Rreth kësaj çështjeje nuk dua të sjell asgjë të re veç t’u referohem dëshmive të disa historianëve të lashtësisë, grekë dhe latinë, për atë që emrat e perëndive burojnë nga një gjuhë e lashtë paragreke .Të gjithë janë të mendimit se emrat e perëndive janë të trashëguar nga një popull më i lashtë se grekët dhe latinët..”Kur zbritën helenët në këto troje, – shkruan Herodoti, – mësuan prej pellazgëve artin e punimit të metaleve, të ngritjes së banesave dhe të shkrimit.” Nga ana tjetër, Plini shkruan: “germat e alfabetit fonetik i prunë në Itali pellazgët”.

Të dyja këto thënie të këtyre historianëve tregojnë se para ardhjes së helenëve ka ekzistuar një popull me kulturë që dinte shkrim e këndim. Diodori i Sicilisë përcakton se alfabetin në Europë e sollën të parët pellazgët.

Enzo Gati i identifikon titanët mitikë me ilirët. Mitizimi i disa figurave mitologjike, qoftë edhe i disa perëndive, është bërë qëllimisht për të zhdukur gjurmët e një kombësie autoktone në trojet e Mesdheut.

Kroni. Hesiodi, si perëndi të parë, përmend Qiellin, i cili greqisht quhet“Ouranos”. Por para tij kemi Kronin, atin figurativ të Zeusit, i cili lindi 50 fëmijë…( prej tyre shpëtoi vetëm Zeusi duke u fshehur në stanet e Kretës.  Shumica e mitologëve e konsiderojnë Kronosin personifikim të kohës: “Kroni i ka të zeza qimet e mjekrës.” Ai e shpërfill pleqërinë dhe kohën. Kronosi është i pakohë. J.G.Hahni emrin  Kronos e lidh me fjalën shqipe “kron” (krua) që do të thotë burim, rrjedhë uji, së cilës, në greqisht, i korrespondon fjala “krunos” dhe “krini”.

Decharm këtë fjalë e nxjerr nga një “kranan”, perëndi krijuese. Ndërsa “rean”, si perëndi të lindjes. Sidoqoftë, ka shumë mundësi që Kroni të përfaqësojë kohën e, në kuptim më të gjerë, dukuritë atmosferike, ndërsa “rea” personifikon shiun.

Ajo që të bën përshtypje është mënyra e thjeshtë me të cilën pellazgët emërtonin kultet apo heronjtë e lashtësisë, sipas dukurive. Këtu nuk ka asgjë profetike. Përkundrazi, e panjohura emërtohet sipas funksionit që luan. Besimi i pellazgëve te Dielli dhe yjet gjenden në figurina të ndryshme të veshjeve apo të armëve të luftëtarëve.

Demetra. Fjala më e vjetër e gjuhës shqipe, e cila gjendet edhe në shumë gjuhë të tjera, është fjala “de” (dhe) Dheu njihet si nëna e pjellorisë dhe e bimësisë. Dheu njihet si fillim dhe si mbarim, njihet si nënë “mater” dhe babë “Deu-Deus”, që në gojën e grekëve do të përfundonte në Zeus.

DEMETRA është perëndesha e tokës. Etimologjia e saj, siç e kanë cilësuar gjuhëtarë të ndryshëm, rrjedh nga dy fjalë të gjuhës shqipe: ”dhe” dhe “motër”. Motër rrjedh nga një fjalë më e lashtë pellazge, “mitër”. Me kohë ky emërtim kaloi në disa popuj mesdhetarë dhe të tjerë në kuptimin “nënë”. Demetra dhe Dheu, si lindës dhe krijues të gjithësisë, sipas konceptit mitik, zotëronin fuqi mbinjerëzore, ndaj dhe u quajtën hyjni. Flitet për një kohë dhe për njerëz që himnizonin dukuritë atmosferike. Edhe në vendin tonë gjer vonë ka pasur zona që bënin be “Për atë qiell..! Për këtë dhe.. ! Për këtë diell..!” Pellazgët e quanin veten “dhelindur” që do të thotë “të lindur nga dheu” Gjurmë të këtij koncepti kemi te emri  “Pro me the” dhe te toponimi i një fshati në Çamëri : “Para mi thi”.

Fillimisht, “de- dea” ishte i gjinisë femërore.”Dhe-u e më vonë “Zeus” kaluan në gjininë mashkullore. Zeusi lindi si bashkëkrijues i gjithësisë. Sipas Herodotit, emrat e perëndive grekët i morën nga pellazagët. “Dhe metër” është një kompozitë pellazgjike. Nga Dheu rrjedh e gjithë gjinia njerëzore. Ky ishte koncepti kozmogonik pellazg. Edhe emërtimi i detit Egje, “Egje-u” mund të rrjedhë nga e njëjta rrënjë: “Dhe-dheu”. Kam parasysh kompozitën e parë të këtij emri “Ak” që nënkupton ujin. Egjeu duhet të jetë një kompozitë përbërëse: “Ak-Dheu”.

Në dorisht emri Demetër quhej “Damater”. Kjo tregon që fiset dorike këtë emër hyjnie e kanë huajtur nga pellazgët, si shumë emra të tjera hyjnish pellazge.

Trajta eolike e këtj emri ka qenë “Domater”, ndërsa në të folmen kretase emri i parë është “deai”. Demetra njihej si hyjnesha e parë e bujqësisë e cila u mësoi njerëzve kultivimin e drithërave, të elbit dhe të grurit, u mësoi bluarjen dhe gatimin e bukës.

“Demetra së bashku me Triptolemin mbollën për herë të parë grurë në fushën e Eleusinës” (Pausania).

Zeus. Fjalën “Zeus” disa gjuhëtarë e lidhin me vetëtimën dhe bubullimën. Kjo i përket një kohe më të vonshme, që lidhet me kultin e Uranit, të Apolonit dorik. Gjuhëtarë të tjerë mendojnë se “Zeus” vjen nga fjala indiane “Dyaus” (Jan Pantazidhi,1885, Athinë).

Ne do t’i përmbahemi thënies së Homerit që e quan Zeusin mbret pellazgjik me qendër në Dodonë të Epirit. Por nuk përjshtohen dhe derivatet e këtij emri hyjnie, si:

Dios, div, djav, djau (kallëzore dja-m) që në greqisht do të thotë “djeu” (Zeu), rasa emërore Zeu . Si dhe variantet në latinisht: Jovis (lat. e vjetër Diovis), të formuara nga rrënja “Djov”, sanskritisht: “djav”. Në lidhje me këtë emër ka edhe derivate të tjera. Petro Zheji, në studimin e tij për sanskritishtet i lidh emrat “diell-djalë dhe djall”, si derivate të së njëjtës fjalë, ashtu siç sheh të shfaqen edhe në anglisht “sin, son, san”.

Afërdita. Është emërtim pellazg i hyjneshës Afërditë, një kompozitë dyfjalëshe e gjuhës shqipe: “afër” dhe “dita”. Bëhet fjalë për yllin e Afërditës. Ylli i ndritur që afron agimin. Greqisht “eos foros”. Etruskët Afërditën e quanin “Apru”, domethënë “afro” Nga kjo fjalë ka rrjedhur edhe fjala “prill”.

Perëndeshën ata e quanin “Turan”, që do të thotë “zonjë”. Që Afërdita quhej bija e Uranit, kjo pajtohet me mendimin e shumë historianëve të lashtësisë. Ka mendime që emri i kësaj perëndeshe e ka prejardhjen nga fenikasit. Sidoqoftë, ne duhet ta kërkojmë këtë emër edhe para kalimit të saj si perëndi fenikase apo si e lindur në Qipro, pra te lëvizjet pellazgjike. Sipas Spiro Kondës, “Tyran” është një trajtë e emrit “tyrinth” (ndërtesa e famshme e Tyrintit, e dokumentuar 150 vjet para Krishtit dhe së paku 700 vjet para ardhjes së grekëve. Banorët prehistorikë të Tyrintit ishin të parët e shqiptarëve të sotëm.

