VOAL- Fenomeni ishte i paparashikueshëm. Megjithatë, është real: gjithnjë e më shumë filozofë po gjejnë punë te gjigantët e inteligjencës artificiale. Është një trend që po riformëson marrëdhënien midis teknologjisë dhe të menduarit kritik. Il Sole 24 Ore vuri në dukje se kompani si Anthropic dhe Google DeepMind po përfshijnë studiues të etikës, filozofisë politike, epistemologjisë dhe filozofisë së mendjes në hartimin e sistemeve të tyre. Më parë, The Atlantic titulloi me një aluzion surprize: “Më në fund, dikush dëshiron të punësojë filozofë”. The New York Times madje foli për një “hakmarrje të filozofisë”, duke vënë në dukje se mendimi spekulativ, i menduar të ketë vdekur në epokën e kodeve dhe algoritmeve, është bërë papritmas përsëri i nevojshëm.

Pyetja është e pashmangshme: pse tani? Pse figura si Amanda Askell janë bërë konsulentë të brendshëm te Anthropic, ndërsa Iason Gabriel dhe Henry Shevlin punojnë përgjithmonë te Google DeepMind? Dhe pse Sam Altman, CEO i OpenAI, pretendoi se ishte konsultuar me “qindra filozofë moralë” për të përcaktuar rregullat e sjelljes së ChatGPT? Përgjigja është njëkohësisht teknike, politike dhe kulturore.

Arsyeja e parë është “përputhja”, një koncept që deri pak vite më parë qarkullonte vetëm në laboratorët kërkimorë dhe tani është bërë qendror në debatin publik. Siç shkroi Virgilio, bëhet fjalë për “sigurimin që një model të ndjekë objektivat e synuara nga projektuesi në vend të qëllimeve të nënkuptuara ose të degjeneruara”. Me fjalë të tjera, parandalimi i një sistemi të fuqishëm, të trajnuar mbi sasi të mëdha të dhënash, nga zhvillimi i sjelljeve të papritura, të shtrembëruara ose potencialisht të dëmshme. Për të adresuar këtë problem, vetëm inxhinierët dhe shkencëtarët e kompjuterave nuk janë të mjaftueshëm: ata kërkojnë ekspertizë që trajton natyrën e qëllimshmërisë, përkufizimin e vlerës dhe dallimin midis mjeteve dhe qëllimeve. Filozofët, në fakt, janë të nevojshëm.

Arsyeja e dytë ka të bëjë me “ndërgjegjësimin për modelet”. Jo sepse dikush beson vërtet se IA është e ndjeshme, por më tepër sepse nevojitet një gjuhë konceptuale për të përshkruar atë që ndodh kur një sistem përgjigjet, argumenton dhe interpreton. Çfarë do të thotë të kuptosh? Çfarë do të thotë përvoja, edhe nëse është e simuluar? Çfarë do të thotë qëllimshmëria në një kontekst jo-biologjik? Këto janë pyetje që filozofia i ka trajtuar për shekuj me radhë dhe që sot janë papritmas të dobishme për të kuptuar se si të projektohen, kufizohen dhe vlerësohen aftësitë e modeleve të përparuara gjuhësore.

Arsyeja e tretë është “çështja e të drejtave të makinerive”, një temë që deri pak vite më parë do të ishte hedhur poshtë si fantastiko-shkencore. Megjithatë, edhe nëse mundësia e një forme të vetëdijes artificiale pranohet në teori, lind një problem politik dhe ligjor: çfarë mbrojtjesh i ofrohen një sistemi që shfaq sjellje komplekse, autonomi vendimmarrëse dhe aftësinë për të bashkëvepruar?

E gjithë kjo çon në një pyetje më të gjerë, një që shqetëson si ata që projektojnë IA-në ashtu edhe ata që e përdorin atë çdo ditë. Inteligjenca artificiale tani i përgjigjet çdo pyetjeje, me një nivel sigurie që shpesh tejkalon atë të njerëzve. Deri në ç’masë mund të jemi të sigurt se përgjigjet e saj janë etikisht të sakta? Dhe, mbi të gjitha, si mund t’i besojmë 100% asaj që thotë një makinë?

