Me dhimbje të thellë mësuam sot, më 22 tetor 2026, lajmin e ndarjes nga jeta të mikut tonë të mirë, Izet DURAKU, gazetarit, poetit, shkrimtarit, publicistit, botuesit dhe bashkëpunëtorit të shquar të “Gazeta e Alpeve”. Familjes së tij të dashur, të afërmve, miqve, kolegëve dhe lexuesve u përcjellim ngushëllimet tona më të sinqerta. Në këtë ditë të rëndë, jemi pranë tyre me respekt, dashuri dhe mirënjohje për njeriun që humbëm.

Izet Duraku i kushtoi afro gjysmë shekulli fjalës shqipe, gazetarisë, letërsisë dhe kulturës sonë. Pas tij mbeten librat, shkrimet, puna në institucionet mediatike e kulturore, autorët që mbështeti dhe kujtimet e njerëzve që e njohën. Në të gjitha këto, ne do të kërkojmë e do të gjejmë përsëri praninë e tij: mendimin e matur, fjalën e kujdesshme dhe përkushtimin ndaj punës së mirë.

Për mua, humbja e Izetit është edhe humbja e një miku prej dekadash. E kam njohur në vitet ’80, kur shkoja në Kukës si gazetar i gazetës “Shkëlzeni” të Tropojës, që shtypej në shtypshkronjën e atij qyteti. Izeti ishte gazetar i “Bashkimit” për Kukësin, Tropojën e Hasin dhe drejtues i Degës së Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve në Kukës. Aty nisën njohja dhe miqësia jonë, të cilat koha i bëri më të çmuara.

E njoha në punë e në krijimtari, në biseda për gazetarinë dhe letërsinë, në shqetësimet e përbashkëta për kulturën dhe njerëzit e trevave tona. Tek ai çmova thjeshtësinë, urtësinë, korrektësinë dhe besnikërinë ndaj miqve. Izeti dinte të dëgjonte dhe të thoshte fjalën e duhur. Bënte mirë pa zhurmë. Në kujtesën time mbetet një njeri me të cilin mund të ndaje një mendim, një merak dhe një gëzim, duke ndier sinqeritetin e miqësisë së tij.

I lindur më 1956 në Morin të Lumës, pranë kufirit me Kosovën, ai e mbarti vendlindjen në kujtesë dhe në krijimtari. Fëmijëria buzë telave me gjemba, Drini i Bardhë dhe jeta e njerëzve të Lumës e të Kukësit ushqyen ndjeshmërinë e tij. Pas studimeve për letërsi në Universitetin e Tiranës, punoi si mësues në një fshat të thellë të Kukësit. Ajo përvojë e afroi edhe më shumë me jetën, vështirësitë dhe botën shpirtërore të njerëzve të malit alpin.

Në gazetën “Bashkimi”, në drejtimin e Radio Kukësit dhe më pas në Radio Tirana, ai e pa gazetarinë si përgjegjësi ndaj faktit dhe ndaj njeriut. Në faqet e shtypit e në mikrofonin e radios përcolli jetën dhe shqetësimet e trevave verilindore. Me respekt kujtojmë veçanërisht punën e tij në Radio Kukësi, kur zëri i saj shërbeu si urë informacioni e solidariteti me Kosovën. Ky kontribut do të mbetet pjesë e rëndësishme e kujtesës sonë profesionale e kombëtare.

Letërsisë shqipe Izet Duraku i la një krijimtari në poezi, tregime, roman e publicistikë. Që me vëllimin “Drini i Bardhë”, të botuar më 1985, ai dëshmoi lidhjen e thellë me vendlindjen dhe ndjeshmërinë ndaj fatit njerëzor. Në romanin “Libri i udhëtarit” trajtoi kërkimin e drejtimit dhe të kuptimit në një realitet të pasigurt. Në shkrimet e tij, përvoja personale u bashkua me kujtesën e vendit dhe me vëmendjen ndaj njerëzve të zakonshëm.

Ai i shërbeu kulturës edhe si drejtues e botues, përmes angazhimeve në Ministrinë e Kulturës dhe në revistat “Dy Drina”, “Kallz” e “Illz” dhe në vitet e fundit si Drejtor i revistës “Illz” – revistë e Tiranës, revistë kombëtare. Mbështeti krijues, inkurajoi talente dhe ndihmoi që fjala letrare të mbërrinte te lexuesi. Për Izetin, botimi ishte punë që kërkonte kujdes e përgjegjësi. Këtë përvojë dhe këtë dashuri për fjalën i solli edhe në bashkëpunimin e tij të çmuar me “Gazeta e Alpeve”.

Gazeta jonë humbi një bashkëpunëtor të shquar dhe një mik të mirë. Shkrimet, mendimi dhe prania e tij na kanë nderuar. Në Konventën Euro-Ballkanike të Alpeve, të zhvilluar në Valbonë më 15–16 maj 2026, ai u nderua me Çmimin e Lartë “Pena Alpine”, për kontributin në pasqyrimin dhe lartësimin e jetës e të vlerave të trevave alpine shqiptare. Sot ky nderim merr për ne një peshë të veçantë: patëm mundësinë t’ia shprehnim mirënjohjen sa ishte mes nesh.

Në gusht të këtij viti i kushtuam shkrimin “Izet Duraku, Njeriu i mirë i fjalës, i familjes dhe i punëve të mira”. E botuam me dashurinë dhe respektin për mikun, në një kohë kur ai përballej me sëmundjen e rëndë. Na mbetet ngushëllim që ai e lexoi dhe u gëzua shumë prej tij. Ato fjalë ia thamë në kohën e duhur. Sot i rikthehemi atij shkrimi me lot në sy, por edhe me qetësinë se respektin tonë ia dëshmuam kur ai mund ta ndiente.

