Donat Kurti i përket asaj plejade intelektualësh shqiptarë që e shihnin kulturën jo thjesht si një fushë studimi, por si një detyrë ndaj gjuhës, historisë dhe kujtesës kombëtare.

Jeta e tij u përshkua puna e palodhur për ruajtjen e trashëgimisë popullore dhe përndjekja e gjatë nga regjimi komunist. I lindur në Shkodër në fillim të shekullit XX, Kurti do të bëhej një nga emrat e rëndësishëm të kulturës shqiptare, veçanërisht në mbledhjen dhe dokumentimin e folklorit. Ai iu përkushtua mbledhjes së këngëve, legjendave, përrallave, lojërave popullore, shprehjeve dhe dëshmive të tjera të jetës shpirtërore të shqiptarëve. Por historia e tij nuk është vetëm historia e një studiuesi. Është edhe historia e një njeriu që, pas viteve të studimit dhe shërbimit si mësues e drejtues shkolle, u arrestua nga regjimi komunist dhe kaloi rreth 17 vjet në burgje dhe kampe pune. Edhe në kushtet më të vështira, Kurti nuk e ndërpreu punën intelektuale. Përkundrazi, burgu u bë një tjetër hapësirë ku ai vazhdoi të shkruante, përkthente dhe ruante materiale që sot përbëjnë një pjesë të rëndësishme të trashëgimisë së tij.

NGA SHKODRA NË ROMË

Donat Kurti lindi në Shkodër më 3 shtator, në një familje të lidhur me traditën qytetare të këtij qyteti. I pagëzuar me emrin Cin, ose Agustin, ai u rrit në një mjedis ku arsimi, kultura dhe feja kishin një prani të rëndësishme në jetën shoqërore. Në vitin 1920 hyri në Urdhrin Françeskan. Pas përfundimit të studimeve të para dhe të mesme në vendlindje, vijoi arsimin e lartë në Romë, në Collegium Antonianum, ku studioi teologji dhe filozofi. Më 24 shtator 1927 u shugurua prift dhe po atë vit u kthye në Shqipëri. Rikthimi në Shkodër shënoi fillimin e një periudhe të gjatë pune në arsim dhe kulturë. Ai u emërua profesor në Gjimnazin Françeskan “Illyricum”, një prej institucioneve më të rëndësishme arsimore të Shkodrës së asaj kohe.

Në këtë shkollë zhvilloi veprimtarinë e tij si mësues, studiues dhe edukator. Kurti dha mësim gjuhën shqipe, latinishten dhe lëndë të tjera, ndërsa përgjatë viteve mori edhe përgjegjësi drejtuese. Nga viti 1930 deri më 1938 shërbeu si nëndrejtor dhe më pas mori drejtimin e institucionit. Në “Illyricum” ai punoi në një mjedis ku vepronin disa prej figurave më të rëndësishme të kulturës shqiptare. Emra si Gjergj Fishta, Marin Sirdani, Justin Rrota dhe Anton Harapi lidhen me këtë traditë të arsimit dhe kulturës françeskane në Shkodër. Kjo atmosferë intelektuale ndikoi edhe në formimin e mëtejshëm të Kurtit, i cili krahas mësimdhënies nisi të merrej gjithnjë e më shumë me gjuhën, folklorin dhe traditën popullore. Nëse arsimi ishte një nga shtyllat e veprimtarisë së tij, folklori ishte fusha ku emri i Donat Kurtit do të linte gjurmën më të qëndrueshme. Kurti udhëtoi drejt burimeve të gjalla të kësaj tradite, gojës së popullit. Një pjesë e rëndësishme e punës së tij lidhet me mbledhjen e përrallave popullore. Një tjetër pikë kulmore e veprimtarisë së tij ishte puna me Atë Bernardin Palajn në mbledhjen e ciklit të kreshnikëve dhe legjendave shqiptare.

Vepra “Kangë kreshnikësh dhe legjendash”, e lidhur me projektin e madh të “Visareve të Kombit”, përfaqëson një kontribut të rëndësishëm në dokumentimin e epikës gojore shqiptare. Këngët e kreshnikëve nuk janë thjesht materiale folklorike. Ato janë një nga format më të fuqishme përmes të cilave kujtesa kolektive ka ruajtur figura, konflikte, ideale, kode nderi dhe mënyra të konceptimit të botës. Puna e Kurtit dhe Palajt ishte veçanërisht e rëndësishme sepse një pjesë e kësaj trashëgimie ekzistonte dhe transmetohej kryesisht në mënyrë gojore. Veprimtaria e Donat Kurtit nuk u kufizua te folklori. Ai punoi edhe në fushën e gjuhës dhe të arsimit. Për nevojat e shkollës ku punonte, përktheu nga gjermanishtja materiale të lidhura me mësimin e latinishtes, ndër to “Gramatika latine, morfologji” dhe “Sintaksi i gjuhës latine”. Kjo veprimtari dëshmon për profilin e gjerë të tij intelektual. Ai nuk ishte vetëm mbledhës i traditës popullore, por edhe pedagog e përkthyes, i interesuar për formimin e nxënësve dhe zhvillimin e arsimit. Në revistën “Hylli i Dritës”, një nga periodikët më të rëndësishëm të kulturës shqiptare të kohës, botoi një seri shkrimesh dhe studimesh. Ndër to përmendet edhe monografia “Lojnat popullore”, e botuar në një seri numrash të revistës. Në këto shkrime shfaqet një tjetër dimension i punës së tij, përpjekja për të dokumentuar mënyrat e jetesës dhe argëtimit të popullit, jo vetëm krijimtarinë e tij artistike.

RREZIKSHMËRIA E KOMUNIZMIT

Viti 1946 do të shënonte një prej kthesave më të dhimbshme në historinë e klerit katolik shqiptar dhe të jetës kulturore të Shkodrës. Në atë kohë, At Donat Kurti ishte drejtor i Gjimnazit Françeskan “Illyricum”, një prej institucioneve arsimore më të rëndësishme të qytetit dhe një vatër e dijes, kulturës, gjuhës dhe traditës shqiptare. Pas mureve të këtij institucioni ishte formuar një brez intelektualësh, ndërsa rreth tij kishin punuar figura të njohura të kulturës shqiptare. Për At Donat Kurtin, drejtimi i “Illyricum”-it nuk ishte thjesht një detyrë administrative. Shkolla përfaqësonte një mision arsimor e kulturor. Aty ndërthureshin mësimi, kërkimi shkencor, letërsia, historia, gjuha dhe trashëgimia shpirtërore. Por në vitin 1946 kjo botë po përballej me një realitet krejt të ri politik. Regjimi komunist, i konsoliduar pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, po ndërmerrte hapa të njëpasnjëshëm për të kontrolluar institucionet fetare, arsimin dhe jetën publike. Për klerin katolik të Shkodrës, përplasja nuk ishte më vetëm politike. Ajo po shndërrohej në një përballje për mbijetesën e institucioneve, të kujtesës dhe të një tradite kulturore të krijuar ndër dekada.

Në këtë atmosferë, At Donat Kurti udhëtoi drejt Tiranës rreth mesit të tetorit 1946, me synimin për të takuar Nako Spirun dhe për të diskutuar problemet financiare të shkollës. Sipas dëshmive të përcjella në dokumentacionin dhe kujtimet mbi atë periudhë, takimi nuk u realizua. Për Kurtin, ky udhëtim do të ishte një moment i rëndësishëm për të kuptuar se çfarë po përgatitej për institucionin që drejtonte. Kur u kthye në Shkodër, situata ishte rënduar. “Illyricum”-i dhe institucionet françeskane ndodheshin nën presion gjithnjë e më të madh. Në rrëfimet e mëvonshme për këtë periudhë përmendet edhe vendimi i Kurtit për të ndërhyrë te vula e shkollës, një veprim që është interpretuar si përpjekje për të parandaluar përdorimin ose manipulimin e dokumenteve të institucionit. Pak javë më vonë, gjithçka do të ndryshonte. Në nëntor 1946, goditja ndaj klerit katolik të Shkodrës u bë e drejtpërdrejtë. Institucionet fetare dhe arsimore u vunë në shënjestër, ndërsa arrestimet nisën njëra pas tjetrës. At Donat Kurti u arrestua më 12 nëntor 1946. Akuzat ndaj tij ishin të rënda. Ai u akuzua për pjesëmarrje në formimin e një partie demokristiane, për futjen e armëve në kishë, për edukimin e rinisë me frymë fashiste dhe për bashkëpunim me revistën “Hylli i Dritës”, ndër të tjera. Në klimën politike të kohës, këto akuza mjaftonin për ta vendosur një klerik përballë një aparati represiv ku përfundimi i procesit shpesh dukej i paracaktuar.

ARRRESTIMI NË DIKTATURË

Pas Luftës së Dytë Botërore, jeta e Donat Kurtit ndryshoi në mënyrë drama tike. Regjimi komunist nisi goditjen ndaj institucioneve fetare dhe veçanërisht ndaj klerit katolik në Shkodër. Në këtë valë represioni u arrestua edhe Donat Kurti. Ai u arrestua në nëntor 1946 dhe u përball me akuza politike. Hetuesia e tij u zhvillua nën autoritetin e strukturave të Sigurimit dhe prokurorisë së kohës. Në proces u përdorën metoda presioni që ishin karakteristike për hetimet politike të regjimit komunist. Për Kurtin, përballja me hetuesinë ishte edhe më e rëndë për shkak të gjendjes së tij shëndetësore dhe një sëmundjeje kronike që e kishte shoqëruar prej vitesh. Megjithatë, në deklarimet e tij para trupit gjykues, ai nuk pranoi akuzat kryesore. Një prej pjesëve më domethënëse të dëshmisë së tij lidhet me qëndrimin ndaj pushtetit të ri. Kurti shpjegonte se, pas vendosjes së pushtetit komunist, e kishte kuptuar se ky pushtet përbënte rrezik për fenë dhe për të drejtat e katolikëve.

Në dëshminë e cituar në dosjen e tij, ai shprehej se e konsideronte pushtetin komunist si një rrezik më të madh për vendin sesa pushtimet italiane dhe gjermane. Kjo deklaratë, e marrë në kontekstin e kohës, tregon qartë se si një pjesë e klerit katolik e perceptonte ndryshimin e sistemit politik pas vitit 1944. Procesi gjyqësor përfundoi me një dënim fillimisht me vdekje, i cili më pas u kthye në burgim të përjetshëm dhe më vonë në 25 vjet burg. Pjesën më të madhe të viteve të dënimit e kaloi në burgje dhe kampe pune, ndër të tjera në Beden, Maliq, Orman-Pojan dhe në burgun e Burrelit. Në total, rreth 17 vite të jetës së tij u kaluan në burgje dhe kampe. Kjo periudhë do të mund të kishte shkatërruar edhe vullnetin e një intelektuali. Për Kurtin ndodhi e kundërta. Një nga aspektet më të jashtëzakonshme të historisë së tij është fakti se edhe në burg ai vazhdoi të punonte. Në kushte të vështira, larg bibliotekave, arkivave dhe mjeteve të zakonshme të punës akademike, ai vijoi të merrej me gjuhën, letërsinë, folklorin dhe përkthimin.

Një prej projekteve më të rëndësishme ishte përkthimi në shqip i Besëlidhjes së Re. Puna për këtë përkthim u zhvillua edhe në bashkëpunim me priftërinj të tjerë bashkëvuajtës. Dorëshkrimi i përkthimit nuk u botua në kohën kur u përgatit. Pjesë prej tij do të bëheshin të njohura shumë më vonë, pas rënies së regjimit komunist. Edhe në burg ai vazhdoi të mblidhte e të përpunonte materiale gjuhësore. Një prej veprave të rëndësishme që la në dorëshkrim ishte “Thaça ose mënyra të thanunit në gjuhën shqipe”, ku përfshihen mijëra njësi frazeologjike dhe proverba nga e folmja e Shkodrës. Donat Kurti u lirua më 20 maj 1963, pas rreth 17 vitesh burgim dhe internim. U kthye në Shkodër dhe vazhdoi të jetonte në kushtet e kufizuara që regjimi u impononte klerikëve të liruar. Pas vitit 1967, kur regjimi komunist shpalli ndalimin e fesë dhe mbylli institucionet fetare, jeta e tij u bë edhe më e vështirë. Ai jetoi në kushte të mjerueshme, ndërsa vazhdoi të punonte me shkrime dhe dorëshkrime. Vitet e fundit i kaloi në Fushë-Arrëz/FushëFirej, sipas burimeve biografike, dhe ndërroi jetë në nëntor 1983. U varros fillimisht në varrezat e Stom-Golemit. Pas rënies së komunizmit, eshtrat e tij u rivarrosën në varrezat e françeskanëve në Kuvendin e Gjuhadolit. Edhe pse emri i tij u la në heshtje nga institucionet zyrtare gjatë regjimit komunist, materialet që ai kishte mbledhur vazhduan të qarkullonin dhe të përdoreshin.

Një shembull domethënës është botimi i përmbledhjeve me përralla popullore nga Instituti i Folklorit në vitin 1966. Në vëllimin e parë u përfshinë edhe përralla që ishin mbledhur dhe botuar më herët nga Kurti. Donat Kurti la pas një fond të rëndësishëm dorëshkrimesh. Bëhet fjalë për dhjetëra vepra dhe materiale në fusha të ndryshme: folklor, gjuhësi, letërsi, fe, edukim dhe kulturë. Mes tyre përmenden përmbledhje tregimesh, poezi, materiale gjuhësore, studime folklorike dhe punime mbi traditën shqiptare. Tituj si “Mësimet e nanës”, “Në rrugën e plepave”, “Kah gurrat e jetës”, “Lule më lule” dhe materiale të tjera dëshmojnë për një krijimtari shumë më të gjerë sesa ajo që u bë e njohur gjatë jetës së tij. Një pjesë e konsiderueshme e kësaj trashëgimie u ruajt falë përkushtimit të njerëzve që e mbrojtën fondin e tij në periudhën kur ruajtja e dorëshkrimeve të një kleriku të persekutuar mund të ishte edhe e rrezikshme.

Sot, dekada pas vdekjes së tij, vepra e Donat Kurtit mbetet pjesë e historisë së studimeve shqiptare dhe e trashëgimisë kulturore të Shkodrës. Përrallat, këngët, legjendat, proverbat dhe shprehjet që ai mblodhi janë pjesë e një kujtese shumë më të gjerë shqiptare. Donat Kurti kaloi një pjesë të madhe të jetës duke mbledhur zërat e të tjerëve. Zëra të njerëzve të zakonshëm, të tregimtarëve, këngëtarëve dhe bartësve të traditës. Në vitet kur vetë ai u përpoq të mbijetonte përballë burgut dhe përndjekjes, ai vazhdoi të ruante fjalët e të tjerëve. Kjo është ndoshta një nga trashëgimitë më të fuqishme që la pas.