E vërteta është se besimi total është i pamundur. Modelet gjuhësore mund të pasqyrojnë paragjykimet e pranishme në të dhëna, të prodhojnë gabime bindëse dhe të ndërtojnë narrativa që duken të forta pa qenë në të vërtetë të tilla. Ato mund të ndikohen nga zgjedhjet e dizajnit, kufizimet teknike dhe kriteret etike që nuk janë universale. Kjo është arsyeja pse kompanitë po ndërtojnë komitete etike, udhëzime, sisteme mbikëqyrjeje njerëzore, protokolle transparence dhe auditime të vazhdueshme. Asnjë nga këto mjete nuk e eliminon plotësisht rrezikun, nuk e zvogëlon atë, nuk e kontrollon ose nuk e bën të menaxhueshëm.

Prania e filozofëve në laboratorët e IA-së është pra një domosdoshmëri strukturore. Teknologjia më e fuqishme e kohës sonë kërkon kategori konceptuale që kanë të bëjnë me reflektimin kritik. Dhe besimi te makinat sot nuk mund të jetë i verbër: ai duhet të ndërtohet, verifikohet dhe diskutohet. Kjo është arsyeja pse filozofia nuk është rikthyer në modë. Ajo është bërë përsëri e domosdoshme. RSI

Historia e Voisavës, nënës së Skenderbeut, është njëra nga çështjet më të debatueshme të historisë së familjes Kastrioti. Të dhënat mbi prejardhjen e saj janë të pakta. Burimi më i rëndësishëm mbi Voisavën me Tribalët është vepra e Marin Barletit, “Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis” (Historia e jetës dhe e veprave të Skenderbeut, princit të epirotëve), e botuar më 1510, 42 vite pas vdekjes së Skenderbeut nga Bernardino dei Vitali (1494-1539), “vulgo li albanesoti” i quajtur albanez/shqiptar.¹

Barleti shkruan për bashkëshorten e Gjon Kastriotit: “Uxori Voisauae nomen erat, non indignam eo viro, tum pater nobilissimus Triballorum princeps…”, (Emri i bashkëshortes së tij ishte Voisava, e denjë për një burrë të tillë, i ati i saj ishte princi shumë fisnik i Tribalëve…).²

Kjo dëshmi është veçanërisht e rëndësishme, sepse Barleti nuk e paraqet Voisavën thjesht si një grua me prejardhje të panjohur, por e vendos atë brenda një konteksti të aristokracisë.

Për të kuptuar këtë dëshmi, duhet të shqyrtohet se kush ishin Tribalët. Në burimet greke të kohës ata njihen si “Triballoi”, ndërsa në burimet latine si “Triballi”. Tribalët ishin një popull i Ballkanit qendror, të cilët burimet e kohës i lidhin kryesisht me botën thrakase. Historianët grek, si: Herodoti, Diodorusi i Sicilisë, Arrianus dhe gjeografi grek Straboni japin të dhëna të ndryshme mbi territorin, marrëdhëniet politike dhe veprimtaritë ushtarake të tyre.³

Në vitin 335 p.e.s., gjatë fushatës së Aleksandrit të Madh në Ballkan, maqedonasit u përballën me Tribalët, të cilët drejtoheshin nga Syrmus, mbreti të Thrakisë perëndimore. Arrianus përshkruan përplasjen e forcave Maqedonase me Tribalët, tërheqjen e këtyre të fundit drejt Danubit dhe strehimin e mbretit Syrmus në ishullin Peuce të Detit të Zi.⁴

Midis Tribalëve të shekujve IV-III p.e.s. dhe Voisavës të shekullit XV p.e., shtrihet një periudhë prej afro 2.000 vjetësh. Humanistët evropian të shekujve XV-XVI vazhdimisht kërkonin vazhdimësi ndërmjet antikitetit dhe botës bashkëkohore dhe, për këtë arsye, emra të popujve të lashtë mund të përdorëshin për të përshkruar popuj ose territore të periudhave më të vonshme.⁵

Barleti përdor termin “Tribali” edhe në kontekste të tjera gjeografike dhe etnografike. Në një fragment tjetër, Barleti shkruan: “Bulgari sive Tribali habitant” (Këtu banojnë bullgarët ose tribalët).⁶ Për këtë arsye, termi “Triballorum” nuk duhet interpretuar automatikisht si dëshmi e ekzistencës së një principate të Tribalëve antikë. Ai mund të ketë pasur një kuptim historik, territorial dhe mund të jetë përdorur për të identifikuar një popull të një pjese të Ballkanit.⁷