Mendimi ynë shkon te bashkëshortja e tij, dr. Kujtime Duraku, te vajza Eva, te djali Vetoni, te mbesa e vogël Edeni dhe te gjithë familja. E dimë sa vend të madh zinte familja në jetën e Izetit dhe sa gëzim i sillte të qenët gjysh. Asnjë fjalë nuk e zëvendëson praninë e njeriut të dashur. Urojmë që kujtimet e jetës së përbashkët, dashuria që ju la dhe respekti i njerëzve për të t’ju japin forcë në këto ditë të vështira.

I dashur Izet, do të na mungosh në bisedat tona, në punët e përbashkëta dhe në faqet e gazetës. Do të na mungojë fjala jote e matur dhe ajo mënyrë e thjeshtë me të cilën ishe pranë mikut. Do t’i ruajmë me kujdes kujtimet, shkrimet dhe shembullin Tënd. Në “Gazeta e Alpeve”, emri Yt do të ketë gjithmonë vendin e nderuar të bashkëpunëtorit dhe mikut tonë.

Lamtumirë, miku ynë i mirë, Izet DURAKU! Mirënjohje për jetën, veprën dhe miqësinë Tënde. Qoftë i paharruar kujtimi Yt!

Ramiz LUSHAJ

Botues dhe Kryeredaktor i Gazetës së Alpeve

Në emër të Gazetës së Alpeve dhe të miqve të saj

Tiranë, 22 tetor 2026

Me rastin e 90-vjetorit të lindjes dhe 5-vjetorit të ndarjes nga jeta

Sot, aktori dhe regjisori Dhimitër Orgocka, një nga figurat e shquara të teatrit dhe kinematografisë shqiptare, do të mbushte 90 vjeç. Ai u nda nga jeta më 1 janar 2021, duke lënë pas një veprimtari të pasur dhe të rëndësishme në artin, kulturën dhe shoqërinë shqiptare.

Dhimitër Orgocka ishte një personalitet i rrallë i skenës shqiptare, i cili, me talentin, përkushtimin dhe kontributin e tij të çmuar, u bë pjesë e rëndësishme e historisë së teatrit dhe kinematografisë shqiptare. Emri dhe vepra e tij janë të lidhura ngushtë edhe me skenën korçare, një hapësirë e rëndësishme e traditës dhe identitetit teatror shqiptar, ku ai la gjurmë të veçanta përmes veprimtarisë së tij artistike.

Përmes roleve të shumta në teatër e kinema, si dhe punës së tij si aktor dhe regjisor, Orgocka kontribuoi në pasurimin e jetës artistike dhe kulturore, duke fituar respektin e kolegëve dhe dashurinë e publikut. Kontributi i tij në jetën teatrore, veçanërisht në traditën e skenës korçare, përbën një pjesë të çmuar të trashëgimisë që ai i la artit shqiptar.

Në këtë përvjetor të veçantë, kujtimi i Dhimitër Orgockës përcillet jo vetëm përmes veprës së pasur që la pas, por edhe përmes botimit të këtij libri, që vjen si një amanet i tij, si dëshmi e respektit dhe mirënjohjes për jetën, punën dhe kontributin e tij të vyer.

I mbështetur në dokumentet e arkivit personal dhe në rrëfimet e njerëzve që e njohën dhe bashkëpunuan me të, ky botim synon të sjellë një portret sa më të plotë të artistit dhe njeriut Dhimitër Orgocka, duke ruajtur kujtesën për të dhe duke e përcjellë veprën e tij te brezat e ardhshëm.

Ky libër është një homazh për një artist që i kushtoi jetën skenës, për një emër që mbetet pjesë e historisë së teatrit shqiptar dhe për një personalitet që la gjurmë të pashlyera në kujtesën e skenës korçare dhe të kulturës sonë kombëtare.

I përjetshëm qoftë kujtimi i Dhimitër Orgockës!

(Kushtuar Ramadan Govorit, imamit atdhetar,udhëheqës i NDSH-së në rrethin e Llapit,
disaherë të dënuar me burgim të gjatë)

Ishte burrë
me shpirtin si granit,
në kokë çdoherë
mbante maramë dhe plis.

I rreptë,
me zemër çelik,
rrufe mbi armiqtë.

Me profesion
ishte imam,
por kudo që predikonte
thoshte:

“Pa atdhe e liri,
feja është vetëm mallkim.”

Si udhëheqës i NDSH-së
në rrethin e Llapit,
mobilizoi rininë
duke thënë:

“Derisa e kemi Shqipërinë,
pse të jetojmë
nën sundimin serbo-sllav?

Zgjohuni, zgjohuni,
o vëllezër shqiptarë,
se unë, për të gjallë,
s’pranoj të jetoj
nën Serbi,
që të parët e mi
i ka vrarë,
i ka grirë,
shtëpi e tokë
ua ka rrëmbyer
nga Nishi
deri në Sjenicë.”

Këta të pashpirt
e të pabesë,
edhe gjatë Luftës Antifashiste,
në gjak na kanë larë,
edhe pse eshtrat
deri në Srem
i kemi lënë.

Disa herë
e dënuan
me burgim të gjatë,
por deri në vdekje
mbeti skifter,
duke mbrojtur folenë
në shkrepat
dhe pllajat
e Sharrit
dhe Krajës.

Ushqehej
me grurin
dhe misrin
e Fushës së Kosovës,
kurse pushimin e bënte
dhe etjen e shuante
në krojet e Grykës së Rugovës.

Dyshek
e kishte
tokën e Llapit,
jastëk
gurët e Gallapit,
e jorgan
rrasat
e Malësisë së Gjakovës.