/Gazeta Panorama 

Një polic me pajisje mbrojtëse qëndron pranë një roboti për çaktivizimin e eksplozivëve në Aeroportin Lajpcih/Halle në Gjermani. Roboti u angazhua pasi në gusht u gjet një dron pranë pistës së aeroportit.

Nga “terrorizmi islamik” te “ortodoksia shqiptare”: lufta për identitetin shqiptar në Maqedoninë e Veriut

Në Maqedoninë e Veriut, përplasja mbi identitetin shqiptar nuk zhvillohet vetëm në politikë. Ajo kalon edhe përmes gjuhës së sigurisë, përkufizimit të ekstremizmit, narrativave fetare, kujtesës historike dhe mënyrës se si përcaktohet marrëdhënia ndërmjet kombësisë dhe besimit.
Në njërën anë qëndron shqiptari mysliman, i cili në diskursin e sigurisë rrezikon të reduktohet në kategorinë e “islamistit”, “radikalit” ose “xhihadistit”. Në anën tjetër qëndron shqiptari ortodoks, identiteti i të cilit sfidon një tjetër ekuacion nacionalist: atë që e barazon ortodoksinë me përkatësinë sllave, serbe ose maqedonase.

Këto janë dy mekanizma të ndryshëm, por përfundojnë në të njëjtin rezultat: përkufizimin e shqiptarit përmes fesë dhe jo përmes identitetit të tij kombëtar.

“Terrorizmi islamik” dhe rasti i Shkupit

Më 30 prill 2026, Agjencia e Sigurisë Kombëtare, në bashkëpunim me Prokurorinë për Ndjekjen e Krimit të Organizuar dhe Korrupsionit dhe Ministrinë e Punëve të Brendshme, zhvilloi një aksion në Shkup. Sipas ANB-së, operacioni pasoi identifikimin e personave dhe të një rrjeti logjistik që, sipas të dhënave operative të agjencisë, lidhej me një grup radikal të frymëzuar nga rrjeti global i Shtetit Islamik.[1]
Autoritetet e lidhën operacionin me një përpjekje për djegien e një objekti të Komunitetit Hebraik në Shkup dhe me aktivitete të dhunshme të ndërmarra pas një thirrjeje të ISIS-it në fillim të prillit.[1]

Më 17 qershor 2026, Prokuroria njoftoi një tjetër rast. Pesë persona nga Shkupi, të moshave 22 deri në 34 vjeç, u vunë nën hetim për veprën penale “organizatë terroriste”. Sipas Prokurorisë, grupi ishte formuar në internet në fund të vitit 2024 dhe gjatë viteve 2025–2026 kishte shpërndarë materiale që promovonin ideologjinë e ISIS-it dhe organizatave të tjera terroriste të lidhura ideologjikisht me të.[2]

Në këtë rast, institucionet kanë qenë të qarta: bëhet fjalë për hetime konkrete, persona konkretë, materiale konkrete dhe vepra penale konkrete.

Por pikërisht këtu fillon problemi më i gjerë i diskursit publik.

Një individ shqiptar që dyshohet për terrorizëm nuk përfaqëson shqiptarët. Një grup që propagandon ISIS-in nuk përfaqëson Islamin. Dhe lufta kundër terrorizmit nuk mund të shndërrohet në luftë kundër një identiteti etnik.

Kjo është vija ndarëse që institucionet e sigurisë duhet ta ruajnë, ndërsa gazetaria duhet ta kontrollojë.

Sepse, kur një kategori fetare dhe një kategori etnike fillojnë të përdoren si sinonime, terrorizmi individual shndërrohet në stigmatizim kolektiv.

Shqiptari nuk fillon dhe nuk mbaron me fenë

Historia e shqiptarëve në Maqedoninë e Veriut e bën të pamundur çdo përkufizim të shqiptarisë përmes një feje të vetme.
Shqiptarët e këtij territori kanë qenë dhe janë myslimanë, ortodoksë dhe katolikë.

Një prej dëshmive më të forta gjendet në Rekën e Epërme.

Komunitetet shqiptare ortodokse të Rekës janë dokumentuar në literaturën historike dhe në dëshmi publike. Branko Manojllovski e ka artikuluar hapur identitetin e tij si shqiptar dhe ortodoks, duke folur për një histori ku shqiptarët myslimanë dhe ortodoksë kanë jetuar në të njëjtën hapësirë.[3]

Kjo nuk është vetëm një çështje kujtese individuale.

Regjistri zyrtar i Komisionit për Marrëdhënie me Bashkësitë Fetare dhe Grupet Fetare të Maqedonisë së Veriut përfshin Bashkësinë Fetare të Shqiptarëve Ortodoksë në Republikën e Maqedonisë.[4]

Pra, shqiptari ortodoks nuk është një konstruksion teorik.

Ai është identitet i deklaruar publikisht dhe i njohur në regjistrin shtetëror të bashkësive fetare.

Josif Bageri dhe Reka që nuk u nda sipas fesë

Në historinë e kësaj hapësire qëndron edhe Josif Bageri.
I lindur në Nistrovë të Rekës së Epërme, Bageri ishte veprimtar i Rilindjes Kombëtare Shqiptare dhe pjesë e përpjekjeve për zhvillimin e arsimit dhe të kulturës shqiptare.[5]

Rëndësia e tij për këtë analizë qëndron pikërisht në faktin se historia e Rekës nuk mund të reduktohet në ndarjen e shqiptarëve sipas përkatësisë fetare.

Rilindja shqiptare e trajtoi gjuhën dhe vetëdijen kombëtare si elemente që mund të bashkonin shqiptarët përtej dallimeve fetare.

Kjo e bën Rekën një kundërargument historik ndaj çdo ideologjie që kërkon të ndërtojë ekuacionin:

mysliman = shqiptar; ortodoks = sllav.

Ky ekuacion nuk përputhet me historinë e shqiptarëve të Ballkanit.

Konstandini dhe krishterimi përpara nacionalizmit

Një tjetër element që duhet vendosur në perspektivë është historia e krishterimit të hershëm.
Konstandini i Madh lidhet me Naissusin, qytetin antik që sot njihet si Nish. Ai ishte një nga figurat themelore të historisë së krishterimit të shekullit IV dhe thirri Këshillin e Nikesë në vitin 325.[6]

Por Konstandini nuk mund të trajtohet si “themelues i Kishës Ortodokse” në kuptimin institucional modern. Konceptet e kishave kombëtare dhe ndarja katoliko-ortodokse i përkasin periudhave shumë më të vona.

Ky dallim është themelor.

Krishterimi i shekullit IV nuk ishte pronë kombëtare serbe, maqedonase apo shqiptare.

Nacionalizmi ballkanik është fenomen shumë më i vonshëm.

Prandaj, kur një traditë universale fetare fillon të përkufizohet si pronë ekskluzive e një kombi, kemi kaluar nga besimi te nacionalizimi i fesë.

Kisha Serbe, Kisha Maqedonase dhe konflikti mbi identitetin

Historia e Kishës Ortodokse Serbe dhe asaj Maqedonase e dëshmon se çështja kishtare në Ballkan ka pasur prej kohësh dimension kombëtar dhe politik.
Konflikti mbi statusin e Kishës Maqedonase nuk ishte vetëm një mosmarrëveshje kanonike. Ai u zhvillua në një hapësirë ku feja, gjuha, territori dhe identiteti kombëtar ishin të ndërthurura.

Vetë Kisha Ortodokse Serbe, në komunikatën e saj të 16 majit 2022, rikujtoi se ndërprerja e bashkimit kanonik kishte ardhur pas shpalljes së njëanshme të autoqefalisë nga Kisha Maqedonase në vitin 1967.[7]

Por historia mori një kthesë të rëndësishme në vitin 2022.

KOS riktheu bashkimin liturgjik dhe kanonik me Kishën Maqedonase dhe më pas njohu autoqefalinë e saj.[7][8]

Ky fakt nuk duhet anashkaluar.

Ai tregon se konflikti institucional KOS–KOM nuk mund të përdoret sot si provë se KOS vazhdon të ushtrojë kontroll institucional mbi Kishën Maqedonase.

Por ai nuk e zhduk historinë e nacionalizimit të identiteteve fetare në rajon.

Dhe nuk e mbyll pyetjen tjetër: çfarë ndodh me shqiptarin ortodoks brenda hapësirave ku ortodoksia është lidhur historikisht me projekte kombëtare serbe ose maqedonase?

Nacionalizimi i fesë dhe problemi i shqiptarit ortodoks

Nacionalizimi i fesë funksionon përmes një mekanizmi të thjeshtë: feja përdoret si shenjë kombësie.
Nëse ortodoksinë e përkufizon si ekskluzivisht serbe ose maqedonase, atëherë shqiptari ortodoks bëhet një përjashtim i pakëndshëm për këtë skemë.

Por historia e Rekës e rrëzon këtë përjashtim.

Shqiptari ortodoks ekziston.

Ai ka ekzistuar historikisht.

Ai është deklaruar publikisht.

Dhe një bashkësi shqiptare ortodokse figuron në regjistrin shtetëror.

Kështu, problemi nuk qëndron te shqiptari ortodoks.

Problemi shfaqet vetëm atëherë kur dikush kërkon t’i tregojë atij se cilin identitet duhet të zgjedhë.

Nëse i thuhet shqiptarit se, për shkak se është ortodoks, duhet të jetë serb ose maqedonas, atëherë feja po përdoret si mekanizëm për ndryshimin ose mohimin e identitetit kombëtar.

Kjo është pikërisht forma e përçarjes që duhet të shqyrtohet.

Nga ndarja fetare te albanofobia
Albanofobia nuk shfaqet domosdoshmërisht vetëm përmes deklaratave të drejtpërdrejta kundër shqiptarëve.
Ajo mund të shfaqet edhe përmes mënyrës se si ndërtohet shqiptari në diskurs.

Shqiptari mysliman mund të reduktohet në “islamist”.

Shqiptari ortodoks mund të reduktohet në “maqedonas” ose “serb”.

Në të dyja rastet, identiteti shqiptar dobësohet.

Në rastin e parë, shqiptari paraqitet si rrezik sigurie.

Në rastin e dytë, shqiptari humbet si subjekt kombëtar.

Ky është thelbi i tezës së këtij shkrimi:

Përçarja fetare nuk është thjesht ndarje ndërmjet dy komuniteteve fetare; ajo mund të përdoret për ta copëzuar vetë identitetin shqiptar në kategori që mund të kontrollohen, stigmatizohen ose përvetësohen nga narrativa të tjera kombëtare.

Dimensioni rus dhe serb i luftës informative

Në këtë pikë hyn dimensioni i luftës hibride.
Instituti për Studime të Komunikimit në Shkup ka dokumentuar se Maqedonia e Veriut është pjesë e mjedisit ku operacionet e manipulimit dhe ndërhyrjes së huaj informative, të njohura si FIMI, përdorin dobësitë shoqërore dhe konfliktet ekzistuese për të ndikuar në perceptimet publike.[9]

Në studimin e tij të posaçëm për FIMI-n ruse në Maqedoninë e Veriut, instituti thekson se Ballkani Perëndimor përbën një terren të rëndësishëm për operacionet e ndikimit rus dhe se tensionet dypalëshe dhe konfliktet e brendshme mund të përdoren për të amplifikuar narrativat e ndikimit.[9]

Kjo është e rëndësishme për analizën e përçarjes fetare.

Një operacion ndikimi nuk ka nevojë të krijojë konfliktin nga zero.

Mjafton të gjejë një vijë ekzistuese ndarjeje dhe ta thellojë atë.

Në Maqedoninë e Veriut, një prej vijave më të ndjeshme është ajo që lidh etninë, fenë dhe identitetin kombëtar.

Nishi si pjesë e mozaikut ruso-serb

Në këtë kontekst, Qendra Humanitare Ruso-Serbe në Nish nuk mund të anashkalohet nga një analizë e ndikimit ruso-serb në Ballkan.
Qendra paraqitet zyrtarisht si strukturë humanitare ruso-serbe, e fokusuar në reagimin ndaj fatkeqësive dhe emergjencave.[10]

Megjithatë, roli i saj ka qenë prej vitesh objekt debati politik dhe sigurie.

Për këtë arsye, Nishi duhet parë jo si provë e një “qendre operative” që kontrollon ngjarjet në Shkup, por si një prej nyjeve institucionale të marrëdhënieve ruso-serbe, rreth së cilës është zhvilluar një debat i gjerë mbi ndikimin dhe sigurinë.

Kjo është në përputhje me analizat më të gjera mbi FIMI-n dhe ndikimin rus në Ballkan.

Por një gjë duhet thënë prerë: asnjë nga këto burime nuk provon se Qendra e Nishit ka drejtuar aksionet antiterroriste në Shkup.

Gazetaria serioze nuk ka nevojë për një lidhje të tillë të paprovuar.

Mjafton të dokumentojë mekanizmin e ndikimit dhe pastaj të ndjekë gjurmët.

Lufta për shqiptarinë zhvillohet edhe brenda ortodoksisë

Kjo është pika ku çështja merr dimensionin më të thellë.
Për shumë dekada, shqiptaria në Ballkan është lexuar përmes fesë. Shqiptari është imagjinuar si mysliman; katoliku shqiptar është trajtuar si përjashtim; ndërsa shqiptari ortodoks është shpesh bërë edhe më i padukshëm.

Por kjo histori nuk përputhet me realitetin.

Reka e Epërme është dëshmi.

Josif Bageri është dëshmi.

Branko Manojllovski është dëshmi.

Regjistri shtetëror i bashkësive fetare është dëshmi.

Historia e shqiptarëve të besimeve të ndryshme është dëshmi.

Kjo është arsyeja pse shqiptari ortodoks ka rëndësi shumë më të madhe se një debat lokal fetar.

Ai e rrëzon idenë se feja e përcakton kombin.

Dhe pikërisht për këtë arsye, identiteti i tij bëhet një fushëbetejë politike dhe kulturore.

Përfundim

Albanofobia moderne nuk duhet kërkuar vetëm në fjalorin e drejtpërdrejtë kundër shqiptarëve.
Ajo mund të shfaqet edhe përmes mënyrës se si shqiptarët klasifikohen.

Shqiptari mysliman reduktohet në rrezik potencial të sigurisë.