Forma “Tribalda” ose “Tripalda”, në veprën e Gjon Muzakës “Breve memoria de li discendenti de nostra casa Musachi” (Kronikë e shkurtër mbi pasardhësit e familjes sonë Muzaka), e përmend Voisavën si “Visava Tribalda”. Në një tjetër pasazh ai shkruan se Gjon Kastrioti, i ati i Skenderbeut, “pati për grua zonjën Visava Tribalda”.⁸

Nuk kemi një dokument të shekullit XV që të vërtetojë se Tribalda ishte mbiemri familjar i Voisavës në kuptimin modern të fjalës. Është e mundur që forma të jetë ruajtur, ose krijuar në traditën gjenealogjike të shekullit XVI dhe të jetë ndikuar nga emërtimi “Triballi” i përdorur nga Barleti. Nga ana tjetër, nuk mund të përjashtohet plotësisht mundësia që “Tribalda” të ketë qenë një emërtim familjar, territorial ose dinastik.

Në veprën e Andrea Angelo Comneno, anëtar i një familjeje fisnike veneciane me prejardhje shqiptare, “Genealogia d’imperatori romani et constantinopolitani et de regi prencipi et signori che da Isaaco Angelo & Vespasiano imperatore suo nipote son discesi, per infino al presente anno 1551” theksohet se “Coi de Musachia ha generato Voissava ch’hebbe Iuuam Castriotto signor di Croia et del conta do detto Emathia” (Nga shtëpia e Muzakëve u lind Voisava, e cila u martua me Gjon Kastriotin, kryezotin e Krujës dhe të trevës së Matit).⁹

Barleti e përdor emërtimin “Pollog” në një kuptim gjeografik më të gjerë se ai i luginës së sotme të Pollogut, duke e lidhur atë me hapësirën ndërmjet Tetovës dhe Shkupit. Për këtë arsye, kur shqyrtohet prejardhja e Voisavës, duhet pasur parasysh jo vetëm pyetja se cilit “fis” i përkiste ajo, por edhe konteksti politik dhe aristokratik i hapësirës së Pollogut.¹⁰

Barleti e lidh të atin e saj me një “princ shumë fisnik të Tribalëve”, ndërsa Muzaka përdor format Tribalda/Tripalda dhe e përshkruan Voisavën si grua që “vinte nga soj i mirë”. Këto dy tradita tregojnë se në fillimit të shekullit XVI Voisava konsiderohej pjesëtare e një shtrese të lartë fisnike.¹¹

Historiani Karl Hopf (1832-1873) në librin e tij të vitit 1873 “Chroniques gréco-romanes inédites ou peu connues” shkruan: “La madre de detto Signor Scanderbeg, moglie del detto Signor Giovanni, hebbe nome Signora Voisava Tripalda e venne da bona parte” (Nëna e zoti Skenderbe dhe gruaja e zotit Gjon, quhej zonja Voisava Tripalda dhe vinte nga një familje e mire).¹²

Gjon Kastrioti ishte një nga kryezotët shqiptarë të fundit të shekullit XIV dhe fillimit të shekullit XV që përfshinte pjesë të Shqipërisë së veriut dhe të mesme, Dibrën, Matin dhe territore të tjera. Martesa e Gjonit me Voisavën mund të shihet në kuadrin e aleancave që lidhte familjet fisnike të asaj hapësire.¹³

Duhet bërë një dallim i rëndësishëm ndërmjet prejardhjes familjare dhe identitetit etnik, prandaj do të ishte e pasaktë të deklarohej në mënyrë kategorike se Voisava ishte “shqiptare/albaneze nga fisi i Tribalëve”, por po aq e pasaktë do të ishte që një hipotezë mbi prejardhjen e saj sllave, serbe apo bullgare të paraqitej si fakt. Burimet e njohura nuk japin një dokument bashkëkohor, që ta zgjidhë përfundimisht këtë çështje.¹⁴

Formulimi më i kujdesshëm, në përputhje me burimet historiografike të disponueshme, është se Voisava, nëna e Gjergj Kastriotit Skënderbeut, paraqitet nga Marin Barleti si e bija e një “Princi shumë fisnik të Tribalëve”, ndërsa Gjon Muzaka e përmend me format “Tribalda” dhe “Tripalda”, duke e paraqitur si një grua me prejardhje të shquar. Deri më sot, nuk është identifikuar ndonjë dokument i shekullit XV që të dëshmojë në mënyrë të drejtpërdrejtë se Voisava ishte pasardhëse e fisit thrak të Tribalëve.

