit from the development of Adriatic connections and their integration into regional networks.

Other countries in the region could strengthen their links with European corridors and neighbouring states.

Romania and Bulgaria could strengthen their connections with the Adriatic and Italy.

This is precisely the logic that should guide regional integration: not the creation of a political centre with a circle of states around it, but the construction of a network in which every country has the opportunity to connect its economy with those of others.

5. AN INCLUSIVE PROJECT, WITHOUT EXCLUSIONS AND WITHOUT POLITICAL DOMINATION
One of the fundamental principles of sustainable regional integration must be inclusiveness. No Balkan state should be excluded from opportunities for economic cooperation and joint development because of political differences, national interests or bilateral relations.

The Vlorë–Otranto project, interconnected with Corridor VIII, should be conceived as an open strategic corridor in which all countries of the region can identify their interests and opportunities for participation.

The essence of this vision is neither the creation of a new political bloc nor the establishment of a mechanism through which one state can exert influence over others. It is the creation of an economic and infrastructure network in which each state contributes according to its capabilities and benefits on the basis of shared interests.

Such cooperation must be founded on sovereign equality, institutional transparency, joint decision-making and respect for the interests of all participating countries.

No state should enjoy a privileged position in determining the priorities, direction or benefits of joint projects. Economic size, political weight or geographical position must not become instruments of domination.

Participation must remain open to all countries in the region, based on equal and clearly defined criteria. Each country must have the opportunity to contribute, invest and benefit from the development of shared infrastructure.

This is the path towards genuine integration: not through the creation of new centres of political influence, but through the development of economic interests that connect states on an equal and long-term basis.

A corridor that creates opportunities for everyone is far more valuable than an initiative that brings together only a few states around a limited political agenda.

6. COOPERATION WITH EUROPE, JAPAN AND CHINA: INTERNATIONAL COMPETITION, NOT DEPENDENCE ON A SINGLE PARTNER
A project of this scale requires cooperation with the most specialised international companies and institutions.

Europe, Japan and China possess significant technological capabilities and experience in implementing major infrastructure projects.

Therefore, the assessment of opportunities for implementing the project must be based on international competition, transparency and clearly defined technical and financial criteria.

No partner should be favoured in advance before the actual possibilities have been assessed.

The interests of the participating states must be quality, safety, economic sustainability and long-term benefits.

International cooperation must remain open, while strategic decision-making must remain in the hands of the participating states and their institutions.

7. FINANCING: A STRATEGIC INVESTMENT WITH EUROPEAN AND INTERNATIONAL SUPPORT
Such a project cannot rely solely on national budgets.

It must be treated as a project of international interest, with financing opportunities through European infrastructure funding mechanisms, international financial institutions and private capital.

The European Union could become an important partner through strategic infrastructure financing instruments such as the Connecting Europe Facility and the Western Balkans Investment Framework.

The European Investment Bank, the EBRD and other financial institutions could examine opportunities for long-term loans, guarantees and other financial instruments.

Italy and Albania would have a direct role in developing the Vlorë–Otranto connection, while Kosovo and other states could participate in developing connecting infrastructure and in joint cooperation mechanisms.

Financial participation must be determined transparently and in accordance with the capacities and benefits of each state.

The fundamental principle must be that no country carries a disproportionate burden and no partner receives unfair benefits.

8. KOSOVO AND ALBANIA: FROM GEOGRAPHICAL PROXIMITY TO REAL ECONOMIC INTEGRATION
For Kosovo and Albania, this vision has particular importance.

Geographical proximity, historical ties and economic relations are not sufficient if they are not accompanied by modern infrastructure and direct transport connections.

Kosovo, as a landlocked country, has a strategic interest in having more alternatives for accessing international markets.

A developed railway and road connection through Albania would create new opportunities for Kosovo’s exports, industrial transport, the development of logistics centres and the attraction of investment.

Albania, in turn, would be able to strengthen its position as Kosovo’s infrastructure gateway to the Adriatic and Italy.

However, this cooperation should not be limited to bilateral relations.

It must form part of a broader regional vision in which other countries also benefit from infrastructure development and the creation of new economic opportunities.

In this way, cooperation between Kosovo and Albania would not be a closed project, but a contribution to the economic integration of the entire Balkans.

9. THE BALKANS MUST MOVE FROM POLITICAL COMPETITION TO COMPETITION FOR DEVELOPMENT
One of the region’s greatest problems is that many initiatives continue to be viewed through the lens of political rivalries, international influence and the short-term interests of governments.

Meanwhile, citizens need jobs, investment, cheaper transport, better connections and economic prospects.

Instead of competing over which state will exercise greater political influence in the region, countries should compete over who can build better infrastructure, attract more investment and create more opportunities for their citizens.

A shared transport system would create economic interests for all parties.

A new connection between Albania and Italy would also benefit from the movement of goods from Kosovo, North Macedonia and other countries.

The development of Corridor VIII would strengthen trade between the Adriatic and the Black Sea.

Connections with ports, railways and industrial centres would create new opportunities for the economies of all participating countries.

This is the logic of integration that generates shared value.

One country does not need to lose for another to gain. On the contrary, the development of a corridor can create new opportunities for the entire economic network.

10. FROM AN IDEA TO A SHARED EUROPEAN AGENDA
To transform this vision into a serious subject of political and economic debate, Albania, Italy and Kosovo could take the initiative to open an intergovernmental discussion process, while inviting other interested countries in the region to participate.

This process should aim to:

Address the Vlorë–Otranto connection as a strategic international project.
Link it with the development of Corridor VIII.
Ensure the participation of all interested countries in the Balkans.
Involve European institutions and international partners.
Establish a transparent mechanism for cooperation and decision-making.
Undertake a professional assessment of the project’s implementation possibilities.
In subsequent phases, experts and the relevant institutions would need to determine the technical, economic, environmental and financial aspects.

But before all of these comes a political question: is there a willingness among the countries of the region to cooperate on a major project in which each country is an equal partner?

This would be a concrete test of the political maturity of the Balkans.

CONCLUSION
THE BALKANS DO NOT NEED NEW CENTRES OF INFLUENCE, BUT NEW CONNECTIONS FOR DEVELOPMENT

The experience of recent years has shown that regional cooperation cannot be built solely on political declarations, administrative agreements and initiatives that do not enjoy the support of all states.

Mini-Schengen and Open Balkan failed to create an inclusive model of regional integration. Problems of participation, a lack of trust and concerns about the concentration of political and economic influence demonstrate that the region needs a different approach.

Criticism of these initiatives is not criticism of cooperation with any country in the region. On the contrary, it is a call for cooperation that is fairer, more transparent and more sustainable.

All Balkan countries have a place in the region’s economic future. But this cooperation must be built on partnership and equality, not on claims to a dominant role.

An integrated Balkans cannot be one in which a single state determines the direction while the others adapt. It must be a space in which all states participate in decision-making and benefit from shared development.

The Vlorë–Otranto connection and the development of Corridor VIII represent an opportunity to turn this vision into reality.

They could become symbols of a new philosophy of cooperation: from competition for political influence towards competition for economic development; from limited agreements towards strategic projects; from mutual political dependencies towards economic interdependence based on reciprocal interests.

Europe needs a Balkans that is better connected, more developed and more sustainable. The Balkans, in turn, needs projects that bring it genuinely closer to Europe.

Perhaps the time has come for the success of regional integration to be measured no longer by the number of meetings and political agreements, but by the kilometres of railway built, new corridors opened, investments delivered and economic opportunities created for citizens.

The Balkans does not need a political Mini-Schengen, nor an Open Balkan built around the influence of a single centre. It needs a Balkans that is open to Europe, but built on the equality of states, sovereignty, transparency and mutual interest.

Less politics of domination, more economic cooperation. Fewer declarations, more projects. Fewer divisions, more bridges.

FOOTNOTES AND BIBLIOGRAPHICAL SOURCES

[1] Radio Free Europe / Radio Liberty (RFE/RL), Maja Leđenac and Norbert Šinković, “Vučić, Zaev i Rama potpisali deklaraciju o slobodnom protoku robe i ljudi”, 10 October 2019, Novi Sad. Report on the establishment of the Mini-Schengen initiative and the joint declaration of Albania, Serbia and North Macedonia.

[2] Radio Free Europe / Radio Liberty (RFE/RL), “Novi izazovi donedavnog ‘Mini Šengena’”, July 2021. Analysis of the development of the initiative and its transition into the Open Balkan format.

[3] Berlin Process, “Final Declaration by the Chair of the Conference on the Western Balkans”, Berlin, 28 August 2014. Founding document of the Berlin Process, particularly the section on regional cooperation and European integration.

[4] Regional Cooperation Council (RCC), “Common Regional Market Action Plan 2025–2028”, adopted on 14 October 2024, Berlin. Strategic document concerning the second phase of the Common Regional Market in the Western Balkans, 2025–2028.

[5] European Commission, “Trans-European Transport Network (TEN-T)”. Institutional documentation concerning the European transport network, its main corridors and infrastructure connectivity between European countries.

[6] Ministry for Europe and Foreign Affairs of the Republic of Albania, “Tirana Joint Declaration on Corridor VIII”, Tirana, 18 February 2026. Joint declaration by the foreign ministers of Albania, Italy, North Macedonia, Bulgaria and Romania on the strategic importance of Corridor VIII.

[7] European Parliament and Council of the European Union, Regulation (EU) 2021/1153 of 7 July 2021, establishing the Connecting Europe Facility (CEF). Official Journal of the European Union, L 249, 14 July 2021, pp. 38–81.

[8] Western Balkans Investment Framework (WBIF), institutional documentation on the financing, preparation and implementation of strategic infrastructure projects in the Western Balkans.

[9] European Investment Bank (EIB), institutional documentation on the financing of transport projects, strategic infrastructure and European connectivity.

[10] European Bank for Reconstruction and Development (EBRD), documentation and reports on infrastructure investment, economic development and regional connectivity in the Western Balkans.

[11] European Commission, Directorate-General for Mobility and Transport, “Cross-Border Infrastructure Projects – Fehmarnbelt Fixed Link”, technical and financial documentation on the fixed railway and road connection between Denmark and Germany, 2017. The project envisages an approximately 18–19-kilometre underwater tunnel, incorporating an electric railway and motorway.

[12] China Communications Construction Company (CCCC), “Concrete Casting of Final Joint of Shenzhen-Zhongshan Link’s Subsea Tunnel Completed”, 14 March 2023. Technical documentation on the 6.8-kilometre underwater tunnel incorporating eight traffic lanes.

[13] Yari, Sadegh; Kovačević, Vedrana; Cardin, Vanessa; Gačić, Miroslav; Bryden, Harry L., “Direct Estimate of Water, Heat, and Salt Transport Through the Strait of Otranto”, Journal of Geophysical Research: Oceans, Vol. 117, Issue C9, 6 September 2012, Article C09009, DOI: 10.1029/2012JC007936. Scientific study on the oceanographic characteristics and the exchange of water masses in the Strait of Otranto.

Prishtina,09.11.2026

Nga iniciativat rajonale me ndikim të kufizuar drejt projekteve strategjike me interes të ndërsjellë evropian

Vlorë–Otranto: Një korridor i ri rrugor dhe hekurudhor që lidh Ballkanin me Italinë dhe Evropën Perëndimore.

HYRJE

BALLKANI NUK MUND TË INTEGROHET PËRMES VARËSIVE TË REJA POLITIKE

Ballkani Perëndimor ka nevojë për bashkëpunim rajonal më shumë se kurrë. Por pyetja themelore nuk është nëse shtetet duhet të bashkëpunojnë, por mbi çfarë parimesh duhet të ndërtohet ky bashkëpunim, kush përfiton prej tij dhe çfarë ndryshon konkretisht në jetën ekonomike të qytetarëve.

Për më shumë se tri dekada, rajoni është përballur me iniciativa të shumta politike, deklarata të përbashkëta, marrëveshje bashkëpunimi dhe premtime për integrim ekonomik. Megjithatë, hendeku ndërmjet deklaratave politike dhe zhvillimit real ekonomik vazhdon të jetë i madh.

Nisma të tilla si Mini-Schengeni Ballkanik dhe më pas Open Balkan u paraqitën si mekanizma për afrimin e vendeve të rajonit, lehtësimin e qarkullimit të njerëzve, mallrave, kapitalit dhe shërbimeve. Në parim, këto objektiva janë të arsyeshme dhe të nevojshme. Askush nuk mund të kundërshtojë lehtësimin e tregtisë apo heqjen e pengesave administrative ndërmjet vendeve fqinje.

Por problemi fillon pikërisht atëherë kur një iniciativë që prezantohet si projekt ekonomik rajonal merr përmasa dhe ambicie politike pa krijuar paraprakisht kushtet e barazisë, besimit dhe pjesëmarrjes së të gjitha shteteve.

Ballkani nuk ka nevojë për një model të ri integrimi që, në vend të bashkëpunimit të barabartë, rrezikon të riprodhojë marrëdhëniet e vjetra të ndikimit dhe të varësisë.

Rajoni nuk ka nevojë të ndërrojë vetëm emrat e iniciativave, duke ruajtur të njëjtat probleme strukturore. Ai ka nevojë për një filozofi të re bashkëpunimi, ku fuqia politike, madhësia ekonomike apo pozita gjeografike e një shteti të mos përcaktojnë rolin dhe ndikimin e tij mbi shtetet e tjera.

Pikërisht këtu duhet të zhvillohet debati mbi Mini-Schengenin dhe Open Balkanin.

1. MINI-SCHENGEN DHE OPEN BALKAN: KUR INTEGRIMI EKONOMIK RREZIKON TË KTHEHET NË PROJEKT POLITIK

Nisma e Mini-Schengenit, e prezantuar në vitin 2019 nga Shqipëria, Serbia dhe Maqedonia e Veriut, më vonë e njohur si Open Balkan, u promovua si një mekanizëm për krijimin e një hapësire më të integruar ekonomike në Ballkanin Perëndimor.

Në pamje të parë, ideja dukej tërheqëse: lëvizje më e lirë e qytetarëve, tregti më e lehtë, njohje dokumentesh, bashkëpunim doganor dhe ulje të barrierave administrative.

Megjithatë, një projekt që pretendon të përfaqësojë integrimin rajonal duhet të plotësojë një kusht themelor: të jetë gjithëpërfshirës dhe të garantojë barazi reale ndërmjet pjesëmarrësve.

Open Balkan nuk arriti ta përmbushte këtë kusht.

Kosova, Mali i Zi dhe Bosnja e Hercegovina nuk iu bashkuan kësaj iniciative. Kjo nuk ishte një çështje thjesht formale, por një dobësi themelore politike dhe institucionale e projektit.

Si mund të flitet për integrim të Ballkanit Perëndimor kur një iniciativë rajonale ndërtohet pa pjesëmarrjen e disa prej shteteve të këtij rajoni?

Si mund të pretendohet krijimi i një hapësire të përbashkët ekonomike kur mungon një konsensus i gjerë politik dhe institucional?

Dhe, mbi të gjitha, a mund të jetë i qëndrueshëm një integrim rajonal kur shtetet nuk kanë të njëjtin nivel besimi dhe nuk ndihen njësoj të përfaqësuara në procesin e vendimmarrjes?

Këto janë pyetje që nuk mund të shmangen me argumentin se bëhet fjalë vetëm për bashkëpunim ekonomik.

Problemi nuk qëndron te ideja e bashkëpunimit ndërmjet Shqipërisë, Serbisë apo Maqedonisë së Veriut. Problemi qëndron te mënyra se si ndërtohet dhe drejtohet një iniciativë që pretendon të ketë karakter rajonal.

Në veçanti, roli politik dhe ekonomik që synon të marrë Serbia në rajon, si dhe perceptimi për ambicie dominuese të Beogradit, krijojnë arsye të ligjshme për debat dhe rezervë.

Serbia është ekonomia më e madhe ndër vendet e Ballkanit Perëndimor dhe ka peshë të konsiderueshme politike, industriale dhe tregtare. Por kjo pozitë nuk duhet të shndërrohet në privilegj për të përcaktuar drejtimin e integrimit rajonal.

Asnjë shtet nuk mund të marrë rolin e qendrës politike të Ballkanit, ndërsa të tjerët të trajtohen kryesisht si hapësira ekonomike që duhet të përshtaten me interesat e tij.

Bashkëpunimi rajonal nuk mund të ndërtohet mbi hierarki politike, por mbi barazinë sovrane të shteteve.

Për më tepër, marrëdhëniet ndërmjet Kosovës dhe Serbisë vazhdojnë të jenë të karakterizuara nga mosmarrëveshje të thella politike dhe nga një proces normalizimi që nuk ka përfunduar. Në këto rrethana, çdo projekt rajonal duhet të mbështetet në respektimin e subjektivitetit shtetëror të Kosovës dhe në marrëdhënie të barabarta ndërmjet palëve.

Nuk mund të kërkohet integrim ekonomik duke anashkaluar problemet themelore politike që pengojnë besimin.