Shqiptari ortodoks ndahet nga shqiptaria dhe shtyhet drejt një identiteti tjetër kombëtar.

Në të dyja rastet, identiteti shqiptar humbet kompleksitetin e tij.

Prandaj, beteja për identitetin shqiptar në Maqedoninë e Veriut është njëkohësisht betejë kundër dy reduktimeve: kundër reduktimit të shqiptarit në mysliman dhe kundër reduktimit të ortodoksit në serb ose maqedonas.

Këto dy mekanizma nuk janë të njëjtë, por mund të prodhojnë të njëjtin efekt politik: përçarjen e shqiptarëve sipas fesë.

Në këtë kuptim, Reka nuk është vetëm një kapitull i historisë lokale. Është kundërargument ndaj çdo projekti që e lidh kombin me fenë.

Josif Bageri nuk është vetëm figurë e Rilindjes. Ai është dëshmi se shqiptaria dhe ortodoksia nuk kanë qenë identitete të papajtueshme.

Dhe shqiptari ortodoks i sotëm nuk është paradoks.

Është vazhdimësi e një realiteti që ka ekzistuar shumë përpara se nacionalizmat moderne ballkanike ta shndërronin fenë në kufi kombëtar.

Nëse Maqedonia e Veriut dëshiron të jetë shtet qytetar dhe multietnik, atëherë parimi duhet të jetë i thjeshtë:

Feja nuk përcakton kombin, as kombi nuk duhet ta përcaktojë fenë.

Çdo përpjekje për ta bërë të kundërtën krijon terren për përçarje.

Dhe pikërisht aty, në hapësirën ndërmjet fesë, nacionalizmit, sigurisë dhe identitetit, duhet kërkuar mekanizmi përmes të cilit albanofobia mund të marrë forma të reja.

Fusnotat,
[1] Agjencia e Sigurisë Kombëtare e Republikës së Maqedonisë së Veriut, njoftimi për aksionin antiterrorist të 30 prillit 2026 dhe identifikimin e një grupi radikal të lidhur ideologjikisht me rrjetin global të ISIS-it.

[2] Prokuroria Themelore Publike për Ndjekjen e Krimit të Organizuar dhe Korrupsionit, “Pesë persona nën hetim për organizatë terroriste”, 17 qershor 2026.

[3] Për shqiptarët ortodoksë të Rekës dhe deklaratat publike të Branko Manojllovskit, shih literaturën akademike dhe intervistat e tij publike mbi identitetin shqiptar dhe ortodoks.

[4] Komisioni për Marrëdhënie me Bashkësitë Fetare dhe Grupet Fetare të Republikës së Maqedonisë së Veriut, regjistri zyrtar i bashkësive fetare.

[5] Literatura historike mbi Josif Bagerin dhe veprimtarinë e tij në Rilindjen Kombëtare Shqiptare; Bageri ishte nga Nistrova e Rekës së Epërme dhe veproi për arsimin dhe kulturën shqiptare.

[6] Burime historike dhe akademike mbi Konstandinin e Madh, Naissusin dhe Këshillin e Nikesë të vitit 325.

[7] Kisha Ortodokse Serbe, komunikata e Sinodit/Soborit të Shenjtë të 16 majit 2022 mbi rivendosjen e bashkimit kanonik dhe liturgjik me Kishën Ortodokse Maqedonase.

[8] Kisha Ortodokse Serbe, dokumentacioni zyrtar mbi njohjen e autoqefalisë së Kishës Ortodokse Maqedonase në vitin 2022.

[9] Institute of Communication Studies, Russian FIMI in North Macedonia: Exploiting Vulnerabilities Through Bilateral Disputes, 13 nëntor 2025.

[10] Russian-Serbian Humanitarian Center, dokumentet zyrtare mbi themelimin dhe funksionin e qendrës në Nish.

Prishtinë,28.09.2026

—-

How Albanophobia Develops Through Religious Division in North Macedonia

Isuf B.Bajrami

From “Islamic Terrorism” to “Albanian Orthodoxy”: The Struggle for Albanian Identity in North Macedonia

In North Macedonia, the conflict over Albanian identity does not take place only in politics. It also operates through the language of security, the definition of extremism, religious narratives, historical memory, and the way in which the relationship between nationality and faith is defined.

On the one hand stands the Muslim Albanian, who, in security discourse, risks being reduced to the category of “Islamist,” “radical,” or “jihadist.” On the other hand stands the Orthodox Albanian, whose identity challenges another nationalist equation: one that equates Orthodoxy with Slavic, Serbian, or Macedonian belonging.

These are two different mechanisms, but they ultimately lead to the same result: defining the Albanian through religion rather than through their national identity.

“Islamic Terrorism” and the Case of Skopje

On April 30, 2026, the National Security Agency, in cooperation with the Public Prosecutor’s Office for Prosecution of Organized Crime and Corruption and the Ministry of Internal Affairs, carried out an operation in Skopje. According to the NSA, the operation followed the identification of individuals and a logistical network that, according to the agency’s operational data, was linked to a radical group inspired by the global Islamic State network.[1]
The authorities linked the operation to an attempt to burn a property belonging to the Jewish Community in Skopje and to violent activities undertaken following an ISIS call at the beginning of April.[1]

On June 17, 2026, the Prosecutor’s Office announced another case. Five people from Skopje, aged between 22 and 34, were placed under investigation for the criminal offense of “terrorist organization.” According to the Prosecutor’s Office, the group had been formed online at the end of 2024 and, during 2025–2026, had distributed materials promoting the ideology of ISIS and other terrorist organizations ideologically linked to it.[2]

In this case, the institutions have been clear: these are concrete investigations, concrete individuals, concrete materials, and concrete criminal offenses.

But this is precisely where the broader problem of public discourse begins.

An Albanian individual suspected of terrorism does not represent Albanians. A group propagating ISIS does not represent Islam. And the fight against terrorism cannot be transformed into a fight against an ethnic identity.

This is the dividing line that security institutions must preserve, while journalism must scrutinize it.

Because when a religious category and an ethnic category begin to be used as synonyms, individual terrorism is transformed into collective stigmatization.

The Albanian Does Not Begin and End with Religion

The history of Albanians in North Macedonia makes any definition of Albanian identity through a single religion impossible.
Albanians of this territory have been and are Muslim, Orthodox, and Catholic.

One of the strongest pieces of evidence can be found in Upper Reka.

The Orthodox Albanian communities of Reka have been documented in historical literature and public testimony. Branko Manojllovski has openly articulated his identity as Albanian and Orthodox, speaking about a history in which Muslim and Orthodox Albanians lived in the same space.[3]

This is not merely a matter of individual memory.

The official register of the Commission for Relations with Religious Communities and Religious Groups of North Macedonia includes the Religious Community of Orthodox Albanians in the Republic of Macedonia.[4]

Therefore, the Orthodox Albanian is not a theoretical construct.

It is an identity publicly declared and recognized in the state register of religious communities.

Josif Bageri and Reka That Was Not Divided by Religion

Josif Bageri also occupies a place in the history of this region.
Born in Nistrovo in Upper Reka, Bageri was an activist of the Albanian National Renaissance and part of the efforts for the development of Albanian education and culture.[5]

His importance for this analysis lies precisely in the fact that the history of Reka cannot be reduced to the division of Albanians according to religious affiliation.

The Albanian Renaissance treated language and national consciousness as elements capable of uniting Albanians beyond religious differences.

This makes Reka a historical counterargument to any ideology seeking to construct the equation:

Muslim = Albanian; Orthodox = Slavic.

This equation does not correspond to the history of the Albanians of the Balkans.

Constantine and Christianity Before Nationalism

Another element that must be placed in perspective is the history of early Christianity.
Constantine the Great is associated with Naissus, the ancient city now known as Niš. He was one of the fundamental figures in the history of fourth-century Christianity and convened the Council of Nicaea in 325.[6]

But Constantine cannot be treated as the “founder of the Orthodox Church” in the modern institutional sense. The concepts of national churches and the Catholic–Orthodox division belong to much later periods.

This distinction is fundamental.

Fourth-century Christianity was not the national property of Serbs, Macedonians, or Albanians.

Balkan nationalism is a much later phenomenon.

Therefore, when a universal religious tradition begins to be defined as the exclusive property of a nation, we have moved from faith to the nationalization of religion.

The Serbian Church, the Macedonian Church, and the Conflict over Identity

The history of the Serbian Orthodox Church and the Macedonian Orthodox Church demonstrates that the church question in the Balkans has long had a national and political dimension.
The conflict over the status of the Macedonian Church was not merely a canonical dispute. It developed in a space where religion, language, territory, and national identity were intertwined.

The Serbian Orthodox Church itself, in its statement of May 16, 2022, recalled that the interruption of canonical communion had followed the unilateral declaration of autocephaly by the Macedonian Church in 1967.[7]

But history took an important turn in 2022.

The SOC restored liturgical and canonical communion with the Macedonian Church and subsequently recognized its autocephaly.[7][8]

This fact should not be overlooked.

It shows that the institutional conflict between the SOC and the MOC cannot today be used as evidence that the SOC continues to exercise institutional control over the Macedonian Church.

But it does not erase the history of the nationalization of religious identities in the region.

Nor does it close the other question: what happens to the Orthodox Albanian within spaces where Orthodoxy has historically been linked to Serbian or Macedonian national projects?

The Nationalization of Religion and the Problem of the Orthodox Albanian

The nationalization of religion operates through a simple mechanism: religion is used as a marker of nationality.
If Orthodoxy is defined as exclusively Serbian or Macedonian, then the Orthodox Albanian becomes an uncomfortable exception to this scheme.

But the history of Reka overturns this exception.

The Orthodox Albanian exists.

He has existed historically.

He has publicly declared his identity.

And an Orthodox Albanian community appears in the state register.

Thus, the problem does not lie with the Orthodox Albanian.

The problem appears only when someone seeks to tell him which identity he should choose.

If an Albanian is told that, because he is Orthodox, he must be Serbian or Macedonian, then religion is being used as a mechanism for changing or denying national identity.

This is precisely the form of division that must be examined.

From Religious Division to Albanophobia

Albanophobia does not necessarily appear only through direct statements against Albanians.
It can also appear through the way in which the Albanian is constructed in discourse.

The Muslim Albanian may be reduced to an “Islamist.”

The Orthodox Albanian may be reduced to a “Macedonian” or “Serb.”

In both cases, Albanian identity is weakened.

In the first case, the Albanian is presented as a security risk.

In the second case, the Albanian disappears as a national subject.

This is the core thesis of this article:

Religious division is not simply a division between two religious communities; it can be used to fragment Albanian identity itself into categories that can be controlled, stigmatized, or appropriated by other national narratives.

The Russian and Serbian Dimension of Information Warfare

At this point, the dimension of hybrid warfare enters the discussion.
The Institute of Communication Studies in Skopje has documented that North Macedonia is part of an environment in which foreign information manipulation and interference operations, known as FIMI, exploit social vulnerabilities and existing conflicts in order to influence public perceptions.[9]

In its specific study on Russian FIMI in North Macedonia, the institute emphasizes that the Western Balkans constitute an important terrain for Russian influence operations and that bilateral tensions and internal conflicts can be used to amplify influence narratives.[9]

This is important for the analysis of religious division.

An influence operation does not need to create a conflict from scratch.

It is enough to find an existing dividing line and deepen it.

In North Macedonia, one of the most sensitive dividing lines is the one connecting ethnicity, religion, and national identity.

Niš as Part of the Russian-Serbian Mosaic

In this context, the Russian-Serbian Humanitarian Center in Niš cannot be left out of an analysis of Russian-Serbian influence in the Balkans.
The Center is officially presented as a Russian-Serbian humanitarian structure focused on responding to disasters and emergencies.[10]

Nevertheless, its role has for years been the subject of political and security debate.

For this reason, Niš should not be viewed as evidence of an “operational center” controlling events in Skopje, but as one of the institutional nodes of Russian-Serbian relations around which a broader debate over influence and security has developed.

This is consistent with broader analyses of FIMI and Russian influence in the Balkans.

But one thing must be stated clearly: none of these sources proves that the Niš Center directed the counterterrorism operations in Skopje.

Serious journalism does not need such an unproven connection.

It is enough to document the mechanism of influence and then follow the traces.

The Struggle for Albanian Identity Also Takes Place Within Orthodoxy

This is the point at which the issue takes on its deepest dimension.
For many decades, Albanian identity in the Balkans has been interpreted through religion. The Albanian has been imagined as Muslim; the Albanian Catholic has been treated as an exception; while the Orthodox Albanian has often been made even more invisible.

But this history does not correspond to reality.

Upper Reka is evidence.

Josif Bageri is evidence.

Branko Manojllovski is evidence.

The state register of religious communities is evidence.

The history of Albanians of different faiths is evidence.

This is why the Orthodox Albanian has significance far greater than a local religious debate.

He overturns the idea that religion determines the nation.

And precisely for this reason, his identity becomes a political and cultural battleground.

Conclusion

Modern Albanophobia should not be sought only in the direct vocabulary used against Albanians.
It can also appear through the way Albanians are classified.

The Muslim Albanian is reduced to a potential security risk.

The Orthodox Albanian is separated from Albanian identity and pushed toward another national identity.

In both cases, Albanian identity loses its complexity.

Therefore, the struggle over Albanian identity in North Macedonia is simultaneously a struggle against two reductions: against reducing the Albanian to a Muslim and against reducing the Orthodox person to a Serb or Macedonian.

These two mechanisms are not the same, but they can produce the same political effect: the division of Albanians along religious lines.

In this sense, Reka is not merely a chapter of local history. It is a counterargument to every project that links nationhood with religion.

Josif Bageri is not merely a figure of the Renaissance. He is evidence that Albanian identity and Orthodoxy have not been incompatible identities.

And the Orthodox Albanian of today is not a paradox.

It is a continuation of a reality that existed long before modern Balkan nationalisms turned religion into a national boundary.

If North Macedonia wishes to be a civic and multiethnic state, then the principle should be simple:

Religion does not determine the nation, nor should the nation determine religion.

Any attempt to do the opposite creates fertile ground for division.

And precisely there, in the space between religion, nationalism, security, and identity, the mechanism through which Albanophobia can take new forms must be sought.

Footnotes,

[1] National Security Agency of the Republic of North Macedonia, statement on the April 30, 2026 counterterrorism operation and the identification of a radical group ideologically linked to the global ISIS network.

[2] Public Prosecutor’s Office for Prosecution of Organized Crime and Corruption, “Five Persons Under Investigation for Terrorist Organization,” June 17, 2026.