Megjithatë, një dëshmi me interes të veçantë gjendet në pjesën e pasme të medaljonit të vitit 1469, që mban portretin e Skenderbeut, ku është gdhendur mbishkrimi: “Dei Defensor Indomitus et Thracum Domitor”, (Mbrojtësi i pathyeshëm i Zotit dhe pushtuesi i pamposhtur i thrakëve).

Në përfundim, mund të thuhet me siguri të madhe se tradita historiografike e fillimit të shekullit XVI e paraqet Voisava Tribaldën si një grua me prejardhje të lartë aristokratike dhe e lidh atë, drejtpërdrejt ose tërthorazi, me emërtimin “Triballë”.¹⁶

Prof. MA Luan Tashi

Literaturë

1. Marin Barleti, Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis, Romë, Bernardino dei Vitali, rreth viteve 1508-1510;
2. Marin Barleti, Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis, Libri I: “Uxori Voisauae nomen erat, non indignam eo viro, tum pater nobilissimus Triballorum princeps…”;
3. Herodoti, Historiae, VII; Diodori i Sicilisë, Bibliotheca historica, XVII; Arriani, Anabasis Alexandri, I; Straboni, Geographica, VII;
4. Arriani, Anabasis Alexandri, I, 1-5. Për fushatën e Aleksandrit të Madh kundër Tribalëve në vitin 335 p.e.s. dhe për mbretin Syrmus;
5. Anthony Grafton, New Worlds, Ancient Texts: The Power of Tradition and the Shock of Discovery, Cambridge, MA, Harvard University Press, 1992;
6. Marin Barleti, Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis, pasazhi: “Bulgari sive Tribali habitant” (Banojnë bullgarët ose Tribalët);
7. Robert Elsie, Historical Dictionary of Albania, Lanham–Toronto–Oxford, 2004
8. Gjon Muzaka, Breve memoria de li discendenti de nostra casa Musachi, në Karl Hopf, Chroniques gréco-romanes inédites ou peu connues, Berlin, 1873;
9. Andrea Angelo Comneno, Genealogia d’imperatori romani et constantinopolitani et de regi prencipi et signori che da Isatio Angelo & Vespasiano imperatore suo nipote son discesi, per infino al presente anno 1551;
10. Marin Barleti, Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis, pjesët ku përmendet Pollogu (Polog);
11. Gjon Muzaka, Breve memoria de li discendenti de nostra casa Musachi, ku Voisava përmendet si “Visava Tribalda” dhe “Voisava Tripalda” dhe përshkruhet si një grua që vinte “nga soj i mirë”;
12. Carl Hopf, Chroniques gréco-romanes inédites ou peu connues, f. 301. 1873;
13. Për Gjon Kastriotin dhe zotërimet e tij, shih Injac Zamputi, Dokumente të shekujve XVI-XVII për historinë e Shqipërisë;
14. Për debatin mbi prejardhjen e Voisavës dhe interpretimet e ndryshme të saj, shih Fan S. Noli, George Castrioti Scanderbeg (1405-1468), New York, International Universities Press, 1947. Nuk njihet një dokument bashkëkohor i shekullit XV që ta përcaktojë në mënyrë përfundimtare identitetin etnik të Voisavës;
15. Për dëshminë e Barletit dhe traditën e Muzakës, shih shënimet 2 dhe 8 më sipër. Deri tani nuk është identifikuar një dokument i shekullit XV që të vendosë një lidhje të drejtpërdrejtë genealogjike ndërmjet Voisavës dhe Tribalëve të antikitetit;
16. Për një vlerësim të përgjithshëm të traditës mbi Voisavën, shih Marin Barleti, Historia de vita et gestis Scanderbegi Epirotarum principis, dhe Gjon Muzaka, Breve memoria de li discendenti de nostra casa Musachi.