Integrimi nuk mund të jetë zëvendësim për barazinë politike, as mbulesë për ndikimin dominues të një shteti ndaj të tjerëve.

Një tjetër problem: integrimi nuk matet vetëm me lëvizjen e mallrave

Lehtësimi i qarkullimit është i rëndësishëm, por nuk është vetvetiu zhvillim ekonomik.

Një ekonomi nuk bëhet më konkurruese vetëm sepse kamionët kalojnë më shpejt kufijtë. Ajo bëhet më konkurruese kur ka hekurudha moderne, porte funksionale, autostrada, qendra logjistike, energji të qëndrueshme dhe lidhje të drejtpërdrejta me tregjet ndërkombëtare.

Nëse një vend vazhdon të ketë infrastrukturë të dobët, mungesë investimesh dhe varësi nga korridoret e vendeve të tjera, lehtësimi administrativ nuk e ndryshon rrënjësisht pozitën e tij ekonomike.

Për këtë arsye, Open Balkan nuk duhet të trajtohet si destinacioni përfundimtar i integrimit rajonal.

Bashkëpunimi ekonomik duhet të shkojë shumë më larg se marrëveshjet për kalimin e kufijve. Ai duhet të krijojë asete të përbashkëta, infrastrukturë të përbashkët dhe mundësi të reja zhvillimi për të gjitha shtetet.

2. BALLKANI KA NEVOJË PËR NJË MODEL TJETËR BASHKËPUNIMI

Alternativa ndaj një integrimi të kufizuar politik nuk është izolimi kombëtar.

Përkundrazi, është një bashkëpunim më ambicioz, më gjithëpërfshirës dhe më i orientuar drejt zhvillimit ekonomik.

Ballkani Perëndimor duhet të ndërtojë një model ku secili shtet merr pjesë si partner i barabartë, pa marrë parasysh madhësinë e territorit, numrin e banorëve apo fuqinë ekonomike.

Ky model duhet të mbështetet në disa parime themelore:

Barazi të plotë ndërmjet shteteve në vendimmarrje.
Respektim të sovranitetit dhe subjektivitetit shtetëror.
Transparencë në investime dhe në ndarjen e përfitimeve.
Projekte konkrete infrastrukturore dhe ekonomike.
Hapje ndaj bashkëpunimit me Bashkimin Evropian dhe partnerët ndërkombëtarë.
Mundësi pjesëmarrjeje për të gjitha vendet e rajonit, pa përjashtime politike.
Në vend të krijimit të mekanizmave të rinj që mund të prodhojnë konkurrencë për ndikim politik, duhet të forcohen mekanizmat ekzistues evropianë, veçanërisht Procesi i Berlinit.

Që nga viti 2014, Procesi i Berlinit ka krijuar një kornizë bashkëpunimi ndërmjet gjashtë vendeve të Ballkanit Perëndimor dhe partnerëve evropianë.

Ai ka një avantazh të rëndësishëm: përfshin të gjitha shtetet e rajonit dhe mbështetet në perspektivën evropiane të integrimit.

Por edhe Procesi i Berlinit duhet të kalojë në një fazë më konkrete.

Nuk mjafton të flitet për tregun e përbashkët rajonal, lëvizjen e lirë dhe bashkëpunimin ekonomik. Duhet të ndërtohen projekte që krijojnë lidhje të reja fizike, hapin tregje dhe ndryshojnë pozitën ekonomike të rajonit.

Ballkani duhet të kalojë nga integrimi i deklaratave në integrimin e infrastrukturës, ekonomisë dhe interesave të përbashkëta.

3. VLORË–OTRANTO: NJË LIDHJE E RE STRATEGJIKE NDËRMJET BALLKANIT DHE ITALISË

Një nga projektet që mund t’i japë përmbajtje të re këtij vizioni është ideja e një lidhjeje të përhershme infrastrukturore nënujore ndërmjet Vlorës dhe Otrantos.

Kjo lidhje do të krijonte një mundësi të re për ndërlidhjen e Ballkanit Perëndimor me Italinë dhe, përmes saj, me rrjetin ekonomik dhe transportues të Evropës Perëndimore.

Ideja nuk duhet parë thjesht si ndërtim i një tuneli nën Adriatik, por si krijim i një korridori të ri strategjik rrugor dhe hekurudhor.

Një projekt i tillë do të mund të përfshinte:

Lidhje nëntokësore për transportin rrugor.
Tunel të veçantë hekurudhor.
Transport modern të udhëtarëve dhe mallrave.
Integrim me portet, terminalet logjistike dhe qendrat industriale.
Lidhje me rrjetet kombëtare dhe evropiane të transportit.
Në këtë mënyrë, Adriatiku nuk do të ishte vetëm një hapësirë detare ndërmjet dy brigjeve, por një hapësirë e re lidhëse ndërmjet Evropës Juglindore dhe Italisë.

Për Shqipërinë, kjo do të krijonte mundësi të reja për zhvillimin e infrastrukturës dhe pozitës së saj si nyje transporti ndërmjet Ballkanit dhe Evropës.

Për Italinë, do të krijonte një lidhje të re me tregjet e Ballkanit Perëndimor dhe Evropës Juglindore.

Për Kosovën, do të hapte një perspektivë të re për qasje në tregjet italiane dhe evropiane përmes Shqipërisë.

Por rëndësia e këtij projekti nuk përfundon te këto tri shtete.

Ai duhet të konceptohet si pjesë e një rrjeti më të gjerë ekonomik rajonal, ku të gjitha vendet e Ballkanit mund të përfitojnë.

4. KORRIDORI VIII: BOSHTI QË E LIDH ADRIATIKUN ME DETIN E ZI

Një projekt i tillë merr rëndësi edhe më të madhe kur vendoset në raport me Korridorin VIII.

Korridori VIII përfaqëson një nga boshtet strategjike të transportit lindje–perëndim, që lidh hapësirën e Adriatikut me Bullgarinë dhe Detin e Zi, përmes Shqipërisë dhe Maqedonisë së Veriut.

Rëndësia e tij është riafirmuar edhe në deklaratën e përbashkët të Shqipërisë, Italisë, Maqedonisë së Veriut, Bullgarisë dhe Rumanisë në Tiranë, më 18 shkurt 2026.

Ky zhvillim dëshmon se bashkëpunimi ndërmjet shteteve mund të mbështetet në interesa konkrete infrastrukturore, pa qenë e nevojshme të krijohen struktura të reja politike me ambicie rajonale.

Korridori VIII dhe lidhja Vlorë–Otranto mund të funksionojnë si dy pjesë plotësuese të një vizioni të përbashkët.

Njëri forcon lidhjen e Ballkanit me Italinë dhe Adriatikun, ndërsa tjetri e shtrin këtë ndërlidhje drejt Maqedonisë së Veriut, Bullgarisë dhe Detit të Zi.

Kosova mund të integrohet në këtë rrjet përmes lidhjeve infrastrukturore me Shqipërinë dhe Maqedoninë e Veriut.

Mali i Zi dhe Bosnja e Hercegovina mund të përfitojnë nga zhvillimi i lidhjeve të Adriatikut dhe integrimi në rrjetet rajonale.

Shtetet e tjera të rajonit mund të forcojnë lidhjet e tyre me korridoret evropiane dhe vendet fqinje.

Rumania dhe Bullgaria mund të forcojnë lidhjet e tyre me Adriatikun dhe Italinë.

Kjo është pikërisht logjika që duhet të udhëheqë integrimin rajonal: jo krijimi i një qendre politike dhe i një rrethi shtetesh rreth saj, por ndërtimi i një rrjeti ku secili vend ka mundësi të lidhë ekonominë e vet me ekonomitë e tjera.

5. NJË PROJEKT GJITHËPËRFSHIRËS, PA PËRJASHTIME DHE PA DOMINIM POLITIK

Një nga parimet themelore të një integrimi të qëndrueshëm rajonal duhet të jetë gjithëpërfshirja. Asnjë shtet i Ballkanit nuk duhet të përjashtohet nga mundësitë e bashkëpunimit ekonomik dhe zhvillimit të përbashkët, për shkak të dallimeve politike, interesave kombëtare apo marrëdhënieve dypalëshe.

Projekti Vlorë–Otranto, i ndërlidhur me Korridorin VIII, duhet të konceptohet si një korridor i hapur strategjik, ku të gjitha vendet e rajonit mund të gjejnë interesin dhe mundësinë e tyre të pjesëmarrjes.

Thelbi i këtij vizioni nuk është krijimi i një blloku të ri politik, as ndërtimi i një mekanizmi ndikimi nga një shtet mbi të tjerët. Është krijimi i një rrjeti ekonomik dhe infrastrukturor ku secili shtet kontribuon sipas mundësive të tij dhe përfiton në bazë të interesave të përbashkëta.

Një bashkëpunim i tillë duhet të mbështetet në barazinë sovrane, transparencën institucionale, vendimmarrjen e përbashkët dhe respektimin e interesave të të gjitha vendeve pjesëmarrëse.

Asnjë shtet nuk duhet të ketë pozitë privilegjuese në përcaktimin e prioriteteve, drejtimit apo përfitimeve të projekteve të përbashkëta. Madhësia ekonomike, pesha politike apo pozita gjeografike nuk mund të shndërrohen në instrumente dominimi.

Pjesëmarrja duhet të jetë e hapur për të gjitha shtetet e rajonit, mbi bazën e kritereve të njëjta dhe të qarta. Secili duhet të ketë mundësi të kontribuojë, të investojë dhe të përfitojë nga zhvillimi i infrastrukturës së përbashkët.

Kjo është rruga drejt një integrimi të vërtetë: jo përmes krijimit të qendrave të reja të ndikimit politik, por përmes ndërtimit të interesave ekonomike që i lidhin shtetet në mënyrë të barabartë dhe afatgjatë.

Një korridor që krijon mundësi për të gjithë është shumë më i vlefshëm se një iniciativë që i bashkon vetëm disa shtete rreth një agjende të kufizuar politike.

6. BASHKËPUNIMI ME EVROPËN, JAPONINË DHE KINËN: KONKURRENCË NDËRKOMBËTARE, JO VARËSI NGA NJË PARTNER I VETËM

Një projekt i kësaj përmase kërkon bashkëpunim me kompanitë dhe institucionet më të specializuara ndërkombëtare.

Evropa, Japonia dhe Kina kanë kapacitete të rëndësishme teknologjike dhe përvojë në realizimin e projekteve të mëdha infrastrukturore.

Prandaj, vlerësimi i mundësive për realizimin e projektit duhet të mbështetet në konkurrencë ndërkombëtare, transparencë dhe kritere të qarta teknike e financiare.

Nuk duhet të paragjykohet se cili partner është më i përshtatshëm përpara se të shqyrtohen mundësitë reale.

Interesi i shteteve pjesëmarrëse duhet të jetë cilësia, siguria, qëndrueshmëria ekonomike dhe përfitimi afatgjatë.

Bashkëpunimi ndërkombëtar duhet të jetë i hapur, por vendimmarrja strategjike duhet të mbetet në duart e shteteve pjesëmarrëse dhe institucioneve të tyre.

7. FINANCIMI: NJË INVESTIM STRATEGJIK ME PËRKRAHJE EVROPIANE DHE NDËRKOMBËTARE

Një projekt i tillë nuk mund të mbështetet vetëm në buxhetet kombëtare.

Ai duhet të trajtohet si projekt me interes ndërkombëtar, me mundësi financimi përmes mekanizmave evropianë, institucioneve financiare ndërkombëtare dhe kapitalit privat.

Bashkimi Evropian mund të jetë një partner i rëndësishëm përmes instrumenteve të financimit të infrastrukturës strategjike, si Connecting Europe Facility dhe Western Balkans Investment Framework.

Banka Evropiane e Investimeve, BERZH dhe institucionet e tjera financiare mund të shqyrtojnë mundësitë për kredi afatgjata, garanci dhe instrumente të tjera financiare.

Italia dhe Shqipëria do të kishin rol të drejtpërdrejtë në zhvillimin e lidhjes Vlorë–Otranto, ndërsa Kosova dhe shtetet e tjera do të mund të merrnin pjesë në zhvillimin e infrastrukturës lidhëse dhe në mekanizmat e përbashkët të bashkëpunimit.

Pjesëmarrja financiare duhet të përcaktohet në mënyrë transparente dhe në përputhje me kapacitetet dhe përfitimet e secilit shtet.

Parimi themelor duhet të jetë që asnjë vend të mos mbajë barrë joproporcionale dhe asnjë partner të mos marrë përfitime të padrejta.

8. KOSOVA DHE SHQIPËRIA: NGA AFËRSIA GJEOGRAFIKE TE INTEGRIMI REAL EKONOMIK

Për Kosovën dhe Shqipërinë, ky vizion ka një rëndësi të veçantë.

Afërsia gjeografike, lidhjet historike dhe marrëdhëniet ekonomike nuk mjaftojnë nëse nuk shoqërohen me infrastrukturë moderne dhe lidhje të drejtpërdrejta transporti.

Kosova, si shtet pa dalje në det, ka interes strategjik të ketë më shumë alternativa për qasje në tregjet ndërkombëtare.

Një lidhje e zhvilluar hekurudhore dhe rrugore përmes Shqipërisë do të krijonte mundësi të reja për eksportet kosovare, transportin industrial, zhvillimin e qendrave logjistike dhe tërheqjen e investimeve.

Shqipëria, nga ana tjetër, do të mund të forconte pozitën e saj si portë infrastrukturore e Kosovës drejt Adriatikut dhe Italisë.

Megjithatë, ky bashkëpunim nuk duhet të kufizohet vetëm te marrëdhëniet dypalëshe.

Ai duhet të jetë pjesë e një vizioni më të gjerë rajonal, ku edhe shtetet e tjera përfitojnë nga zhvillimi i infrastrukturës dhe nga hapja e mundësive të reja ekonomike.

Kështu, bashkëpunimi ndërmjet Kosovës dhe Shqipërisë nuk do të ishte një projekt i mbyllur, por një kontribut në integrimin ekonomik të të gjithë Ballkanit.

9. BALLKANI DUHET TË KALOJË NGA KONKURRENCA POLITIKE NË KONKURRENCË PËR ZHVILLIM

Një nga problemet më të mëdha të rajonit është se shumë iniciativa vazhdojnë të shihen përmes rivaliteteve politike, ndikimit ndërkombëtar dhe interesave afatshkurtra të qeverive.

Ndërkohë, qytetarët kanë nevojë për vende pune, investime, transport më të lirë, lidhje më të mira dhe perspektivë ekonomike.

Në vend që shtetet të konkurrojnë se kush do të ketë ndikim më të madh politik në rajon, ato duhet të konkurrojnë se kush do të ndërtojë infrastrukturë më të mirë, do të tërheqë më shumë investime dhe do të krijojë më shumë mundësi për qytetarët.

Një sistem i përbashkët transporti do të krijonte interes ekonomik për të gjitha palët.

Një lidhje e re ndërmjet Shqipërisë dhe Italisë do të përfitonte edhe nga mallrat e Kosovës, Maqedonisë së Veriut dhe vendeve të tjera.

Zhvillimi i Korridorit VIII do të forconte tregtinë ndërmjet Adriatikut dhe Detit të Zi.

Lidhjet me portet, hekurudhat dhe qendrat industriale do të krijonin mundësi të reja për ekonomitë e të gjitha vendeve pjesëmarrëse.

Kjo është logjika e një integrimi që prodhon vlerë të përbashkët.

Nuk ka nevojë që një shtet të humbasë për të fituar një tjetër. Përkundrazi, zhvillimi i një korridori mund të krijojë mundësi të reja për të gjithë rrjetin ekonomik.

10. NGA IDEJA NË NJË AGJENDË TË PËRBASHKËT EVROPIANE

Për ta shndërruar këtë vizion në një çështje serioze të debatit politik dhe ekonomik, Shqipëria, Italia dhe Kosova mund të marrin iniciativën për hapjen e një procesi ndërqeveritar diskutimi, duke ftuar edhe shtetet e tjera të interesuara të rajonit.

Ky proces duhet të synojë:

Trajtimin e lidhjes Vlorë–Otranto si projekt strategjik ndërkombëtar.
Ndërlidhjen e tij me zhvillimin e Korridorit VIII.
Pjesëmarrjen e të gjitha shteteve të interesuara të Ballkanit.
Përfshirjen e institucioneve evropiane dhe partnerëve ndërkombëtarë.
Krijimin e një mekanizmi transparent bashkëpunimi dhe vendimmarrjeje.
Vlerësimin profesional të mundësive për realizimin e projektit.
Në fazat e mëvonshme, ekspertët dhe institucionet përkatëse do të duhej të përcaktonin aspektet teknike, ekonomike, mjedisore dhe financiare.

Por përpara të gjitha këtyre qëndron një çështje politike: a ekziston vullneti që vendet e rajonit të bashkëpunojnë për një projekt madhor, ku secili të jetë partner i barabartë?

Kjo do të ishte një provë konkrete e pjekurisë politike të Ballkanit.