[3] For Orthodox Albanians of Reka and the public statements of Branko Manojllovski, see academic literature and his public interviews concerning Albanian and Orthodox identity.

[4] Commission for Relations with Religious Communities and Religious Groups of the Republic of North Macedonia, official register of religious communities.

[5] Historical literature on Josif Bageri and his activities in the Albanian National Renaissance; Bageri was from Nistrovo in Upper Reka and worked for Albanian education and culture.

[6] Historical and academic sources on Constantine the Great, Naissus, and the Council of Nicaea of 325.

[7] Serbian Orthodox Church, statement of the Holy Synod/Holy Assembly of May 16, 2022, on the restoration of canonical and liturgical communion with the Macedonian Orthodox Church.

[8] Serbian Orthodox Church, official documentation concerning the recognition of the autocephaly of the Macedonian Orthodox Church in 2022.

[9] Institute of Communication Studies, Russian FIMI in North Macedonia: Exploiting Vulnerabilities Through Bilateral Disputes, November 13, 2025.

[10] Russian-Serbian Humanitarian Center, official documents concerning the establishment and function of the Center in Niš.

Prishtina,28.09.2026

Historia e Kristo Budos është një prej atyre dëshmive të periudhës së diktaturës komuniste në Shqipëri që ndërthur në mënyrë tronditëse ngritjen në karrierën shtetërore, besnikërinë ndaj regjimit, arrestimin, hetuesinë, torturat, gjyqin dhe në fund, një tjetër dënim edhe pasi drejtësia e kishte shpallur të pafajshëm.

Ish-partizan gjatë Luftës Nacional-Çlirimtare dhe më pas kuadër në struktura të rëndësishme të shtetit, Kristo Budo mbajti disa detyra drejtuese, ndër të cilat zv.kryetar i Degës së Punëve të Brendshme të Peshkopisë, sekretar i Komitetit Ekzekutiv të rrethit të Fierit dhe më vonë inspektor i Kryeministrisë. Por karriera e tij do të merrte një kthesë të jashtëzakonshme në vitin 1959, kur u arrestua dhe u akuzua si “agjent i grekëve”. Për Budon, kjo akuzë kishte edhe një tjetër dimension tragjik: pak kohë më parë, me të njëjtën akuzë, ishte pushkatuar babai i tij, Thoma Budo.

Kristo Budo do të kalonte më pas dy vjet e gjysmë në hetuesi, duke pretenduar në kujtimet e tij se ishte torturuar në mënyrë sistematike, madje edhe në pyjet e Qafë-Krrabës. Sipas dëshmisë së tij, në procesin hetimor u përfshinë figura të larta të aparatit të drejtësisë dhe të Ministrisë së Punëve të Brendshme. Por ajo që e bën historinë e tij edhe më të pazakontë është fundi i procesit gjyqësor, Kolegji Ushtarak i Gjykatës së Lartë e shpalli të pafajshëm dhe urdhëroi lirimin e tij. Megjithatë, sipas kujtimeve të Budos, ai nuk u la i lirë. Në sallën e gjyqit ndërhyri kryehetuesi Nevzat Haznedari dhe urdhëroi rikthimin e tij në qeli. Kështu, vendimi i gjykatës nuk solli lirinë e shumëpritur.

ARRESTIMI DHE TORTURAT

Kristo Budo i përkiste brezit të njerëzve që u përfshinë në Luftën NacionalÇlirimtare dhe më pas u integruan në strukturat e shtetit të ri komunist. Për të, lufta nuk ishte thjesht një periudhë e jetës së tij, por edhe një element që do të përcaktonte rrugëtimin e mëvonshëm profesional. Pas përfundimit të saj, ai mori detyra në administratën shtetërore dhe në strukturat e pushtetit. Në vitet pas Luftës, ai shërbeu si zv.kryetar i Degës së Punëve të Brendshme në Peshkopi, sekretar i Komitetit Ekzekutiv të Fierit dhe më vonë në Kryeministri.

Megjithatë, në sistemin komunist, karriera dhe besnikëria politike nuk garantonin domosdoshmërisht sigurinë. Ndryshimet e brendshme të regjimit, lufta ndaj “armiqve të popullit” dhe proceset e vazhdueshme të spastrimeve mund të kthenin brenda natës një funksionar të rëndësishëm në të pandehur. Kjo do të ndodhte edhe me Kristo Budon. Në maj të vitit 1959, ndërsa ishte me shërbim në Tropojë, Budo u arrestua nga Sigurimi i Shtetit. Akuza, sipas kujtimeve të tij, ishte se ai ishte “vënë në shërbim të grekëve”. Budo e mohoi kategorikisht akuzën. Në dëshminë e tij, ai shkruan se gjatë gjithë hetimit, torturave dhe gjyqit kishte deklaruar se nuk kishte tradhtuar kurrë atdheun. Ai kërkoi që akuzat ndaj tij të verifikoheshin dhe pretendonte se nuk kishte prova që të mbështesnin ato. Por hetuesia do të zgjaste jo disa javë apo muaj, por dy vjet e gjysmë. Gjatë kësaj periudhe, sipas rrëfimit të tij, ai u mbajt në qeli pa dalë në gjyq dhe iu nënshtrua metodave të dhunshme të marrjes në pyetje.

Pjesa më tronditëse e kujtimeve të Kristo Budos lidhet me torturat që ai pretendon se iu bënë gjatë hetuesisë. Sipas Memorie.al për muaj me radhë nxirrej nga qelia dhe çohej në pyjet e Qafë-Krrabës, ku torturohej nga oficerë të strukturave të Sigurimit. Në dëshminë e tij ai përshkruan djegie me hekur të nxehtë, heqjen e thonjve dhe rrahje të rënda fizike. Budo shkruan se torturat ishin aq të rënda sa shpesh humbiste ndjenjat dhe kthehej në qeli në gjendje të rënduar fizike. Ai përmend në kujtimet e tij emrat e disa prej personave që, sipas tij, ishin të pranishëm ose të përfshirë në procesin e marrjes në pyetje, mes tyre Nevzat Haznedari, Asaf Kondi, Irfan Hoxha dhe Hilmi Dume. Një prej pretendimeve më të rënda të Budos lidhet me ish-ministrin e Punëve të Brendshme, Kadri Hazbiu. Sipas kujtimeve të tij, Hazbiu i kishte thënë: “Kam urdhër për të vënë nën torturë”. Dhuna e gjatë fizike dhe psikologjike, sipas rrëfimit të Budos, e çoi atë deri në një pikë dëshpërimi ekstrem. Në një moment, ai tentoi të vriste veten duke përplasur kokën pas murit të qelisë. Tentativa nuk rezultoi fatale, por ai pësoi plagë në kokë dhe, sipas rrëfimit të tij, për mjekimin e plagëve u thirr mjeku Llambi Ziçishti.

Budo e përshkruan atë moment si një përpjekje për t’i dhënë fund vuajtjeve. Për të, vdekja në atë kohë dukej si një rrugëdalje nga torturat dhe presioni psikologjik. Por hetuesia nuk do të ndalej. Sipas kujtimeve të tij, ndaj tij u përdorën edhe persona të tjerë si dëshmitarë dhe provokatorë, disa prej të cilëve ishin dënuar me vdekje. Budo pretendon se këta persona ishin përdorur për të dhënë deklarata që e implikonin atë, me synimin për të krijuar një dosje penale që do të çonte në dënimin e tij.

DY VITET E HETUESISË

Në kujtimet e tij, Kristo Budo i kushton një pjesë të veçantë rolit të Prokurorisë gjatë hetimit. Ai përmend Prokurorin e Përgjithshëm Aranit Çela dhe zëvendësit e tij, Faik Minarolli e Vangjel Kocani. Sipas Budos, zgjatja e hetimit për dy vjet e gjysmë ishte në kundërshtim me rregullat ligjore të kohës dhe ai pretendon se organet e Prokurorisë ishin në dijeni të torturave. Në një letër të datës 7 mars 1963, ai i kishte shkruar personalisht Aranit Çelës për torturat që pretendonte se kishte përjetuar. Sipas tij, nuk mori përgjigje. Në këtë pjesë të kujtimeve, Budo ndërton një tablo të një sistemi ku hetuesia, prokuroria dhe strukturat e Sigurimit vepronin në mënyrë të ndërthurur. Pas dy vjetësh e gjysmë hetimesh, Kristo Budo më në fund doli përpara gjykatës.

Çështja e tij u gjykua nga Kolegji Ushtarak i Gjykatës së Lartë. Trupi gjykues, sipas kujtimeve të tij, përbëhej nga koloneli Sotir Spiro dhe nënkolonelët Rasim Bazo e Sami Kolaneci. Përfaqësues i akuzës ishte Vangjel Kocani, ndërsa avokat ishte Nexhmedin Shehu. Budo këmbënguli edhe në sallën e gjyqit se nuk e pranonte akuzën dhe se nuk kishte tradhtuar atdheun. Ai kërkoi verifikime të mëtejshme dhe paraqiti pretendimet e tij lidhur me mënyrën se si ishte zhvilluar hetimi. Gjykata pranoi disa prej kërkesave dhe vendosi t’ua kthente organeve të Sigurimit dosjen për verifikime të mëtejshme. Më 24 nëntor 1961, Kolegji Ushtarak i Gjykatës së Lartë mori vendimin përfundimtar. Kristo Budo u shpall i pafajshëm për mungesë provash dhe u urdhërua lirimi i tij i menjëhershëm. Për një njeri që kishte kaluar dy vjet e gjysmë në hetuesi, ky vendim duhej të shënonte fundin e kalvarit. Por nuk ndodhi kështu.

SIGURIMI E RIKTHEN NË QELI

Por çfarë ndodhi menjëherë pas vendimit të gjykatës. Pasi trupi gjykues u largua nga salla, në ambientet e gjykatës hyri Nevzat Haznedari i shoqëruar nga disa oficerë. Sipas dëshmisë së Budos, Haznedari urdhëroi që ai të dërgohej përsëri në burg. Kapterri, e pyeti se si mund ta çonte në qeli një njeri që sapo ishte shpallur i pafajshëm. Përgjigjja që Budo i atribuon Haznedarit ishte e prerë: “Të urdhëroj unë”. Në momentin kur po e shoqëronin përsëri, Budo u përball me kryetarin e trupit gjykues, Sotir Spiron. Edhe ky, sipas kujtimeve të tij, pyeti se përse po e çonin sërish në burg, pasi ai ishte shpallur i pafajshëm. Përgjigjja ishte e njëjtë: urdhri kishte ardhur nga Haznedari. Në vend që të kthehej në familje, Kristo Budo u dërgua në internim.

Ai u internua për pesë vite në ishullin e Zvërnecit. Kështu, edhe pasi gjykata e kishte shpallur të pafajshëm, ai vazhdoi të vuante pasojat e ndjekjes politike dhe administrative. Por kalvari i tij nuk përfundoi as me internimin. Pas pesë vitesh, sipas rrëfimit të tij, ai u arrestua përsëri dhe u dënua me dhjetë vite heqje lirie. Këtë dënim e vuajti në burgun e Ballshit. Në total, Budo do të kalonte rreth 15 vite në burgje dhe internime. Historia e Kristo Budos nuk mund të ndahet nga ajo e babait të tij, Thoma Budos. Edhe babai ishte akuzuar si “agjent i grekëve” dhe ishte pushkatuar nga regjimi. Vite më vonë, i biri u arrestua me një akuzë të ngjashme. Pas rënies së komunizmit, familja ndërmori edhe kërkime për eshtrat e Thoma Budos. Në vitin 1994, sipas materialeve të sjella në këtë dëshmi, u gjetën eshtrat e tij në zonën e Myshqetas, së bashku me ato të personave të tjerë të ekzekutuar nga regjimi. Ceremonia e zhvarrimit dhe rivarrimit do të ishte një tjetër moment i rëndësishëm për familjen, pas dekadash pasigurie dhe heshtjeje.

FLETORET QË MBETËN SI AMANET

Kristo Budo nuk e la historinë e tij vetëm në kujtesën familjare. Para se të ndërronte jetë në vitin 2004, ai la disa fletore me kujtime, dokumente dhe fotografi, me dëshirën që ato të bëheshin publike. Në këto materiale gjenden jo vetëm rrëfime për arrestimin, hetuesinë dhe burgun, por edhe fotografi nga periudha kur ai mbante funksione shtetërore, nga jeta familjare dhe nga vitet pas rënies së komunizmit. Mes tyre përmenden edhe fotografi me personalitete të ndryshme të jetës publike dhe politike shqiptare, si dhe pamje nga ceremonia e kërkimit dhe rivarrimit të eshtrave të babait të tij. Rrëfimi i Kristo Budos është i rëndë pasi ai flet për tortura, procese të gjata hetimore, dëshmitarë të përdorur nga hetuesia, përplasje mes gjykatës dhe strukturave të Sigurimit, internim pas një vendimi pafajësie dhe burgim të mëvonshëm.

Nga partizan në funksionar shtetëror, nga zyrtar i lartë në të akuzuar, nga i burgosur në të internuar dhe më pas përsëri në burg, jeta e Kristo Budos përmbledh disa prej kthesave më të dhimbshme të historisë së Shqipërisë komuniste. Për Budon, drejtësia që ai kërkoi në sallën e gjyqit nuk u përkthye menjëherë në liri. Ai u rikthye në qeli, më pas në internim dhe vite më vonë përsëri në burg. Kur ai ia la familjes fletoret dhe kujtimet e tij, bashkë me fotografitë, kërkesa ishte e qartë, historia të mos mbetej e mbyllur në një sirtar. Historia e Kristo Budos mbetet kështu një histori personale, por njëkohësisht edhe një fragment i historisë së një sistemi që la pas mijëra të burgosur, të internuar dhe familje të goditura nga represioni.

Një histori që, përmes kujtimeve të tij, kërkon të ruhet në kujtesën historike. Kristo ishte ishpartizan me funksione drejtuese dhe i burgosur në Kampin e Prishtinës gjatë Luftës. Pas saj, ishte me detyra të larta, si: zv/ Kryetar i Degës së Brendshme të Peshkopisë; Sekretar i Komitetit Ekzekutiv të Fierit; kryeinspektor i Kryeministrisë, i cili u arrestua në vitin 1959. U akuzuar si “agjent i grekëve”, gjë për të cilën i kishin pushkatuar dhe babanë, Thoma Budon. Por nga funksionet drejtuese përfundoi te qelitë e errëta të diktaturës komuniste dhe kampet e internimit. Kristo Budos kaloi për 15 vite përndjekje dhe tortura nga më të tmerrshmet gjatë kohës së komunizmit.