Jani Vretoja ka qenë ndër të parët gjuhëtarë shqiptarë, i cili qysh në vitin 1866, në librin « Gramatika e greqishtes së folur në gjuhën shqipe » shkruan se shqipja me të vërtetë mund të quhet një gjuhë që « duket shumë e vjetër »; është “gjuha e foshnjërisë së njerëzimit”, e afërt me helenikanë e vjetër, tezë kjo e Shlajherit, Shtirit dhe e Kamardës. Në këtë libër ai thotë :

« Kaq të afërt jemi ne me grekët, sa me një fjalë mund të quhemi degë e elinëve, pavarësisht se jemi tjetërsoj. » Me fjalën « tjetërsoj », ai do të thotë që ne jemi degëzimi autentik i pellazgëve.

Poseidon. Për perëndinë e detit, Poseidonin, Spiro Konda ka ngritur hipotezën që në bazë të saj është rrënja « pus », që do të thotë « ujë i thellë ». Ndoshta kjo nuk është dhe aq bindëse, pasi emri Poseidon gjendet edhe në sanskritisht në formën « Idaspati », në kuptimin sundimtar i ujërave.

Në një kuptim të përafërt, këtë fjalë e gjejmë edhe në gjuhën greke, te fjala “potamus”, që do të thotë « lumë». Edhe fjala tjetër e gjuhës greke, « potis », ka kuptimin « ujis ».

Miti e paraqet Poseidonin të shndërruar në kalë. Sa për pjesën e dytë, «don», me derivatet e saja: ”deon – daon – dan » kanë kuptimin e “rrjedhës” .Emrat e lumenjve Don, Danub, Dniepër e tregojnë më së miri këtë fjalë të gjuhës foshnjore të njerëzimit, të quajtur “indoeuropianishte”. Kam mendimin që edhe emërtimi i lumit “Dniepër” ka në përbërje të vetë emërtimet “don” dhe “epër”(sipër).

Athina. Sipas Schvartz, Athina është hyjnesha e vetëtimës dhe, në sanskritisht, ”ahana” do të thotë “flakëron” ose “djeg”. Kjo fjalë haset vetëm një herë te vedat, siç e përmend dhe Mulleri. (“Shkenca dhe gjuha”,vëll.II, .f. 252) Mirëpo, në sanskritisht, gjendet edhe fjala tjetër, emri i perëndeshës “Atharva = Vetëtimë”, e cila na duket shumë e largët nga e para.  Greqisht do të kishte kuptimet “aithir” (eter) apo “anthos” (lule).

Të gjithë gjuhëtarët shqiptarë, përfshi këtu dhe rilindësit, janë të mendimit se Athina ka lidhje me fjalën shqipe “E thëna”. Legjenda tregon se Athina u lind nga truri i Zeusit, nga koka e Zeusit lindi dija. Ky variant përforcon faktin që “Athina”, para së gjithash është perëndesha e dijes, e mendjes, e artit dhe e qytetërimit.

Ka dhe një variant më të thjeshtë: Athina më parë quhej “qyteti Kranaon” . “Kran” quhet druri i thanës, pra “Atena” lidhet me emrin e drurit të thanës, dru i përhapur në gjithë territorin, më pas aty pellazgët ngritën qytetin e Athinës.

Sidoqoftë, emri Athina është më i vjetër se “Krana” . “Komunikacioni me detin zhduku monotoninë e jetës baritore të pellazgëve në tërë Atikën që banohej e ndarë në katunde…” G.D. Kapsoli.

Athina i përket qytetërimit pellazg. “Pellazgët,- thotë Spiro Konda,- nuk i pritën grekët të vinin për t’i emërtuar qytetin e tyre”. Athina është quajtur dhe “Palada”, pasi mundi në dyluftim gjigantin Palas, gjigantin me bisht të gjatë.

Në qoftë se kompozita e parë mund të shpjegohet, e dyta ka mbetur e errët. Për mendimin tim, e dyta ndriçon të parën, ndërsa e para mbështet të dytën.

“Bala” është një përcaktor i përhapur në gjuhën shqipe, për të treguar shenjën e bardhë që ka në ballë apo në flokë një njeri apo një kafshë.“E thinjura” dhe “bala” përforcojnë dhe ndriçojnë njëra-tjetrën.

Sipas mitologjisë, Athinaja ishte bija e Zeusit, e cila lindi nga Mitis. Kur u lind Athinaja, Zeusi kishte ndier një dhembje koke të madhe. Vullkani mori një sëpatë dhe e goditi atë në kokë. Në çast, prej kokës së tij u lind Athinaja, krejt e veshur, duke lëshuar britma gëzimi. Në gjuhën greke ka një epitet për të: ”trito”. Disa studiues, emrin “tritogjenia” e lidhin me fjalën shqipe “trutë” dhe e shpjegojnë si “e lindur nga truri”.

Kulti i Athinasë në Greqi është shumë më i lashtë nga sa parashikohet. Legjendat janë legjenda. Ato nuk shpjegojnë të vërtetën. Sekretin e së vërtetës e ndryn brenda vetes vetëm gjuha. Athinaja konsiderohet perëndesha mbrojtëse e shumë qyteteve të Greqisë së lashtë.  Përse perëndeshës Athina i flijoheshin mështjerra dhe dema, por kurrë dhi? Kjo vjen nga që dhia ishte totem i pellazgëve. Brirët e saj i mbanin si simbole luftëtarët. Këtu do ta kërkojmë edhe origjinën e përkrenares se Pirros dhe, më vonë, origjinën e përkrenares së Gjergj Kastriotit.

“E thinia”, nënkupton ”flokëbardha” dhe përligj një hyjneshë, një profete të moshuar. Pellazgët e kanë konceptuar hyjneshën e vet si një grua të urtë, me flokë të thinjur apo me “një shenjë në ballë”… Mbrojtësja e qytetit të Athinës duhej të ishte, pa dyshim, një profeteshë e moshuar, një shembëlltyrë e peleasve (plakave), e ngjashme me fatthënën e Tomorit. Athina kishte disa epitete:

PROMAHOS, PARTENOS(parthena), POTIBIA, LEMNIA, (e lerë,e lindjes)

ERGANE, (ergjeria) FRATRIA, NIKEA, HYGIA, POLIA, (polli, pjell) TRITOGENIA (truri), APATURIA, HIPIA…

Të gjitha epitetet flasin për figurën e një profeteje me seli në Partenon. Pra kemi të bëjmë me një Dodonë, e cila më vonë do të merrte emrin ATHINA.

Vetëm shqipja ruajti kuptimin e periudhës së matriarkatit “motër”. Si “motër”, ashtu edhe “mater”, lidhen me fjalën shqipe “mitër” dhe në kuptim më të përgjithshëm, me lindjen e njeriut.

Legjendat shpesh nuk duhen marrë më seriozisht se kuptimi gjuhësor, pasi ka disa perëndi të cilat, ndryshe i njohim në zanafillën e vet, ndryshe paraqiten gjatë proceseve evoluese.

Hermes. Hermesin grekët e njohin si perëndi të tregtisë. Mirëpo, para kësaj, ai identifikohet me erën e vrullshme apo si perëndi përcjellëse e të vdekurve, apo edhe si perëndi e gjumit dhe si orakull, shpjegues i ëndrrave. Decharm që e ka studiuar këtë dukuri, e quan atë perëndi të erës. Hermesi u bë shpjegues i fjalës së shenjtë. Kjo gjë ndikoi që emrin  Hermes grekët ta lidhin me fjalën greke “ermines” (shpjegoj). Sa interpetime vetëm për një fjalë?!…       

Në shumë prej këtyre emrave përputhet legjenda me semantikën e emrave të perëndive:

Prometheu – në sanskritisht: « pramanthes », perëndia që u mori zjarrin perëndive dhe ua solli njerëzve.