PËRFUNDIM

BALLKANI NUK KA NEVOJË PËR QENDRA TË REJA INFLUENCE, POR PËR LIDHJE TË REJA ZHVILLIMI

Përvoja e viteve të fundit ka treguar se bashkëpunimi rajonal nuk mund të ndërtohet vetëm mbi deklarata politike, marrëveshje administrative dhe iniciativa që nuk gëzojnë mbështetjen e të gjitha shteteve.

Mini-Schengeni dhe Open Balkani nuk arritën të krijonin një model gjithëpërfshirës të integrimit rajonal. Problemet e pjesëmarrjes, mungesa e besimit dhe shqetësimet për përqendrimin e ndikimit politik e ekonomik tregojnë se rajoni ka nevojë për një qasje tjetër.

Kritika ndaj këtyre iniciativave nuk është kritikë ndaj bashkëpunimit me ndonjë vend të rajonit. Përkundrazi, është kërkesë për një bashkëpunim më të drejtë, më transparent dhe më të qëndrueshëm.

Të gjitha shtetet e Ballkanit kanë vendin e tyre në të ardhmen ekonomike të rajonit. Por ky bashkëpunim duhet të ndërtohet mbi partneritetin dhe barazinë, jo mbi pretendime për rol dominues.

Një Ballkan i integruar nuk mund të jetë një Ballkan ku një shtet përcakton drejtimin dhe të tjerët përshtaten. Ai duhet të jetë një hapësirë ku të gjitha shtetet marrin pjesë në vendimmarrje dhe përfitojnë nga zhvillimi i përbashkët.

Lidhja Vlorë–Otranto dhe zhvillimi i Korridorit VIII përfaqësojnë një mundësi për ta konkretizuar këtë vizion.

Ato mund të shndërrohen në simbole të një filozofie të re bashkëpunimi: nga konkurrenca për ndikim politik drejt konkurrencës për zhvillim ekonomik; nga marrëveshjet e kufizuara drejt projekteve strategjike; nga varësitë e ndërsjella politike drejt ndërvarësisë ekonomike të bazuar në interes reciprok.

Evropa ka nevojë për një Ballkan të lidhur më mirë, më të zhvilluar dhe më të qëndrueshëm. Ballkani, nga ana tjetër, ka nevojë për projekte që e afrojnë realisht me Evropën.

Ndoshta ka ardhur koha që suksesi i integrimit rajonal të mos matet më me numrin e takimeve dhe marrëveshjeve politike, por me kilometrat e hekurudhave të ndërtuara, korridoret e reja të hapura, investimet e realizuara dhe mundësitë ekonomike të krijuara për qytetarët.

Ballkani nuk ka nevojë për një Mini-Schengen politik dhe as për një Open Balkan të ndërtuar rreth ndikimit të një qendre të vetme. Ka nevojë për një Ballkan të hapur ndaj Evropës, por të ndërtuar mbi barazinë e shteteve, sovranitetin, transparencën dhe interesin e ndërsjellë.

Më pak politikë dominimi, më shumë ekonomi bashkëpunimi. Më pak deklarata, më shumë projekte. Më pak ndarje, më shumë ura.

FUSNOTAT DHE BURIMET BIBLIOGRAFIKE

[1] Radio Free Europe / Radio Liberty (RFE/RL), Maja Leđenac dhe Norbert Šinković, “Vučić, Zaev i Rama potpisali deklaraciju o slobodnom protoku robe i ljudi”, 10 tetor 2019, Novi Sad. Raportim mbi themelimin e iniciativës Mini-Schengen dhe deklaratën e përbashkët të Shqipërisë, Serbisë dhe Maqedonisë së Veriut.

[2] Radio Free Europe / Radio Liberty (RFE/RL), “Novi izazovi donedavnog ‘Mini Šengena’”, korrik 2021. Analizë mbi zhvillimin e iniciativës dhe kalimin e saj në formatin Open Balkan.

[3] Berlin Process, “Final Declaration by the Chair of the Conference on the Western Balkans”, Berlin, 28 gusht 2014. Dokumenti themelues i Procesit të Berlinit, veçanërisht pjesa mbi bashkëpunimin rajonal dhe integrimin evropian.

[4] Regional Cooperation Council (RCC), “Common Regional Market Action Plan 2025–2028”, miratuar më 14 tetor 2024, Berlin. Dokument strategjik mbi fazën e dytë të Tregut të Përbashkët Rajonal në Ballkanin Perëndimor, 2025–2028.

[5] European Commission, “Trans-European Transport Network (TEN-T)”. Dokumentacioni institucional mbi rrjetin evropian të transportit, korridoret kryesore dhe ndërlidhjen infrastrukturore ndërmjet vendeve evropiane.

[6] Ministria për Evropën dhe Punët e Jashtme e Republikës së Shqipërisë, “Tirana Joint Declaration on Corridor VIII”, Tiranë, 18 shkurt 2026. Deklarata e përbashkët e ministrave të Jashtëm të Shqipërisë, Italisë, Maqedonisë së Veriut, Bullgarisë dhe Rumanisë mbi rëndësinë strategjike të Korridorit VIII.

[7] European Parliament and Council of the European Union, Regulation (EU) 2021/1153 of 7 July 2021, establishing the Connecting Europe Facility (CEF). Official Journal of the European Union, L 249, 14 July 2021, pp. 38–81.

[8] Western Balkans Investment Framework (WBIF), dokumentacioni institucional mbi financimin, përgatitjen dhe zbatimin e projekteve strategjike infrastrukturore në Ballkanin Perëndimor.

[9] European Investment Bank (EIB), dokumentacioni institucional mbi financimin e projekteve të transportit, infrastrukturës strategjike dhe ndërlidhjes evropiane.

[10] European Bank for Reconstruction and Development (EBRD), dokumentacioni dhe raportet mbi investimet infrastrukturore, zhvillimin ekonomik dhe ndërlidhjen rajonale në Ballkanin Perëndimor.

[11] European Commission, Directorate-General for Mobility and Transport, “Cross-Border Infrastructure Projects – Fehmarnbelt Fixed Link”, dokumentacion teknik dhe financiar mbi lidhjen fikse hekurudhore dhe rrugore ndërmjet Danimarkës dhe Gjermanisë, 2017. Projekti parashikon një tunel nënujor rreth 18–19 kilometra të gjatë, me hekurudhë elektrike dhe autostradë.

[12] China Communications Construction Company (CCCC), “Concrete Casting of Final Joint of Shenzhen-Zhongshan Link’s Subsea Tunnel Completed”, 14 mars 2023. Dokumentacion teknik mbi tunelin nënujor 6.8 kilometra të gjatë, me tetë korsi komunikacioni.

[13] Yari, Sadegh; Kovačević, Vedrana; Cardin, Vanessa; Gačić, Miroslav; Bryden, Harry L., “Direct Estimate of Water, Heat, and Salt Transport Through the Strait of Otranto”, Journal of Geophysical Research: Oceans, Vol. 117, Issue C9, 6 shtator 2012, Article C09009, DOI: 10.1029/2012JC007936. Studim shkencor mbi karakteristikat oqeanografike dhe shkëmbimin e masave ujore në Ngushticën e Otrantos.

Prishtinë,09.11.2026

Nvidia është kthyer në një nga kompanitë më të rëndësishme të ekonomisë globale, duke u bërë furnizuesi kryesor i çipave që mundësojnë zhvillimin e inteligjencës artificiale. Me një vlerë tregu prej rreth 4.5 trilionë dollarësh, kompania e drejtuar nga Jensen Huang ka ndërtuar një rrjet të gjerë marrëdhëniesh financiare dhe biznesi me gjigantët e teknologjisë, kompanitë e qendrave të të dhënave dhe startup-et e inteligjencës artificiale.

Sipas analizës së publikuar nga The Times, suksesi i Nvidia-s nuk lidhet vetëm me dominimin në tregun e procesorëve, por edhe me një strategji të ndërtuar ndër vite, e cila e ka bërë kompaninë një hallkë thelbësore të gjithë industrisë së inteligjencës artificiale.

E themeluar në vitin 1993 si një kompani e vogël që prodhonte procesorë grafikë për videolojërat, Nvidia u transformua nën drejtimin e Huang në një gjigant që sot kontrollon një pjesë dërrmuese të tregut të çipave për inteligjencën artificiale.

Vendimi strategjik që ndryshoi të ardhmen e kompanisë u mor që në vitin 2013, kur Huang orientoi investimet përtej industrisë së videolojërave dhe nisi të përqendrohej te inteligjenca artificiale. Kjo zgjedhje i dha Nvidia-s një avantazh të madh kur kërkesa për kapacitete llogaritëse u rrit me zhvillimin e modeleve të avancuara të AI-së.

Sot, kompania furnizon rreth 90% të çipave që përdoren për trajnimin e modeleve të inteligjencës artificiale dhe afërsisht 70% të atyre që përdoren për funksionimin e tyre. Të ardhurat e saj janë rritur nga 26.9 miliardë dollarë në vitin 2022, në 215.9 miliardë dollarë vitin e kaluar.

Një rrjet financiar që lidh të gjithë industrinë e AI-së

Një nga elementet që e dallon strategjinë e Nvidia-s është se kompania nuk kufizohet vetëm në shitjen e çipave. Ajo ka ndërtuar një rrjet investimesh, garancish financiare dhe marrëveshjesh me kompani që zhvillojnë qendra të dhënash, ofrues shërbimesh kompjuterike dhe startup-e të inteligjencës artificiale.

Mes partnerëve më të rëndësishëm është edhe OpenAI. Nvidia ka marrë pjesë në financimin e infrastrukturës që do të përdorë teknologjinë e saj, duke krijuar një marrëdhënie ku kompania investon te klientët dhe njëkohësisht përfiton nga rritja e kërkesës për produktet e veta.

Kjo strategji ka ngritur pikëpyetje te disa analistë dhe investitorë, të cilët e cilësojnë si financim qarkor. Shqetësimi është se Nvidia mund të ndihmojë financiarisht kompanitë që më pas blejnë çipat e saj, duke krijuar një cikël ku rritja e kërkesës mbështetet pjesërisht nga vetë financimi i prodhuesit.

Nga ana tjetër, Huang argumenton se zhvillimi i inteligjencës artificiale kërkon investime të jashtëzakonshme dhe se ndërtimi i infrastrukturës së nevojshme nuk mund të realizohet pa mbështetje financiare në shkallë të gjerë.

E ardhmja e Nvidia-s lidhet ngushtë me Jensen Huang

Dominimi i kompanisë është i lidhur ngushtë edhe me figurën e drejtuesit të saj. Huang, 63 vjeç, është bashkëthemelues i Nvidia-s dhe e drejton kompaninë që prej krijimit të saj. Për dekada, ai ka ndërtuar marrëdhënie me drejtuesit e industrisë së teknologjisë, investitorët dhe politikanët, duke u kthyer në një prej figurave më me ndikim në zhvillimin e inteligjencës artificiale.

Por pikërisht kjo varësi nga një drejtues i vetëm shihet edhe si një rrezik për kompaninë. Një hetim i nisur nga bordi i Nvidia-s mbi pretendimet se Huang mund të ketë qenë objektiv i një operacioni të dyshuar spiunazhi kinez ka shtuar pikëpyetjet për ndikimin që mund të ketë çdo zhvillim rreth tij në të ardhmen e gjigantit teknologjik.

Hetimi lidhet me marrëdhënien e tij me Alice Huang, ish-drejtuese e kompanisë singaporiane Megaspeed, për të cilën zyrtarët amerikanë dyshojnë se ka qenë e lidhur me shërbimet kineze të inteligjencës. Bordi i Nvidia-s ka deklaruar se deri tani nuk ka arsye të besojë se janë komprometuar sekretet e kompanisë apo siguria kombëtare amerikane. Akuzat ndaj Alice Huang nuk janë provuar publikisht.

Kështu, Nvidia ndodhet në një pozicion të pazakontë: është njëkohësisht furnizuesi kryesor i teknologjisë që ushqen revolucionin e inteligjencës artificiale dhe një prej aktorëve financiarë që po ndihmojnë në ndërtimin e kësaj industrie. Për këtë arsye, një krizë e kompanisë ose një dobësim i kërkesës për çipat e saj mund të kishte pasoja shumë më të gjera sesa për një biznes të zakonshëm teknologjik. bw

Një histori që ndërthur tradhtinë bashkëshortore, spiunazhin ndërkombëtar dhe sekretet e industrisë së teknologjisë ka vënë në qendër të vëmendjes Jensen Huang, drejtuesin e Nvidia-s, gjigantit amerikan të inteligjencës artificiale. Dyshimet lidhen me Alice Huang, një ish-ekzekutive e kompanisë Megaspeed, e cila dyshohet se mund të ketë pasur lidhje me shërbimet kineze të inteligjencës. Sipas raportimeve në mediat amerikane, marrëdhënia e saj me drejtuesin e Nvidia-s ka ngritur shqetësime për një të mundshme përpjekje për të siguruar informacione të ndjeshme përmes joshjes.

Bëhet fjalë për një metodë të njohur në botën e spiunazhit si “honeypot”, ku persona të përdorur nga shërbimet sekrete krijojnë marrëdhënie personale ose intime me individë me ndikim, me synimin për të siguruar informacione konfidenciale.

Sipas raportimeve, Alice Huang ka punuar më parë në median shtetërore kineze dhe në vitin 2023 iu bashkua kompanisë Megaspeed, me seli në Singapor. Ajo u regjistrua si drejtoreshë e kësaj kompanie për një periudhë disa mujore.

Njohja me Jensen Huang dyshohet se ka nisur në mars të vitit 2024, gjatë një aktiviteti të Nvidia-s në Kaliforni. Më pas, të dy janë takuar edhe në Taipei, ndërsa fotografi të publikuara nga mediat kanë nxitur interes për marrëdhënien e tyre.

Sipas Wall Street Journal, autoritetet në Singapor dhe Tajvan kanë shqyrtuar lidhjet e Alice Huang dhe aktivitetin e kompanisë Megaspeed, ndërsa disa zyrtarë kanë ngritur dyshime për kontakte të mundshme me inteligjencën kineze. Megjithatë, Ministria e Punëve të Brendshme e Singaporit ka mohuar se autoritetet e vendit e kanë hetuar atë për lidhje të dyshuara me Kinën.

Vetë Jensen Huang ka pranuar se ka qenë i pabesë ndaj bashkëshortes, duke shprehur keqardhje për pasojat që veprimet e tij kanë pasur mbi familjen. Megjithatë, nuk ka prova publike që vërtetojnë se ai ka bashkëpunuar me ndonjë shërbim të huaj apo se ka përcjellë sekrete teknologjike. Ndërkohë, bordi drejtues i Nvidia-s ka njoftuar nisjen e një hetimi të pavarur për raportimet se drejtuesi i kompanisë mund të ketë qenë objektiv i një operacioni të inteligjencës së huaj.

Çështja merr një rëndësi të veçantë për shkak të pozicionit strategjik të Nvidia-s në garën globale për inteligjencën artificiale. Kompania prodhon procesorë që konsiderohen thelbësorë për zhvillimin e kësaj teknologjie, ndërsa konkurrenca mes SHBA-së dhe Kinës për dominimin e sektorit është gjithnjë e më e fortë.

Për momentin, mbetet e paqartë nëse marrëdhënia personale e Huang ishte pjesë e një operacioni të mirëfilltë spiunazhi apo nëse dyshimet do të mbështeten nga prova konkrete. Por rasti ka mjaftuar për të ngritur pikëpyetje mbi sigurinë dhe ekspozimin ndaj ndikimit të huaj të një prej kompanive më të rëndësishme të teknologjisë në botë. bw

Në vitin 1993 Shtet e Bashkuara të Amerikës i trembeshin një përplasje ushtarake mes Shqipërisë dhe Serbisë. Në një dokument të de klasifikuar për këtë vit, theksohet se për shkak të marrëdhënieve të Beogradit dhe Prishtinës, në konflikt mund të përfshihej dhe Tirana. Mirëpo në dokument jepet një pasqyrë e kapaciteteve ushtarake të të dyja vendeve. Sipas CIA, më 1993 Shqipëria dhe Serbia nuk mundej që të krahasoheshin. Serbet kishin një ushtri moderne dhe shumë herë më të përparuar. Sipas dokumentit, Shqipëria në atë kohë kishte ende materiale ushtarake që në kohën e Bashkimit Sovjetik dhe të Kinës komuniste. Bëhet fjalë për armatime të trashëguara nga regjimi komunist, por që kishin ardhur gjatë marrëdhënieve me Kinën dhe me Rusinë.

Zyra e analizës evropiane

5 janar 1993

Ushtria e Shqipërisë nuk mund të matet me forcat serbe që kanë moderne e të pajisura mirë, në rast se konflikti i Kosovës përhapej në Shqipëri. Forcat shqiptare kanë armë të vjetra, falura nga sovjetikët dhe kinezët, pa municione dhe pa stërvitje apo transport, që kërkohet në operacione intensive luftimi.