Legjenda 1 – Portreti i imagjinuar i Voisava Tribalda Kastriotit, pikturë e punuar më 1981 nga Hysen Devolli (1924)

Legjenda 2 – Gravurë e vitit 1533 “Ëndrra e nënës së Skenderbeut”, nga libri “Des aller streytparsten und theüresten Fürsten und Herrn Georgen Castrioten…”, e punuar nga gravisti gjerman Jörg Breu der Jüngere (1510-1547)

Legjenda 3 – 1708 – Pjesë e hartës ku paraqitet Iliria, Dardania, Shkupi, Ulpiana dhe teritori i quajtur Triballi. Harta është e punuar nga hartografi francez Guillaume De L’Isle (1675-1726)

Legjenda 4 – 1469 – Medaljon, “Dei Defensor Indomitus et Thracum Domitor” gjendet në muzeun e numizmatikës “Münzkabinett” Berlin.

Një grup prej 20 biokompjuterësh CL1, të zhvilluar nga kompania australiane Cortical Labs dhe të pajisur me rreth 16 milionë neurone të gjalla, është vënë në funksion në Qendrën Shkencore të Universitetit Kombëtar të Singaporit.

Sipas The Straits Times, teknologjia kombinon qelizat njerëzore me çipat e silikonit, duke krijuar një sistem ku neuronet e gjalla mund të shkëmbejnë sinjale elektrike me kompjuterin dhe aktiviteti i tyre neuronal të përdoret për përpunim të dhënash.

Neuronet krijohen nga qeliza gjaku të riprogramuara në qeliza staminale dhe më pas zhvillohen në neurone. Për të mbajtur gjallë sistemin, teknikët laboratorikë u furnizojnë qelizave çdo tre ditë një përzierje me sheqerna, elementë gjurmë dhe tamponë. Ndërkohë, një sistem gazrash siguron oksigjenin, dioksidin e karbonit dhe azotin e nevojshëm për mbijetesën e qelizave.

Një nga avantazhet kryesore të kësaj teknologjie është konsumi shumë më i ulët i energjisë krahasuar me sistemet tradicionale të bazuara vetëm në silikon. Megjithatë, biokompjuterët mbeten ende shumë larg procesorëve modernë për sa i përket fuqisë së përgjithshme llogaritëse dhe nuk janë aktualisht në gjendje të zëvendësojnë në mënyrë të plotë sistemet konvencionale të inteligjencës artificiale.

Pavarësisht kufizimeve, teknologjia po tërheq interes edhe nga sektori privat. Klientët komercialë mund të përdorin biokompjuterët përmes një abonimi mujor prej rreth 2,200 dollarësh, një kosto që raportohet të jetë afërsisht gjysma e shpenzimeve për përdorimin e një qendre tipike të të dhënave në SHBA.

Eksperimenti në Singapor shihet si një hap i rëndësishëm në zhvillimin e biokompjuterëve, ku neuronet e gjalla dhe teknologjia e silikonit bashkëpunojnë për të krijuar një mënyrë krejtësisht të re të përpunimit të informacionit. bw

1 korrik 2026, Prishtinë

Për Gjergj Kastrioti Skenderbeun (1405-1468) nuk ka asnjë portret i dokumentuar në mënyrë të padiskutueshme si vepër e realizuar gjatë jetës së tij. Pikërisht kjo mungesë ka bërë që çdo paraqitje figurative e tij të bëhet objekt debatesh, atribuimesh dhe interpretimesh të ndryshme. Ndër portretet më të njohura të Skenderbeut, është ai që sot ruhet në “Galleria degli Uffizi” në Firence. Kjo vepër bën pjesë në koleksionin e famshëm të portreteve historike që rrjedh nga muzeu i mjekut, historianit dhe biografit italian nga qyteti Como, Paolo Giovio (1483-1552).

Portreti në Uffizi është realizuar në vitin 1553 nga Cristofano di Papi dell’Altissimo (1525-1605), me porosi të Dukës së Firencës, Cosimo de’ Medici I (1519-1574), i cili kishte vendosur të kopjonte sistematikisht koleksionin e Giovios për ta ruajtur në Firence.