Kroni – në sanskritisht: « krana » (perëndia krijuese) greqisht: »Krunos » i ati i Zeusit,

Hera – në sanskritisht: « Ira », « aira », « era » ; lat: « terra » ; gjermanisht: « erde » koha

dhe lëvizja. Gruaja e Kronit

Apoloni – në sanskr. : « Apelon », djali i Zeusit, perëndia etnike e dorëve.» Apolon – “hap udhën”. Apoloni greqisht quhej edhe Helios.Të dyja këto fjalë kanë në rrënjën e vet  yllin e madh,  diellin. Kështu, çdo shpjegim tjetër do ta largonte këtë fjalë nga rrënja e vet “ill”. Apoloni ishte perëndia e dorëve, perëndia që u identifikua me qytetërimin grek. Emri i tij në dialektin dorik ishte “Apelon”. Apeloni personifikonte dritën dhe ndikimet e saj pozitive mbi njerëzit. Qysh në fillim ajo u quajt me prejardhje nga Iliria Veriore (Platoni, Kratilos, 405).

Apoloni ka edhe një emër tjetër “ Kota”. Duke supozuar për një Dodonë tepër të lashtë, para ardhjes së helenëve, në gjurmët arkeologjike të gjetura në Velçë të Vlorës, e pikërisht në shpellën e Skotës, mendja më shkoi te toponimi « Kotë », një fshat shumë i afërt me Velçën, një toponim i cili deri tani është lidhur gabimisht me kuotën topografike , si pikë ushtarake e emërtuar nga ushtria italiane. (?!)

Unë mendoj se emri « Kotë-Kota » ka një histori shumë të lashtë që ia gjen lidhjet te kulti i Apolonit, perëndi dorike. E kam trajtuar edhe më lart se problemi i dorëve , i prejardhjes së tyre dhe i gjuhës së tyre, mbetet një ndër hipotezat më të diskutuara. Thëniet e historianëve janë kontraditore, dikush i quan ilirë e dikush  grek, dikush i sjell nga Veriu, e dikush nga Lindja.

Për sa i përket emrit  Apolon, rrënja « ap » është shpjeguar me greqishten : « prapë, përsëri ». Duke pasur parasysh që Apoloni ishte perëndia e dritës dhe e ndikimit të tij mbi njerëzit, vetvetiu mendimi të çon te kompozita: « hap » dhe « yll ». Kuptimet e tjera që gjenden në gjuhë të lashta , si: « shkatërroj », « i vetmi » apo « shpëlaj », nuk më duken shumë bindëse. Në këtë gjykim duhet të nisemi nga vetia kryesore që është ndriçimi, drita e një ylli që përhap dritën.

Me një kalim të shpejtë që mund t’u bëjmë këtyre emrave, vihet re se emërtimet janë të bartura nga popujt më të lashtë të Mesdheut, përmes legjendave. Legjendat janë krijime naive që pasqyrojnë njohjen e botës në kohët foshnjore të njerëzimit. Ja një shembull : Poseidoni e ndjek Demetrën për ta përdhunuar. Demetra , për t’i shpëtuar dhunimit të tij, transformohet në pelë. Poseidoni e kupton dhe ai vetë transformohet në kalë që të futet në kopenë e pelave ku ndodhej Demetra…Kjo ndodhi fantastike i përket kohës mitike të mbretit Ojijo. ( 13 000 vjet më parë, në kohën e përmbytjeve ujore).

Nga një vëzhgim i ngjarjeve fantastike të legjendave, një gjë është e dukshme, tek emrat e perëndive gjejmë konceptin primitiv rreth fuqive kryesore që sundojnë botën njerëzore.

Nëse në këto fjalë gjejmë rrënjë të fjalëve të gjuhës shqipe, kjo ka ndodhur pasi shqipja, në vijë lineare, mbart fjalë të lashta të gjuhës pellazge. Rrënjët e tyre i gjejmë edhe në disa gjuhë të tjera, të njohura për lashtësinë e tyre. Nga kjo pikëpamje ne nuk mund të themi që shqipja është gjuha e vetme që zbërthen mitet e lashtësisë , por kemi të drejtë të themi se shqipja, duke qenë degë e pellazgjishtes, mbart emrat e perëndive të atyre popujve që kanë banuar dikur rreth detit Mesdhe.

Rea. Emrin e kësaj perëndie  e gjejmë në disa gjuhë :

Greqisht :                   Vrenon « vetëtin, gjëmon ».

Sanskritisht :               Varunah, perëndia e qiellit dhe e natës.

Shqip :                 Vreret, së bashku me format « vran », « uvran » e cila, sigurisht, ka dhënë emrin e njohur të perëndisë Uran ( në greqisht « Ouranos » i thonë qiellit).

Dhashë disa forma të sanskritishtes, duke pasur parasysh mendimin e gjuhëtarit të shquar gjerman Franc Bopp (1791- !867) i cili, duke e studiuar në themel gjuhën shqipe, sheh afri më të shumta të gjuhës shqipe me gjuhën sanskritishte, sesa me gjuhën greke.

« Ajo (gjuha shqipe), – shkruan Bopi, – me ndihmën e sanskritishtes, gjen një pikë ndërmjetësimi më lehtë dhe pa shtrënguar, sesa me atë të greqishtes ». Për sa u përket emërtimeve të perëndive, ato, në mos janë të bartura drejtpërdrejt nga gjuha pellazge, ka një arsye që të mos kenë hyrë në shqip përmes greqishtes.

Unë nuk jam dakord me mendimin e Ç. Xhungës kur thotë se konfuzioni leksikor e morfologjik i gjuhës greke është aq i madh, sa herë-herë duket i qëllimshëm, por jam plotësisht dakord me mendimin e tij kur konstaton se mjaft rrënjë të rëndësishme të shqipes janë ngurtësuar në fondin mitologjik të ashtuquajtur grek duke humbur çdo kuptim në atë gjuhë.

 Uran. Kjo fjalë e gjen kuptimin e vet në gjuhën shqipe dhe përbëhet nga rrënjët e  fjalëve:« ou » (ujë) dhe « vran », formë të cilën e gjejmë edhe sot e kësaj dite në Veri. Prapashtesat « is » dhe « os » janë të mëvonshme dhe i përkasin gjuhës greke.

Ourean-os do të thotë: ai që përbëhet prej uji. Edhe « oqean » është një kompozitë e gjuhës shqipe, e përbërë prej : « ouk » (ujë) dhe « an » (hapësirë e pamatë) dhe ka kuptimin:“Ai që përbëhet prej ujit”. Edhe në greqisht kemi rrënjën « ak » e cila ka kuptimin « ujë »

Edhe emri « Akil » ka lidhje me ujin. « ak » dhe « il » e gjen kuptimin « ylli i ujit ». Duke ditur kuptimin e rrënjës « ak », mund ta shtyjmë më tej kërkimin e kuptimeve edhe për fjalë të tjera të mitologjisë greke, si : « Ak- ron »: lumi që mbartte të vdekurit gjer te porta e Hadesit, si dhe « Ka-ron », varkëtari që çonte të vdekurit në botën e nëndheshme.

Ka shumë persona të cilët janë dyshues ndaj faktit që shqipja është gjuha e cila ndryn brenda vetes sekretet e emrave të disa perëndive.

Me sa na afrojnë faktet gjuhësore, kjo është një e vërtetë e pamohueshme, mirëpo, për shkak të kohës së largët dhe evoluimit të gjuhëve, ky problem ka mbetur i mjegulluar.

Nga një vëzhgim i ngjarjeve fantastike të legjendave, një gjë është e dukshme, tek emrat e perëndive gjejmë konceptin primitiv rreth fuqive kryesore që sundojnë botën njerëzore. Emrat e perëndive në gjuhën greke janë larguar mjaft nga tabani i saj i origjinës pellazge.

Eqrem Çabej e analizon qartë mënyrën e krijimit të fjalëve të vjetra, përmes përngjitjes së rrënjëve të fjalëve.