Mungesa e fondeve e ka penguar Shqipërinë të modernizohet, por kohët e fundit ministria e saj e Mbrojtjes po zgjeron numrin e kontakteve për ndihmë nga ushtritë e tjera, në pajisjen dhe trajnimin e ushtrisë.

Zyrtarët e mbrojtjes kërkojnë të reduktojnë numrin e ushtarëve, për të eliminuar elementët komunistë, dhe për ta bërë ushtrinë një forcë më fleksibël dhe të ndryshueshme.

Ne besojmë se qeveria do të përpiqet të evitojë konfrontimin direkt me serbët, nëse dhuna shpërthen në Kosovë, por disa përplasje mes forcave serbe e shqiptare, do të jenë të paevitueshme.

Tirana sigurisht që do të ndihmojë shqiptarët e Kosovës me armë të lehta dhe furnizime, dhe do të kthehet në një pikë kalimi të vullnetarëve, armëve e furnizimeve nga vendet e tjera.

Ndihma e tyre për kosovarët do të çojë me siguri në hakmarrje nga Serbia kundër bazave shqiptare, duke kërkuar të përfshijë Shqipërinë në konflikt.

Megjithëse Shqipëria do të kërkojë ndihmë nga komuniteti ndërkombëtar, kjo do të vijë kryesisht nga Turqia.

Ankaraja ka trajnuar tashmë disa oficerë shqiptarë dhe ka premtuar më shumë asistencë nëse Serbia pushton Shqipërinë, sipas atasheut amerikan të mbrojtjes atje.

Tirana është shumë e shqetësuar se konflikti i Kosovës mund të kthehet në një luftë në Shqipëri. Ushtria ka urdhëruar një mobilizim të pjesshëm në veri të vendit në muajin maj, dhe në qershor ka stacionuar atje disa njësi këmbësorie dhe artilerie më afër kufirit.

Në tetor ushtria vuri në gjendje alarmi dy divizionet në kufi me Kosovën dhe zëvendës-ministri i Mbrojtjes u takua me Këshillat e Mbrojtjes, për të diskutuar nivelet e gatishmërisë.

Forcat shqiptare

Forcat e Armatosura shqiptare kanë rreth 65.000 trupa dhe ministria e Mbrojtjes ka plane mobilizimi të rreth 400.000 në rast krize.

Zyrtarë të ministrisë së Mbrojtjes pretendojnë se secili nga 21 divizionet e forcave tokësore, mund të arrijë në 20.000 trupa. Zyrtarë ushtarakë thonë se mund të mobilizojnë 70 për qind të forcave të tyre brenda 24 orëve.

Sipas opinionit tonë, forcat e armatosura shqiptare nuk kanë pajisjet, trajnimin dhe aftësinë për krijimin e një force të tillë dhe komandat e tyre mendohen të afta vetëm për një mbrojtje të kufizuar kufitare, ndaj inkursioneve të vogla.

Forcat tokësore

21 divizionet me mungesa në njerëz, stërvitje e pajisje, kanë rreth 58.000 trupa në kohë paqeje. Aktualisht, tre divizione me rreth 6600 trupa, janë të vendosur në kufi me Kosovën.

Forcat ajrore dhe ato të mbrojtjes

Forcat ajrore dhe të mbrojtjes prej rreth 4000 njerëzish, kanë rreth 90 ose më pak avionë, të viteve 1950-‘60. Shqipëria nuk ka raketa moderne tokë-ajër.

Forcat detare

Forcat e saj detare prej rreth 3000 njerëzish, është pak më shumë se një forcë e vogël sigurie për operacione anti-piraterie dhe intereceptim te trafikantëve.

Flota ka disa barka patrullimi me armë automatike dhe silurë, si dhe disa mjete për vendosje minash apo spastrim minash. Flota ka disa nëndetëse jashtë funksioni, të lëna nga sovjetikët në vitin 1961.

Kufizimet buxhetore kanë bërë që ushtria të reduktojë shpenzimet e saj me më shumë se 11 për qind, në më pak se 8 për qind të buxhetit kombëtar në vitin 1993, gjë që ul; më tej kapacitetet e kufizuara të luftimit pa mundësi pagesash të tjera për ministrinë përveç rrogave të personelit.

Armët tokësore të Shqipërisë, pajisjet e komunikimit, avionët dhe anijet, janë të gjitha prodhime sovjetike dhe kineze të kaluara kohe. Kohët e fundit një gjeneral është ankuar se ushtria nuk merrte pajisje të reja nga jashtë prej 17 vjetësh.

Shumica e tankeve të saj kineze janë versione të modelit sovjetik T-54, dhe rreth 90 për qind e inventarit të avionëve janë MiG-17 apo Mig-19. Nëndetëset shqiptare të epokës së naftës, kufizohen vetëm në zhytje në rreth 10 metra, sipas atasheut të mbrojtjes.

Mirëmbajtja e mjeteve të saj është e dobët, dhe sipas atasheut ushtarak nuk ka pasur prej vitesh fonde për të blerë pjesë këmbimi. Stërvitja është ose inekzistente, ose shumë e dobët. Forcat Ajrore kanë një kohë vjetore fluturimi prej 15 orësh, pra 165 orë në vit, në pak sesa pilotët e NATO-s.

Njësitë e luftimit rrallë përdorin armët e tyre në stërvitje me zjarr dhe tanket raportohet se qëllojnë vetëm një herë në vit. Nuk kryhet kurrë stërvitje të përmasave të mëdha, dhe stërvitja e rezervistëve është kufizuar në shtatë ditë në dy vjet.

Mjerimi i ushtrisë

Forcat e armatosura kanë mangësi parësore në furnizimet me karburant, mjekime e veshje. Disa garnizone mbjellin dhe rrisin vetë perimet e tyre për ushqimin e ushtarëve. Këtë vit ministria e Mbrojtjes tha se Shqipëria mirëpriste uniforma, këpucë e pajisje spitalore nga Perëndimi.

Komanda dhe kontrolli mbështetet në pajisje të vjetra sovjetike komunikim. Forcat tokësore kontrollohen më shumë në pjesën jugore prej kërcënimit të Greqisë, dhe jo në veri pranë Kosovës.

Zinxhiri i komandës komplikohet prej raportimit të të gjithë reparteve direkt te ministria e Mbrojtjes, sipas atasheut amerikan të ushtrisë. Tirana nuk ka shpresa për modernizim të ushtrisë së saj, pa ndihmë nga vendet e tjera, dhe për këtë zyrtarët po zgjerojnë kontaktet e tyre me vendet e Perëndimit.

Shqipëria do të dërgojë oficerë për studim në Gjermani, Itali, Turqi, Austri, Greqi dhe Shtetet e Bashkuara, ashtu si edhe në ish-shtete sovjetike, si Polonia, Hungaria e Bullgaria, për të kërkuar mbështetje në pajisje.

Rezultatet e fushatës së asistencës kanë qenë modeste, por Shqipëria ka marrë rreth 100 mjete transporti ushtarak nga Gjermania dhe gjithashtu disa hua, ushqime dhe veshje nga Turqia.

Kapacitetet e forcës

Ushtria mund të mobilizojë mjaftueshëm trupa për t’u përballur me përplasje të vogla, por nuk mund të përballojë një inkursion serioz serb me armë moderne. Mangësitë në transport dhe rrjeti i dobët rrugor e hekurudhor, pengojnë zhvendosjen e njësive drejt kufirit me Kosovën.

Por gjithsesi, Shqipëria mund të përmbajë një sulm të kufizuar serb në kufi, ku dhe terreni i vështirë favorizon mbrojtësit. Me thirrjen e rreth 50.000 rezervistëve që jetojnë në afërsi të kufirit, ushtria mund të niste përdorimin e taktikave të luftës guerile, për t’iu kundërvënë serbëve.

Megjithëse qeveria do të vihet nën presion të fortë të brendshëm për të vepruar në ndihmë të kosovarëve, ne nuk besojmë se Tirana do të konsiderojë përdorimin e forcës si një opsion praktik për mbrojtjen e shqiptarëve. Forca Ajrore shqiptare nuk mund të matet me atë të fqinjëve të saj serbë.

Pa mbrojtjen ajrore, forcat e terrenit do të ishin të pashpresa kundrejt rreth 260 avionëve serbë relativisht modernë dhe mjete të blinduara me të cilat mund të përballen.

Njësitë detare shqiptare janë ndoshta të afta vetëm për vendosjen e minave detare apo disa sulmeve sporadike në portin e afërt serb Bar, në Malin e Zi, por këto sulme do të ishin të kushtueshme dhe do të sillnin me siguri kundërveprimin serb.

Forca serbe në Kosovë

Beogradi ka përmirësuar kapacitetin e forcave tij në Kosovë prej korrikut dhe mund t’iu kundërpërgjigjet një kryengritjeje të shqiptarëve brenda disa orësh. Deri në tetor brigadat jugosllave në Kosovë kanë angazhuar garnizone dhe rezervistë të shumtë.

Përveç rreth 25.000 trupave të ministrisë së Brendshme serbe, ushtria jugosllave ka të paktën 10.000 njerëz të pajisur mirë dhe rreth 200 tanke, 160 mjete të blinduara dhe 160 mjete artilerie në Kosovë.

Ata mund të thërresin edhe 10.000 trupa të tjera shtesë në rast krize. Beogradi ka rreth 26.000 trupa të tjerë, 50 kilometra larg Kosovës, në njësi të pajisura me 120 tanke, 100 mjete të blinduara luftimi dhe 260 avionë.

Ka gjithashtu rreth 75.000 serbë etnikë të moshave nga 15 deri në 59 vjeç në Kosovë dhe mijëra serbë paramilitarë nga Bosnja e Serbia, që mund t’i bashkohen konfliktit. Megjithëse serbët dominojnë nga ana ushtarake, konflikti i Kosovës mund të zgjatet.

Rreth 250.000 shqiptarë etnikë, pretendojnë se janë të armatosur dhe me siguri do të luftojnë në stil gueril në terrenin malor, dhe mundësisht në formë terroriste kundra objektivave serbë në Kosovë dhe jashtë saj.

Megjithëse Tirana do të përpiqet të evitojë konfrontimin direkt ushtarak, ajo do të tërhiqet në konflikt prej ndihmës ndaj shqiptarëve etnikë.

Ajo sigurisht që do të japë ndihmë indirekte në armë, trajnim apo në këshillues ushtarakë, si dhe do të lejojë që territori i saj të bëhet nja bazë për guerrilasit kosovarë, të paktën jo zyrtarisht.

Reforma e ngecur ushtarake

Duke njohur dobësitë e saj ushtarake, Tirana po përpiqet të dalë nga izolimi i saj i mëparshëm, duke kërkuar kontakte të shumta ushtarake me venet e tjera, veçanërisht me Shtetet e Bashkuara, Turqinë, për ndihmë në riorganizimin dhe modernizimin e forcave të saj. Prioritetet ekonomike të vendit aktualisht i kalojnë ato ushtarake.

Ministri i mbrojtjes Safet Zhulali, ka njoftuar për planet e reduktimit të ushtrisë për uljen e kostove dhe eliminimin e influencës komuniste.

Në maj e qershor, ministri zëvendësoi disa anëtarë të vjetër të stafit të gjeneralëve dhe 80 për qind të komandantëve që kishin lidhje me Partinë Komuniste, sipas raportimeve.

Shumë nga zëvendësimet janë majorë apo kapitenë me pak eksperiencë. Sipas planeve të ministrit, edhe 9000 oficerë të tjerë do të zëvendësohen deri në mesin e vitit 1993.

Ministria e Mbrojtjes ka në plan të riorganizojë forcat e saj në një strukturë më fleksibël dhe të konsolidojë rreth 1500 garnizonet në baza më të menaxhueshme, duke lehtësuar kontrollin dhe komandën.

21 divizionet e terrenit me shumë gjasa do të reduktohen në 9 divizione, secili me një fuqi në kohë lufte prej 15.000 deri në 18.000 njerëzish, ndërsa në kohë paqeje prej 2000 trupash, sipas raportimeve të ndryshme./ Memorie.al

Kosovo cannot remain hostage to the five EU member states that do not recognize its independence. If Europe fails to offer an equal prospect, Albanians have the right to open a new debate about their political, national, and strategic future.

Introduction

1. A Moment That Calls for Strategic Reconsideration

Critical statements by Dutch Member of the European Parliament Thijs Reuten regarding the continued shelving of the Republic of Kosovo’s application for European Union membership have once again brought a fundamental issue into focus: the relationship between the principles proclaimed by the European Union and the manner in which those principles are implemented in institutional and political practice.

Kosovo’s case is no longer merely a problem concerning enlargement procedures. It is also a test of the credibility of European policy, the consistency of democratic standards, and the European Union’s ability to act as a political entity committed to its own principles.

Kosovo applied for EU membership on 15 December 2022. Nevertheless, the process has not advanced to the stage of receiving a formal opinion from the European Commission on its application. The Commission has stated that it stands ready to prepare such an opinion once requested to do so by the Council.

This situation requires more than diplomatic statements. It calls for an institutional response and a clear strategy for the future.

The question is straightforward: How long should Kosovo continue to base its strategic orientation on a prospect that has no clearly defined institutional timetable?

Kosovo’s European orientation is its own political and strategic choice. However, this does not mean that Kosovo should relinquish its right to consider other alternatives if the European path continues to remain blocked.

2. The European Union and the Contradiction Between Principles and Practice

The European Union was founded upon the principles of democracy, the rule of law, respect for human rights, equality, and cooperation among states.

Its enlargement policy is one of the principal instruments for promoting these values across the continent.

Nevertheless, Kosovo’s case exposes a problem that cannot be overlooked: the distinction between the formal criteria for integration and the reality of political decision-making within the EU.

Kosovo is expected to continue implementing reforms, strengthening the rule of law, improving institutional performance, and aligning its policies with European standards. These requirements are legitimate and must be fulfilled.

However, the European Union also bears responsibility for ensuring transparency and predictability in the enlargement process.

An integration prospect cannot rest solely on political declarations while institutional progress remains undefined.

If enlargement is a merit-based process, the assessment of those merits must take place through institutional mechanisms and clearly established criteria.

The EU cannot demand full institutional credibility from aspiring countries without demonstrating that its own decision-making is grounded in transparency, consistency, and predictability.

3. The Five Non-Recognizing EU Member States and the Institutional Blockade

One of the most significant obstacles to Kosovo’s European prospects is the non-recognition of its independence by five EU member states: Spain, Greece, Cyprus, Romania, and Slovakia.

This reality has a direct impact on the political and institutional dynamics of integration.

A legal distinction must be made: a member state’s non-recognition of Kosovo does not, in itself, constitute a formal decision rejecting its application. Nevertheless, EU accession requires unanimity within the Council and ratification of the accession treaty by all contracting states in accordance with their respective constitutional requirements.

This is established by Article 49 of the Treaty on European Union.

Consequently, a genuine structural problem exists: the positions of the non-recognizing states can influence the integration process, even when other European institutions express support for Kosovo’s advancement.

However, this does not eliminate the possibility or the need for intermediate institutional steps.

The European Commission can prepare its opinion on Kosovo’s application if requested to do so by the Council. The assessment process should be clearly distinguished, as far as possible, from political disagreements concerning recognition of Kosovo’s independence.

Therefore, Brussels should examine the available institutional possibilities to prevent internal disagreements from blocking every further step by Kosovo.

At the same time, the five non-recognizing states should provide a political explanation of how they envisage Kosovo’s European future and whether they are prepared to allow an objective assessment process to proceed.

4. The European Parliament and the Responsibility of the Council of the EU

An important development is the European Parliament’s resolution on the European Commission’s report on Kosovo, adopted on 17 June 2026.

The resolution was adopted with 412 votes in favour, 174 against, and 58 abstentions.

The European Parliament reaffirmed its support for Kosovo’s European perspective and called for institutional steps to advance its application, including a request for the European Commission to prepare an opinion on the merits of the application.

At the same time, Parliament emphasized the need for continued reforms in the rule of law, the protection of fundamental freedoms, and the fight against corruption.

This position represents an important political signal, but it should not be confused with a decision on accession or with a decision that automatically obliges the Council to take the requested steps.

Institutional responsibility remains divided among European institutions and member states.

Therefore, the question is this: If the European Parliament expresses support for Kosovo’s advancement, why is that support not being translated into concrete steps by the institutions responsible for the relevant decisions?

Europe must demonstrate that its enlargement policy is not merely a repeatedly expressed diplomatic declaration, but an institutional process involving responsibility and measurable results.

5. Kosovo’s Responsibility: Reforms Are Not Negotiable

Criticism of the European Union must not serve as an excuse for Kosovo’s domestic shortcomings.

On the contrary, the more strongly we demand equal treatment from European institutions, the greater our responsibility becomes to build functional and democratic institutions.

Judicial independence, the fight against corruption, the professionalization of public administration, the protection of community rights, and the functioning of constitutional institutions are obligations arising from the very nature of a democratic state.

These reforms should not be implemented solely because Brussels demands them.

They must be implemented because they serve the interests of citizens and the state.