Çamërinë
dhe Tivarin
i kishte plagë
të pashëruara.

Mallkonte
Londër e Berlin
dhe të shiturit,
që për kolltuk
Shqipërisë
ia prenë degët
dhe e lanë
vetëm trung.

Arif Ejupi
Gjenevë, 28 Nëntor 1995

Çdo riprodhim, shpërndarje, publikim ose shfrytëzim i paautorizuar i këtij materiali, në çfarëdo forme apo mënyre, përbën shkelje të të drejtave të autorit dhe bie ndesh me dispozitat ligjore në fuqi. Shkelësit e këtyre të drejtave mund të përballen me masa ligjore përkatëse.

25 Shtator 2007

Shtator vjeshte…si sot kaq vjet u ndave nga ne i dashtun e i paharruem Padër Zef… Vepra jote monument përcjell dëshminë e gjallë të shenjtënimit të vujtjes dhe përshpirtjes.

Me vokacionin e parajsës kristiane jetove për të na rrefy ferrin shqiptar që ende kullon gjak të pafajshem martirësh.

Kemi detyrën morale të përcjellim mesazhin e dashunisë sate. Kemi detyrën të mbajmë gjallë memorien.

Të faleminderit Padër Zef, për çdo ditë dashuni që më dhe e më fale.

“Superiori Át Marin Sirdani më thirri në odë të vet për dy fjalë. Ndigjo, more djalë,- më tha,- un e çmoj vendosmëninë tande, por çdo gjâ ka masë: shka del jashtë mase asht budallallek. E kupton? Ti ke ardhë këtu në kohën mâ t’keqe që ka pasë Katolicizmi ndonjiherë e sidomos na. Ktheu në katund, aty ku ishe, struku, mos fol, as mos i beso as këmishës sate. Na kemi nevojë për ty që të jetojsh e jo me dekë. Na pleqtë edhe na ardhtë puna me dekë, e kemi kositë livadhin, por ju të rijt duhet të jetoni. Zoti asht i Madh. I kjoshim falë atij të lumit që ka krijue vdekjen, se përndryshej njerzit do t’kishin me kenë gjithmonë skllav të tiranve. Edhe kta do t’desin nji ditë e ti duhet të jetojsh vetëm sa me tregue. Kurrgjâ në mos kjosh i zoti me bâ, rrno vetëm për me tregue. A e kupton shka due me t’thanë? Mbaruen të tjerët, mbarojmë na, mbaron edhe ti: të gjithë shkojmë si qeni në rrush po nuk kje dikush me kallxue se si kje puna. Kush të teprojë le të kallxojë! Nuk asht fjala që po mbarojmë sot. E dijmë këtë. Nuk duhet të mbarojmë për nesër e për shekujt e ardhshëm. E kupton këtë? Fra Zef, un jam sot për sot Superjor: po të jap urdhën: ik, rrno! Vetëm për me tregue!”

Libri i kushtohet

“Atyne që vdiqën njerz

atyne që qëndruen njerz[…]”

Lum kush kupton dhe qëndron njeri…

Si sot kaq vjet shuhej At Zef Pllumi në Romë.

La nji popull jetim…

N’oborrin e Teatrit Kombëtar,

Kadri Roshi,mbështetur te bërrylat

Monumentalisht ulur qendronte,

Teksa pinte ngapak raki,

Duke ngjyer herë – herë gishtin tregues

Me piper speci djegës

Që t’i ndesheshin në fyt

Dy xixëllima !

Në moshë të shtyrë tashmë

I ndërmendet e s’i shuhet përfytyrimi

I Ali Pashë Tepelenës,

Sundimtarit,

Ashtu me atë mjekrën e kreshpëruar

Dhe taxhin bektashian në kokë ;

Në trup fustanella dhe jeleku fijear.

Pisqollat tinëzare në brez…

Eh, Kadri Roshi

Ikona rrezatuese e aktrimit

Dëshironte të luante

Ali Pashanë

Madhështorin e pafriguar ;

Mjeshtërisht ta luante,

Aqsa publiku,përnjëmend,

Të besonte se, ishte ngjallur

Mrekullisht

Pashai

I vëerteti !

Ah, piperi djegës i kuq zjarr,

Djegësja raki, ah !

Si ta përshkënditnin fytin,

Tek ndesheshin,

Mendjen,tek trazoheshin ,

Si ta përndiznin !

Kadri Roshi, sovran dhe ai,

Në skenë ,

Kish nevojë për Ali Pashanë,

Që të shmangte boshësinë e pleqërisë,

Squlljen që s‘e honepste ta shmangte

Dhe…

Zbritjen nga skena !

Do t’ia rrëmbente të paepurit

Bubullimat e zërit,

Dritën zhbiruese të syrit,

Urdhrat e thiktë,

Energjinë vullkanike …

Oh patjetër

Do të alipashëzohej !

2001

Ka ikje që vijnë në heshtje, si një mbrëmje vjeshte kur drita tërhiqet ngadalë nga dritaret dhe shtëpitë mbeten me kujtimet e tyre. Ka edhe ikje të tjera që nuk janë vetëm ndarje nga jeta. Ato lënë pas një boshllëk, një pyetje, një fjalë të pambaruara. Ë tillë ishte sot ikja e Flora Brovinës.

Ajo u nda nga jeta , në moshën 76-vjeçare, duke lënë pas një jetë të gjatë e të trazuar, në të cilën mjekësia, poezia, veprimtaria shoqërore, burgu, politika dhe kujtesa e luftës u ndërthurën si fijet e një historie që nuk mund të tregohet me vetëm disa rreshta. Por ajo që e bën këtë ikje edhe më të dhimbshme është një përkim i hidhur i kohës.