Shkrimtari gjerman Arnold fon Harff, i lindur në një familje fisnike në Rinin e Poshtëm (1471-1505), kur ka ardhur në Durrës, në vitin 1497, ka shënuar në një bllok 26 fjalë të gjuhës shqipe. Këto fjalë mund të konsiderohen si dokumenti i parë i shkruar i gjuhës shqipe gjer më sot. Ja disa prej tyre, të shkruara në formën e tyre të vjetër :

Boike  (bukë)

Oie      (ujë)

Groua  (grua)

Mish   (mish)

Poyll   (pulë)

Krup   (krip)

Myr    (mirë)

Kalë   (kalë)

Elb     (elb)

Pyshk (peshk)

Dua    (dy)

Jast     (Gjashtë)

Nant   (nëntë)

Pije    (pijneto)

Duke parë ndryshimet e këtyre fjalëve në hapësirën e pesëqind vjetëve, vihet re që shqipja është gjuhë konservatore. Eduard Shnajderi, studiues dhe udhëtar francez, qysh në fundin e shekullit të kaluar ka shkruar: «Shqiptarët janë pasardhësit e drejtpërdrejtë të pellazgëve».

Ndërsa gjeografi i njohur francez, Reklysi, qysh në vitin 1876 ka shkruar: «Qoftë gegët, qoftë toskët, e kanë prejardhjen nga pellazgët e lashtë dhe gjendja e tyre shoqërore, si: doket, zakonet, mënyra e të menduarit dhe e të vepruarit nuk kanë ndryshuar shumë nga ajo e pellazgëve para tre mijë vjetëve. Para imigrimeve barbare, shqiptarët popullonin gjithë pjesën perëndimore të gadishullit të Ballkanit, deri në Danub».

A.Dymon ka shkruar: « Në Europë nuk ka racë më të vjetër se shqiptarët ».

Ndërsa Hobhauzi ka thënë: « Në Shqipëri mund të dallohen mbeturina të dukshme të një gjuhe të lashtë që nuk ekziston më ».

Sipas Kretçmerit: « Pas helenëve u dyndën, po ashtu nga Veriu, edhe dy fise indoeuropiane: në Lindje trakët, në Perëndim ilirët, të cilët mbushën hapësirën e gjerë të Gadishullit Ballkanik. Imigrimi ndodhi në mijëvjeçarin e dytë para Krishtit dhe u krye valë-valë, siç pati ndodhur edhe me emigrimin helen».

Nga këto thënie të gjuhëtarëve, të historianëve dhe të gjeografëve mund të nxjerrim përfundimin që emrat e perëndive, si ne, ashtu edhe grekët, i kemi të bartura nga një popull edhe më i lashtë që ka banuar në këto hapësira të Mesdheut.

Cilët, pra, mund të ishin banorët e parë të Mesdheut, përveç fiseve pellazge?

Dëshmi të tjera rreth gjuhës pellazge?

Për pellazgët, pothuaj të gjithë kanë qenë të mendimit se ishin fis i vjetër i përhapur në gjithë Heladhën e sidomos në vendin e eolëve afër Thesalisë. Sipas Eforit, pellazgët ishin me prejardhje nga Arkadia”.

 “Në këtë ishull ku banojnë akejtë (Kreta), eteokretët trima, kydonët, dorët trefish dhe pellazgët hyjnorë, secili ka gjuhën e tij”, – thotë Straboni te “Gjeografia e popujve”, libri i pestë.

Për Eskilin, raca e pellazgëve ka dalë nga Argosi, pranë Mikenës.

Efori thotë se i gjithë Peloponezi dikur është quajtur Pellazgji.

Pellazgët qenë të parët që populluan ishullin Lemno e Imbro dhe disa kaluan në Itali me Tyrrenin, birin e Atritit, thotë Antiklidi. Ndërsa për shumë historianë ka pasur pellazgë që kanë banuar në Athinë dhe që banorët e Atikës i quanin “pelargë” meqë këta popuj shkonin në vende të ndryshme me grupe, si disa zogj.

Sa i përket gjuhës pellazge, Straboni pohon me gojën e tij se ata flisnin një gjuhë të vetën, ndryshe nga ajo helene.

Gjuha pellazge ka shtënë në mendime shumë gjuhëtarë. Si ka mundësi që gjuha e një populli të vogël ndryn brenda vetes sekretet e gjuhëve të para të botës?!

Disa njohës të gjuhëve të vjetra ,si:  S.Konda, Z. Mayani, R. d’Angeli, N.Falaski etj., i janë përveshur punës për deshifrimin e mbishkrimeve të quajtura etruske dhe kretase.

Por aventura e kërkimit të rrënjës të çon edhe më larg, te legjenda e fundosjes së Atlantidës ( e menduar si 10 000 vjet para kohës në të cilën jetoi Soloni).

Cilët ishin banorët e Atlantidës? Ku u shpërndanë? Çfarë qytetesh themeluan? Çfarë gjuhe flisnin?

Nëse u referohemi thënieve të historianëve atikë, danajtë mbërritën në tokën e pellazgëve rreth viteve 1700 para Krishtit. (R.A.) Enciklopedia franceze ardhjen e dorëve nga Veriu e daton rreth vitit 1200 p.Krishtit. Janë fiset greke që i përzunë pellazgët nga gjithë territori i cili sot quhet territor grek.

Arya, që sipas d’Angelit, ”kanë bërë të derdhet shumë bojë”, janë pikërisht argonautët, lëkurëbardhët e Europës që përmenden rreth 3000 vjet para Krishtit.

Variantet e tjera, si “arg”, fushë apo anëdetas, janë derivate të mëvonshme të rrënjës së parë të saj. Po të gjurmojmë në lashtësi të tejskajshme, do të përballemi me hiperboreanët, banorët figurativë. Ç’lidhje mund të kenë pasur hiperboreanët me atlantët…? Qytetërimet e vdekura janë bartur në kohë dhe janë rilindur në troje e kushte më të zhvilluara. “Gjurmët e qytetërimit të Atlantidës së mbytur,- thotë d’Angeli, – gjenden në ishujt e Anglisë”. Qytetërimi pellazgo-frigas u përtëri në qytetërimin mikenas (rreth 2000 vjet para Krishtit).

Gjuha e pellazgëve ka shtegtuar së bashku me qytetërimet, duke u zhvilluar dhe duke u shartuar me dialekte dhe gjuhë të tjera, por duke ruajtur të paprekshme rrënjët  e fjalëve.

“Greqishtja e lashtë,-sqaron D’Angeli”,- nisi të formohej nga një rrënjë pellazge” (“Enigmat”, faqe 118). Më poshtë ai shkruan : ”…ishte gjuha pellazge, një gjuhë universale e gjithë racës së bardhë”.

Keltai – “kielltë” (bojë qielli) R.d’Angeli këtë fjalë e lidh me kielltë. Unë mendoj se kemi të bëjmë me rrënjën e fjalës “kali” (në shumës “keltë”). Ilirët, sidomos fisi i keltëve, kanë qenë rritës kuajsh, por edhe luftëtarë që luftonim mbi kuaj.

Kalifi Omar e dogji bibliotekën e Aleksandrisë, dogji papiruset e shumta që bënin fjalë për historinë pellazge dhe për gjuhën pellazgo-etruske.

Në veprat “Iliada” dhe “Odiseja” përmenden emra të perëndive dhe të muzave paragreke të cilat gjenden në tregimet dhe në legjendat tona dhe që në rrënjët e tilla mund të gjesh përafrime me fjalë të gjuhës shqipe. Ja disa prej tyre:

Hera – “Era”

Polifemi – “Polli fëmi”.

Efesti –  “Ev” “est” (Ev vull,avull,vullkan).

Paridi – “Par i di” (ilirët me “di”quanin zotin).

Ares –  “Ar est”.(ar në lashtësi i kanë thënë diellit ).

Proteu – “ I pari i dheut” (Preodeu- Prodheu)

Atland –  “At land” (tokë, landinë) – toka e atit (angl: Land = tokë).

Semeles – “S’ëmblës”, bija e Dionizit.

Laomedonti –  i ati i Priamit (?).

Glauku –  ”Giaku”(gjaku), biri i Poseidonit.

Estiosi –  “est im”(e shtima), bijë e Reas dhe e Kronit.

Proteu –”Proto theos” ” (i pari zot gr.) ( Bariu  i grigjës se Poseidonit).

Graiet –“graiet”( plaka të liga, shtriga).

Ladona – (kuçedra kopshti).