However, the EU must also remain consistent in applying its own principles.

If it demands high democratic standards, it must ensure that the enlargement process does not become an instrument of political conditionality without a clear horizon.

If it demands the rule of law, it must support decision-making based on established criteria and procedures.

If it demands normalized relations between Kosovo and Serbia, it must ensure that dialogue is not used to undermine the sovereignty and constitutional order of the Republic of Kosovo.

The normalization of relations must lead to a comprehensive, legally enforceable agreement grounded in respect for sovereign equality.

6. The Albanian Space: A National Reality That Requires a Shared Vision

Albanians live across several states in the Balkans, yet political and territorial divisions have not erased their common historical, linguistic, cultural, and national identity.

Albania and Kosovo represent the two Albanian states, while Albanians in North Macedonia, Montenegro, the Preševo Valley, and Chameria constitute important parts of the broader Albanian national space.

Each of these areas has its own historical, political, and legal characteristics.

In North Macedonia, the Albanian issue concerns institutional representation, civic equality, the use of the Albanian language, and the implementation of guaranteed rights.

In Montenegro, the protection of identity, political representation, and the development of Albanian-inhabited areas remain important elements of interstate relations and minority rights.

In the Preševo Valley, the rights of Albanians, institutional representation, and equal treatment must remain a continuing priority of international diplomatic engagement.

Chameria, meanwhile, represents a distinct chapter in Albanian history.

The Cham issue concerns the displacement of the Albanian population, the loss of property, cultural heritage, identity, and demands for addressing historical consequences in accordance with international law and international human rights mechanisms.

This issue requires serious diplomatic engagement, historical documentation, and dialogue with Greece.

A Europe that places the protection of human rights and cultural heritage at the foundation of its political identity must also be willing to address unresolved historical issues.

Beyond these individual questions, however, Albanians need a common strategic vision.

This vision can begin with Albania–Kosovo economic integration, institutional coordination, educational cooperation, and the development of infrastructure, energy, and a common market.

Furthermore, more advanced models of political and institutional cooperation may be examined, always in accordance with the democratic will of citizens and the respective constitutional orders.

An economically developed and institutionally coordinated Albanian space should not be perceived as a project directed against other peoples.

It should be a project of development, security, democracy, and regional stability.

7. The Project of the United States of Albania Within the United States of America

At this point, a much broader strategic debate emerges.

Should Albanians limit their future exclusively to the prospect of European integration, or should they also examine other possibilities for political organization and international integration?

One idea that deserves consideration in public, academic, legal, and diplomatic debate is the project of establishing the United States of Albania, with the potential objective of voluntary union within the United States of America.

This idea is not presented as an existing agreement with Washington, nor as an announced American policy, nor as an arrangement that could be implemented automatically.

It is presented as a political and strategic proposal for discussion.

Its essence would be the examination of a new institutional model in which the democratic will of Albanian citizens would determine whether there is support for such a project, while its implementation would depend on international negotiations and constitutional approval by the United States.

Such a project would have to be based on several fundamental principles:

First: Democratic self-determination.

Any change in political status must be based on the free will of citizens, expressed through democratic processes and referendums organized in accordance with the relevant constitutions and legislation.

Second: Constitutional legitimacy.

The process must have a legal foundation in every state or territory involved. The will expressed through a referendum must be followed by the necessary constitutional and institutional procedures.

Third: Diplomatic negotiations with the United States.

Following the establishment of a democratic mandate, representative institutions could submit an official platform to the United States administration and Congress, requesting consideration of the legal possibility and modalities of such integration.

Fourth: International agreements.

Issues concerning sovereignty, territory, citizenship, civil rights, property, security, institutions, the economy, and political representation would have to be negotiated.

Fifth: Compliance with American constitutional procedures.

Article IV, Section 3 of the United States Constitution establishes that the admission of new states into the Union rests with Congress. The same provision also establishes the requirement for the consent of the relevant legislatures and Congress in cases involving the union of existing states or parts of them.

Consequently, such a project would require a dedicated process of negotiations and constitutional approvals, taking into account the legal status of each territory involved.

Sixth: Equality and the protection of all citizens.

Any potential model must guarantee equal rights, functioning democracy, property protection, individual freedoms, and security for all communities, regardless of ethnicity, language, or religious affiliation.

This is an issue that requires in-depth legal and constitutional study, but it should not be excluded from discussion merely because of its complexity.

8. The Referendum and Democratic Will: From an Idea to a Political Mandate

A referendum would be the principal instrument for expressing democratic will, but it must be organized on a clearly established legal basis.

Simply announcing a referendum politically is not sufficient.

There must be relevant legislation, constitutional authority, transparent procedures, independent oversight, public information, and guarantees of free voting.

If citizens expressed support for this project, the result would constitute a democratic mandate for representative institutions to open negotiations and seek its implementation.

Such a mandate would not mean that the United States would be obliged to accept the proposal. Acceptance would require American political consent and compliance with its constitutional procedures.

Likewise, the inclusion of territories that currently form part of other states cannot be achieved solely through a unilateral referendum. It would require lawful solutions, agreements, and the consent of the relevant parties.

These distinctions do not weaken the project. On the contrary, establishing them from the outset places the debate within a serious legal and diplomatic framework.

9. Obstacles Are Not Reasons to Abandon a Political Project

A project of this magnitude would naturally face political, diplomatic, legal, and constitutional obstacles.

This is understandable.

However, there is a fundamental distinction between respecting procedures and abandoning a political objective.

Obstacles must be addressed through dialogue, negotiations, diplomacy, international agreements, and democratic mechanisms.

If a procedure requires legislative amendments, they must be examined through the competent institutions.

If international agreements are necessary, they must be negotiated.

If approval from American institutions is required, institutional dialogue with them must take place.

If objections arise from the states involved, they must be addressed peacefully and in accordance with international law.

No obstacle should be overcome through force, but neither should procedural difficulties be used as a reason to avoid seriously examining a democratic political project.

Determination in objectives does not mean rigidity in diplomacy.

On the contrary, a serious project requires flexibility in negotiations, legal professionalism, institutional patience, and democratic perseverance.

The aim is not to impose the will of one people upon another. It is to create opportunities for citizens to decide their future within the boundaries of legality and international law.

10. The United States and the Euro-Atlantic Strategic Partnership

The relationship between Albanians and the United States of America has a distinct historical and strategic dimension.

American support was decisive in the processes that led to Kosovo’s liberation and independence.

For this reason, any debate concerning the strategic future of Albanians must take into account the importance of relations with Washington.

Regardless of whether the United States of Albania project is ultimately considered feasible, cooperation with the United States should be deepened in the fields of security, defence, the economy, investment, technology, and diplomacy.

Nevertheless, a distinction must be made between a strategic partnership and constitutional integration.

A partnership can develop through bilateral agreements and institutional cooperation. Integration into the American federation, however, would require an entirely different legal and political process.

This is why the proposal must be treated seriously, without creating the impression that an American offer exists or that there is a guaranteed path towards its realization.

Such a project first requires debate and study, followed by democratic legitimacy and, if the necessary conditions emerge, international negotiations.

11. The Message to the European Union: Albanians Have the Right to Consider Alternatives

The European Union must understand that Kosovo’s European prospects cannot rest solely on promises without a timetable.

We do not ask the EU to admit us by force. We do not demand that accession criteria be bypassed, nor do we deny member states their right to make decisions in accordance with the treaties.

However, the EU cannot expect Albanians to wait indefinitely and abandon the consideration of other strategic alternatives.

If Europe is unable to offer a credible, equal, and predictable perspective, then it is legitimate for a broader debate to begin in Kosovo and throughout the Albanian national space concerning the political and institutional future.

This debate should include Albanian economic integration, institutional coordination, strategic cooperation with the United States, and the possibility of examining a broader project of voluntary union within the United States of America.

This is not a threat against Europe.

It is not an ultimatum directed at any state.

It is a matter of the right to discuss the future and consider alternatives through democratic means.

The EU has the right to determine its own accession conditions. Albanians have the right to discuss, examine, and democratically decide their strategic orientation, while respecting the rights and obligations arising from the international order.

Conclusion

12. From Political Waiting to Responsibility for the Future

Kosovo’s position and its European prospects must be viewed within a broader historical, political, and strategic context.

Kosovo has chosen a European and Euro-Atlantic orientation. This orientation should continue to form part of its political debate and foreign policy.

However, strategic orientation must not become permanent dependence on the decisions of external institutions.

Albanians have the right to discuss their future, develop advanced mechanisms of national cooperation, and examine other models of political and institutional integration.

The idea of the United States of Albania within the United States of America is a proposal that requires open debate, legal study, constitutional analysis, diplomatic assessment, and, above all, democratic will.

It is not a project that can be realized through declarations, but neither is it an idea that should be excluded from discussion solely because of the potential difficulties involved.

Ultimately, the question is not whether Europe should be forced to admit Kosovo. It cannot be forced to do so.

The question is whether Albanians should consider their future limited to a single path of integration, regardless of the obstacles and uncertainties that may arise.

Answering this question requires a mature and inclusive national debate.

We cannot force Europe to admit us, but neither can we accept that our future remain hostage to Europe’s endless political indecision.

If Europe demonstrates that it is willing to offer an equal partnership, Kosovo and Albanians have every reason to continue along the European path.

If that prospect fails to materialize, we must be prepared to examine other alternatives through democratic processes, international agreements, and constitutional procedures.

Consistency in principles, determination in objectives, flexibility in diplomacy, and uncompromising respect for the rule of law.

This must be the foundation of every project concerning the future.

FOOTNOTES

1) European Union, Consolidated Version of the Treaty on European Union, Article 49, Official Journal of the European Union, C 202, 7 June 2016, p. 43.

2) European Commission, Kosovo* 2025 Report, Commission Staff Working Document, SWD(2025) 752 final, Brussels, 4 November 2025.

3) European Commission, 2024 Communication on EU Enlargement Policy, COM(2024) 690 final, Brussels, 30 October 2024. See also: Republic of Kosovo, Application for European Union Membership, formally submitted to the Czech Presidency of the Council of the European Union, Prague, 15 December 2022.

4) European Parliament, 2025 Commission Report on Kosovo, Resolution adopted on 17 June 2026, Procedure 2025/2252(INI), Document A10-0166/2026, adopted text T10-0220/2026.

5) European Parliament, Fact Sheets on the European Union, The Western Balkans – Kosovo, section on Kosovo’s European integration prospects and the five EU Member States that do not recognize its independence.

6) United Nations, Charter of the United Nations, 26 June 1945, Chapter I, Articles 1 and 2, concerning self-determination, sovereign equality, and the peaceful settlement of international disputes.

7) International Court of Justice, Accordance with International Law of the Unilateral Declaration of Independence in Respect of Kosovo, Advisory Opinion, 22 July 2010, General List No. 141.

8)United States of America, Constitution of the United States, Article IV, Section 3, Clauses 1 and 2, concerning the admission of new states into the Union and the formation of new states.

9) Council of Europe, Framework Convention for the Protection of National Minorities, European Treaty Series No. 157, Strasbourg, 1 February 1995.

10) Miranda Vickers, “The Cham Issue: Albanian National and Property Claims in Greece,” Südosteuropa, Vol. 51, Nos. 4–6, 2002, pp. 228–249. See also: Eleftheria K. Manta, “The Çams of Albania and the Greek State (1923–1945),” Journal of Muslim Minority Affairs, Vol. 29, No. 4, 2009, pp. 523–535.

Prishtina,08.11.2026

Kosova nuk mund të mbetet peng i pesë shteteve mosnjohëse të BE-së. Nëse Evropa nuk ofron perspektivë të barabartë, shqiptarët kanë të drejtë të hapin një debat të ri për të ardhmen e tyre politike, kombëtare dhe strategjike.

Hyrje

1. Një moment që kërkon rishqyrtim strategjik

Deklaratat kritike të eurodeputetit holandez Thijs Reuten lidhur me mbajtjen pezull të aplikimit të Republikës së Kosovës për anëtarësim në Bashkimin Evropian kanë rikthyer në vëmendje një çështje thelbësore: raportin ndërmjet parimeve të shpallura të Bashkimit Evropian dhe mënyrës se si ato zbatohen në praktikën institucionale dhe politike.

Çështja e Kosovës nuk është më vetëm një problem i procedurave të zgjerimit. Ajo është gjithashtu një test i besueshmërisë së politikës evropiane, i konsistencës së standardeve demokratike dhe i aftësisë së Bashkimit Evropian për të vepruar si një subjekt politik që i përmbahet parimeve të veta.

Kosova aplikoi për anëtarësim në BE më 15 dhjetor 2022. Megjithatë, procesi nuk ka avancuar në fazën e marrjes së opinionit formal të Komisionit Evropian për aplikimin. Komisioni ka bërë të ditur se është i gatshëm ta përgatisë këtë opinion sapo Këshilli t’ia kërkojë.

Kjo situatë kërkon më shumë sesa deklarata diplomatike. Kërkon një përgjigje institucionale dhe një strategji të qartë për të ardhmen.

Pyetja që shtrohet është e thjeshtë: deri kur Kosova duhet ta ndërtojë orientimin e saj strategjik mbi një perspektivë që nuk ka një afat të qartë institucional?

Orientimi evropian i Kosovës është zgjedhje e saj politike dhe strategjike. Por kjo nuk do të thotë se Kosova duhet të heqë dorë nga e drejta për të shqyrtuar alternativa të tjera, nëse rruga evropiane vazhdon të mbetet e bllokuar.

2. Bashkimi Evropian dhe kontradikta ndërmjet parimeve dhe praktikës

Bashkimi Evropian është ndërtuar mbi parimet e demokracisë, sundimit të ligjit, respektimit të të drejtave të njeriut, barazisë dhe bashkëpunimit ndërmjet shteteve.

Politika e zgjerimit është një prej instrumenteve kryesore për promovimin e këtyre vlerave në kontinent.

Megjithatë, rasti i Kosovës nxjerr në pah një problem që nuk mund të anashkalohet: dallimin ndërmjet kritereve formale të integrimit dhe realitetit të vendimmarrjes politike brenda BE-së.

Kosovës i kërkohet të vazhdojë reformat, të forcojë sundimin e ligjit, të përmirësojë funksionimin e institucioneve dhe të harmonizojë politikat e saj me standardet evropiane. Këto kërkesa janë legjitime dhe duhet të përmbushen.

Por edhe Bashkimi Evropian ka përgjegjësi për transparencën dhe parashikueshmërinë e procesit të zgjerimit.

Një perspektivë integruese nuk mund të mbështetet vetëm në deklarata mbështetëse, ndërsa hapat institucionalë mbeten të papërcaktuar.

Nëse zgjerimi është proces i bazuar në merita, atëherë vlerësimi i meritave duhet të zhvillohet përmes mekanizmave institucionalë dhe kritereve të qarta.

BE-ja nuk mund të kërkojë nga vendet aspirante besueshmëri të plotë institucionale, pa treguar vetë se vendimmarrja e saj mbështetet në transparencë, konsistencë dhe parashikueshmëri.

3. Pesë shtetet mosnjohëse dhe bllokada institucionale

Një prej pengesave më të rëndësishme në perspektivën evropiane të Kosovës është mosnjohja e pavarësisë së saj nga pesë shtete anëtare të BE-së: Spanja, Greqia, Qiproja, Rumania dhe Sllovakia.

Ky realitet ka ndikim të drejtpërdrejtë në dinamikën politike dhe institucionale të integrimit.

Duhet të bëhet një dallim juridik: mosnjohja e Kosovës nga një shtet anëtar nuk është në vetvete një vendim formal për refuzimin e aplikimit të saj. Megjithatë, vendimmarrja për anëtarësimin në BE kërkon unanimitetin e Këshillit dhe ratifikimin e marrëveshjes së anëtarësimit nga të gjitha shtetet kontraktuese, sipas kërkesave të tyre kushtetuese.

Këtë e përcakton neni 49 i Traktatit për Bashkimin Evropian.

Prandaj, ekziston një problem real strukturor: qëndrimet e shteteve mosnjohëse mund të ndikojnë në procesin e integrimit, edhe kur institucionet e tjera evropiane shprehin mbështetje për avancimin e Kosovës.

Por kjo nuk e përjashton mundësinë dhe as nevojën për hapa të ndërmjetëm institucionalë.

Komisioni Evropian mund të përgatisë opinionin për aplikimin e Kosovës, nëse këtë ia kërkon Këshilli. Procesi i vlerësimit duhet të ndahet sa më qartë nga mosmarrëveshjet politike rreth njohjes së pavarësisë.

Prandaj, Brukseli duhet të shqyrtojë mundësitë institucionale për të mos lejuar që mospajtimet e brendshme të bllokojnë çdo hap të mëtejshëm të Kosovës.

Njëkohësisht, pesë shtetet mosnjohëse duhet të japin një përgjigje politike se si e shohin perspektivën evropiane të Kosovës dhe nëse janë të gatshme të lejojnë zhvillimin e një procesi objektiv vlerësimi.