Sipas njoftimeve publike, Flora Brovina pritej të dëshmonte në një seancë gjyqësore lidhur me Masakrën e Dubravës, por vdekja e pengoi të paraqitej. Për datën e saktë të dëshmisë dhe rrethanat procedurale të saj nevojitet verifikim i mëtejshëm në burimet gjyqësore. Dhe ajo nuk arriti të shkonte. Sikur një dorë e padukshme ta kishte mbyllur përfundimisht një derë, pikërisht atëherë kur pas saj pritej të dëgjohej një zë.

Më pëlqen ta imagjinoj Florën jo vetëm në sallat e Kuvendit, jo vetëm në dokumentet historike e në fotografitë e kohës, por në një çast të qetë, larg zhurmës së politikës. Ndoshta ulur pranë një tavoline shkrimi .Ndoshta me një libër përpara. Ndoshta me një fletë të bardhë ku një varg kërkon të bëhet fjalë. Sepse para se të bëhej dëshmitare e një kohe të përgjakshme, Flora Brovina kishte qenë mjeke shembullore dhe poete e talentuar. Dhe këto dy botë, në dukje të ndryshme, tek ajo kishin diçka të përbashkët: të dyja kërkonin t’i shërbenin jetës. Mjeku lufton për ta shpëtuar jetën. Poeti lufton që ajo të mos humbasë kuptimin. Flora i pati të dyja në duart e saj.

Ajo lindi në Skenderaj dhe u shkollua në Prishtinë. Sipas biografive publike, studioi mjekësinë në Beograd dhe në Prishtinë, ndërsa u specializua në pediatri në Zagreb. Për shumë vite, fëmijët ishin pjesë e botës së saj profesionale. Duart e saj prej mjekeje ishin mësuar të kërkonin pulsin e jetës, të qetësonin dhimbjen, të sillnin shpresë. Për hollësitë e sakta të periudhave të studimeve dhe të punës së saj mjekësore duhen konsultuar burime biografike të verifikueseve.

Por Kosova e atyre viteve nuk ishte vend ku njeriu mund ta ndërtonte lehtë një jetë të ndarë nga historia.

Historia hynte në shtëpi.

Hynte në spitale.

Hynte në shkolla.

Hynte në familje.

Dhe, një ditë, hyri edhe në jetën e Florës.

Në vitin 1992, sipas burimeve biografike të cituara gjerësisht, ajo themeloi Lidhjen e Gruas Shqiptare. Ishte një kohë kur zëri i gruas shqiptare kërkonte jo vetëm të dëgjohej, por të njihej si pjesë e pandashme e jetës shoqërore dhe politike të Kosovës.

Flora nuk qëndroi mënjanë.

Ajo zgjodhi të vepronte.

Pastaj erdhi lufta.

Dhe me luftën erdhi edhe ajo pjesë e jetës së saj që asnjë njeri nuk do të dëshironte ta përjetonte.Më 20 prill 1999, sipas të dhënave biografike të publikuara, ajo u arrestua nga forcat serbe dhe u dërgua në Serbi. Formulimi “paramilitarët serbë e rrëmbyen nga banesa e saj” kërkon verifikim të drejtpërdrejtë në dëshmi ose dokumente të kohës; për këtë arsye, këtu përdoret një formulim më i kujdesshëm. Ajo u mbajt dhe pati shumë maltretime në burgun e Pozharevcit, në Serbi.Më pas u dënua me dymbëdhjetë vjet burg. Për natyrën e saktë të aktakuzës, vendimit dhe institucionit që e dha dënimin nevojitet verifikim në dokumentet gjyqësore ose në burime të besueshme historike. Mund ta imagjinosh një mjeke, një poete, një grua që kishte punuar për njerëzit, pas dyerve të ftohta të burgut.

Jashtë, lufta.

Brenda, heshtja.

Dhe mbi të gjitha, pasiguria.

Por edhe në burg njeriu nuk pushon së qeni ai që është. Flora mbeti Flora. Një grua që kishte zgjedhur të mos heshtte. Ajo u lirua në vitin 2000, pas ndërhyrjeve dhe presionit ndërkombëtar, sipas njoftimeve të kohës dhe biografive publike, dhe u kthye në Kosovë. Por askush nuk kthehet nga një burg i tillë krejtësisht i njëjtë.

Disa plagë nuk duken.

Ato jetojnë në heshtje.

Jetojnë në kujtime.

Jetojnë në netët kur njeriu zgjohet papritur dhe për një çast nuk e di se ku ndodhet. Mbase për këtë arsye Flora Brovina e kuptonte aq mirë peshën e dëshmisë. Ajo e dinte se kujtesa është një barrë. Dhe se disa gjëra, nëse nuk thuhen, mund të humbasin. Prandaj lajmi se ajo do të dëshmonte për Masakrën e Dubravës kishte një peshë të veçantë. Ajo nuk do të fliste thjesht si një politikane. As vetëm si një ish-e burgosur. Do të fliste si një grua që e kishte përjetuar luftën dhe burgosjen, dhe që e mbante atë përvojë në trup, në shpirt dhe në kujtesë.

Megjithatë, nuk duhet të paraqitet si fakt i verifikuar se ajo ishte dëshmitare e drejtpërdrejtë e vetë Masakrës së Dubravës. Më saktë është të thuhet se pritej të dëshmonte lidhur me të, ndërsa për përmbajtjen e dëshmisë së saj të planifikuar nevojiten burime gjyqësore. Dhe pastaj ndodhi ajo që askush nuk e priste. Vdekja e mori para se të arrinte në gjykatë.

Ndoshta kjo është ajo pjesa e historisë që dhemb më shumë.