Satirët –  “sati”, emërtim i vjetër i fshatit.(Gjithsesi, këtu duhet menduar se kemi të bëjmë me origjinën e lojërave të pranverës, kur thereshin bagëtitë e që, rrjedhimisht, na çon tek origjina e grumbullimeve të para të fisit). Edhe “fshat” rrjedh nga një kompozitë e përbërë prej “fis” dhe “at”. Edhe në gjuhën rumune, fjalën “sati” e gjejmë në kuptimin “fshati”.

Pani – (udhëheqës i satireve).

Borea – ( era e ftohtë e dimrit, era e borës që e shndërroi Pitin në pishë). Këtë toponim e gjejmë edhe në Poloni, por edhe në veprat e Homerit. Pra ajo është një fjalë shqipe e fondit më të lashtë.)

Tifoni – “Tufani” (sipas legjendës ishte me 100 kokë).

Kimera – “hi me erë” (?) Mund të jetë një kompozitë e tillë, meqë bëhet fjalë për vullkanin (qenie me tri kokë, njëra prej të cilave villte flakë).

Skylla – “Shkarje“ (shkëmbinj të shkarë në një ngushticë detare).

Haribdes – “k’(q) hyn (rin) vdes” (bëhet fjalë për vrimën që mbështjell vorbullat e ujit të detit në atë ngushticë. Sipas legjendës, Skyllas dhe Haribdes janë pranë e pranë, njëra është vrimë që të thith poshtë (Haribda), tjetra është Skylla (shkarjet e shkëmbinjve, pingul mbi det).

Hades – „Dheu që ha“ ose nëntoka.(Hades quhej vendi ku jetohet përtej vdekjes. Në rrënjë të saj ka fjalën e vjetër shqipe “dhe”).

Tanatos – “Të natës” (bëhet fjalë për vdekjen, errësirën).

Kereset – “Korr” (sipas mitologjisë janë vampirë me pamje vajzash).

Furiet –  Hyjnitë e mallkimit.

Mairet – ”Të mairat , fatat.

Talia – “Tallja” (muza e satirës, e talljes).

Shumë fjalë duhet t’i zbërthejmë duke ndarë rrënjët nga mbaresat dhe nga prapashtesat.

Kështu do të vëmë re se nga lashtësia na vijnë fjalë të formuara me prapashtesat:”ion” ose “on”. Dioni (Diona), Herm-ioni (a),Astrer-ioni, Jas-oni, Lika-oni, Trit-oni, Kr-oni, Kharoni, Fleik-jetoni…

Me prapashtesat “teu” apo femërore “tea”:

Me-teu (Me-dea), Pro-teu, Prome-teu, Ipeme-teu (vëllezër)

Leuko-tea, Gala-tea, Hera-klea (kliu).

Me prapashtesën ”an”

Uvr-ani, Tit-an, Aqe-an.

Emërtimi “fleik-jeton” është në përshtatje me veprimin e djegies së kufomave, pasi ata besonin në jetën e përtejme të shpirtit. Kuptimi do të ishte:”Ai jeton në flakët e zjarrit”…”.Një variant i tij është edhe emri: Fle(k)pirijeton.”

Çabej të gjitha këto prapashtesa i merr si të gjuhës ilire, të trashëguara në gjuhën shqipe prej ilirishtes.

Do të përmendja këtu edhe tri katër fjalë të gjuhës sonë, si : ”Kret” ,”Kron”, ”Kriz”, ”Kroat” , të cilat e kanë prejardhjen nga e njëjta rrënjë: “krye” (kokë). Sipas Çabejt, edhe “kresht” lidhet me fjalën “krye”. Të gjitha këto fjalë kanë të paprekur fonemën “kr”.

“Nëse helenistët, latinistët, etruskologët, me një fjalë gjithë orientalistët nuk do të vihen të studiojnë seriozisht dhe në mënyrë të përshtatshme, për qëllimin e kërkuar, gjuhën më të lashtë të Europës, atë që është në origjinën e gjithë idiomave të tjera europiane, ta thellojnë dhe ta flasin rrjedhshëm e drejt në të dyja dialektet: gegërisht dhe toskërisht, ashtu siç kemi bërë ne,ata gjithmonë do të jenë të kufizuar në krahasimet e tyre të ndryshme gjuhësore dhe deshifrimi i teksteve të lashta pellazge, etruske, hitite e të tjera të ngjashme, do të jetë për ta, me gjithë përpjekjet që do të bëjnë, pothuaj e pamundur…”(R. d’Angeli. “Enigmat”, faqe 175).

Studiuesit e huaj, duke mësuar shqipen, do të prekin damarin e mineralit të pastër gjuhësor të pellazgjishtes dhe do të ndiejnë atë gëzim dhe habi që ndjeu Shlimani kur zbuloi Trojën.

Si shembull do të përmend fjalët njërrokëshe të gjuhës shqipe, si: kam, jam, ha, pi, ik, vij, bëj, rri, qaj, qesh, di, njoh, zë, trëmb, vë, hip, zbres, lej. lejoj, lind. vdes, bukë, ujë, dru, zjarr, udhë, ujk, drapër, byth, gjuh, dreq, nat, dit, ziej, miell, mëni, bar, si, kthjell, diell, det, pus, pellg, bagëti, mal, oqean, ka, dele, kal, lop, dhi etj.

Sipas të dhënave të shumë gjuhëtarëve, këto rrënjë fjalësh i gjejmë në disa gjuhë të lashta, si në: sanskritishte, irlandishte e vjetër, greqishte e vjetër, sllavishte e vjetër…Këto fjalë na krijojnë mundësi për t’u marrë me rikonstruktimin e asaj gjuhe që sot gjuhëtarët do ta quanin iliro-pellazge.

Janë pikërisht këto të dhëna që i kanë bërë disa gjuhëtarë dhe studiues të apasionuar të shqipes, të ndërmarrin nisma të tilla për të deshifruar fjalë apo mbishkrime, si bie fjala ato të Kretës, të shpellave të Portugalisë, mbishkrimet etruske etj.

Këto mbishkrime mbi varre janë vërtet të habitshme, aq më tepër epitafet, që janë plot ndjesi dhe logjikë, sikur i kanë shkruar njerëz të këtij shekulli.

Ja një epitaf  i gjetur në fshatin Kaminias të ishullit Lemnos:

“O llAUS  (popull)

KUR SI PHOKIA SOLI  (u sul)

SHPËTO NAITH (tani) VISTHIN E TI..

DHE TË NDERON TE…

RRO MË (Nuk rron më.).Oh..

HARALI

SI VAJ (çfar vaji..)

EPTE ZI…U ARRATIS PHOKIA. SI VAJ…AVIS…

U SUL KY QË…MARAZI IM…

AVIS…Ah.HUMBI AU  (ai)

Heroi mund ta ketë patur emrin dhe  Fokia !?…Ai ka shpëtuar popullin e tij nga pushtimi i fokeasve dhe është vrarë në këtë luftë. Veç gjuhës shqipe, kush do ta deshifronte më qartë këtë epitaf rreth tremijëvjeçar!?

Le të marrim për ilustrim fjalën: ATRIT.  Në qytetërimin mikenas sundonte mënyra e organizimit patriarkal. Dinastia e atritëve luftoi me trojanët dhe, pasi fitoi, u shkatërrua edhe vetë nga pabesitë dhe vrasjet. Krerët ushtarakë, sipas D‘Angelit, quheshin atërit.

Me „at” dhe “atër” ne kuptojmë shtëpinë e madhe të atyre që drejtonin shtetin. Këtë fjalë e hasim përsëri në rrënjën e fjalës Atlantidë. Ndërsa me “land” duhet të kuptojmë fjalën “tokë”, e cila në shqip na ka ardhur si “landinë.” Fjalën “land” e ka trashëguar gjuha anlgeze, si bijë e keltishtes, por e ka ruajtur edhe shqipja në kuptimin e saj të vjetër: “tokë djerrë, e palëruar”, “landinë”. Në qoftë se me “land” do të kuptohej gjithë toka prindërore, landinë ka një kuptim të saktë, pasi emërton pjesën, jo të tërën.