4. Parlamenti Evropian dhe përgjegjësia e Këshillit të BE-së

Një zhvillim me rëndësi është rezoluta e Parlamentit Evropian për raportin e Komisionit Evropian mbi Kosovën, e miratuar më 17 qershor 2026.

Rezoluta u miratua me 412 vota për, 174 kundër dhe 58 abstenime.

Parlamenti Evropian rikonfirmoi mbështetjen për perspektivën evropiane të Kosovës dhe kërkoi që të ndërmerren hapa institucionalë për avancimin e aplikimit, përfshirë kërkesën që Komisioni Evropian të përgatisë opinionin për meritat e aplikimit.

Njëkohësisht, Parlamenti theksoi nevojën për vazhdimin e reformave në sundimin e ligjit, mbrojtjen e lirive themelore dhe luftën kundër korrupsionit.

Ky qëndrim përfaqëson një sinjal të rëndësishëm politik, por nuk duhet ngatërruar me një vendim për anëtarësim apo me një vendim që e detyron automatikisht Këshillin të ndërmarrë hapat e kërkuar.

Përgjegjësia institucionale mbetet e ndarë ndërmjet institucioneve evropiane dhe shteteve anëtare.

Prandaj, pyetja është: nëse Parlamenti Evropian shpreh mbështetje për avancimin e Kosovës, pse kjo mbështetje nuk po përkthehet në hapa konkretë nga institucionet që kanë kompetencë për vendimmarrjen përkatëse?

Evropa duhet të tregojë se politika e zgjerimit nuk është vetëm një deklaratë e përsëritur diplomatike, por një proces institucional me përgjegjësi dhe rezultate të matshme.

5. Përgjegjësia e Kosovës: reformat nuk janë çështje negocimi

Kritika ndaj Bashkimit Evropian nuk duhet të shërbejë si arsyetim për mangësitë e brendshme të Kosovës.

Përkundrazi, sa më shumë që kërkojmë trajtim të barabartë nga institucionet evropiane, aq më e madhe është përgjegjësia jonë për të ndërtuar institucione funksionale dhe demokratike.

Pavarësia e gjyqësorit, lufta kundër korrupsionit, profesionalizimi i administratës publike, mbrojtja e të drejtave të komuniteteve dhe funksionimi i institucioneve kushtetuese janë detyrime që burojnë nga vetë natyra e shtetit demokratik.

Këto reforma nuk duhet të realizohen vetëm për shkak të kërkesave të Brukselit.

Ato duhet të realizohen sepse janë në interes të qytetarëve dhe të shtetit.

Por edhe BE-ja duhet të jetë konsekuente në zbatimin e parimeve të veta.

Nëse kërkon standarde të larta demokratike, duhet të sigurojë që procesi i zgjerimit të mos shndërrohet në instrument të kushtëzimeve politike pa një horizont të qartë.

Nëse kërkon sundim të ligjit, duhet të mbështesë vendimmarrjen e bazuar në kritere dhe procedura.

Nëse kërkon marrëdhënie të normalizuara ndërmjet Kosovës dhe Serbisë, duhet të sigurojë që dialogu të mos përdoret për cenimin e sovranitetit dhe rendit kushtetues të Republikës së Kosovës.

Normalizimi i marrëdhënieve duhet të çojë drejt një marrëveshjeje gjithëpërfshirëse, juridikisht të zbatueshme dhe të mbështetur në respektimin e barazisë sovrane.

6. Hapësira shqiptare: një realitet kombëtar që kërkon vizion të përbashkët

Shqiptarët jetojnë në disa shtete të Ballkanit, por ndarjet politike dhe territoriale nuk e kanë zhdukur identitetin e tyre të përbashkët historik, gjuhësor, kulturor dhe kombëtar.

Shqipëria dhe Kosova përfaqësojnë dy shtetet shqiptare, ndërsa shqiptarët në Maqedoninë e Veriut, Malin e Zi, Luginën e Preshevës dhe Çamëri përbëjnë pjesë të rëndësishme të hapësirës sonë kombëtare.

Secila prej këtyre hapësirave ka specifikat e veta historike, politike dhe juridike.

Në Maqedoninë e Veriut, çështja shqiptare lidhet me përfaqësimin institucional, barazinë qytetare, përdorimin e gjuhës shqipe dhe zbatimin e të drejtave të garantuara.

Në Malin e Zi, mbrojtja e identitetit, përfaqësimi politik dhe zhvillimi i viseve shqiptare mbeten pjesë e rëndësishme e marrëdhënieve ndërshtetërore dhe të drejtave të pakicave.

Në Luginën e Preshevës, të drejtat e shqiptarëve, përfaqësimi institucional dhe trajtimi i barabartë duhet të jenë çështje e vazhdueshme e angazhimit diplomatik ndërkombëtar.

Ndërsa Çamëria përfaqëson një kapitull të veçantë të historisë shqiptare.

Çështja çame përfshin shpërnguljen e popullsisë shqiptare, humbjen e pronave, trashëgiminë kulturore, identitetin dhe kërkesat për trajtimin e pasojave historike në përputhje me të drejtën dhe mekanizmat ndërkombëtarë për mbrojtjen e të drejtave të njeriut.

Kjo çështje kërkon trajtim serioz diplomatik, dokumentim historik dhe dialog me Greqinë.

Një Evropë që e vendos mbrojtjen e të drejtave të njeriut dhe trashëgimisë kulturore në themel të identitetit të saj politik duhet të jetë e gatshme të trajtojë edhe çështjet historike të pazgjidhura.

Por përtej çështjeve të veçanta, shqiptarët kanë nevojë për një vizion të përbashkët strategjik.

Ky vizion mund të fillojë me integrimin ekonomik Shqipëri–Kosovë, koordinimin institucional, bashkëpunimin arsimor, zhvillimin e infrastrukturës, energjisë dhe tregut të përbashkët.

Më tej, mund të shqyrtohen modele të avancuara të bashkëpunimit politik dhe institucional, gjithmonë në përputhje me vullnetin demokratik të qytetarëve dhe rendet kushtetuese përkatëse.

Një hapësirë shqiptare e zhvilluar ekonomikisht dhe e koordinuar institucionalisht nuk duhet të perceptohet si projekt kundër popujve të tjerë.

Ajo duhet të jetë projekt zhvillimi, sigurie, demokracie dhe stabiliteti rajonal.

7. Projekti i Shteteve të Bashkuara Shqiptare në kuadër të SHBA-së

Në këtë pikë hapet një debat shumë më i gjerë strategjik.

A duhet që shqiptarët ta kufizojnë të ardhmen e tyre vetëm në perspektivën e integrimit evropian, apo duhet të shqyrtojnë edhe mundësi të tjera të organizimit politik dhe të integrimit ndërkombëtar?

Një nga idetë që meriton të trajtohet në një debat publik, akademik, juridik dhe diplomatik është projekti i krijimit të Shteteve të Bashkuara Shqiptare, me synimin e mundshëm të bashkimit vullnetar në kuadër të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

Kjo ide nuk paraqitet si marrëveshje ekzistuese me Uashingtonin, as si politikë e shpallur amerikane dhe as si mundësi që mund të realizohet në mënyrë automatike.

Ajo paraqitet si propozim politik dhe strategjik për diskutim.

Thelbi i saj do të ishte shqyrtimi i një modeli të ri institucional, në të cilin vullneti demokratik i qytetarëve shqiptarë do të përcaktonte nëse ekziston mbështetja për një projekt të tillë, ndërsa realizimi do të varej nga negociatat ndërkombëtare dhe pranimi kushtetues nga SHBA-ja.

Një projekt i tillë do të duhej të mbështetej në disa parime themelore:

Së pari: Vetëvendosja demokratike.

Çdo ndryshim i statusit politik duhet të mbështetet në vullnetin e lirë të qytetarëve, të shprehur përmes proceseve demokratike dhe referendumeve të organizuara në përputhje me kushtetutat dhe legjislacionin përkatës.

Së dyti: Legjitimiteti kushtetues.

Procesi duhet të ketë bazë ligjore në secilin shtet ose territor të përfshirë. Vullneti i shprehur në referendum duhet të pasohet nga procedurat kushtetuese dhe institucionale të nevojshme.

Së treti: Negociatat diplomatike me SHBA-në.

Pas krijimit të mandatit demokratik, institucionet përfaqësuese do të mund të paraqisnin një platformë zyrtare para administratës amerikane dhe Kongresit të SHBA-së, duke kërkuar shqyrtimin e mundësisë dhe modaliteteve juridike të këtij integrimi.

Së katërti: Marrëveshjet ndërkombëtare.

Do të duhej të negocioheshin çështjet e sovranitetit, territorit, shtetësisë, të drejtave qytetare, pronës, sigurisë, institucioneve, ekonomisë dhe përfaqësimit politik.

Së pesti: Përmbushja e procedurave kushtetuese amerikane.

Neni IV, seksioni 3 i Kushtetutës së SHBA-së përcakton se pranimi i shteteve të reja në Union bëhet nga Kongresi. Po ky nen përcakton edhe kërkesën për pëlqimin e legjislaturave përkatëse dhe të Kongresit në rastet e bashkimit të shteteve ose pjesëve të tyre.

Prandaj, një projekt i tillë do të kërkonte një proces të posaçëm negociatash dhe miratimesh kushtetuese, duke marrë parasysh statusin juridik të secilit territor të përfshirë.

Së gjashti: Barazia dhe mbrojtja e të gjithë qytetarëve.

Çdo model i mundshëm duhet të garantojë të drejta të barabarta, demokraci funksionale, mbrojtje të pronës, liri individuale dhe siguri për të gjitha komunitetet, pa dallim etnie, gjuhe apo përkatësie fetare.

Kjo është një çështje që kërkon studim të thelluar juridik dhe kushtetues, por nuk duhet të përjashtohet nga debati vetëm për shkak të kompleksitetit të saj.

8. Referendumi dhe vullneti demokratik: nga ideja te mandati politik

Referendumi do të ishte instrumenti kryesor për shprehjen e vullnetit demokratik, por ai duhet të organizohet mbi një bazë të qartë juridike.

Nuk mjafton vetëm shpallja politike e një referendumi.

Duhet të ekzistojnë legjislacioni përkatës, kompetenca kushtetuese, procedura transparente, mbikëqyrje e pavarur, informim i qytetarëve dhe garanci për votim të lirë.

Nëse qytetarët do të shprehnin mbështetjen për këtë projekt, rezultati do të përbënte një mandat demokratik për institucionet përfaqësuese që të hapnin negociatat dhe të kërkonin realizimin e tij.

Ky mandat nuk do të nënkuptonte se SHBA-ja është e detyruar ta pranojë propozimin. Pranimi do të kërkonte vullnetin politik amerikan dhe përmbushjen e procedurave të saj kushtetuese.

Po ashtu, përfshirja e territoreve që aktualisht janë pjesë e shteteve të tjera nuk mund të bëhet vetëm përmes një referendumi të njëanshëm. Ajo do të kërkonte zgjidhje të ligjshme, marrëveshje dhe pëlqimin e palëve përkatëse.

Këto dallime nuk e dobësojnë projektin. Përkundrazi, përcaktimi i tyre që në fillim e vendos debatin në një kornizë serioze juridike dhe diplomatike.

9. Pengesat nuk janë arsye për heqje dorë nga një projekt politik

Një projekt i kësaj përmase natyrisht do të përballej me pengesa politike, diplomatike, juridike dhe kushtetuese.

Kjo është e kuptueshme.

Por ekziston një dallim thelbësor ndërmjet respektimit të procedurave dhe heqjes dorë nga një objektiv politik.

Pengesat duhet të trajtohen përmes dialogut, negociatave, diplomacisë, marrëveshjeve ndërkombëtare dhe mekanizmave demokratikë.

Nëse një procedurë kërkon ndryshime ligjore, ato duhet të shqyrtohen përmes institucioneve kompetente.

Nëse nevojiten marrëveshje ndërkombëtare, ato duhet të negociohen.

Nëse kërkohet miratimi i institucioneve amerikane, duhet të zhvillohet dialogu institucional me to.

Nëse paraqiten kundërshtime nga shtetet e përfshira, ato duhet të trajtohen në mënyrë paqësore dhe në përputhje me të drejtën ndërkombëtare.

Asnjë pengesë nuk duhet të kapërcehet përmes forcës, por asnjë vështirësi procedurale nuk duhet të përdoret si arsye për të mos e shqyrtuar seriozisht një projekt politik demokratik.

Vendosmëria në objektiv nuk nënkupton ngurtësi në diplomaci.

Përkundrazi, një projekt serioz kërkon fleksibilitet në negociata, profesionalizëm juridik, durim institucional dhe këmbëngulje demokratike.

Nuk bëhet fjalë për të imponuar vullnetin e një populli mbi një tjetër. Bëhet fjalë për të krijuar mundësi që qytetarët të vendosin për të ardhmen e tyre, brenda kufijve të ligjshmërisë dhe të drejtës ndërkombëtare.

10. SHBA-ja dhe partneriteti strategjik euroatlantik

Marrëdhënia e shqiptarëve me Shtetet e Bashkuara të Amerikës ka një dimension të veçantë historik dhe strategjik.

Mbështetja amerikane ka qenë vendimtare në proceset që çuan drejt çlirimit dhe pavarësisë së Kosovës.

Për këtë arsye, çdo debat mbi të ardhmen strategjike të shqiptarëve duhet ta marrë parasysh rëndësinë e marrëdhënieve me Uashingtonin.

Pavarësisht nëse projekti i Shteteve të Bashkuara Shqiptare do të konsiderohej i realizueshëm apo jo, bashkëpunimi me SHBA-në duhet të thellohet në fushën e sigurisë, mbrojtjes, ekonomisë, investimeve, teknologjisë dhe diplomacisë.

Megjithatë, duhet të bëhet dallimi ndërmjet partneritetit strategjik dhe integrimit kushtetues.

Partneriteti mund të zhvillohet përmes marrëveshjeve dypalëshe dhe bashkëpunimit institucional. Ndërsa integrimi në federatën amerikane do të kërkonte një proces krejtësisht tjetër juridik dhe politik.

Kjo është arsyeja pse propozimi duhet të trajtohet me seriozitet, pa krijuar përshtypjen se ekziston një ofertë amerikane apo një rrugë e garantuar drejt realizimit.

Një projekt i tillë kërkon së pari debat dhe studim, pastaj legjitimitet demokratik dhe, nëse krijohen kushtet, negociata ndërkombëtare.

11. Mesazhi për Bashkimin Evropian: shqiptarët kanë të drejtë të shqyrtojnë alternativa

Bashkimi Evropian duhet ta kuptojë se perspektiva evropiane e Kosovës nuk mund të mbështetet vetëm në premtime pa afat.

Ne nuk kërkojmë që BE-ja të na pranojë me detyrim. Nuk kërkojmë të anashkalohen kriteret e anëtarësimit dhe as të mohohet e drejta e shteteve anëtare për të marrë vendime sipas traktateve.

Por as BE-ja nuk mund të kërkojë që shqiptarët të presin pafundësisht dhe të heqin dorë nga shqyrtimi i alternativave të tjera strategjike.

Nëse Evropa nuk është në gjendje të ofrojë një perspektivë të besueshme, të barabartë dhe të parashikueshme, atëherë është legjitime që në Kosovë dhe në hapësirën shqiptare të hapet një debat i gjerë mbi të ardhmen politike dhe institucionale.

Ky debat duhet të përfshijë integrimin ekonomik shqiptar, koordinimin institucional, bashkëpunimin strategjik me SHBA-në dhe mundësinë e shqyrtimit të një projekti më të gjerë të bashkimit vullnetar në kuadër të Shteteve të Bashkuara të Amerikës.

Ky nuk është kërcënim ndaj Evropës.

Nuk është ultimatum ndaj ndonjë shteti.

Është një çështje e së drejtës për të diskutuar të ardhmen dhe për të shqyrtuar alternativa përmes mjeteve demokratike.

BE-ja ka të drejtë të përcaktojë kushtet e anëtarësimit të saj. Shqiptarët kanë të drejtë të diskutojnë, të shqyrtojnë dhe të vendosin në mënyrë demokratike për orientimin e tyre strategjik, duke respektuar të drejtat dhe detyrimet që burojnë nga rendi ndërkombëtar.

Përfundim

12. Nga pritja politike te përgjegjësia për të ardhmen

Çështja e Kosovës dhe perspektiva e saj evropiane duhet të shihen në një kontekst më të gjerë historik, politik dhe strategjik.

Kosova ka zgjedhur orientimin evropian dhe euroatlantik. Ky orientim duhet të vazhdojë të jetë pjesë e debatit dhe politikës së saj të jashtme.

Por orientimi strategjik nuk duhet të shndërrohet në varësi të përhershme nga vendimmarrja e institucioneve të jashtme.

Shqiptarët kanë të drejtë të diskutojnë të ardhmen e tyre, të ndërtojnë mekanizma të avancuar të bashkëpunimit kombëtar dhe të shqyrtojnë modele të tjera të integrimit politik e institucional.