Një dëshmitare mungon.

Një karrige mbetet bosh.

Një zë nuk do të dëgjohet më.

Por historia nuk ka të drejtë të heshtë vetëm sepse një dëshmitare u largua. Dhe kjo anë e saj më duket veçanërisht e çmuar.

Ajo botoi vëllimet “Verma emrin tim”, “Bimë e zë”dhe “Mat e çmat”, sipas të dhënave bibliografike të përsëritura në burime publike. Titujt, vitet e botimit dhe të dhënat e plota bibliografike duhen kontrolluar në katalogë bibliotekarë ose në botimet origjinale. Poezia e saj ishte një tjetër mënyrë për ta parë jetën, dhimbjen dhe njeriun. Ndoshta poezia ishte vendi ku ajo mund të fliste pa zhurmën e sallave, pa mikrofonat, pa debatet politike.

Aty mbetej vetëm fjala. Dhe fjala, tek një njeri që ka parë shumë, bëhet kujtesë. Në jetën e Flora Brovinës fjala kishte dy fytyra.

Njëra ishte fjala e poetes.

Tjetra ishte fjala e dëshmitares.

Poetja kërkonte ta shpëtonte ndjenjën nga harresa. Dëshmitarja kërkonte ta shpëtonte të vërtetën nga heshtja.Të dyja, në fund, kishin të njëjtin qëllim:

të mos lejonin që koha t’i fshinte gjurmët e njeriut.

Në vitet e pasluftës, Flora Brovina u bë deputete e Kuvendit të  Republikës se Kosovës dhe vazhdoi veprimtarinë e saj publike. Ajo u angazhua në politikë dhe në jetën kulturore të vendit. Sipas burimeve publike, ajo ka drejtuar edhe Lidhjen e Shkrimtarëve të Kosovës.  Por, sa herë përmendet emri i saj, mendoj se nuk duhet të numërojmë vetëm postet.

Postet kalojnë.

Titujt zbehen.

Fotografitë plaken.

Ajo që mbetet është njeriu.

Dhe Flora Brovina ishte, para së gjithash, një grua që e jetoi kohën e saj me përgjegjësi.

Një grua që e njohu jetën nga afër.

Që kishte prekur fëmijët me duart e mjekes.

Që kishte prekur dhimbjen me fjalën e poetes.

Që kishte përjetuar burgun në trupin e saj.

Dhe që, në fund, ishte gati të sillte një dëshmi tjetër për një plagë të historisë.

Tani ajo nuk është më.

Por mbase vdekja nuk i merr të gjitha.

Nuk mund ta marrë atë që është shkruar.

Nuk mund t’i marrë kujtimet e atyre që e kanë njohur.

Nuk mund t’i fshijë dokumentet.

Nuk mund t’i zhdukë dëshmitë.

Dhe nuk mund ta mbyllë përgjithmonë pyetjen që historia ia bën drejtësisë.

Flora Brovina nuk do të ulet më në atë karrige të gjykatës.Por karrigia bosh mund të bëhet më shumë se një mungesë.

Mund të bëhet kujtesë.

Mund të bëhet përgjegjësi.

Mund të bëhet një thirrje që ajo që ajo do të thoshte të kërkohet në dokumente, në dëshmi të tjera, në arkiva dhe në kujtesën e të mbijetuarve. Sepse Masakra e Dubravës nuk është vetëm një emër në një libër historie është një ankth, një britëm dhe një masakër.

Pas atij emri janë njerëz.

Ne keto dite te nxehta perveluese te gushtit 2026, Shqiperia e artit humbi nje nga personalitetet me te rendesishem te kohes sone: Kujtim Buzen. Piktor dhe studiues i artit viziv, historian dhe kritik arti, vleresues i fuqishem i disa prej vlerave me te rendesishme te ansambleve me shquara skulpturore dhe te piktures sone monumentale.

Qe ne vitet e studimeve, ne vitet `60 , u ndje perkushtimi i ketij studiuesi te ri ne themelimin e Bibliotekes Artistike te Institutit te Larte te Arteve, Dega Figurative, per te pasuruar ate me kolanen e mjeshtrave te medhenj boterore, duke filluar nga ata te Rilindjes, me Leonardo da Vinci-n, El Greco-n, e deri tek impresionistet me Renoir e Manet, si dhe me mjeshtrat e shekullit e 20-te: Modigliani-n, Picasso-n, Braque,, Dali etj. Nje ndihme e vyer iu dha Kujtimit ne kete kontribut te tij edhe nga zonja e nderuar e Librarise se Librit Sovjetik ne ato vite, Tasia (me vone fatkeqsisht , nen akuza te rreme e arrestuar dhe denuar politikisht).

Nder shume kujtime personale me Kujtimin shkepus ate te vitit 1965. Ishte viti i mbrojtes se diplomave ne kursin tone. Per aresye shendetesore serioze, u detyrova te shtrohesha ne Senatoriumin e Tiranes, c`kam e pengonte realizimin e punes sime te diplomes ne kushte normale. Ne marreveshje me doktorin e nderuar Hatibin, m`u krijua mundesia te punoja ne spital, ne nje dhome te vecante. Vizitat dhe per pasoje kontaktet e mia ishin sipas rregullave ne Senatorium mjaft te kufizuara. Megjithate, gjate gjithe asaj kohe( disa muaj), Kujtimi e gjente mundesine per te qene shpesh i pranishem, per te me ndjekur ne punen time, derisa ajo u perfundua ( Tablloja „Ne kopshtin e femijeve“) dhe une munda te mbroj diplomen normalisht me shoket e shoqet e kursit tone ne qershor te po atij viti, me noten maksimale.