/Gazeta Panorama 

At Pjetër Meshkalla mbetet një nga figurat më të spikatura të klerit katolik shqiptar dhe një prej dëshmive më të fuqishme të qëndresës morale e shpirtërore përballë diktaturës komuniste.

Jeta e tij ishte e lidhur ngushtë me Shkodrën, me arsimin, me edukimin e brezit të ri, me shërbimin fetar dhe, mbi të gjitha, me një bindje të palëkundur se njeriu nuk duhet të heqë dorë nga e vërteta edhe atëherë kur çmimi i saj është liria, burgu, internimi apo vetë jeta. At Pjetër Meshkalla lindi në Shkodër më 25 shtator 1901, në rrugën e Daulles, në një qytet që në fillim të shekullit XX ishte një nga qendrat më të rëndësishme kulturore, arsimore dhe fetare të Shqipërisë. Ai u rrit në një mjedis ku arsimi, kultura dhe besimi fetar ishin pjesë e rëndësishme e jetës shoqërore.

Që në vitet e para të jetës, Meshkalla do të afrohej me dijen dhe me formimin fetar, duke nisur kështu një rrugëtim që do ta çonte më vonë në disa prej qendrave më të rëndësishme të studimeve evropiane. Pas mësimeve të para në vendlindje, Pjetër Meshkalla vazhdoi studimet jashtë Shqipërisë. Ai kreu studime teologjike në Linz të Austrisë, ku pati ndër të tjerë bashkëstudent edhe Dom Kolec Prennushin. Më tej vijoi studimet në Goricë të Sllovenisë, ndërsa formimin e tij intelektual e plotësoi në Fakultetin e Filozofisë në Napoli të Italisë. Në vitin 1931, Meshkalla u shugurua meshtar i Shoqërisë së Jezuit në Shkodër. Pas shugurimit, ai nisi veprimtarinë e tij pedagogjike në Seminarin Papnor, ku dha mësim letërsi, gjuhë shqipe dhe filozofi.

Në vitin 1934, At Pjetër Meshkalla themeloi rrethin “Shën Gjon Bosco”, me synim edukimin dhe formimin e rinisë. Më vonë, gjatë veprimtarisë së tij në Tiranë, në vitin 1937, u lidh edhe me rrethin “Shën Pjetri”. Një nga tiparet më karakteristike të figurës së Meshkallës ishte qëndrimi i tij ndaj pushtimeve dhe regjimeve politike.Ai nuk u identifikua me asnjë pushtues dhe nuk e shihte nënshtrimin ndaj një fuqie të huaj si alternativë. Gjatë periudhës së pushtimit italian, ai shprehu pikëpamjet e tij atdhetare përmes predikimeve dhe shkrimeve. Më pas, gjatë pushtimit gjerman, veprimtaria e tij mori edhe një dimension humanitar. Sipas dëshmive të lidhura me këtë periudhë, ai ndihmoi në strehimin e popullsisë së Tiranës dhe të një numri hebrenjsh, në një kohë kurndjekjet, arrestimet dhe bombardimet e bënin jetën jashtëzakonisht të rrezikshme.

PËRBALLJA ME REGJIMIN KOMUNIST

Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, Shqipëria hyri në një periudhë krejtësisht të re politike. Regjimi komunist filloi të konsolidonte pushtetin dhe shumë shpejt nisi përplasja e drejtpërdrejtë me institucionet fetare dhe me klerin. At Pjetër Meshkalla ishte ndër ata klerikë që nuk pranuan të vendoseshin në shërbim të pushtetit. Në vitin 1945, sipas dëshmive biografike për të, atij iu kërkua bashkëpunim me regjimin. Ai nuk pranoi. Përkundrazi, në predikimin me rastin e vdekjes së Imzot Luigj Bumçit, shprehu hapur qëndrimin e tij kritik ndaj politikës së regjimit. Kjo e vendosi në shënjestër të autoriteteve. Në vitin 1946, ai u arrestua.

Pas një hetuesie të gjatë, më 18 prill 1947, Gjykata Ushtarake e Garnizonit të Tiranës e dënoi me 15 vjet heqje lirie dhe punë të detyruar, si edhe me humbjen e të drejtave për pesë vjet. Ndër akuzat e ngritura ndaj tij ishin pjesëmarrja në organizatën “Bashkimi Kombëtar” dhe “agjitacioni e propaganda”. Në të njëjtin proces u dënuan edhe figura të tjera të klerit, ndër ta Dom Shtjefën Kurti dhe Imzot Irine Banushi. Për Meshkallën filloi kështu një nga periudhat më të rënda të jetës së tij. At Pjetër Meshkalla e vuajti dënimin në kampe pune dhe në burgun e Burrelit, një prej vendeve më të njohura të sistemit represiv të burgjeve politike të Shqipërisë komuniste. Megjithatë, edhe në kushtet e burgut, qëndrimi i tij nuk u thye. Ai u lirua në vitin 1961, pas rreth 15 vitesh burgim, por liria e tij ishte e kufizuar. Atij nuk iu lejua të rifillonte shërbimin e tij si meshtar. Në vend që të kthehej në jetën e tij të mëparshme, Meshkalla mbeti nën vëzhgimin dhe presionin e autoriteteve.

LETRA DREJTUAR MEHMET SHEHUT

Viti 1967 shënoi një nga momentet më të rëndësishme në përplasjen e At Pjetër Meshkallës me regjimin. Në atë kohë, fushata kundër fesë në Shqipëri po hynte në një fazë të re dhe shumë më radikale. Institucionet fetare po mbylleshin, objektet e kultit po merreshin nga shteti dhe klerikët po përballeshin me presione, arrestime dhe ndëshkime. Në këtë klimë, At Pjetër Meshkalla i drejtoi një letër kryetarit të Këshillit të Ministrave, Mehmet Shehut, më 5 prill 1967. Pikërisht kur në Shkodër po zhvillohej «Revolucioni kultural», Pater Meshkalla në 1967 i shkruan nje letër Mehmet Shehut, dhe kërkon me i ndalue dorën e përgjakun që po vepronte aq egërsisht.

U arrestua me 29 prill 1967, dënohet me 10 vjet burg gjoja për “agjitacion e propaganda”. Ai u thanë në allën e gjyqit: “Ju më dënoni sa të doni, se unë prap se prap do të dal, mbasi ju shoqishojn keni me hangër. Aty asht fundi i juej!”, Doli në moshën 78- vjeçare dhe jetoi si misionar i vërtetë i Krishtit, deri sa vdiq me 28 korrik 1988. Letra është një nga dokumentet më domethënëse të qëndrimit të tij. Meshkalla nuk iu drejtua Shehut me gjuhën e frikës. Ai i shkroi “si njeriu njeriut”, duke argumentuar se ajo që po ndodhte me institucionet fetare dhe me besimtarët po cenonte jo vetëm lirinë fetare, por edhe karakterin e shoqërisë. Ai kundërshtoi konfiskimin e dorëshkrimeve dhe materialeve të tij, duke i konsideruar ato pronë të shenjtë dhe të paprekshme të autorit. Por shqetësimi i tij ishte shumë më i gjerë.

Ai shkruante për frikën që po përhapej në shoqëri, për njerëzit që kishin frikë të takoheshin apo të përshëndeteshin me persona të cilët konsideroheshin “të prekur” nga regjimi. Një nga shqetësimet kryesore të tij ishte se një shoqëri e ndërtuar mbi frikën rrezikonte të prodhonte njerëz pa kurajë qytetare. Në letrën e tij ai shprehej: “Unë vijën e tanë jetës sime nuk mund e ndryshoj, por do ta vazhdoj derisa të kemë frymë.” Në një tjetër pjesë të letrës ai shkruante: “Nuk më ka shty me ju shkrue Shkëlqesë, as urrejtja, as ambicioni, as interesi, por vetëm ndërgjegjja, e vërteta dhe e mira.” Duke iu referuar politikës së regjimit ndaj fesë dhe premtimeve për liritë dhe të drejtat njerëzore, ai i shkruan Mehmet Shehut: “Me të vërtetë, as anmiku ma i tërbuem i pushtetit s’ka muejt me u ba një propagandë ma anmiqsore në 22 vjetë, sa i keni ba vedit”. Në këtë letër vihet re guximi dhe qëndrimi i palëkunduri i At Pjeter Meshkalla ndaj shkatërrimit që po i bëheshin institucioneve fetare. Meshkalla i drejtohet kryeministrit me shprehje plot guxim, kur i thotë se komunizmi po shkakton frikë në njerëz dhe se brezi i ri po rritet pa kurajo e burrni. “Me këtë luftë kundra fesë neve edhe po diskreditohemi faqe botës”. Në këtë letër bëhet edhe një pasqyrim i mësymjes së Sigurimit të Shtetit ndaj kishave dhe klerit katolik në Shkodër. Duke pranuar që të dorëzojë gjithçka përfshi edhe rrobat e trupit, At Pjetër Meshkalla i kërkon Mehmet Shehut që të heqin dorë nga marrja e dorëshkrimeve të tij dhe klerikëve të tjerë, të cilat ai i konsideronte të shenjta.

ARRESTIMI I DYTË

Pak javë pas kësaj letre, më 29 prill 1967, në Institutin Pedagogjik të Shkodrës u zhvillua një mbledhje për “demaskimin” e veprimtarisë së At Pjetër Meshkallës. Më pas, më 19 korrik 1967, Gjykata e Shkodrës, me vendimin nr. 44, e dënoi me 10 vjet heqje lirie dhe konfiskim të pasurisë, për “agjitacion e propagandë”. Kështu, një njeri që kishte kaluar tashmë një pjesë të madhe të jetës në burg u rikthye sërish pas hekurave. Ishte një goditje e drejtpërdrejtë ndaj një kleriku që kishte refuzuar të heshtte. Pas përfundimit të dënimit të dytë, At Pjetër Meshkalla u lirua në vitin 1978, por as kjo nuk do të nënkuptonte një kthim në jetën normale.

Ai u internua në Vlorë, ku kaloi vitet e fundit të jetës nën kufizimet dhe kontrollin e regjimit. Edhe në këtë periudhë, jeta e tij mbeti një dëshmi e pasojave që përndjekja politike pati mbi klerin shqiptar. Ai kishte kaluar burgje, kampe pune, hetuesi dhe internim. Kishte humbur vite të tëra të jetës, kishte humbur të drejtën për të ushtruar lirisht misionin e tij fetar dhe kishte parë shkatërrimin ose mbylljen e institucioneve me të cilat kishte lidhur jetën e tij. Megjithatë, nuk hoqi dorë nga identiteti i tij. At Pjetër Meshkalla ndërroi jetë më 28 korrik 1988, vetëm rreth dy vite përpara rënies së regjimit komunist në Shqipëri. Ai nuk e pa ditën kur sistemi që e kishte burgosur dhe internuar do të merrte fund. Por ai jetoi aq gjatë sa të linte pas një dëshmi që do të mbetej përtej atij sistemi. Pas rënies së komunizmit, figura e tij mori një vlerësim të ri publik. Në vitin 1992, At Pjetër Meshkalla u dekorua me titullin “Pishtar i Demokracisë”, duke u bërë kleriku i parë që mori këtë vlerësim. Emri i tij sot lidhet veçanërisht me arsimin dhe me traditën e jezuitëve në Shkodër. Në nderim të jetës dhe qëndresës së tij, Shoqëria e Jezuit i ka dhënë emrin e tij shkollës së mesme në Shkodër, pasardhëse e traditës së Kolegjit Saverian.

LETRA ORIGJINALE PËR MEHMETIN

“Shkëlqesë,

Pardje, më 3-IV-1967, ora 19, pjesa ma e madhe e klerikëve katolikë që gjendet sot në Shkodër, kjemë thirrë në Sallën e Kandit të Kuq të Komitetit Ekzekutiv. Na u komunikue, ndër të tjera, se do të denonconim gjithçka kishim, me përjashtim të te shave personale të domosdoshme të veshjes dhe të fjetjes, pse të tjerat të gjitha ishin të popullit dhe popullit duhet t’i kthehen; dhe se nuk do t’ushtronim asnjë shërbim fetar, as edhe privatisht: Këtë e ka vendosë populli.

Mendova të drejtohem me këtë letër Shkëlqesës s’Uej, për me i çfaqë mendimin tim, jo ndryshe, por si njeriu njeriut.

Sa për libra të mij, gjana kishtare etj., le të vinë e t’i marrin kur të duen: nuk asht e para herë që unë dal në rrugë të madhe.

Por, unë dëshroj të çfaqë disa mendime në përgjithësi: Dorëshkrimet janë pronë e shenjtë dhe e paprekshme e autorit, në mos i dorëzoftë ai vetë e në mos kjofshin kundra Sigurimit të Shtetit.

Sa për pasuni të tjera, as bujarija e burrënija e popullit, as ligji natural ma elementar nuk e pranon që një gja që asht falun njëherë njaj përsoni o njaj enti të caktuem, të kërkohet rishtas prej dhuruesit si gja e tija. Spekullimet e shpërdorimet goditen.

Dhe, e vërteta asht se populli, pothuejse në çdo vend e ka përcjellë priftin e vet (të mirë o të dobtë) me vajë, si përfaqësuesin e fesë së vet.

Një hije e zezë ka ra mbi popull kur ka pa tue u mbyllë kishat, tue u rrëzue kumbonarët e sidomos tue u lejue të viheshin në lojë personat dhe gjanat fetare, tue fye kështu thellë ndjenjat kaq të shenjta të besimit. Po atë efekt kanë ba fushatat e çfrenueme diskredituese antifetare zhvillue me të gjitha mjetët e propagandës. Si përgjigje, populli ka mbushë kishat deri në çastin e mbylljes së tyne. Ç’ vlerë ka atëherë qendrimi i një pakice të pandërgjegjshme o të frikësueme me lloj lloj presionesh?

Sidomos pjesa e friksueme me kërcnime, presione, premtime e pushime nga puna, pëson torturën ma të madhe, sepse e lidhun nga kafshata e bukës, shtërngohët me mohue me gojë atë që beson; dhe kështu fushata që po bahët synon me formue një brezni pa kurajo civile, pa burrëni, opurtuniste, servile, tue prishë karakterin e shqiptarit në dam t’Atdheut. Njerëzit kanë frikë m’u takue, m’u përshëndetë rrugës me miq që janë në sy o të “prekun”. E kush po di se cilët janë! -Flitët shumë për Inkuizicionin e sot 500 vjetëve, dhe jo fort objektivisht. Po për këtë të shek. XX? Vi tash tek unë. Unë vijën e tanë jetës sime nuk mund e ndryshoj, por do ta vazhdoj derisa të kemë frymë. Pengesa e jashtme e forcës madhore do të bajë në mue vetëm atë efekt që ban guri o dheu që pengon rrjedhën e ujit: Populli më njeh dhe e din mirë si kam shkri jetën për të.