Ideja e Shteteve të Bashkuara Shqiptare në kuadër të Shteteve të Bashkuara të Amerikës është një propozim që kërkon debat të hapur, studim juridik, analizë kushtetuese, vlerësim diplomatik dhe, mbi të gjitha, vullnet demokratik.

Nuk është projekt që mund të realizohet me deklarata, por as ide që duhet të përjashtohet nga diskutimi vetëm për shkak të vështirësive të mundshme.

Përfundimisht, çështja nuk është nëse Evropa duhet të detyrohet ta pranojë Kosovën. Ajo nuk mund të detyrohet.

Çështja është nëse shqiptarët duhet ta konsiderojnë të ardhmen e tyre të kufizuar vetëm në një rrugë integrimi, pavarësisht pengesave dhe pasigurive që mund të paraqiten.

Përgjigjja ndaj kësaj pyetjeje kërkon një debat të pjekur dhe gjithëpërfshirës kombëtar.

Ne nuk mund ta detyrojmë Evropën të na pranojë, por as nuk mund të pranojmë që e ardhmja jonë të mbetet peng i pafundësisë politike evropiane.

Nëse Evropa dëshmon se është e gatshme për partneritet të barabartë, Kosova dhe shqiptarët kanë arsye të vazhdojnë rrugën evropiane.

Nëse kjo perspektivë nuk materializohet, atëherë duhet të jemi të përgatitur të shqyrtojmë alternativa të tjera, përmes proceseve demokratike, marrëveshjeve ndërkombëtare dhe procedurave kushtetuese.

Qëndrueshmëri në parime, vendosmëri në objektiva, fleksibilitet në diplomaci dhe respektim të pakompromis të ligjit.

Kjo duhet të jetë baza e çdo projekti për të ardhmen.

FUSNOTAT DHE REFERENCAT

1) Bashkimi Evropian, Versioni i konsoliduar i Traktatit për Bashkimin Evropian, Neni 49, Gazeta Zyrtare e Bashkimit Evropian, C 202, 7 qershor 2016, f. 43.

2) Komisioni Evropian, Raporti për Kosovën 2025, Dokument Pune i Shërbimeve të Komisionit Evropian, SWD(2025) 752 final, Bruksel, 4 nëntor 2025.

3) Komisioni Evropian, Komunikata për Politikën e Zgjerimit të BE-së 2024, COM(2024) 690 final, Bruksel, 30 tetor 2024. Shih gjithashtu: Republika e Kosovës, Aplikimi për Anëtarësim në Bashkimin Evropian, dorëzuar zyrtarisht gjatë Presidencës çeke të Këshillit të Bashkimit Evropian, Pragë, 15 dhjetor 2022.

4) Parlamenti Evropian, Raporti i Komisionit Evropian për Kosovën 2025, Rezoluta e miratuar më 17 qershor 2026, Procedura 2025/2252(INI), Dokumenti A10-0166/2026, Teksti i miratuar T10-0220/2026.

5) Parlamenti Evropian, Fletëinformacionet mbi Bashkimin Evropian, Ballkani Perëndimor – Kosova, pjesa që trajton perspektivën e integrimit evropian të Kosovës dhe pesë shtetet anëtare që nuk e njohin pavarësinë e saj.

6) Organizata e Kombeve të Bashkuara, Karta e Kombeve të Bashkuara, 26 qershor 1945, Kapitulli I, Nenet 1 dhe 2, lidhur me vetëvendosjen, barazinë sovrane dhe zgjidhjen paqësore të mosmarrëveshjeve ndërkombëtare.

7) Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë, Përputhshmëria me të Drejtën Ndërkombëtare e Shpalljes së Njëanshme të Pavarësisë së Kosovës, Opinion Këshillëdhënës, 22 korrik 2010, Lista e Përgjithshme nr. 141.

8) Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Kushtetuta e Shteteve të Bashkuara të Amerikës, Neni IV, Seksioni 3, Klauzolat 1 dhe 2, lidhur me pranimin e shteteve të reja në Union dhe krijimin e shteteve të reja.

9) Këshilli i Evropës, Konventa Kornizë për Mbrojtjen e Pakicave Kombëtare, Seria e Traktateve Evropiane nr. 157, Strasburg, 1 shkurt 1995.

10) Miranda Vickers, “Çështja çame: Pretendimet kombëtare dhe pronësore shqiptare në Greqi”, Südosteuropa, vëll. 51, nr. 4–6, 2002, f. 228–249. Shih gjithashtu: Eleftheria K. Manta, “Çamët e Shqipërisë dhe shteti grek (1923–1945)”, Journal of Muslim Minority Affairs, vëll. 29, nr. 4, 2009, f. 523–535.

Prishtinë,08.11.2026

Sot, më 8 Nëntor, botohet për herë të parë për publikun shqiptar një nga dëshmitë më tronditëse të luftës psikologjike dhe gjeopolitike të Ismail Qemal Vlorës: letra e tij e panjohur e 8 Nëntorit 1902, dërguar nga Londra për të birin e internuar, Mahmudin.

Fakti është që Europa njohu Ismail Qemal Vlorën përpara se të njihte Shqipërinë. Një vit pasi shtypi europian (siç dëshmon revista pariziene “Pro Armenia” në tetor 1901) denoncoi marrjen peng të familjes së tij në Arnavutqoj, dhe pasi Gjykata e Stambollit e kishte dënuar me vdekje në mungesë më 18 Maj 1901, Sulltan Abdylhamiti II priste gjunjëzimin e Themeluesit. Përgjigjja e Ismail Qemalit nuk ishte dorëzimi, por një operacion i mirëllogaritur inteligjence me mbulesë britanike.

Duke shkruar nga Londra, kryeqendra e diplomacisë globale, ai po i dërgonte Stambollit mesazhin e parë se nuk ishte një i arratisur i dëshpëruar, por një lojtar me mbrojtje ndërkombëtare:

“Londër, 8 Nëntor 1902

Drita e syve të mi, biri im Mahmud,

Nuk dua të shpreh e as të përshkruaj hidhërimin e zemrës sime, sepse kjo do të shërbente vetëm për të rënduar edhe më shumë një zemër tashmë të thyer. Megjithatë, ata që janë përfshirë në një betejë të madhe duhet ta dinë se do të përballen me vështirësi të çdo lloji. Prandaj, çfarëdo fatkeqësie që t’i godasë, duhet ta përballojnë me durim e qëndresë.

Zoti e di se çfarë ideali fisnik dhe çfarë qëllimi të lartë i shërbejmë. Ai do të na shpërblejë, sado e vonuar të jetë dita e shpërblimit. Nuk duhet të na lëshojë zemra. Shpresoj që ajo ditë të jetë afër, ndoshta shumë afër.

Tani për tani po i dërgoj dhjetë lira Zotit Firman që të t’i japë ty, do t’i marrësh. Që tani e tutje do të të dërgoj gradualisht dhe nuk do të të lë pa para. Vetëm se duhet të marrësh leje nga Zoti Firman që paratë t’i dërgohen atij.
Kam dy-tre ditë që jam në Londër; do të qëndroj ende këtu. Nga muaji i ardhshëm do të zbres poshtë drejt Egjiptit. Letrat dërgoji në Paris si më parë, aty do t’i marr unë. Qazimi është me mua tani. Të tre qëndruan në Paris. Et’hemi me Xhevdetin do të vijnë në Angli; për Tahirin të shohim ç’do të bëhet, mbase atë e sistemoj në Egjipt. Për momentin të përqafoj me gëzimin më të madh dhe të lë në ndihmën dhe mbrojtjen e Zotit, djali im.

Yt atë

Ismail Kemal”

Kjo letër është dëshmia se si një burrështetas e kthen tragjedinë familjare në akt të luftës psikologjike. Duke e ditur se letra kalonte nëpër duart e “Hafijeve” (spiunëve) osmane, këto fjalë – “ata që janë përfshirë në një betejë të madhe… duhet ta përballojnë me durim… Zoti e di se çfarë ideali fisnik dhe çfarë qëllimi të lartë i shërbejmë. Ai do të na shpërblejë, sado e vonuar të jetë dita e shpërblimit” – i adresoheshin drejtpërdrejt Abdylhamitit II: Shantazhi yt ka dështuar.

Mprehtësia qëndron te mekanizmi financiar. Ismail Qemali, duke dërguar para përmes Konsullit Britanik në Bitlis (Z. Firman), e kthen mbështetjen familjare në një operacion me mbulesë diplomatike, ku ndalimi i parave do të provokonte incident me Perandorinë Britanike.

Siç dokumenton historiani turk Ahmed Bedevi Kuran (“Historia Jonë Revolucionare dhe Xhonturqit”, 1945), posta osmane u mjaftua vetëm me kopjimin e fshehtë të letrës, pa guxuar ta bllokonte. Në të njëjtin libër, autori shkruan se Ali Kemal Beu paralajmëronte Stambollin në qershor 1901 se Ismail Qemali “po punonte më shumë për themelimin e një principate në Shqipëri sesa për një revolucion në Turqi”. Ai po përdorte lëvizjen opozitare perandorake si mburojë për të ndërkombëtarizuar çështjen shqiptare.

Ne e njohim vitin 1912 si pikënisjen e shtetit tonë, por harrojmë se “Ati i Pavarësisë” u sprovua fillimisht si lider i opozitës perandorake, duke sfiduar makinerinë më të sofistikuar të survejimit të kohës. Pavarësia e Shqipërisë nuk erdhi si fryt i heroizmit romantik, por nga pragmatizmi i një burrështetasi që diti të armatoste gjeopolitikën, të manovronte mes shërbimeve sekrete dhe t’i imponohej ekuilibrit europian, duke mbajtur mbi supe koston e tmerrshme të sakrifikimit të familjes së tij.

ALBERT HITOALIAJ

…Vijim

Kjo korrespondencë e Foreign Office-it e datave 23–27 tetor 1913 përbën një dëshmi serioze të qëndrimit britanik ndaj çështjes së Korçës gjatë përcaktimit të kufijve të shtetit shqiptar. Vlera e saj nuk qëndron vetëm në përmbajtjen e deklaratës, por edhe në nivelin institucional ku ajo u formulua. Këto dokumente përbëjnë një burim parësor me rëndësi për historinë e marrëdhënieve ndërkombëtare të Shqipërisë dhe për studimin e procesit diplomatik të përcaktimit të kufijve të saj në vitin 1913.

Referenca arkivore e dokumenteve: The National Archives (TNA), Kew, United Kingdom. Foreign Office, FO 800/103, fol. 500. “Letter from (Charles) Hubert Montgomery to Lord Stamfordham concerning Sir Edward Grey’s thanks for the letter from Colonel A. M. Murray concerning Koritza, and the agreement it should go to Albania not Greece”, 27 October 1913. [Dosja 500: Letër nga (Charles) Hubert Montgomery drejtuar Lord Stamfordham-it në lidhje me: falënderimet e Sir Edward Grey-t për letrën e kolonelit A. M. Murray mbi Korçën, si dhe dakordësinë që ajo t’i takojë Shqipërisë, e jo Greqisë].

DOKUMENTI 1

27 tetor 1913. Çështja e Korçës.

Falënderime për letrën e kolonelit Murray.  Qëndrimi i Ministrisë së Jashtme.

(Shënim A. H. : ky është shkrimi i daktilografuar mbi faqen që mbështjell dokumentet)

DOKUMENTI 2

23 tetor 1913. York Cottage, Sandringham, Norfolk.

I dashur Tyrrell, Mbreti dëshiron nga mua, që t’ju dërgoj letrën e bashkëngjitur. Autori i saj është koloneli A. M. Murray, ish-oficer i Artilerisë Mbretërore, vëllai i Sir George Murray-t. Madhëria e Tij nuk mendon se kjo është një çështje në të cilën ne mund të ndërhyjmë. Ju lutem, kthejeni letrën pasi ta keni shqyrtuar, pasi më duhet të dërgoj një përgjigje.

Me konsideratë të veçantë, Stamfordham (nënshkruar).

Sir William Tyrrell, K.C.M.G. Sekretar privat, Ministria e Jashtme, Londër.

DOKUMENTI 3

23 tetor 1913. Për Sir W. Tyrrell-in. Çështja e Korçës [Letër me shkrim dore].

Dërgohet një letër nga koloneli A. M. Murray, i cili këmbëngul që qyteti [Korça] t’i kalojë Greqisë dhe jo Shqipërisë. Kjo është praktikisht e njëjta gjë me letrën që ju është dërguar nga Sir G. Murray. Falënderojeni Lord Stamfordham-in dhe thojini se, ju kishit marrë tashmë një letër të ngjashme nëpërmjet Sir George Murray-t dhe, se, mendoni që koloneli Murray duhet të jetë keqinformuar, pasi, sipas të gjitha informacioneve që ju kanë mbërritur deri tani nga ata që kanë një përvojë të gjatë dhe njohuri të thella etnologjike për vendin, Korça është me popullsi mbizotëruese shqiptare, dhe jo greke. (Këtë ia kam treguar zotit Vansittart, i cili sugjeron këtë përgjigje.)

H. M. 24.X.13. (Shënim A. H. : shigjetë që tregon faqen tjetër të daktilografuar) shtesë.

Shkrim anash faqes, majtas: “Kështu u përgjigj: 27 tetor 1913”.

[Shënim A. H. : Inicialet H. M. qëndrojnë për (Charles) Hubert Montgomery]

DOKUMENTI 4

27 tetor 1913. KOPJE e letrës së zotit Montgomery drejtuar Lord Stamfordham-it.

I dashur Lord Stamfordham, Sir Edward Grey dëshiron t’ju falënderojë që i dhatë mundësinë të njihej me letrën e bashkëngjitur, të kolonelit Murray. Ai dëshiron t’ju bëjë të ditur se Sir George Murray i kishte dërguar tashmë një letër të ngjashme, nga vëllai i tij. Sir Edward mendon se koloneli Murray duhet të jetë keqinformuar, pasi, sipas të gjitha informacioneve që kanë mbërritur në Ministrinë e Jashtme, nga persona me përvojë të gjatë dhe me njohuri të thella etnologjike për vendin, Korça është me popullsi mbizotëruese shqiptare, dhe jo greke.

Austria dhe Italia nuk do ta pranonin në asnjë mënyrë kalimin e saj te Greqia dhe, për rrjedhojë, është pjesë e marrëveshjes ndërmjet Fuqive që ajo t’i kalojë Shqipërisë. Janina, natyrisht, do t’i kalojë Greqisë. (Nënshkruar) H. M.

JANINËS…

“Janina do t’i kalojë Greqisë”– këto pak fjalë në atë dokument diplomatik janë trishtuese. Mbyllej një epope shqiptare. Nuk ishte vetëm Korça shqiptare, por ishte edhe Janina, e konsideruar në burime të ndryshme të kohës, si kryeqyteti i Shqipërisë Jugore, sidomos në periudhën e Ali pashë Tepelenës. E ndër mend më vjen Gjoleka…

Gjyshi i Ismail Qemalit, Ismail bej Vlora, me trupat e tij, më 1823-1824 luftonte për Portën e Lartë kundër kryengritjeve në Vilajetin e Janinës, por ashtu si Ali pasha ai synonte shkëputje e pushtet autonom. Ky e mbante Zenel Gjolekën pranë vetes, si trim besnik. Në 5 janar 1829, autoritetet osmane në Janinë, në atë që u quajt “Masakra e Janinës”, vranë me tradhti Ismail bej Vlorën. Porta e Lartë, e cila ishte vënë në dijeni për aktivitetin antiosman të bejlerëve e kapedanëve shqiptarë, vendosi t’i zhdukë sa më parë ata. Kjo ishte arsyeja “Masakrës së Janinës” (5 janar 1829) dhe “Masakrës së Manastirit” (9 gusht 1830), ku me tradhti u vranë rreth 500 krerë shqiptarë antiosmanë. Zenel Gjoleka, i helmuar për vrasjen e komandantit të tij, mori hak duke vrarë Rushit pashën. Dhe kënga popullore thotë: «Gjoleka s’e turpëroi / Nxorri pallën dhe qëlloi / Selam ke nga Ismail beu…» (Xoxi 1983, f. 29).

“Sipas revistës vjetore kronikale greke «Neos kuvaras», botuar në vitin 1966 në Athinë, thuhet se Zenel Gjoleka, pasi vrau Kaftan Agasiùn turk në vitin 1830, u hodh në Himarë dhe andej shkoi në Greqi. Atje vrau një kapedan grek, pse i kishte prekur sedrën kombëtare. Për këtë akt qeveria greke e kishte burgosur (Kokalari 1979, f. 264). Zenel Gjoleka, kapedani nga Kuçi i Labërisë, ishte djalë i ri kur vrau Kaftan again brenda shtatores së tij, mes ushtarëve osmanë. Trimëria e tij u bë shpejt e njohur: «Gjoleka në Shur të Kuçe, / këmisha mbi gju hajduçe, / pallëlara me cullufe, / shytergjënd me njëzet strufe, / e mban Gjoleka mbi supe.» (Shuteriqi 1971, f. 88).