Dell’Altissimo ishte piktor italian i periudhës së Manerizmit i lindur në Firence. [Manerizmi u zhvillua nga viti 1520 deri më 1600, ndërmjet Renesansës së Vonë dhe Barokut]. Dokumenti më i hershëm që e përmend daton në vitin 1552, kur ai paraqitet tashmë si një artist i formuar, i ngarkuar nga Duka i Toskanës, Cosimo I de’ Medici, për të udhëtuar në Como me qëllim kopjimin e portreteve të famshme të koleksionit të Paolo Giovios.

Sipas dëshmisë së historianit të artit, Giorgio Vasari (1511-1574), poashtu piktor dhe arkitekt italian i Rilindjes, i cili e njohu personalisht, Cristofano kishte realizuar një numër të konsiderueshëm portretesh. Veprimtaria e Cristofanos u kushtëzua pothuajse tërësisht nga projekti i kopjimit të portreteve. Cristofano kishte studiuar pranë piktorit dhe portretistit italian të Manerizmit, të shkollës Fiorentine, Jacopo Pontormo (1494-1557). Stili i tij karakterizohet nga forma të qarta dhe kompakte, sipërfaqe të lëmuara dhe një trajtim rigoroz i figurës, tipare që e afrojnë me piktorët maneristë të gjysmës së dytë të shekullit XVI.

Portreti i Gjergj Kastrioti Skenderbeut në Uffizi është bërë objekt debati të gjatë historiografik, pasi Friedrich von Kenner (1834-1922), ka sugjeruar se ai mund të jetë kopje e një origjinali të humbur të Gentile Bellinit (1429-1507). Bellini ishte një nga piktorët më të rëndësishëm të Rilindjes veneciane. I lindur në familjen e famshme Bellini, ai u bë piktori zyrtar i Republikës së Venecias dhe realizoi disa nga veprat më të rëndësishme të artit venecian të shekullit XV. Në vitin 1479 u dërgua në Kostandinopol me mision diplomatik për realizimin e portretit të famshëm të Sulltan Mehmetit II (1432-1481), i cili sot ruhet në “National Gallery” në Londër dhe konsiderohet një nga kryeveprat e portretit rilindas.

Austriaku Kenner, nuk ishte historian arti i specializuar në pikturën e Rilindjes italiane. Ekspertiza e tij kryesore ishte numizmatika dhe arkeologjia, jo analiza stilistike e pikturës. Kenner mendonte se Bellini kishte realizuar një portret të Skenderbeut, i cili më pas kishte humbur dhe ishte ruajtur vetëm nëpërmjet kopjes së dell’ Altissimos. Kjo teori mbështetet kryesisht në afërsinë kronologjike ndërmjet Belli­nit dhe epokës së Skenderbeut, si dhe në disa ngjashmëri ikonografike ndërmjet portretit të Sulltan Mehmetit II dhe portretit të Skenderbeut në Uffizi. Megjithatë, kur veprat analizohen nga këndvështrimi i historisë të artit, lindin një sërë problemesh që e bëjnë këtë teori të vështirë për t’u pranuar.

Dallimi i parë dhe më i rëndësishëm lidhet me vetë natyrën e dy portreteve. Bellini është i interesuar për karakterin psikologjik të subjektit. Ai nuk e idealizon figurën, por përpiqet të kapë individualitetin e saj. Tiparet anatomike të sulltanit paraqiten me realizëm: hunda është e theksuar, faqet modelohen gradualisht përmes dritës dhe hijes, ndërsa syri integrohet natyrshëm në strukturën e fytyrës. Portreti krijon ndjesinë e pranisë së një individi konkret.

Ndryshe ndodh me portretin e Skenderbeut në Uffizi. Kjo vepër nuk paraqet karakteristikat e një portreti të realizuar nga natyra. Ajo ka natyrën e një portreti historik dhe ikonografik. Figura nuk paraqitet si individ, por si hero. Tiparet janë idealizuar për të mi­shëruar virtyte si urtësia, trimëria dhe autoriteti. Mjekra e gjatë dhe e bardhë, profili i pastër dhe vështrimi i vendosur funksionojnë si simbole të heroizmit dhe jo si përshkrime të një personi konkret.

Një nga argumentet më të forta kundër atribuimit Bellinit është trajtimi i mjekrës. Në portretin e Mehmetit II, Bellini ndërton mjekrën përmes masave tonale. Shikuesi nuk dallon qime individuale, por një vëllim të vetëm të modeluar me dritë dhe hije.