Malte-Bryn, (1755-1822), gjeograf i njohur danez, pohon se „shqipja është më e vjetër se greqishtja, ajo lidhet me greqishten parahomerike“.

Alfabeti fenikas dhe ai i Elbasanit

Zanafilla e alfabeteve fonetike janë ca vizatime objektesh të cilat u shndërruan në simbole tingujsh. Ato shqiptoheshin ashtu si tingulli i parë i objektit ose siç paraqiteshin grafikisht, si: zogj, pemë, sende , kafshë të ndryshme, objekte dhe sende që lidheshin me përfytyrimin e tingullit të parë të fjalës. Bie fjala, unë mendoj se germa “P “ sjell përfytyrimin e një peme, ndërsa valëzimi i ujit në disa alfabete është shënuar grafikisht me germën “u  ” shtjellë uji. (Për emërtimin e ujit do të flas pak më poshtë).

Në këtë drejtim, alfabeti fenikas ka vlera të mëdha historike, ashtu si dhe alfabeti i gjetur në Elbasan, i quajtur  “Alfabeti i Elbasanit” të cilin e bëri të njohur për here të parë konsulli austriak në Janinë (viti1854), albanologu i shquar Johann Georg von Hahn. Ai e pagëzoi këtë alfabet “alfabeti pellazgjik”. Ky alfabet u përdor në një rreth të ngushtë në qytetet Elbasan dhe Berat , thotë ai dhe, krahas përdorimit kishtar, u përdor edhe për tregti dhe në letërkëmbime, por nuk qe i bindur nëse “kjo abece” është shpikur nga një mësues fort i ditur i quajtur Theodor, apo ai është thjesht sjellësi i këtij alfabeti në Elbasan? Për Dhaskal Todhrin dimë që ishte prej Elbasani, ishte mësues në Vithkuq të Korçës, që jetoi mes viteve 1730-1805 dhe quhej Teodor Haxhifilipi.

Përmes një studimi të vëmendshëm si dhe krahasimit të tij me dy alfabetet e tjera, fenikas dhe grek, Hahni vuri në dukje se alfabeti i shqipes, me 52-53 shkronja, është më i ngjashëm me alfabetin fenikas, sesa me atë grek dhe nuk kishte mundësi të ishte krijim i një njeriu të vetëm. Gjithsesi, duket i pabesueshëm të ishte i lashtë, 3000 vjeçar dhe të ishte përdorur prej 90 brezave e të  ishte i trashëguar, i sjellë në kohë, pa asnjë ndryshim. (?) Përfundimisht, autori mendonte që ky alfabet duhet të ishte bijë e alfabetit fenikas dhe motër e alfabetit grek. ”… besoj se dikur, edhe në Greqi, edhe në Shqipëri ka qenë shkruar gjuha me të njëjtat shenja (shkronja), –shkruan ai,- por më pastaj, në Greqi, dituria, duke përparuar ,ndërroi, lehtësoi format e shkrimit, sa u bë shkrim i sotëm i grekëve, në Shqipëri, pas pak kohe jetë, duket sikur nuk u përdor më dhe mbase humbi përpara shkronjave të lehtësuara të grekëve, ngriu pa ndërruar përfytyrimin e tij”.

Një ide të përafërt ka hedhur dhe gjuhëtari Grim, i cili, pa e ditur se në Shqipëri ekzistonte një alfabet  i ngjashëm në shumë zëra me alfabetin fenikas, shkruan:”

Gjithë bota e di si u vendos shkrimi te grekët, etruskët, romakët, si lulëzoi, si u lehtësua më pastaj me përparimin e diturive midis këtyre dhe si u përhap në Europë.” Ai hedh dyshimin se, veç shkrimit të këtyre degëve të mëdha gjuhësore, “ mos (ka pasur) dhe ndonjë shkrim tjetër të fshehur gjer më sot, që ka udhëtuar, ja bashkë me to shkrimet e vjetra ja më përpara a më pastaj, ca kohë në përdorim të ndonjë populli dhe më pastaj ka humbur apo është harruar e që, në formimin e tij, ka mbetur pa ndonjë përparim grafik (të shkrimit) ose ka mbetur i ngrirë dhe s’është përdorur më.”

Ajo që e bën këtë alfabet dhe më interesant, është fakti që disa germa të tij janë huajtur prej sistemit gjuhësor semit. Në shkrimin e vet Hahni pyet nëse mund të gjendej në Shqipërinë e shekullit të 19-të një njeri mjaft i ditur për të shpikur, pa menduar, një alfabet (abece) të ngritur mbi rregulla të tilla? Jo. Natyrisht jo.

Hahni shkon edhe më tej, duke pranuar që këto shkronja do të kenë qenë “shenja pellazgjike, pellazgët i kishin përdorur më parë, meqë shenjat i kishin ndrequr sipas gjuhës së tyre”. Diodori shkruan që Linori ndreqi germat fenikase për t’ia përshtatur greqishtes.

Atëhere, përse historitë e lashta të Dionizit janë shkruar me “letra”(germa) pellazgjishte?  Na del që mësuesit e Homerit, Orfeusi dhe Propapidesi paskan përdorur shkrimin pellazgjik i cili më vonë do të quhej “shkrim fenikas”.

Dhe Homeri fliste “shqipen” tonë

Në fund të librit “Arvanitët“ A.Kola shkruan: “Që të provosh se je grek, më parë duhet të provosh se je arvanitas”.

Për të provuar lidhjet gjuhësore të shqipes me gjuhën greke, Kola vë përballë njëra-tjetrës rreth 100 fjalë (shqipe-homerike-neogreke) ku fjalët shqip ngjasojnë me gjuhën homerike. Ja disa shembuj:

Shqipe                                       homerike                                     neogreke

Sy                                                 O-se                                             mati

dor-ë,dor-a.                                  Ekedeka,dor-o                              qheri

lesh                                               lasios                                            malå

mi, miu.                                        mis                                                pondåqi

heq (tërheq)                                  elko                                               travæ

marr                                              mar-pto                                         perno

edhe,dhe                                       idhe,te                                           qe

arë,ara                                           arura                                              horafi

qas,kias                                         qio,kio                                           simono

punë                                              ponos                                             dhula

kalë                                               kelis-tos                                         alogo

krye (krie)                                     krithen,kari                                    qefali

re, retë                                           Rea (perëndia e reve)                    sinefo

vesh, vishem                                 ves-this,vesnimi                             foræ,forao

anda(ënda)                                     andha-no                                        efharistisi

lepur                                              leporis                                            lagæs

qen,qeni                                         qion                                                sqilos

rronj,(rroj)                                      ronio,ronimi                                   zo, akmazo

ruaj,rojtar                                       rio, ritor                                           filaso

iki                                                   iko                                                   fevgo

lig                                                   lig-ios,ligæs                                     adhinatos

Ethe                                                ethir, ethæ                                        piretos

rrah                                                 rahso                                            dherno, htipa

mjeshtër                                          mistor                                               tehnitis

ne (neve)                                         noi                                                    emis

rri                                                 e-ri-dhome                                           kathome

mend,mendoj                              mendohem                                           medhome

më duket                                      dhokej mi                                            nomizo

errët (errësirë)                              ere-vos                                                skotos

thërres                                          threo,throos                                         fonazo

elb,elbi                                         alfition                                                 krithari

para (përpara)                               paros                                                   mbrosta

për apa (për apsh)                         apsh, asp                                             piso

për ty                                             par ti                                                   ja sena

ai që nëm                                      neme-sis                                              katara

dhe “nëm” si folje

vanë (shkuan)                                van                                                      pigan

hedh                                          heo                                                  rihno,tinazo,

enë (veshje)                                   enimi                                                   ruho

dhe,dheu, (toka)                            jea,dhor,dha                                         ji

nuk                                                ni uk                                                    dhen

udhë,udha                                      udhos                                                  dhromos

verë, (stina e verës)                       vear                                                      kaloqeri

shkop                                             skipon,skiptro                                      ravdhi

torrë                                               tornoo                                                   jiro

korr                                                kiro                                                       thiro

mëri-mëni(dial.verior)                  minis                                                     thimos

marrë (marros)                              margos                                                  trealæs

nisem                                             nisome                                                  kseqinæ

flas                                                 flio, fliaræ                                            milao, omilæ

lehem (lind)                                   leho,lohia                                             jenieme

fryma- frima (dial.Jugor)              frimao                                                   fisima

shkel                                              skel-os                                                  patao, patæ

ndaj-daj                                         dheo, deo                                              horizo

krua, kroi                                       krunos                                                  vrisi

dru                                                 dris,drimos,driti                                    ksilo

lutem                                             litome                                                    parakalæ

nuse                                               nisos,nios                                              nifi

ter (thaj)                                        ter-so                                                    stegnæno

dera                                                thira                                                      porta

kall (djeg)                                       kileo                                                     qeo

zien                                                zei                                                         vrazi

loz- lioz (arbër)                              lizo                                                        pezo

bashkë                                            vask ithi                                                 porevume

mjet                                                mitos                                             nima hondræ

tata, ati, i ati                                  tata ,ata, jetas                                       pateras