Jetoi si kryengritës maleve të Labërisë. Bashkë me Tafil Buzin, Çelo Picarin, Hodo Nivicën e Rrapo Hekalin etj., ai është nga kapedanët më zëmëdhenj që luftonin kundër Portës së Lartë. Të njëjtën trimëri tregoi edhe i biri, Myslim Gjoleka, kur luftonte kundër trupave të dërguara nga mbreti grek Jorgo, në mesin e shkurtit të vitit 1878, në mbrojtje të Lëkurësit, Sarandë. Fitorja e tij ishte e bujshme dhe mendjehollë dhe populli i ngriti këngë: «Gjoleka Jorgos i shkroi: / “Unë odat do t’i shtroj” / Jorgo qéni e besoi, / Dhe asqerët i dërgoi / Myslim trimi ja shkurtoi, / Gjak u bë ngado që shkoi, / Hajde Gjoleka i shkretë, / Ju të dy e s’ka të tretë.» (Kokalari 1979, f. 88).

E bashkë me Janinën mbetën në Greqi edhe vise të tjera dhe një pjesë e madhe e popullsisë shqiptare. Kështu ndodhi, që nga Gjolekë, ata pasardhës shqiptarë të Greqisë që mbetën në shtetin e ri grek, u shndërruan në “Gioulekas”. Ndoshta do vijë dita që dikush prej tyre të dalë këtyre anëve e të kërkojë rrënjët e fisit dhe, do të zbulojë paraardhësit e tij, – Gjolekët me emër të madh: “Ç’pate që t’u drodh mjekra / Pate frikë nga Gjon Leka? / Gjon Leka me shur’e kuq, / Fustan’e zi gjer më gjut. . .”

/Gazeta Panorama 

ALBERT HITOALIAJ

Një dëshmi arkivore britanike e 1913-s mbi qëndrimin e Foreign Office-it dhe mbi marrëveshjen e Fuqive të Mëdha për përkatësinë kombëtare shqiptare dhe territoriale të Korçës

Përcaktimi i kufijve të shtetit shqiptar në vitin 1913 ishte një ndër çështjet më të ndërlikuara të diplomacisë europiane pas Luftërave Ballkanike. Krahas interesave strategjikë të Fuqive të Mëdha dhe pretendimeve territoriale të shteteve fqinje, një vend të rëndësishëm në diskutimet diplomatike zinin përbërja etnike e popullsisë dhe përkatësia historike e territoreve të diskutueshme. Në këtë kontekst, çështja e Korçës, ashtu si e shumë viseve të tjera shqiptare, përbënte një pikë të rëndësishme të mosmarrëveshjeve shqiptaro-greke. Greqia nuk tërhiqej nga synimet e saj përvetësuese të territoreve shqiptare (me gjithë popullsinë shqiptare brenda tyre); njëlloj si sllavët për synimet në veri. Një grup prej katër dokumentesh të shkurtra, të Ministrisë së Jashtme britanike (Foreign Office), të hartuara ndërmjet 23 dhe 27 tetorit 1913 dhe të ruajtura në Arkivin Kombëtar Britanik (The National Archives), ofron dëshmi të drejtpërdrejta mbi qëndrimin e diplomacisë britanike ndaj përkatësisë etnike dhe territoriale të Korçës. Dokumentet përfshijnë korrespondencën ndërmjet sekretarit privat të mbretit britanik George V, Sir Lord Stamfordham-it; sekretarit privat të ministrit të Jashtëm Edëard Grey, Sir Ëilliam Tyrrell-it, dhe diplomatit Charles Hubert Montgomery, i cili përcillte qëndrimin e ministrit të Jashtëm britanik, Sir Edward Grey.

Rëndësia e veçantë e këtyre dokumenteve qëndron në faktin se ato nuk kufizohen në një deklarim të përgjithshëm diplomatik, por përmbajnë një vlerësim të shprehur qartë mbi karakterin etnik të Korçës. Në përgjigjen zyrtare të 27 tetorit 1913, të përgatitur në emër të Sir Edëard Grey-t, thuhet se Korça është me popullsi shqiptare dhe jo greke. Ky pohim paraqitet si përfundim i mbështetur në informacionet që Foreign Office kishte marrë nga persona me përvojë të gjatë dhe njohuri të thella etnologjike për vendin. Në të njëjtën letër theksohet se Austro-Hungaria dhe Italia kundërshtonin kalimin e Korçës te Greqia dhe se përfshirja e saj në Shqipëri ishte pjesë e marrëveshjes ndërmjet Fuqive të Mëdha.

Dokumentet përbëjnë kështu një dëshmi të rëndësishme për rindërtimin e qëndrimit britanik në procesin e përcaktimit të kufirit juglindor të Shqipërisë. Ato tregojnë se, në tetor 1913, diplomacia britanike e trajtonte përkatësinë shqiptare të Korçës si një përfundim të mbështetur në informacionet etnografike që dispononte, ndërsa përfshirjen e qytetit në shtetin shqiptar si pjesë të zgjidhjes diplomatike të arritur ndërmjet Fuqive.

PËRMBAJTJA E DOKUMENTEVE: NJË LETËR QË KËRKONTE PËRGJIGJE…

Korrespondenca fillon me letrën e 23 tetorit 1913, nëpërmjet së cilës Lord Stamfordham, sekretari privat i mbretit George V, i përcillte Sir William Tyrrell-it një letër të kolonelit A. M. Murray, ish-oficer i Artilerisë Mbretërore Britanike dhe vëlla i Sir George Murray-t. Nga dokumenti i mëpasshëm rezulton se koloneli Murray kërkonte që Korça t’i jepej Greqisë dhe jo Shqipërisë. Për këtë qëllim, ai kishte përdorur kanale të nivelit të lartë institucional, duke iu drejtuar Oborrit Mbretëror. Megjithatë, në letrën përcjellëse, Lord Stamfordham sqaronte se mbreti nuk mendonte se çështja ishte e tillë që të mundësonte ndërhyrjen e tij.

Kërkesa iu përcoll prej tij, Foreign Office-it, ku u shqyrtua në kuadër të qëndrimit të diplomacisë britanike ndaj kufijve shqiptarë. Dokumenti i tretë, një shënim i brendshëm i datës 23 tetor 1913, përmban udhëzimet për hartimin e përgjigjes. Në të përcaktohet se koloneli Murray duhej konsideruar i keqinformuar, pasi informacionet e mbledhura nga burime me përvojë dhe njohuri etnologjike e paraqisnin Korçën si shqiptare. Në këtë shënim përmendet edhe diplomati, baroni Robert Vansittart, të cilit i ishte paraqitur çështja dhe që kishte sugjeruar formulimin e përgjigjes. Prania e emrit të tij tregon se qëndrimi nuk ishte thjesht një përgjigje rutinë administrative, por ishte shqyrtuar edhe nga një funksionar tjetër i Foreign Office-it.

Në dokumentin e shkruar me dorë shfaqen gjithashtu inicialet «H. M.», të shoqëruara me datën 24 tetor 1913. Identifikimi i tyre me (Charles) Hubert Montgomery-n është i besueshëm në kontekstin e korrespondencës, dhe sipas referencës së dosjes arkivore që ia atribuon atij letrën. Por, për të qenë i sakë, ky mbetet një interpretim paleografik që kërkon krahasim me dokumente të tjera të shkruara prej tij. Korrespondenca përmbyllet me letrën e 27 tetorit 1913, të dërguar nga Charles Hubert Montgomery drejtuar Lord Stamfordham-it. Në këtë dokument përcillet qëndrimi i Sir Edward Grey-t, i cili falënderonte për dërgimin e letrës së kolonelit Murray dhe sqaronte se një kërkesë e ngjashme ishte marrë më parë nëpërmjet Sir George Murrayt. Pra, siç shihet, përgjigjja përmban dy elemente themelore: pohimin e përkatësisë shqiptare të Korçës dhe konfirmimin se, sipas marrëveshjes ndërmjet Fuqive, ajo duhej t’i kalonte Shqipërisë, ndërsa Janina Greqisë.

VLERA HISTORIKE DHE DIPLOMATIKE E KËSAJ KORRESPODENCE

Vlera kryesore e këtij grupi dokumentesh qëndron në dallimin ndërmjet pretendimit territorial dhe vlerësimit etnografik. Koloneli Murray kërkonte përfshirjen e Korçës në Greqi. Foreign Office, përkundrazi, e kundërshtonte këtë pretendim duke iu referuar informacioneve të mbledhura nga persona që njihnin vendin dhe përbërjen e tij etnike. Formulimi Korça është shqiptare është veçanërisht domethënës, sepse përbën një pohim të drejtpërdrejtë të përkatësisë shqiptare të qytetit, të shprehur në një dokument zyrtar të diplomacisë elitare britanike. Ai nuk paraqitet si opinion personal i Montgomery-t, por si qëndrim që përcillet në emër të ministrit të Jashtëm, Sir Edward Grey, bazuar te informacione ekspertësh.

Rëndësia e kësaj dëshmie shtohet nga fakti se Britania e Madhe ishte një nga gjashtë Fuqitë e Mëdha pjesëmarrëse në Konferencën e Ambasadorëve në Londër, konferencë e cila, jo vetëm që nuk u tregua e drejtë me shqiptarët, por pranoi se po sakrifikohej Shqipëria për hir të paqes e të interesave të Fuqive të Mëdha. Qëndrimi i shprehur në dokument pasqyron, për rrjedhojë, pikëpamjen e një diplomacie që merrte pjesë drejtpërdrejt në vendimmarrjen ndërkombëtare për kufijtë e Shqipërisë. Një element tjetër me rëndësi është pohimi se Austria dhe Italia nuk do të pranonin kalimin e Korçës te Greqia. Kjo dëshmon se çështja e përkatësisë territoriale të qytetit nuk ishte vetëm objekt i diskutimeve etnografike, por edhe i marrëdhënieve dhe ekuilibrave ndërmjet Fuqive të Mëdha. Përfshirja e Korçës në Shqipëri paraqitet shprehimisht edhe si pjesë e marrëveshjes ndërmjet tyre. Kjo është një dëshmi e rëndësishme e gjendjes së negociatave diplomatike në fund të tetorit 1913, megjithëse nuk duhet ngatërruar me vendosjen e menjëhershme të administrimit shqiptar në territor.

CILËT ISHIN PERSONAT E PËRFSHIRË NË KORRESPONDENCË

Le të bëjmë (për ata lexues që mund të mos i njohin) një paraqitje të emrave të cilët ishin pjesë e korrespodencës, pasi ata janë emra nga më të njohurit e diplomacisë britanike dhe asaj europiane.

Sir Edward Grey (1862–1933) ishte ministër i Jashtëm i Britanisë së Madhe gjatë viteve 1905–1916 dhe një nga figurat kryesore të diplomacisë europiane në periudhën përpara Luftës së Parë Botërore. Ai drejtoi Konferencën e Ambasadorëve në Londër, ku u trajtua edhe Çështja Shqiptare. Në dokumentet e tetorit 1913, qëndrimi mbi përkatësinë shqiptare të Korçës përcillet shprehimisht në emër të tij. Kjo i jep deklaratës peshë të veçantë institucionale.

Lord Stamfordham (Arthur John Bigge, 1849–1931) ishte sekretari privat i mbretit George V. Ai shërbente si ndërmjetës ndërmjet monarkut dhe institucioneve qeveritare. Në korrespondencën e shqyrtuar, Stamfordham-i përcolli kërkesën e kolonelit Murray, duke sqaruar se mbreti nuk parashikonte mundësinë e ndërhyrjes së tij. Roli i Stamfordham-it dëshmon qartë se pretendimi për Korçën kishte arritur deri në Oborrin Mbretëror Britanik.

Sir William Tyrrell (1866–1947) ishte diplomat britanik dhe sekretar privat i Sir Edëard Grey-t. Pozicioni i tij e vendoste në qendër të komunikimeve ndërmjet ministrit të Jashtëm dhe funksionarëve të tjerë diplomatikë. Ai ishte marrësi i letrës së Stamfordham-it dhe një nga hallkat kryesore të shqyrtimit të kërkesës së Murray-t.

Charles Hubert Montgomery (1876–1942) ishte diplomat dhe funksionar i Foreign Office-it, i lidhur me veprimtarinë e sekretariatit privat të ministrit të Jashtëm. Ai ishte autori i përgjigjes së 27 tetorit 1913 drejtuar Lord Stamfordham-it. Në këtë letër, Montgomery nuk shprehte një qëndrim të pavarur personal, por përcillte vlerësimin e Sir Edward Grey-t. Identifikimi i tij në përshkrimin arkivor si «(Charles) Hubert Montgomery» ndihmon edhe për interpretimin e mundshëm të inicialeve «H. M.» në dokumentet përgatitore.

Robert Vansittart (1881–1957) ishte diplomat britanik, i cili më vonë do të bëhej një nga funksionarët më të rëndësishëm të Foreign Office-it. Përmendja e tij në shënimin e brendshëm të 23 tetorit 1913 tregon se përgjigjja ishte konsultuar me të. Megjithatë, dokumenti dëshmon vetëm se Vansittart sugjeroi përgjigjen e propozuar; nuk provon se ai ishte autori i vlerësimit etnografik mbi Korçën.

Koloneli A. M. Murray ishte ish-oficer i Artilerisë Mbretërore Britanike dhe autori i kërkesës që Korça t’i kalonte Greqisë. Dokumentet e këtushme nuk japin hollësi të mjaftueshme për të përcaktuar motivet e tij, burimet e informacionit apo lidhjet që mund të kishte me qarqe politike greke.

Megjithatë ai është një emër i njohur për luftën që bënte në mbrojtje të idesë se epirotët janë grekë dhe përpjekjeve për të ashtuquajturin “Epiri i Veriut”. Murray, qëndroi muaj të tërë në jug të Shqipërisë. Botoi artikuj, dha edhe leksione duke mbrojtur tezat greke për shkëputjen e viseve shqiptare të jugut. Një rrëfim i gjatë i qëndrimit të tij filogrek e në mbështetje të aspiratave gllabëruese greke, përfshihet në këtë libër:

Murray, A. M. 1919. “Northern Epirus in 1913.” Ligjëratë e mbajtur në Morley Hall, më 7 janar 1913. Shtojcë në The Question of Northern Epirus at the Peace Conference, nga Nicholas J. Cassavetes dhe Carroll Neidé Broën. Neë York: Oxford University Press, American Branch, për Pan-Epirotic Union of America, Boston.

Gjatë qëndrimit të tij në Shqipëri (rrëfen në ligjëratë), si dëshmitar okular ai tregonte se myslimanë e të krishterë donin me doemos të ishin nën qeverisjen greke sepse ndiheshin mirë dhe ishin grekë të vërtetë. Vrasjet, burgosjet apo keqtrajtimet e popullsisë shqiptare të Jugut, nga ushtria greke, sipas tij ishin sajesa fantastike (Murray 1919, f. 136). Ai dëshmon se situata në Shqipëri ishte shumë e mirë: “Gjatë udhëtimit tim, u përpoqa të pyesja popullsinë myslimane të Epirit nëse kishin ndonjë ankesë ndaj autoriteteve greke, por dëgjova vetëm një. Një fshatar nga fshati Koshovicë tregoi se i kishte humbur një qen, për të cilin ishte i sigurt se ia kishte vjedhur një ushtar grek, por nuk kishte asnjë provë për të mbështetur akuzën e tij” (Murray, po aty). Kolonel A. M. Murrey, ashtu si të gjithë politikanët grekë të atyre viteve, mbështeste idenë se epirotët, pavarësisht se kishin gjuhë amtare shqipen, flisnin greqisht dhe kësisoj ndiheshin grekë: “Dhe, duke qenë se të gjithë e dinë se çfarë gjuhe flasin epirotët, – një dialekt shqiptar në shtëpi dhe gjuhën greke jashtë saj, – pyetjet e Komisionerëve [të ndarjes së kufijve] ishin të kota dhe nuk patën asnjë ndikim vendimtar, në njërin apo tjetrin drejtim, lidhur me kombësinë e njerëzve” (Murray 1919, f. 138). Mjaftojnë këto dy “argumentime” për të parë qartësisht se sa objektiv ishte ky kolonel britanik, i cili deklaronte se Gjirokastra, Saranda, Këlcyra, Përmeti, Leskoviku, Kolonja etj., e të gjitha fshatrat përreth tyre “kishin një dëshirë të fortë të bashkoheshin me Greqinë” (Murray 1919, f. 143).

Sir George Murray, vëllai i kolonelit A. M. Murray, dhe një tjetër person që përmendet në këtë korrespodencë, kishte përcjellë më parë një kërkesë të ngjashme te Sir Edëard Grey. Përfshirja e tij tregon se pretendimi i kolonelit Murray ishte paraqitur në Foreign Office nëpërmjet më shumë se një kanali komunikimi, gjë që tregon një përpjekje të tyre në favor të interesave greke.

Vijo…

/Gazeta Panorama