Në portretin e Skenderbeut, përkundrazi, mjekra është ndërtuar përmes kaçurrelave individuale, secila e trajtuar me kujdes dekorativ. Kjo mënyrë pune është karakteristike për pikturën maniriste të shekullit XVI dhe jo për realizmin venecian të Bellinit. Po aq domethënës është trajtimi i dritës. Bellini përdor një ndriçim gradual dhe atmosferik. Kalimi nga drita në hije është i butë dhe pothuajse i padukshëm. Në portretin e Skenderbeut kontrastet janë shumë më të forta. Fytyra, mjekra dhe kapela (bonnetto) theksohen nga ndriçimi në mënyrë dramatike, duke krijuar një efekt monumental që i shërben idealizimit të figurës.

Edhe paleta koloristike e dy veprave ndryshon ndjeshëm. Bellini përdor ngjyra të harmonizuara dhe të kontrolluara, me dominim të ngjyrës okër, kafe të ngrohtë dhe të kuqe të errët. Në portretin e Skenderbeut shfaqen tone më intensive, veçanërisht vjollce, pembe dhe e bardhë, të cilat reflektojnë kulturën koloristike të Toskanës të shekullit XVI dhe jo atë të Venecias të shekullit XV.

Një tjetër element i rëndësishëm është trajtimi i syrit. Bellini nuk e përdor syrin si mjet dramatizimi. Syri i Mehmetit II është i vogël, i qetë dhe pjesë organike e fytyrës. Në portretin e Skenderbeut syri bëhet qendra e vëmendjes. Kontrasti ndërmjet iridës dhe pjesës së bardhë është më i fortë, ndërsa vështrimi fiton një karakter heroik dhe simbolik. Kjo qasje i përket një tradite të ndryshme artistike.

Nga këndvështrimi ikonografik, ngjashmëritë ndërmjet dy portreteve janë të pamohueshme. Të dy figurat paraqiten në profil dhe ndajnë disa tipare të përgjithshme. Me­gjithatë, historia e artit dallon qartë ndërmjet ngjashmërisë ikonografike dhe identitetit stilistik. Dy vepra mund të paraqesin figura të ngjashme pa qenë krijuar nga i njëjti artist. Në këtë rast, ngjashmëritë janë kryesisht ikonografike, ndërsa dallimet stilistike janë të thella.

Një problem i zakonshëm në historinë e artit të Rilindjes është humbja e veprave origjinale dhe ekzistenca e kopjeve të mëvonshme. Shumë piktura të shekullit XV njihen sot vetëm përmes riprodhimeve ose kopjeve të shekujve të mëvonshëm.

Megjithatë, dhe kur një origjinal humbet, kopjet zakonisht ruajnë disa elemente të stilit të artistit: strukturën e dritës, kompozicionin, tipologjinë e fytyrës, trajtim tonal, etj. Në rastin e portretit të Skenderbeut, pyetja kryesore është nëse këto elemente janë të pranishme në një masë të mjaftueshme për të justifikuar lidhjen me Bellinin.

Problem serioz për teorinë e Friedrich von Kenner është mungesa e dokumentacionit që dëshmon ekzistencën e një portreti të Skenderbeut të realizuar nga Gentile Bellini. Deri më sot nuk është zbuluar asnjë burim arkivor venecian, osman apo italian që të vërtetojë se Bellini ka pikturuar ndonjëherë Gjergj Kastrioti Skenderbeun. Hipoteza mbështetet kryesisht në analogji vizuale dhe jo në prova dokumentare.

Analiza e ndërtimit anatomik, trajtimit të dritës, përdorimit të ngjyrës, lëvizjet e brushës,

karakterit psikologjik të figurës dhe kontekstit historik, tregon qartë se portreti i Skenderbeut në “Galleria Uffizi” dhe portreti i Mehmetit II nga Gentile Bellini nuk janë vepra të së njëjtës dorë artistike dhe as produkte të së njëjtës periudhë kulturore. Midis tyre ekziston një diferencë prej afro shtatë dekadash zhvillimi artistik, e cila reflektohet në çdo aspekt të gjuhës së pikturës.