Komponentët e fjalëve shqipe- homerike ndryshojnë nga komponentët e fjalëve shqipe-etruske, të gjetura te fjalori i Romolo Staciolit. Përkimet shqipe- homerike janë më të shumta dhe nuk është e vërtetë që kanë pësuar ndryshime fonetike, edhe në distancën e një 3000-vjeçari.

Duke u nisur nga ky konstatim, i japim të drejtë studiuesit  të madh, Sami Frashërit, i cili, sigurisht, do të ketë qenë njohës i mirë i gjuhës homerike, kur thotë : “Sikur të ngrihej një pellazg nga varri dhe të bisedonte sot me një shqiptar do të merreshin vesh së bashku, si dy njerëz që flasin të njëjtën gjuhë, por në dialekte të ndryshme”.

Mbi bazën e një studimi më të plotë do të bënim të mundur të gjenim edhe shumë fjalë të tjera të cilat do të hidhnin dritë mbi gjuhën tonë të moçme, gjuhën foshnjore të njerëzimit, për të cilën vazhdojmë të këmbëngulim dhe të jemi krenarë, jo vetëm si pasues të saj, por edhe ngaqë e kemi ruajtur si një relike të gjallë dhe e kemi sjellë të pacenuar gjer në ditët tona.

Në fjalorin e Isihios gjenden shumë fjalë që përkojnë me ato të shqipes së sotme. Folja “njoh”(nioh), te Homeri gjendet në trajtën ”Noeu”. Po të marrim parasysh që germa “nj” nuk ekziston në alfabete të tjera, mbetet ta identifikojmë atë me fjalën homerike “njoh”.

Shumë gjuhëtarë, duke studiuar pemën gjenealogjike të gjuhëve botërore, e nxjerrin prejardhjen e të gjitha fjalëve nga një trung i cili është quajtur dhe vazhdon të quhet “trungu indoeuropian”.

Ka fjalë që ekzistojnë në të gjitha gjuhët kryesore dhe lexuesi me të drejtë mund të thotë se ka ekzistuar dikur një gjuhë nënë. Popullsia pellazge kishte fqinjë: nga veriperëndimi keltët dhe anglosaksonët, nga juglindja mesopotamët dhe egjiptianët. Nëse marrim në analizë një fjalë të tillë, si bie fjala “kadh” (shqip : kade ) një lloj ene uji prej druri e cila gjendet kudo në zonat tona malore, kjo fjalë gjendet në disa gjuhë: Në greqisht “kadhos”,në hebraisht “cad ”, te arvanitët e Greqisë ekziston në formën “kadhi”. Shtrohet problemi : cila nga këto gjuhë e ka të huazuar këtë fjalë?

Dikur mendohej se fjalët e para i ruante hebraishtja, por tashmë mendimi ka ndryshuar. Në këtë përfundim del edhe studiuesi dhe përkthyesi i mirënjohur, miku im, Petro Zheji, në studimin e tij shumë interesant “Sanskritishtja”, që e çon edhe më tej këtë tezë. Nisur nga shembujt e shumtë që sjell, ai arrin në përfundimin që në shumë fjalë të lashta shqipja është gjuhë më e parë edhe se sanskritishtja. Gjuha sanskritishte mund të gjejë kuptimet e para të fjalëve vetëm me anë të shqipes.

Pellazgjishtja nuk ka pasur ndonjë afërsi territoriale me këtë gjuhë (gjuhën hebraishte) që ta pranojmë si të së njëjtës gjini. E pranueshme do të ishte të themi se fjalët parahomerike vazhdojnë edhe sot e kësaj dite të gjallojnë brenda gjuhës shqipe. Si ka ndodhur kjo gjë; që pikërisht gjuha shqipe ruan me konservatorizëm shumë fjalë kryesore të gjuhës foshnjore të njerëzimit?

Shqiptarët, të ndryrë nga fatkeqësia e tyre në banesa malore, me një gjuhë të pashkruar , pa ditur shkrim dhe këndim dhe të kanosur në shekuj me përndjekje, asimilim dhe zhdukje, e kanë ruajtur me fantizëm gjuhën, si të vetmen shenjë të identitetit të tyre. “Askush nuk e ka menduar se një gjuhë e varfër, madje e pashkruar, e një populli të paqytetëruar, si ai shqiptar, do të ruante çelësin e shpjegimit të enigmave prehistorike”(A.K.).

Në një studim të vonshëm të Çlirim Xhungës hidhet një ide e guximshme. ” Në thelb, si greqishtja e vjetër ashtu dhe latinishtja nuk janë gjë tjetër veçse vazhdime të deformuara të shqipes në dy alfabete të ndryshme.”  Për të arritur në këtë përfundim ai është bazuar në fjalorin e njohur të filologut francez Bailley si dhe duke bërë krahasime midis dy gjuhëve më të vjetra të Ballkanit, greqishtes dhe shqipes.

Leksiku i shqipes është më i vjetër se ai i dy gjuhëve të tjera, mendon ai, i nisur  nga një studim i imët që u bën rrënjëve të disa fjalëve themelore. Greqishtja nuk arrin dot t’i shpjegojë rrënjët e fjalëve. “Shqipja,– thotë ai,- ia kalon greqishtes së vjetër në të gjitha drejtimet, si për nga pastërtia e rrënjës, pastërtia morfologjike dhe sintaksa e qartë..Ja disa prej këtyre fjalëve: afros = afër, aygelos = gjel, lajmëtar i zotit, i dërguar “engjëll”, apteros =  hap krahët, nois = njoh, menos = mendoj, noti= noti, (era e lagësht)

Afr = afër. Bashkimi i dy fjalëve shqipe,”afër” dhe “ditë ‘ ka dhënë Afërditë.

“Afr” është rrënjë e disa fjalëve, si: fërfëllij,fërfërit, fërgëlloj, fërgohem, fërkoj, fërgëlloj, fërshëllej, frigoj, fryj etj.

Fjalë të tjera shqipe, të gjenduara te Homeri, janë edhe këto që po renditim më poshtë: agon, anë, ankon, aq, ar, ata, ba, bashkë, bëj, cep, cipë, dal, gjoj (dëgjoj), dha, dhashë, dhe, dhe (edhe) dhjam, di, diell, ditë, do (dua) i egër, enë, era, jam, fat, fill, flas, fle, frikë, fsheh, ftoj, gënjej, gjak, i gjallë, gjë, i gjerë, gjellë, gju, grua, gunë, halë, hall, hap, hedh, heq, heu! (pasth), hip, humb, iki, jetë, kam, kap, kaptoj, kaq, kat, këto, klith, kohë, krah, krye, kthej, ku, la, (lart) lë, leu, lidh, ligje, (vaj) lip, ma (mama) i madh, mat, marr, mbaj, mbi, mbys, me, mend, mendoj, mes, mik, mish, mos, natë, ndaj, ndihmoj, ndiej, në, nem, nëm, ngjaj, ngjyej, ngre, ngushtë, një, nuk, nxit, ora, ore!…(pasth)

pa, (shoh) pa (pjesëz) para, parë, për, peshë, pjell, plagë, plang, planc, plot, prag, prij, punë, pyes, qaj, qiell, qëlloj, qen, qendroj, qenë, qepa, i qetë, qindi, ra, rrjedh, rrah, rrëzë, rrëzoj, rri, rris, rrjep, roit, shkoj, shoh, shpie, shquaj, shqyej, shtëpi, shteroj, shtie, shtroj, sit, sjell, sulem, tan, i tërë, tërheq, thaj, them, ther, thërras, thurr, thyej, ti, tjetër, tokë, tremb, trim, tym, udhë, uji, ul, vajti, valle, vapë, var, varr, vë, vras, vulë, yll, zë, zihem, zili, ziej etj.