Unë tham se, me këtë luftë kundra fesë neve edhe po diskreditohemi faqe botës, së cilës i kemi dhanë premtime solemne për liritë dhe të drejtat njerëzore në Shqipni. Kur, në vj. 1945, në Tiranë, më 8 mars, unë u takova me Juve, Shkëlqesë, se kishëm ndigjue prej komunistëve fjalët: “Këtë kishë do ta bajmë kinema”; Ju m’u përgjigjët: “Kjo asht propagandë armiqësore!”.

Me të vërtetë, as anmiku ma i tërbuem i pushtetit s’ka muejt me u ba një propagandë ma anmiqësore në 22 vjetë, sa i keni ba vedit.

Nuk më ka shty me Ju shkrue Shkëlqesë, as urrejtja, as ambicioni, as interesi, por vetëm ndërgjegjja, e vërteta dhe e mira.

Kryetarit të Këshillit të Ministrave, Mehmet Shehu, në Kryeministri – Tiranë, 5 prill 1967.

Me nderime
Pjetër Meshkalla, Meshtar Katolik i Shoqënisë Jezu

/Gazeta Panorama 

Gazeta franceze, “Le Matin”, ka botuar të mërkurën e 19 qershorit 1935, në faqe të parë dhe të dytë, intervistën e këshilltarit bashkiak të Parisit, Z. Alex Biscarre, me Mbretin Zog, në pallatin mbretëror me vendodhje në kryeqytetin shqiptar. Fillimisht, Z. Biscarre ka përshkruar figurën e Ahmet Zogut, i cili sigurisht nuk e ka lënë aspak indiferent. Madje, mund të konstatojmë edhe një lloj admirimi të tij për Mbretin e shqiptarëve. Në vijim, francezi ka rrëfyer proçedurën e nevojitur për të takuar monarkun shqiptar, institucionet apo personat e nevojshëm që duheshin kontaktuar për të realizuar intervistën.

Ndërsa, në fund, gjejmë intervistën e tij të plotë me sovranin shqiptar, të sjellë asokohe për publikun francez dhe frankofon.

Çfarë përmban konkretisht kjo intervistë? Për më shumë, do të gjeni shkrimin e plotë, të sjellë në shqip nga Aurenc Bebja, Blogu “Dars (Klos), Mat – Albania”:

“Mbreti Zog ka tipare të një vazhdimësie të rregullt, një ballë të gjerë dhe një vështrim të sinqertë e të qartë, dhe të gjithë butësinë e vendeve të Lindjes. I gjatë dhe i hollë, pa vese, disi i ftohtë, Zogu I-rë, Mbret i shqiptarëve, më priti në pallatin e tij në Tiranë, i rrethuar nga lulishte trëndafilash. Ky djalë i vërtetë i Shqipërisë, fëmijë malësor, mbretëron, mbi të gjitha, falë punës së tij. Ai e ka bindur popullin e tij falë përkushtimit dhe sakrificës së tij.

Megjithëse, ditë e natë, zhurmat nga jashtë mbërrijnë deri në Pallat, Mbreti, i izoluar në një kabinet të gjerë pune, lexon, studion dhe sheh vetë të gjitha raportet (shkresat) e ministrave të tij. Metoda e tij është heshtja. Ai nuk bën shpallje të mëdhaja, gjeste teatrale apo deklarata këmbëngulëse. Mbreti nuk ka kontakt me asnjë person dhe jeton i rrethuar vetëm me motrat dhe nipin e tij, ndërsa dy nipërit e tjerë të tij ndjekin studimet në Saint-Cyr, në Francë.

Kohët e fundit, Oborri Mbretëror është në zi, si arsye e vdekjes së Nënës Mbretëreshë. Që të futesh në Pallat dhe të pritesh për audiencë, është thelbësore të mbështetesh në diplomacinë e ministrit tonë në Tiranë, Z. Marcel Ray, dhe me padyshim në kortezinë e Z. Rrok Stani, shef i protokollit. Duhet githashtu të kalosh në shtëpinë (akademinë) ushtarake, nga ku Mbreti më shoqëroi bashkë me një punonjës të Oborrit.

Mbreti shtatlartë iu përgjigj përshëndetjeve të mia rituale. Ai më zgjati dorën e tij të gjatë dhe të hollë për të më ofruar një cigare. Fjalët e tij të para, që më tha, ishin:

– Unë jam shumë i lumtur që një gazetë e madhe franceze dëshiron të interesohet për Shqipërinë. Ju do të jeni këtu për të gjykuar përpjekjet e një vendi të ri për t’u modernizuar.

Sovrani vazhdoi:

– Unë kërkoj ndihmën dashamirëse të fqinjëve të mi sepse, nga pikëpamja e jashtme, politika ime është e thjeshtë. Ajo tenton të ruajë pavarësinë e Shqipërisë – përfundimisht pjesëmarrëse e koncertit evropian – dhe të mbajë kufijtë e mi të pandryshuar.

– Naltmadhëri, kufijtë tuaj mbrojnë një vend të mrekullueshëm të cilin unë do të përpiqem ta bëj të njohur në mesin e francezëve.

– Për këtë qëllim (u përgjigj sovrani) pashë me kënaqësi krijimin e një zyre turistike, por unë kam dëshirë të shumëfishoj rrugët turistike dhe hotelet e vogla, për t’i vënë dispozicion të vizitorëve. Sa më shumë të mësojnë për vendin tonë, aq më shumë do ta duan atë.

Dhe mbreti Zog më rrëfeu:

– Unë dua, për popullin tim, të vazhdoj të ndjek përpjekjet e mësuesve francezë të Liceut të Korçës. Arsimi francez do të mundësojë të mbajë gjallë ndjenjat miqësore të shqiptarëve që kur luftuan dhe u anagazhuan për Francën.

Mbreti e ka fjalën për krijimin e lëvizjes së parë për pavarësi – e paraprirë nga rekrutime vullnetare – nga trupat e Sarrail-it në vitin 1917 në qytetin e Korçës.

Ai shton:

– Unë kam inkurajuar krijimin e linjave ajrore dhe mund, për disa orë, të shkojmë nga Tirana në Romë dhe nga Roma në Paris.

Pastaj sovrani më pyeti për qytetet që kisha vizituar dhe ishte i kënaqur për interesin që ato ngjallnin. Ai është përpjekur ti lidhë (bashkojë) të gjitha me anë të rrugëve, dhe në përfundim, më fton që të kthehem sërish, pas dy ose tre vitesh, për të parë progreset e mëtejshme.

                __________________________

Dedikim

Këtë portret filozofik, social, human e jetësor ia kushtoj me nderim dhe mirënjohje të thellë Muhamet Malos, një njeriu që sot nuk është fizikisht mes nesh, por që vazhdon të jetojë në kujtesën, respektin dhe mirënjohjen e mijëra njerëzve.

Ai la pas jo vetëm vepra, suksese dhe kontribute, por mbi të gjitha la një emër të mirë, një zemër humane, një familje të shkëlqyer, një shembull se si pasuria, mundësia dhe suksesi marrin kuptim kur ndahen me të tjerët.

Në vitin 2027 mbushen 10 vjet nga ndarja e tij nga jeta, por koha nuk e ka zbehur figurën e tij. Përkundrazi, çdo vit e bën më të dukshme trashëgiminë morale që la pas: respektin për njeriun, dashurinë për jetën, solidaritetin dhe bamirësinë.

Ky portret është një homazh i vogël për një vepër të madhe njerëzore.

Me nderim të përhershëm,
Ramiz LUSHAJ

___________________________

Në figurën e lartë të Njeriut të Mirë – Muhamet Malos bashkohen sportisti, sipërmarrësi, njeriu i medias, mbështetësi i kulturës, filantropi, miku dhe qytetari që e shihte suksesin jo vetëm si të drejtë për të ecur përpara, por edhe si përgjegjësi për t’u gjendur pranë të tjerëve.

Muhamet Malo ka lindur më 13 maj 1957, me origjinë kolonjar, u formua në një Shqipëri të vështirë, ku rruga individuale kërkonte disiplinë, mund dhe durim. Materialet biografike të mbledhura për jetën e veprimtarinë e tij e paraqesin si një njeri që e nisi jetën publike nga sporti, përpara se të hynte në sipërmarrje, media, turizëm e veprimtari të shumta shoqërore. Kjo rrugë e gjatë nuk e largoi nga njeriu i zakonshëm. Përkundrazi, sa më shumë u rritën mundësitë e tij, aq më shumë u zgjerua edhe fusha e ndihmës së tij.

Në filozofinë e jetës, pasuria e një njeriu nuk matet vetëm me atë që zotëron. Ajo matet edhe me atë që ai është në gjendje të ndajë. Mund të ndash bukën, paratë, kohën, një mundësi, një vend pune, një dorë që të ngre, një fjalë që të jep kurajë. Pikërisht në këtë kuptim duhet parë zemra e madhe e Muhamet Malos: si aftësi për ta kthyer suksesin personal në dobi shoqërore.

Shumë prej dëshmive të përfshira në materialet për Muhamet Malon e përshkruajnë si babaxhan, fisnik, të thjeshtë në komunikim dhe të hapur ndaj njerëzve. Kjo është një cilësi që nuk blihet. Ajo lind nga karakteri dhe provohet në marrëdhëniet me të tjerët. Njeriu mund të ketë shumë njohje, por respekti i vërtetë fitohet vetëm kur tjetri ndien se është parë, dëgjuar dhe trajtuar me dinjitet.

Muhamet Malo ndërroi jetë më 6 mars 2017, në një moshë kur ende kishte energji, projekte dhe miqësi për të vazhduar. Por vdekja nuk e mbylli historinë e tij. Përkundrazi, mënyra si u kujtua nga sportistë, biznesmenë, artistë, gazetarë, personalitete dhe njerëz të zakonshëm tregoi se kishte ndërtuar një pasuri tjetër: kujtesën e mirënjohjes.

Ky portret nuk është vetëm histori e një njeriu të suksesshëm, por është histori e një ideje morale: se njeriu bëhet më i madh kur nuk jeton vetëm për veten. Dhe këtu nis dimensioni filozofik i Muhamet Malos – te bindja se jeta ka kuptim atëherë kur shndërrohet në mirësi, përgjegjësi dhe gjurmë njerëzore.

SPORTI

– SHKOLLA E DISIPLINËS DHE E KARAKTERIT

Përpara se të njihej si sipërmarrës e filantrop, Muhamet Malo ishte sportist. Karrierën e nisi te “Studenti”, ku ushtroi sportin nga viti 1971 deri më 1977; më pas ishte pjesë e “Partizanit” në vitet 1977-1979 dhe u rikthye te “Studenti”, ku qëndroi deri në vitin 1990. Në materialet biografike përmendet se nga viti 1982 deri më 1990 ishte kampion i Shqipërisë në mundjen klasike, në peshat 82 deri 90 kilogramë.

Mundja është sport i forcës, por mbi të gjitha i disiplinës. Nuk të mëson vetëm si të mposhtësh kundërshtarin; të mëson si të mposhtësh lodhjen, frikën, hezitimin dhe dobësinë tënde. Në këtë kuptim, sporti duket se u bë një shkollë karakteri për Muhamet Malon. Vitet e stërvitjes, gara, përballjet dhe kërkesa për rezultat formuan tek ai një temperament këmbëngulës që më vonë do të shihej edhe në sipërmarrje.

Por lidhja e tij me sportin nuk përfundoi kur ai u largua nga tapeti i mundjes. Ai vijoi ta mbështeste sportin si drejtues, sponsor dhe promotor. Materiali i dërguar përmend detyra drejtuese në Federatën Shqiptare të Mundjes, në Shoqatën Kombëtare të Mundjes, si dhe kontribute financiare për veprimtari të ndryshme sportive. Përmenden sponsorizime për peshëngritjen, notin, volejbollin, basketbollin e femrave, futbollin e femrave, bilardon dhe veprimtari të tjera.

Këtu shfaqet një tipar i rëndësishëm i karakterit të Muhamet Malos: ai nuk e trajtoi sportin si kapitull të mbyllur të rinisë, por si një borxh mirënjohjeje. Njeriu që kishte marrë nga sporti disiplinën, emrin dhe përvojën, u përpoq t’ia kthente sportit një pjesë të asaj që kishte fituar në jetë.

Në aspektin social, kjo ka një domethënie të madhe. Sporti nuk është vetëm medalje. Ai është edukim, shëndet, përkatësi, rrugëdalje për të rinjtë dhe shkollë e garës së ndershme. Një investim në sport është shpesh investim në një brez. Dhe një njeri që e kupton këtë, nuk ndihmon vetëm një klub apo një sportist; ndihmon të ndërtohet një kulturë më e shëndetshme shoqërore.

Pas ndarjes së tij nga jeta, drejtues të sportit shqiptar e kujtuan si figurë që kishte lënë gjurmë përtej një disipline të vetme. Armand Duka e cilëson veprimtarinë e tij në sport, biznes dhe humanizëm si të jashtëzakonshme, ndërsa përfaqësues të komuniteteve të tjera sportive flasin për një boshllëk të madh.

Kjo është arsyeja pse, kur flasim për Muhamet Malon sportist, nuk flasim vetëm për një kampion. Flasim për një njeri që e shndërroi përvojën e vet sportive në një mënyrë të të menduarit: të luftosh, të mos dorëzohesh, të respektosh garën dhe, kur arrin lart, të mos harrosh ata që po e nisin rrugën.

SIPËRMARRËSI

 QË SHIKONTE PËRTEJ TË SOTMES

Me ardhjen e demokracisë, Muhamet Malo ishte ndër sipërmarrësit e parë që hynë në një terren të ri ekonomik, ku mungonin përvoja, rregullat e konsoliduara dhe siguria. Në një periudhë tranzicioni të gjatë, të krijoje biznes nuk nënkuptonte vetëm të kishe kapital; kërkonte intuitë, guxim dhe aftësi për të parashikuar atë që ende nuk ekzistonte.

Në materialet për jetën e tij përmenden iniciativa që u bënë të njohura në Shqipëri: “Euro-Lloto”, televizioni sportiv “TeleSport”, investimi te “Dajti Ekspres”, pjesëmarrja në sektorin bankar dhe në hoteleri. Veçanërisht teleferiku i Dajtit dhe infrastruktura turistike përreth tij u kthyen në një nga shenjat më të dukshme të një modeli sipërmarrës që kërkonte të krijonte jo thjesht biznes, por edhe destinacion.