Nje kontribut te rendesishem ne sistemimin, organizimin dhe vendosjen ne rruge shkencore te saj dha Kujtim Buza si Drejtor i Galerise Kombetare te Arteve, qe ndodhej ne ate kohe fillimisht ne rrugen Fortuzi ( Vitet `60). Ky kontribut vazhdoi edhe me pas, me emerimin e tij si sekretar ne Lidhjen e Shkrimtareve dhe Artisteve ( qe nga viti 1973). Qene kohe te veshtira te nje periudhe te nderlikuar, pas Pleniumit te katert . Ne kete periudhe, ekspozitat ishin masive dhe arti kishte marre karakter te theksuar ideologjik. Edhe ne keto rrethana, Kujtim Buza u mundua ne cdo rast te ndihmoheshin artistet me aq sa ishte e mundur.

Kontribut te rendesishem Kujtimi ka dhene edhe pas vitit 1990, si pjesemarres i perhershem ne grupimet artistike te krijuara ; si pjesemarres i rregullt e prej shume vitesh i Ekspozites „Nentori“, „PranverArt“ si dhe asaj te grupimit artistik „Pleneri“, me shoket dhe koleget peizazhiste. Arti i peizazhit ishte pasioni i madh i tij. Ne tere krijimtarine piktorike e ne te gjitha periudhat e krijimtarise se tij, Kujtim Buza i mbeti besnik artit realist, artit te shendetshem realist ne kuptimin me te mire. Eshte e qarte se paleta realiste e Kujtim Buzes u pasurua edhe nga ndikimet pozitive dhe perforcuese, nga pervoja e gjigandit te artit, atit te tij, Abdurrahim Buza.

Te tre artistet, treshja e shquar Abdurrahim Buza, Kujtim Buza dhe nipi i talentuar Sokoli, perben nje rast per t`u vleresuar posacerisht. Keshtu edhe idea e re, e shprehur nga Ylli Drishti per ndertimin e nje muzeu te ri posacerisht ne Pogradec, krahperkrah gjigandit tjeter pogradecar Lazgush Poradeci duhet te marre vleresimin e duhur.

LLAMBI BLIDO, Gusht 2026

Dikur, filmi shqiptar ishte një familje e madhe.

Unë u bëra pjesë e kësaj familjeje në vitin 1975, kur një prej regjisoreve të reja të Kinostudios “Shqipëria e Re”, Xhanfize Keko, më përzgjodhi për të luajtur rolin kryesor në filmin “Beni ecën vetë”.

Duke lënë mënjanë gjithë mundimet që pasuan atë përzgjedhje, dua të tregoj disa episode të vogla që, sot, pas 50 vitesh, më duken shumë të mëdha sepse tregojnë jo vetëm historinë time, por edhe mënyrën se si funksiononte ajo “Bote”

Xhanfize Keko — Teta Xhano, siç e thërrisnim ne femijet e saj — do të bëhej më vonë një emër i njohur i Kinemase edhe jashtë Shqipërisë. I ndrittë shpirti atje ku prehet! Ajo i dha kinemasë shqiptare një hapësirë që deri atëherë pothuajse as nuk konsiderohej : “Botën e Fëmijëve” Fëmijët e filmave të saj janë sot baballarë e gjyshër. Jeni ju qe me lexoni.

Kjo grua e apasionuar, kjo nënë e përkushtuar dhe regjisore e jashtëzakonshme, më kishte perzgjedhur mua për Benin e saj.

Por….një natë përpara nisjes për xhirime, ajo u detyrua të lajmëronte familjen time se unë nuk do ta luaja më rolin kryesor.

Valixhja ime ishte bërë gati. Të nesërmen duhej të nisesha.

Papritur, nuk isha më Beni.

Do të isha thjesht një nga fëmijët e filmit, me premtimin se Xhanua do të më mbante në mendje për filmat e saj të ardhshëm.

Në atë moment hyri në histori gjyshi im, Sotir Spiro Gjonça.

Gjyshi kishte qenë luftëtar, partizan në çetën e Babë Myslymit. Nga lufta kishte dalë me një copë mortaje vetëm një milimetër larg zemrës si medalje. Nuk e hoqi kurrë nga trupi dhe e mori me vete edhe në varr.

Ishte njeri që besonte tek drejtësia qe njeriu meriton si qenie , si specie e krijuesit , e qe duhej te perkthehej ne ligje ky ti sherbenin atij, kishte enderruar per te, qe kur mushkonjat i çanin lekuren e lyer me uthull ne Novoselen e 1930-es, por që pikërisht prej asaj endrre kishte vuajtur rëndë.

Familja jonë nga ana e mamase kishte kaluar goditje të mëdha. Djali i tij i madh, pra daja im , kishte humbur jetën gjatë shërbimit ushtarak, një ngjarje që familja jonë nuk e përjetoi kurrë thjesht siç u paraqit zyrtarisht. Vetë gjyshi, nga poste shumë të larta në drejtësi, kishte përfunduar i ulur në detyrë deri në Vlorë.

Kur mori vesh se unë nuk do të isha më Beni, ai telefonoi Znj.Xhanfize Keko.

“Çfarë ka ndodhur?” — e pyeti. “Si është e mundur që Erioni, që ka bërë valixhen gati dhe nesër duhet të niset për xhirime, papritur nuk është më aktori kryesor?”

Xhanua, me sinqeritet, i shpjegoi se ishte rikthyer një fëmijë tjetër që produksioni e kishte pasur më parë në mendje dhe që kishte qenë i angazhuar edhe në filma të tjerë të Kinostudios.