Pas gjithë këtyre fjalëve të gjuhës shqipe që përmendëm më lart : “Greqishtja dhe latinishtja vijnë nga shqipja“…(Ç.Xhunga), nuk di sa fjalë të tjera mund të na kenë mbetur pa u përmendur nga gjuha jonë e sotme…. Sidoqoftë, me rëndësi është të theksojmë se që të dyja foljet ndihmëse, “kam ” dhe “jam”, pa të cilat nuk bën dot gjë gjuha e sotme shqipe, janë tepër të lashta dhe i përkasin gjuhës homerike, domethënë asaj gjuhe paragreke e cila është folur në pellgun e Mesdheut dhe më në veçanti në të dyja brigjet e Adriatikut.

Po paraqesim edhe disa fjalë të tjera të shqipes, të identifikuara si shumë të vjetra, duke i krahasuar me fjalët e greqishtes së vjetër dhe të sanskritishtes së lashtë, për t’i gjykuar edhe ju vetë, nëse janë ose jo të tilla :

shqip:                             greqisht e vjetër:                 sanskritisht:

nieri                                 aner                                         nar-o

grua                                 gyne                                         gnu-a

nus-e                                nyos= nu-s                               snus-a

emën                                onoma                                      name

them (thom)                     fami                                         bham

asht                                   estin                                         asti

dyert                                  thyr-a                                      dyer- dvar

plag-a                                flagro                                       bhrag

miu                                    mys                                          mus

kakërdi                               kakarantza                               kakërda

qen                                     qyon                                         çvan

ulk                                     lyk-os                                       vark-as

mjel                                   amelgo                                      marg

vesh                                   esth-es                                       vas

ar-a                                                                                      ajras

dham                                 dhidhonai                                  dadami

koka                                   kefale                                        kaput

burra                                                                                    purs-as

dita                                     di-os

Shënime të tjera rreth gjuhës së pellazgo-etruske

Dëshmia e  Herodotit, se “etruskët flisnin gjuhën e një populli që jetonte në krahinat e Mesdheut para ardhjes së grekëve” nuk do interpretim. Edhe Seneka, duke studiuar numërimin, mendon që etruskët flisnin me sekula. Sekulum i parë kishte filluar midis shekujve 1200-1100 para Krishtit, kohë kur disa fise pellazge, mesapët dhe japidët, lanë atdheun dhe u shtynë në Gadishullin Italik duke mbartur me vete gjuhën, kulturën dhe shkrimin pellazgjik. Do të vijnë kohë të tjera, kur Tit Livi do të shkruajë: “Studentëve romakë u mësohej rregullisht letërsia etruske, ashtu si u mësohet sot ajo greke”.

Kjo thënie ka rëndësi për të kuptuar që para kulturës greke, studentët në Romë mësonin kulturën dhe historinë e atyre popujve që quheshin etruskë .

Historikisht dimë që disa fise pellazge, si mesapët dhe japidët, lanë atdheun e tyre dhe emigruan në Gadishullin Italik.

“Pellazgët… ishin të parët që ngritën lagjet e latinëve, të sabinëve, të          anzonëve, ata ishin dhe krijuesit e artit të zejtarisë”, – thotë Emilio Luzi.

Tukididi i ngatërrron pellazgët me fisin e dorëve :”Përveç  disa përjashtimeve të vogla, banorët e  Korintit ishin dorët, një nga fiset ilire. Dorët u shtynë në drejtime të tjera, duke luajtur rol të rëndësishëm në përhapjen e kulturës në botë“.

« Trashëgimet linguistike që vijnë nga gjuhët e lashta ballkanike, si ajo e ilirëve dhe e  trakasve, janë të lidhura ngushtësisht me shqipen »- thotë albanologu Nokli.

Nga e gjitha ajo çfarë duhet të ketë mbetur nga fiset pellazge që emigruan matanë detit, kanë mbetur shkrime në mure, në urna apo në sarkofagë, pa mundur të gjejnë shpjegim.

Ja se çfarë shkruhert në një sarkofag të gjendur në qytetin e Sienës :

“ARNO SE  NE YJ NA JE  KUME RESA”

Në një sarkofag tjetër të gjendur në Firencë  shkruhet:

ARNO  FEISI CEN KU FEISI A LISA

Ky epigram mund të kuptohet vetëm përmes shqipesh dhe afërsisht kështu:

“Arno (Krijuesja) e fisit që qëndron (gjendet) ku fisi ka lisa.”

” ARNOA CAES” Krijuese “Cae” (Qaje)

Në një shkrim tjetër gjenden këto fjalë: GAI E KAIE IE ANK LENE ITH HRI E TE HAIRE N.

(Dëshpërohu e qaj meqë je me ankth. Por

dorëzoja tokës përkrahjes hyjnore dhe hairit ).

Ja dhe një epitaf tjetër, gdhendur në një copë guri të thyer:

CAINE I RAMO   “Qanie të ramunin…” (Qanie të rënin)

Është fjala për një luftëtar të  rënë në luftë.

Në muzeun arkeologjik të Viterbos (Itali) është gjendur ky mbishkrim i cili ka mundësi të deshifrohet  me anë të shqipes. Ja mbishkrimi:

FELA VESHNA

SHI A MATHI MASH ” Përshtatja e kësaj lutjeje duhet kuptuar afërsisht kështu:

(Falu vreshtnave shi, o i madhi MASH.) Mashi është një nga kuptimet tabu që i jepet zotit.

Në muzeun Voltera, mbi një gur në formë katrore, lexohen këto fjalë :

“UIU E SHI KALE SHI CINA CESMES LEUMEN THUI

(Arasha then u mase la ei ure cesmes then shu me la tha.)

Fjalët që na bëjnë përshtypje në këtë mbishkrim janë fjalë të njohura të shqipes: “uji” dhe « shiu ». Sa për “cesme”, ka mundësi që kjo fjalë të jetë parësore në të gjitha gjuhët indoeuropiane dhe të mos ketë hyrë në shqip nga turqishtja, siç mendohet.

Unë do të jepja këtë shpjegim:

Ujitna o shi, kalo në çini të çesmeve…

Leuem thui të lindet bari

Arave thellë në ujë mos lërë kalim

të çesmave të thara

shiu pa i lagur  .

Një mbishkrim i shkurtër dhe interesant është gjendur po në Itali, në Val Camonika, shkruar nga e majta në të djathtë në një urnë. Ja se ç’shkruhet mbi të: “ENO HINE”

Me sa duket ajo duhet të ketë qenë një urnë hiri, me hirin e një fëmije të djegur pas vdekjes së tij dhe bën fjalë për një rit ilir, ritin e djegies së kufomave, gjë që lehtësisht mund ta datojmë të një periudhe 1500-vjeçare para Krishtit. Ky mbishkrim qëndron aty si një fosile gjuhësore.

Me copa të tilla mbishkrimesh, të gjetura nëpër zbukurime varresh ose mbi sarkofagë, mbi buste dhe urna, ne mund të ngremë në këmbë lapidarin e një gjuhe të harruar, të një gjuhe fillestare, të një gjuhe nënë prej së cilës lindën shumë gjuhë të tjera, ndërsa vetë ajo u tjetërsua, por nuk u harrua, se gjurmët e saj flasin me mbishkrime që gjenden aty- këtu, nga Kreta e lashtë e gjer në Skoci.