Dajti është pjesë e identitetit të Tiranës. Ta lidhje kryeqytetin me malin nëpërmjet një teleferiku ishte një ide që kërkonte kapital, këmbëngulje dhe besim në turizmin e së ardhmes. Në këtë kuptim, sipërmarrja e Muhamet Malos kishte një përmasë qytetare: ajo ndryshonte mënyrën si njerëzit e përdornin hapësirën, si e shihnin qytetin dhe si e përjetonin natyrën pranë tij.

Po kështu, krijimi i një televizioni të përqendruar te sporti tregonte se ai e njihte fuqinë e medias dhe rëndësinë e specializimit. “TeleSport” nuk ishte thjesht një biznes tjetër; ishte edhe vazhdim i lidhjes së tij personale me sportin. Kështu bashkoheshin dy botë: përvoja e sportistit dhe vizioni i sipërmarrësit.

Por vlera e sipërmarrjes së tij nuk duhet lexuar vetëm nga numri i kompanive. Një sipërmarrës krijon vende pune, lidhje profesionale, mundësi për të rinj, tregje dhe shërbime që më parë nuk ekzistonin. Kjo është arsyeja pse dimensioni social i biznesit është po aq i rëndësishëm sa fitimi.

Muhamet Malo duket se e kuptonte këtë marrëdhënie. Sipas materialit të mbledhur në masmediat shqiptare, një pjesë e konsiderueshme e të ardhurave të tij kanalizohej drejt sponsorizimeve, ndihmës për njerëzit në nevojë dhe veprimtarive sportive, kulturore e shoqërore. Kështu, biznesi nuk mbetej një ishull privat; ai lidhej me shoqërinë.

Në filozofinë e sipërmarrjes ekziston një dallim i madh midis njeriut që fiton dhe njeriut që krijon. I pari grumbullon; i dyti lë diçka pas. Gjurmët që përmenden në jetën e Muhamet Malos – nga sporti te media, nga turizmi te financa – dëshmojnë për një njeri që kërkonte të ndërtonte dhe të hapte rrugë.

Prandaj figura e tij si biznesmen duhet parë në një plan më të gjerë: jo vetëm si histori suksesi personal, por si pjesë e një kohe kur Shqipëria po mësonte vetë kuptimin e ekonomisë së lirë, të iniciativës private dhe të përgjegjësisë sociale të kapitalit.

HUMANIZMI

– PASURIA QË NDAHET ME TË TJERËT

Nëse sporti i dha disiplinën dhe biznesi i dha mundësinë, humanizmi i dha kuptimin më të thellë figurës së Muhamet Malos. Në materialet e mbledhura për jetën e tij, kjo cilësi përsëritet më shumë se çdo tjetër. Përmenden njerëz në varfëri, jetimë, persona me aftësi të kufizuara, institucione sociale, sportistë, artistë dhe familje që gjenin te ai një derë të hapur.

Humanizmi i vërtetë nuk ka nevojë për retorikë. Ai matet me gjestin konkret. Një njeri mund të flasë gjatë për solidaritetin, por prova është se çfarë bën kur përballë ka një nevojë reale. Dëshmitë e përfshira në dokumentin e dërguar e portretizojnë Muhamet Malon si njeri që vuajtjen e tjetrit e përjetonte emocionalisht, jo thjesht si statistikë shoqërore.

Një episod i veçantë lidhet me ndihmën për përfundimin e Odeonit të Selisë së Shenjtë të Kryegjyshatës Botërore Bektashiane. Sipas dëshmisë së përfshirë në materiale shkrimore, kur mësoi se punimet ishin ndërprerë për mungesë fondesh, ai vizitoi vendin dhe ofroi një ndihmë prej 12 milionë lekësh. Pesha e këtij gjesti nuk qëndron vetëm te shuma. Qëndron te vendimi për ta kthyer një shqetësim të dëgjuar në një veprim të menjëhershëm.

Në materialet e përmbledhura theksohet se ai ndihmonte institucione kulti jo vetëm të besimit të vet. Ky është një dimension me rëndësi të veçantë në shoqërinë shqiptare. Besimi, kur bëhet urë dhe jo kufi, e zgjeron humanizmin. Muhamet Malo paraqitet si njeri që e shihte të shenjtën përmes nevojës për paqe, respekt dhe afrim njerëzor.

Por ndihma e tij nuk u kufizua te institucionet. Në tekstet përkujtimore përmenden radhë njerëzish që kërkonin ndihmë për sëmundje, strehim, varfëri apo vështirësi të tjera. Edhe kur këto dëshmi kanë ton emocional, thelbi i tyre është i qartë: ai kishte krijuar reputacionin e njeriut tek i cili mund të trokisje.

Kjo është forma më e lartë e kapitalit moral. Njeriu i pasur mund të jetë i fuqishëm; por njeriu që përdor pasurinë për të lehtësuar dhimbjen e tjetrit bëhet i dobishëm. Dhe shoqëria ka nevojë për njerëz të dobishëm më shumë se për njerëz thjesht të suksesshëm.

Humanizmi i Muhamet Malos, sipas materialeve të siguruara gjithandej, nuk ishte episodik. Ai shfaqej në sport, kulturë, shëndetësi, arsim, institucione kulti dhe në ndihmën e drejtpërdrejtë ndaj njerëzve. Pikërisht kjo vazhdimësi e bën portretin e tij më të plotë.

Një zemër e madhe nuk është zemër që ndien vetëm. Është zemër që vepron. Dhe te Muhamet Malo, ndjeshmëria shoqërohej me veprim, mundësia me përgjegjësi, pasuria me dhënie. Kjo është arsyeja pse figura e tij jeton fort në kujtesën e atyre që e kanë njohur.

MEDIA, KULTURA DHE ARSIMI

– TË INVESTOSH NË SHPIRTIN E SHOQËRISË

Një shoqëri nuk ndërtohet vetëm me rrugë, banka, hotele dhe ndërmarrje. Ajo ndërtohet edhe me kulturë, dije, media, libra, art dhe mundësi që talenti të dalë në dritë. Në këtë fushë, aktiviteti i Muhamet Malos mori një dimension që e dallon nga profili klasik i biznesmenit.

Në materialet për jetën dhe veprimtarinë e Muhamet Malos përmendet financimi i veprimtarive të shumta kulturore dhe mediatike. Mes tyre janë emisioni “Ethet e së premtes mbrëma”, telenovela “Njerëz dhe Fate”, botime të ndryshme, festivale, dokumentarë, albume, veprimtari artistike dhe projekte që lidheshin me promovimin e kulturës shqiptare. Përmendet gjithashtu përfshirja e tij në mbështetje të arsimit dhe lidhja me Fondacionin Amerikan për Edukimin e të Rinjve.

Të mbështesësh kulturën është një akt që nuk jep gjithmonë kthim të menjëhershëm financiar. Shpesh është investim në diçka të padukshme: në kujtesë, identitet, talent dhe vetëbesim kombëtar. Një këngëtar i ri, një sportist, një autor, një gazetar apo një artist mund të ketë nevojë vetëm për një mundësi që të ndryshojë jetën e tij. Kur kjo mundësi krijohet nga një mbështetës privat, kapitali ekonomik shndërrohet në kapital kulturor.

Kjo është veçanërisht e rëndësishme për vitet e tranzicionit shqiptar. Institucionet ishin ende të dobëta, tregu kulturor i paqëndrueshëm dhe financimet publike të kufizuara. Në këtë realitet, sponsorizimi privat shpesh bëhej ura që e mbante gjallë një projekt.

“TeleSport” është një shembull domethënës. Duke krijuar një media të specializuar sportive, Muhamet Malo nuk ndërtoi vetëm një kompani; ai i dha hapësirë një fushe që e njihte nga brenda dhe që e donte. Sporti fitoi ekran, gazetarët fituan mundësi profesionale dhe publiku fitoi qasje më të gjerë te veprimtaritë sportive.

Në të njëjtën mënyrë, mbështetja e projekteve artistike tregonte se ai nuk e shihte kulturën si luks. Ajo ishte pjesë e jetës së shoqërisë. Njeriu nuk jeton vetëm me bukë; jeton edhe me ëndërr, art, bukuri, dije dhe kujtesë.

Këtu shfaqet një filozofi e rëndësishme e jetës së Muhamet Malos: të ndërtosh nuk do të thotë vetëm të ngresh një objekt. Mund të ndërtosh një karrierë, një talent, një emision, një libër, një institucion, një shpresë.

Prandaj portreti social i tij nuk mund të ndahet nga kultura. Ai ishte pjesë e një brezi sipërmarrësish që u përballën me një Shqipëri në ndryshim dhe, në rastin e tij, një pjesë e suksesit u kthye në mbështetje për botën shpirtërore të vendit. Kjo është një trashëgimi që nuk matet lehtë me shifra, por matet me gjurmët që mbeten te njerëzit.

BESIMI, ATDHETARIA

DHE RESPEKTI PËR NJERIUN

Në shumë dëshmi për Muhamet Malon, humanizmi i tij lidhet me besimin. Ai përmendet si besimtar bektashi, por njëkohësisht si njeri i respektit ndaj të gjitha besimeve. Kjo është një veçori e rëndësishme e portretit të tij, sepse e vendos fenë jo si kufi identitar, por si burim të përgjegjësisë morale.

Në një shoqëri si ajo shqiptare, ku bashkëjetesa fetare është pjesë e historisë kombëtare, respekti për tjetrin merr vlerë qytetare. Materiali i mbledhur vitet e fundit e paraqet Muhamet Malon mes drejtuesve të komuniteteve fetare dhe përmend ndihmën e tij për faltore e institucione që nuk i përkisnin vetëm besimit të vet. Këtu besimi bëhet humanizëm praktik.

Për të, sipas dëshmive, dhimbja e njeriut ishte më e rëndësishme se përkatësia e tij. Njeriu që kishte nevojë për bukë, strehë, mjekim apo mbështetje nuk ishte “i një feje” apo “i një grupi”; ishte njeri. Ky është një koncept i thjeshtë, por shumë i madh.

Në të njëjtën kohë, portreti i tij lidhet me atdhetarinë. Materialet përmendin origjinën e familjes së tij nga Kolonja dhe lidhjet familjare me trevat e Përmetit, si edhe angazhime në veprimtari kulturore e kombëtare. Atdhetaria, në këtë rast, nuk paraqitet si retorikë ceremoniale, por si kontribut në zhvillimin e vendit: në sport, turizëm, ekonomi, media, kulturë dhe ndihmë shoqërore.

Një vend nuk ndërtohet vetëm nga politika. Ai ndërtohet edhe nga qytetarët që krijojnë punë, institucione, ide, modele dhe solidaritet. Në këtë kuptim, sipërmarrësi që investon në vendin e vet është po aq pjesë e zhvillimit kombëtar sa edhe intelektuali, sportisti apo administratori publik.

Në materialet jetëshkrimore për Muhamet Malon përmendet gjithashtu roli i tij si President Nderi i Qendrës Shqiptare të Studimeve Amerikane e Britanike. Kjo tregon një tjetër përmasë të interesit të tij: lidhjen me dijen, marrëdhëniet ndërkombëtare dhe përfaqësimin e Shqipërisë në horizonte më të gjera.

Por, mbi të gjitha, atdhetaria e tij lexohet te njeriu. Nuk mund ta duash vendin duke mos parë njerëzit e tij. Nuk mund të flasësh për kombin dhe të jesh indiferent ndaj një familjeje pa bukë, një sportisti pa mundësi, një artisti pa mbështetje apo një institucioni në vështirësi.

Kjo është arsyeja pse konceptet “Atdheu”, “Populli” dhe “Historia kombëtare”, të përmendura në materialin për të, marrin kuptim kur lidhen me veprën konkrete. Atdhetaria bëhet e besueshme kur shndërrohet në punë.

Te Muhamet Malo, besimi, atdhetaria dhe humanizmi duken si tre degë të të njëjtit trung: respekti për njeriun. Dhe ky respekt është ndoshta forma më e qëndrueshme e çdo filozofie morale.

MIRËNJOHJET

– KUR SHOQËRIA I KTHEHET NJERIUT ME RESPEKT

Një jetë publike e gjatë sjell vlerësime, por dekorata më e rëndësishme mbetet kujtesa e njerëzve. Muhamet Malo mori shumë mirënjohje nga institucione sportive, shoqërore e publike. Materiali i dërguar përmend dekorime dhe tituj në Shqipëri dhe jashtë saj, si edhe vlerësime për kontributin në sport, biznes, paqe, bamirësi dhe shërbim shoqëror.

Një nga nderimet më të larta ishte Urdhri “Nderi i Kombit”, dhënë pas vdekjes nga Presidenti i Republikës, Bujar Nishani. Në materialin për ceremoninë presidenciale theksohen veprimtaritë e tij sipërmarrëse, humanitare dhe kontribuese në sport, turizëm, kulturë, arte, letërsi, media, shëndetësi, albanologji, institucione kulti dhe ndihmë për njerëzit në nevojë.

Kjo listë e gjatë fushash tregon vetë natyrën shumëdimensionale të veprës së tij. Nuk kemi të bëjmë me një njeri të një fushe, por me një figurë që lëvizte mes sportit, biznesit, medias, kulturës dhe bamirësisë. Një profil i tillë është i vështirë të përmblidhet në një titull të vetëm.

Në materialet biografike përmendet edhe një “Çmim i Presidentit për Arritjet e Jetës” i lidhur me presidentin amerikan Barack Obama, si dhe tituj e mirënjohje të tjera. Këto të dhëna po i paraqesim këtu siç gjenden në dokumentacionin e mbledhur për Muhamet Malon. Ajo që është e padiskutueshme në vetë materialin jetëshkrimor është numri i madh i institucioneve, organizatave dhe komuniteteve që e kanë nderuar për veprimtarinë e tij.

Edhe simbolika e emërtimit të një rruge në Tiranë me emrin “Muhamet Malo” ka rëndësi. Rruga është hapësirë publike, pjesë e përditshmërisë. Kur emri i një njeriu vendoset aty, kujtesa e tij del nga rrethi familjar dhe hyn në kujtesën e qytetit.

Por ka edhe një nderim tjetër, më të heshtur: kujtimet e miqve. Në materialet për jetën e veprimtarinë e tij gjenden shkrime ku Muhamet Malo përshkruhet si mik i çmuar, njeri i thjeshtë, i gjerë, komunikues, modest, punëtor dhe i gatshëm për sakrificë. Këto përkufizime kanë peshë të veçantë sepse nuk burojnë nga protokolli, por nga marrëdhënia njerëzore.