Gjyshi e dëgjoi dhe pastaj i tha:

“Zonjë, Kinostudioja institucioni . Ju jeni regjisorja së cilës shteti i ka besuar një film. Dje vendosët që Herioni ishte Beni. Sot ky vendim ndryshoi. A keni besim në përzgjedhjen tuaj? A mendoni se, kur vendosni, po bëni gjënë e duhur për filmin tuaj , per filmin e ketij institucioni ku punesoheni ?

Ajo iu përgjigj se po.

“Atëherë,” i tha gjyshi, “që nesër të mos ju mbetet juve barra nëse filmi pati apo nuk pati sukses, bëni një audicion. Vendosini të dy fëmijët përballë njëri-tjetrit. Le të vendosë institucioni, bashkë me ju, se cili duhet ta luajë Benin.”

Xhanfize Keko e pranoi , pasi tashme nje Zonje si ajo kishte nje llogjike ndihmese ne krah te saj.

Nëpërmjet drejtorit të Kinostudios, Z. Todi Bozo, u organizua audicioni.

Atë audicion e fitova me vota unanime nga Akademia e Filmit Shqiptar te assj kohe. Qe mos shkoj me tej po permend vetem 2 emra Viktor Gjiken dhe Dhimiter Anagnostin e mbase 10 vete te tjere me aq sa mbaj mend. Kishin sjelle dhe Zotin Pandi Raidhi me gjithe nje kale te bardhe qe ishte pjese e skenes se audicionit , atje , ne baçen perkrah godines , ku sot eshte shkolla e Kinemase se Z.Kujtim Çashku.

Kështu u bëra Beni.

Por kishte edhe një pengesë tjetër, mbiemri im.

Familja e babait tim mbante mbi vete biografinë e ish-pronarëve dhe të “kulakëve”. Babai im ishte nën trysninë e sistemit dhe në thashetheme flitej edhe për rrezikun që mund të akuzohej për agjitacion e propagandë e madje te burgosej pasi kishte dhe nje nene Italjane, te nderuaren gjyshen time Z.Linen.

Në Shqipërinë e asaj kohe, një mbiemër mund të ishte shumë më tepër se një mbiemër. Mund të të hapte një derë. Mund edhe të ta mbyllte përgjithmonë.

Gjyshi vendosi që këtë pengesë të mos ma linte mua, një fëmije, mbi shpinë.

Kështu, për filmin “Beni ecën vetë”, unë u quajta Erjon Spiro. Mora per mbiemer , emrin e stergjyshit tim. Gjyshi mendonte se, nëse filmi do të kishte sukses, ky mund të bëhej edhe emri im artistik.

Dhe pastaj ndodhi diçka që një fëmijë shtatëvjeçar dhe familja e tij , nuk mund ta kuptonte plotësisht perveç gjyshit tim te zgjuar e trim.

Beni u be sukses .

Dhe bashkë me filmin ndryshoi edhe statusi im në jetë.

Fëmija që deri dje mund të shihej me syrin e paragjykimit — fëmija me prindër të ndarë, ai që dikush mund ta quante “kopil” — papritur u bë Beni i gjithë Shqipërisë.

Njerëz që nuk më kishin takuar kurrë më njihnin.

Më thërrisnin Beni.

Më puthnin.

Më nduknin faqet.

Më merrnin në krahë.

Më përqafonin me atë dashurinë e madhe, të pakontrolluar, shqiptare, duke më lënë mbi fytyrë puthjet, përqafimet dhe djersën e tyre te dashur

Pas suksesit, gjyshi më tha:

“Herion u bere dikushi. Tani je Beni. Tani s’kanë më ç’të të bëjnë me as për emrin, as për mbiemrin. Në filmat e tjerë mund të mbash emrin dhe mbiemrin e babait tënd.”

Dhe kështu, në një mënyrë të çuditshme, kinemaja jo vetëm më dha një emër — por më dha mundësinë të rimerrja timin.

PLANETI I KINOSTUDIOS

Pas Benit, unë nuk isha më thjesht një fëmijë që kishte luajtur në një film.

U bëra “Nipçja” i Kinostudios.

Dhe Kinostudioja për mua ishte Bota.

Shqipëria ku rritesha ishte ajo ku këpucët mbusheshin me pluhur, balte e shi.., ku çorapet e bluzat nuk ndërroheshin çdo ditë, ku bukes se ngrohtë te sapo dale nga furra i hiqej me uri korrja, e deri sa arrije në shtëpi, kishe ngrënë gjysmën e saj, duke e lënë tulin pothuajse të zhveshur “Synet”, sepse Shqiperia ishte Synetllek.

Ishte Shqipëria ku fëmijët shkonin në shkollë me përparëse të zeza e jakë të bardhë dhe recitonin vargje për Partinë dhe udhëheqjen qe ne mengjes duke thene qe jemi gati ne lufte per çeshtjen e popullit e te Partise. Une as nuk e dija se kush ishte “Çeshtja”.

Por sapo hyja në Kinostudio, diçka ndryshonte.

Për mua, ajo ndërtesë ishte sikur të ndodhej jashtë kufijve të Shqipërisë, megjithëse ishte në mes të saj.

Kaloje oborrin e madh dhe afroheshe te shkallët monumentale, te kolonat e larta dhe te dyert e mëdha e të rënda qe gjithmone ishin hapur.

Era e Pelikules , e filmit 35 mm , eshte akoma flagranca me e vyer e nuhatjes time , mbushte hapesiren .

Kinostudioja ndodhej në skajin e Tiranës së atëhershme, me Dajtin përballë. Aty kishte hapësirë për studiot, dekoret, magazinat, ambientet e brendshme dhe lëndinat ku mund të ndërtohej e xhirohej një botë e tërë pa qenë nevoja që çdo skenë ta çonte grupin në anën tjetër të Shqipërisë.