Në fund, titujt e dekoratat janë shenja të jashtme të një vlerësimi. Vlera e brendshme është arsyeja pse ato jepen. Dhe te Muhamet Malo, arsyeja që përsëritet është humanizmi.

Shoqëria e kujton njeriun jo vetëm për atë që ka arritur, por për mënyrën se si e ka përdorur arritjen. Ky është dallimi mes suksesit dhe trashëgimisë. Suksesi është i kohës së njeriut; trashëgimia vazhdon pas tij.

NJË ZEMËR

 QË VAZHDON TË RRAHË NË KUJTESË

Ka një çast kur biografia mbaron dhe fillon kujtesa. Për Muhamet Malon ky çast erdhi në marsin e vitit 2017. Por njerëzit që kanë dhënë shumë nuk largohen vetëm me datën e vdekjes. Ata mbeten në rrëfimet e familjes, në fjalët e miqve, në institucionet që kanë ndihmuar, në sportistët që kanë mbështetur, në veprat që kanë financuar dhe në qytetin ku kanë lënë shenja.

Në një poezi kushtuar Muhamet Malos, me autorësinë time –  Ramiz Lushaj, e vetndërtojë metaforën e “7 mijë fjalëve të pathëna” dhe të zemrave që vazhdojnë të rrahin në njerëz, vende dhe kujtime. Kjo them se është një figurë poetike që përmbledh bukur atë që proza biografike përpiqet të shpjegojë: se mirësia krijon një jetë të dytë, një jetë në kujtesën e të tjerëve.

Njeriu nuk e kontrollon sa gjatë do të jetojë, por mund të ndikojë në mënyrën si do të kujtohet, sepse disa lënë pas pasuri, kurse disa lënë emër, ndërsa disa lënë frikë dhe disa lënë respekt. Më të rrallët lënë mirënjohje.

Muhamet Malo duket se la pikërisht këtë të fundit. Nga materialet e mbledhura del një figurë me kontraste të bukura: i fortë si sportist dhe i ndjeshëm ndaj vuajtjes; i guximshëm në biznes dhe i thjeshtë në marrëdhënie; modern në sipërmarrje dhe tradicional në mikpritje; njeri i pasurisë dhe njëkohësisht njeri i dhënies.

Kjo e bën portretin e tij jetësor. Ai nuk ishte një figurë e largët, e ngrirë në ceremoni. Ishte një njeri që takonte, bisedonte, ndërtonte, ndihmonte, sponsorizonte, punësonte, merrte vendime dhe krijonte miqësi. Pikërisht kjo lëvizje e vazhdueshme e jetës e bën kujtimin e tij të prekshëm.

Filozofikisht, jeta e tij ngre një pyetje që vlen për secilin prej nesh: çfarë bëjmë me atë që kemi? Me talentin, me pozitën, me paratë, me kohën, me ndikimin? A i përdorim vetëm për vete, apo një pjesë të tyre e kthejmë në dritë për dikë tjetër?

Muhamet Malo e dha përgjigjen e tij me vepra. Sporti i dha forcë dhe ai ia ktheu sportit me mbështetje. Biznesi i dha mundësi dhe ai i ktheu një pjesë shoqërisë. Media i dha zë dhe ai e përdori për të promovuar sportin. Pasuria i dha fuqi veprimi dhe ai e përdori edhe për bamirësi.

Ndoshta ky është kuptimi më i mirë i shprehjes “njeriu me zemër të madhe”, jo thjesht një epitet ceremonial, por një mënyrë jetese.

Zemra e madhe nuk matet me atë që thotë për veten, por matet me atë që të tjerët tregojnë se kanë marrë prej saj: ndihmë, shpresë, punë, mundësi, respekt, gëzim.

Në fund të këtij portreti, Muhamet Malo mbetet si një figurë e një Shqipërie në ndryshim, por edhe si një model që i tejkalon kohët. Shoqëritë ndryshojnë, ekonomitë ndryshojnë, teknologjitë ndryshojnë; nevoja për njerëz të mirë nuk ndryshon kurrë.

Dhe për këtë arsye emri i Muhamet Malos nuk lidhet vetëm me një biznes, një titull apo një periudhë, por lidhet me një ide shumë më të qëndrueshme: se jeta merr vlerë kur bëhet e dobishme edhe për jetën e të tjerëve.

Kjo është trashëgimia e zemrës së madhe.

Ndryshe nga shumë zyrtarë dhe ish zyrtarë të tjerë, Petrit Tare dhe Entela Prifti janë përpjekur gjithnjë të pastrojnë paratë e korrupsionit me tenderë dhe vendime gjyqësore, duke lënë gjurmë. Skema e korrupsionit është sa flagrante, banale dhe aq edhe sfiduese për SPAK-un.

Disa evidenca, ku përfshihen kallëzime penale, transaksione, hetime administrative, raporte të Kontrollit të Lartë të Shtetit, investigime, pasuri të fshehura etj., e vizatojnë drejtorin Ujësjellësit të Korçës, Petrit Tare, një nga zyrtarët më të korruptuar dhe sfidues ndaj SPAK-ut në Shqipëri. Petrit Tare, i njohur si Tarja i Korçës, drejton Ujësjellësin e Korçës që nga viti 1993. Prej 33 vitesh u ka mbijetuar të gjithë pushteteve, ndryshimeve, trazirave, kallëzimeve dhe hetimeve.

Në vitin 2015, KLSH referoi një dosje penale në prokurori për aktivitetin korruptiv dhe shpërdorues të Petrit Tares, me kosto rreth 70 milionë euro. Duke pasur edhe bashkëshorten në atë kohë gjyqtare, Entela Prifti, Tare arriti ta mbyllte dosjen lehtësisht. Më 2 dhjetor 2019, organet e vetingut shkarkuan me vendim të formës së prerë nga detyra kryetaren e Gjykatës së Apelit në Korçë, Entela Prifti, gruaja e Petrit Tares, për fshehje dhe mos justifikim pasurie. Prifti nuk u referua në prokurori pavarësisht konstatimeve të pastrimit të parave, fshehje dhe mashtrimit me pasurinë.

Ndryshe nga shumë zyrtarë dhe ish zyrtarë të tjerë, Petrit Tare dhe Entela Prifti janë përpjekur gjithnjë të pastrojnë paratë e korrupsionit me tenderë dhe vendime gjyqësore, duke lënë gjurmë. Në shtator 2020, Petrit Tare krijon kompaninë B by DC shpk në Tiranë, tek Arena Center, në emër të të birit, Elio Tare. Kjo kompani nis të lëshojë fatura për shërbime fiktive për kompani, të cilat kanë përfituar tenderë me firmën e Petrit Tares si drejtor i Ujësjellësit Korçë. Skema e korrupsionit është sa flagrante, banale dhe aq edhe sfiduese për SPAK-un.

Disa ditë më parë, vetë Petrit Tare, në konflikt interesi, ka hapur një zyrë për ofrimin e konsulencës teknike inxhinierike dhe projektim ndërtimesh. Përmes këtij nipti, Tare ka nisur të lëshojë fatura shërbimesh fiktive për subjekte të lidhura me kompani të cilave Tare u ka dhënë tenderë publikë si drejtor ujësjellësi, duke tentuar jo vetëm të përfitojë, por edhe të pastrojë tarifën e korrupsionit me tenderë.

Pas shkarkimit si e korruptuar në vitin 2019, ish kryegjyqtarja e Korçës, Entela Prifti, hapi një zyrë avokatie, konsulencë financiare etj., përmes të cilës dyshohet se ka pastruar qindra mijëra euro. Bëhet fjalë për kompaninë DICTUM CONSULTING, përmes të cilës Entela Prifti deklaron deri në 60 mijë euro fitim në vit, gati dy herë më shumë se paga e saj kur ishte gjyqtare. Ka dyshime të forta se kompania përdoret për pastrimin e parave të korrupsionit me tenderë të Petrit Tares. Përpos të tjerave, nga të ardhurat nga ky biznes, Entela Prifti ka blerë një njësi rreth 400 m2, me vlerë reale rreth 1 milionë euro, por të deklaruar 210 mijë euro.

Drejtori i Ujësjellësit Korçë Petrit Tare është edhe aksioner në kompaninë e prodhimeve të produkteve të ndryshme bujqësore BLOOM FRUITS shpk, themeluar në vitin 2019. Kompania ka përfituar rreth 250 mijë euro nga fondet e BE për bujqësinë, përmes AZHBR-së së Frida Krifcës, nën hetim nga SPAK. Kompania nuk ka publikuar të dhënat në regjistrat publikë sipas ligjit për veprimtarinë ekonomike.

Petrit Tare ka qarkulluar para edhe përmes kompanisë UK CONSULTING, për këshilla në fushën e mjedisit dhe mbetjeve. Edhe këtë kompani, Tarja e ka përdorur për pastrim parash të skemave të korrupsionit.

Tarja i Korçës ka qenë aksioner edhe në një kompani me emrin Beton Plus, duke fryrë fiktivisht vlerën e aksioneve dhe shitjen e tyre, për të justifikuar blerjen e pasurive të paluajtshme.

Pasuri të fshehura në Tiranë

Krahas kompanive të dyshimta, Petrit Tare fsheh një pasuri me vlerë miliona euro, ku përfshihen apartamente, vila, lokale, zyra dhe depozita bankare brenda dhe jashtë vendit. Përpos të tjerave, Tarja i Korçës dyshohet se ka fshehur edhe 15 apartamente në Tiranë, në emrin e motrës së saj, të afërmve të tjerë dhe të afërmve të tij.

Katër pasuri me vlerë rreth 1 milionë euro në Tiranë janë të dokumentuara. Bëhet fjalë për apartament në Tiranë, tek ish-Ekspozita, në emër të motrës së bashkëshortes Ç. P., apartament në Tiranë mbrapa 15-katëshit, në emër të baxhanakut, apartament në Tiranë përballë Fakultetit të Drejtësisë, në emër të vjehrrit dhe një tjetër apartament në Tiranë.

Dhjetëra mijëra euro në llogari

Gjatë dy dekadave të fundit, llogaritë bankare të Petrit Tares janë kredituar me dhjetëra mijëra euro nga llogari jashtë vendit. Referuar transaksioneve bankare, në llogaritë e Petrit Tares kanë kaluar shuma parash deri në 40 mijë euro transferta, deklaruar pjesërisht si dërgesa nga të afërmit në emigracion. Tranfertat përkojnë me kohën kur Tarja drejtonte Ujësjellësin e Korçës. Në një rast, Tare thotë se një shoku i tij në Selanik i ka kaluar në llogari 70 mijë euro.

Transfertat ngrenë dyshime të forta për një skemë korrupsioni dhe pastrimi parash. Petrit Tara dyshohet se u ka dhënë të afërmve të tij para cash nga lekët e korrupsionit me tenderë, ndërsa ata ia kanë rikthyer në llogari bankare si dërgesa nga emigracioni. Më pas këto para Petrit Tare i ka investuar në pasuri të paluajtshme. Gjithashtu, Tare ka deklaruar edhe 40 mijë euro dhuratë nga prindërit e tij, të cilat besohet se janë para të korrupsionit me tenderë.

Pasuri të pajustifikuar

Sipas dosjes së vetingut, çifti Entela Prifti dhe Petrit Tare nuk justifikojnë me burime të ligjshme të ardhurash pasuritë si njësi shërbimi me sipërfaqe 519 m² në Korçë, një apartament me sipërfaqe 55 m² në Korçë, apartament 70 m² në Korçë, apartament banimi duplex me sipërfaqe 235 m² në Korçë dhe banesë me sipërfaqe 198 m2 në Korçë. Apartamentin duplex 235 m² në Korçë nuk e ka deklaruar në deklaratat periodike. Jo vetëm kaq, por këtë apartament e ka paraqitur karabina me vlerë 2 milionë lekë, ndërkohë nga hetimi rezulton përfunduar.

Sipas dosjes, Entela Prifti ka gënjyer për banesën 198 m2 në Korçë. Në realitet kjo është një godinë me arredim luksoz, ku kati përdhes shërben si piceri, kati i parë shërben si lokal, kati i dytë shërben si restorant, ndërsa kati i tretë përdoret si verandë. Vetëm dysheme janë shtuar 390 m2. Vlera dhe sipërfaqja e kësaj pasurie është fshehur nga Entela Prifti dhe Petrit Tare. Bëhet fjalë për një godinë me vlerë miliona euro.

Qendër tregtare

Njësinë e shërbimit me sipërfaqe 519 m² në Korçë, Entela Prifti e ka deklaruar në emrin e bashkëshortit Petrit Tare, me burim shkëmbimin e 8 % të aksioneve në një kompani. Nga hetimi ka rezultuar se aksionet kanë një vlerë 14.274.700 lekë, që i bie 27.360 lekë/m2. Kjo njësi ndërtimore nuk ishte një pasuri e zakonshme, por pjesë e një qendre tregtare, ku sipas organeve të vetingut, një m2 është mbi 1.100 euro. Sipas KPK-së dhe Kolegjit, ish-kryegjyqtarja nuk e justifikon këtë pasuri në emër të bashkëshortit.

Pasuri të tjera me para korrupsioni

Përpos pasurive të analizuara dhe zbuluara nga vetingu, në emrin Petrit Tares dhe Entela Priftit rezultojnë pasuri të tjera me vlerë miliona euro, por që janë deklaruar në vlera qesharake, duke ngritur dyshime të forta për pastrim parash. Në emrin e çiftit rezultojnë apartament 77 m2, njësi 400 m2, truall 3.4 mijë m2, tokë arë 4.3 mijë m2, apartamente 115 m2 dhe 75 m2 në emrin e të birit, depozitë 70 mijë euro në emrin e të birit.

Klientët e tenderëve dhe një dosje penale

Petrit Tare, gjatë tre dekadave, ka krijuar një rreth të konsoliduar klientelë tenderësh. Tarja dikton me pazar në tavolinë fituesin e tenderit, me ofertë fituese sa fondi limit, në disa raste me letra false, pa plotësuar kriteret formale dhe duke mashtruar me zbatimin e kontratave përmes situacioneve false për punë të pakryera. Përfituesi i parave publike i jep në këmbim Tares një përqindje të vlerës së tenderit. Paratë e skemës së korrupsionit investohen në pasuri të paluajtshme. Bazuar në këto dhe shumë prova të tjera, për Petrit Taren po përgatitet një dosje për t’u referuar në SPAK për fshehje pasurie, deklarim të rremë, korrupsion, pastrim parash dhe shkelje të barazisë në tenderë./ Prapaskena