Por ajo që më magjepste nuk ishin vetëm ndërtesat.

Ishin njerëzit.

Njerëzit që deri dje i kisha parë vetëm në ekran, papritur ishin përpara meje.

Dhe jo vetëm që mund t’i shihja.

Ata më njihnin mua.

Më puthnin. Më përqafonin. Më merrnin në krahë.

Ndonjëherë më dukej sikur nuk isha unë fëmija që sapo kishte ardhur aty, por djali i tyre që kishte munguar prej kohësh dhe më në fund ishte kthyer në shtëpi.

Ishte një familje e jashtëzakonshme.

Burrat vinin në punë me këmisha, kravata, xhaketa, pantallona të hekurosura dhe dosje në duar. Gratë të kuruara, me flokët e rregulluara, elegante. Për sytë e mi shtatëvjeçarë, këta njerëz dukeshin sikur vinin nga një realitet tjetër.Sot, po të përpiqesha t’ia shpjegoja atë ndjesi një fëmije, do t’i thosha:

Ishte sikur të të merrnin nga Toka dhe të të çonin në një planet tjetër.

Një planet me njerëz të gjatë, të bukur, të kuruar, të ndriçuar — pothuajse si ato qeniet që sot na i krijon inteligjenca artificiale.

Dhe në atë planet unë kisha një privilegj të jashtëzakonshëm:

Hyja pa pasaportë.

Hyja në Kinostudio duke vrapuar, duke u fshehur , duke kaluar nga hekurat , si te doja une , e nuk me ndalonte kurre askush. Hapja një derë, mbyllja një tjetër. Futesha ku më çonte kureshtja ime prej fëmije.

Nga polici dhe ushtari te hyrja, te zyrat e drejtuesve; nga dhomat e montazhit te studiot e audios dhe të zërit deri te sallat ku mblidheshin korifenjtë e mëdhenj të filmit shqiptar e diskutonin Kinematografi.

Unë isha çapkën dhe nuk njihja shumë dyer të ndaluara.

I hapja.

Dhe çuditërisht, pothuajse askush nuk më thoshte:

“Dil jashtë!”

Përkundrazi.

Hapja derën dhe dëgjoja:

“Oooo! Beni!”

Pastaj vinte një përqafim.

Një puthje.

Një dorë mbi kokë.

Dhe unë vazhdoja drejt derës tjetër.

Në atë Kinostudio unë nuk ndihesha si një aktor i vogël që kishte ardhur për të bërë një film.

Ndihesha si nipi i saj më i dashur e ajo ishte shtepua ime.

Dhe ndoshta kjo është fjala që e përshkruan më mirë filmin shqiptar të asaj kohe:

Familje.

Një familje e madhe, e çuditshme, plot talente, ego, dashuri, xhelozi, frikë, politikë, ëndrra art pasion.

Një familje që mua, një fëmijë shtatëvjeçar, më hapi dyert.

Dhe pas asaj dere, jeta ime nuk ishte më kurrë njësoj. Un perfaqesoja nje brez qe sot perseri ndihet jetim.

Shkuarja e shpirtit të profesorit tim Nuhi Rexhepi në botën e pakthyeshme të amshimit, nuk më lë indiferent! Tash pas këtij kumti për vdekjen e Profesor Nuhiut, nuk qetësohem dot pa i hedh pak radhë, që i kam shqiptuar diku gojarisht në kujtime ndejash, por nuk i kam shkruar…

Prania edukative mësimore e profesorit tashmë të ndjerë, më ka përcjellë në dy rrethana të moshës sime: si nxënës i profesorit në gjimnazin “Zenel Hajdini” të Gjilanit dhe, si studentë në Filologjikun e Universitetit të Prishtinës. Më ka përcjellë i njëjti karakter, e njëjta qetësi, e njëjta buzëqeshje, i njëjti durim pa asnjë shfaqje nervozizmi, e njëjta kulturë e ligjërimit të Tij, ndonëse në Fakultet dukshëm më e zgjeruar e emrit të përveçëm Nuhi Rexhepi.

I pastër, i prajshëm në pyetje-përgjigje, i durueshëm në pritjet e Tija për vonesën time të dorëzimit të provimit me shkrim, madje në minutat kalimtar të kohë-zgjatjes së paraparë të provimit. Mirëpo, Profesori Nuhi ishte aty me modelin e durimit në pritje. Profesori Nuhi Rexhepi kishte një diell rrezatues, të atillë çfarë i duhej për të na mbajtur të pashkëputshëm nga goja e tij, prej nga i rridhnin fjalët e ligjëratës përkatëse. As bërtima, as shtrëngatë kundruall zhurmës bezdisëse të morisë së nxënësve, përkatësisht të studentëve në nivelin akademik nga grimasat e fytyrës dhe shqiptimit të fjalëve të Tija prej urtaku. Të tillët si Profesor Nuhiu i duheshin arsimit tonë kombëtar në të gjitha shkallët e ngjitjes së dijes dhe të vlerave qytetëruese…

Te profesor Nuhiu nuk hasa folklorizma të kurrfarë ngjyrimesh. Ndonjëherë kur nuk fliste zëshëm i fliste heshtja, i fliste qetësia… Nuhi Rexhepin si bashkëqytetarë tonin e kishim vlerë dhe, tash do ta kemi faqe kapitulli të Librit të Madh të Kujtesës. Duke shpaluar këtë Libër të Kujtesës, te të dashurit e Tij dhe mes nesh, zgjohen dhimbja, krenaria, loti dhe gjakimi për modelin njerëzor e miqësor që ndërtoi në mesin tonë Profesor Doktor Nuhi Rexhepi! Pushoftë i qetë në paqen e pasosur!

Mehmetali Rexhepi