Ngjashmëritë që vërehen janë kryesisht ikonografike dhe kompozicionale, ndërsa dallimet stilistike dhe teknike janë aq të thella, sa e bëjnë të vështirë pranimin e tezës se portreti i Uffizit është një kopje e drejtpërdrejtë e një origjinali të humbur të Gentile Bellinit.

Përkundrazi, gjithçka tregon se kemi të bëjmë me dy vepra të krijuara në kontekste të ndryshme artistike, nga piktorë me formim, qëllime dhe gjuhë estetike krejtësisht të ndryshme.

Në të njëjtën kohë, duhet të kemi parasysh natyrën e punës së Cristofano dell’Altissimos,  ai nuk ishte një piktor krijues në kuptimin e Bellinit, por një kopjues profesionist shumë i përpiktë, i ngarkuar me riprodhimin e portreteve të koleksionit të Paolo Giovios. Për këtë arsye, teoria e Friedrich von Kenner mbetet vetëm një hipotezë historiografike, por jo një përfundim i mbështetur nga provat stilistike dhe dokumentare.

Si përfundim, unë si autori i këtij studimi, njohës i mirë i historisë së artit, profesor i arteve figurative dhe portretist me një përvojë shumëvjeçare në bregdetet e Sllovenisë, Greqisë dhe Turqisë, gjatë së cilës kam realizuar mbi tre mijë portrete nga natyra, konsideroj të arsyeshme të shprehë rezervat e mija profesionale ndaj hipotezës së atribuimit të portretit të Skenderbeut në Galerinë Uffizi në stilin e piktorik të Gentile Bellinit.

Nga këndvështrimi i praktikës së portretit dhe i analizës stilistike, kjo vepër e Cristofano dell’Altissimos paraqet karakteristika formale, teknike dhe estetike që dallohen ndjeshëm nga gjuha artistike e Bellinit, çka e bën të vështirë pranimin e një lidhjeje të drejtpërdrejtë autorësore ose stilistike ndërmjet tyre.

(Në të majtë) Portreti i Gjergj Kastrioti Skenderbeut i vitit 1553, i realizuar nga piktori manerist nga Firenca, Cristofano di Papi dell’Altissimo (1525-1605). Në qytetin italian Como, Altissimo bëri kopjet e 24 portreteve deri në maj të vitit 1553, lista e këtyre pikturave është botuar më 1844 “Nuova Raccolta di Lettere sulla Pittura, Scultura ed Architettura, Vol. I.” nga Michelangelo di Romano Gualandi (1756-1824). Në fillim piktura u vendos në “Palazzo Vecchio” në Firencë (residenca e familjes Medici), ndërsa më 1587 në “Galleria degli Uffizi” të krijuar nga Duka i Firences, Cosimo I de’ Medici (1519-1574), ku ndodhet edhe në ditët e sotme. Ngjyra vaji në dërrasë, përmasat: 45 x 60 cm.

(Në të djathtë) Portreti i Sulltan Mehmetit II, i datuar më 25 nëntor 1480, përbën një nga veprat më të rëndësishme të piktorit venecian Gentile Bellini (1429-1507), përfaqësues i Rilindjes së Hershme Italiane të Shkollës Veneciane. Realizimi i kësaj vepre lidhet me marrëdhëniet diplomatike ndërmjet Venecias dhe Sulltanit pas nënshkrimit të paqes. Në vitin 1479, Bellini u dërgua në Kostandinopol nga autoritetet veneciane, me kërkesë të vetë Sulltan Mehmetit II. Sot, kjo pikturë ruhet në koleksionin e “Victoria & Albert Museum”, në bashkëpunim me “The National Gallery” në Londër. Ngjyra

Kumtesë shkencore e mbajtur në Konferencën Ndërkombëtare Albanologjike “Urat kulturore mes Himarës dhe Diasporës Arbërore në shek. XVI-XVIII, kronikë identitare dhe eurocentriste, Universiteti “Ismail Qemali”, Vlorë, 10-11.11.2015.

Abstrakt

Objekt studimi i këtij punimi është krahina shqiptare e Himarës në vitet 1630-1642, parë nga drita studimore e Profesor Jup Kastratit. Trajtesa ngushtohet në rrafshin etnologjik e antropologjik për kontributin e Nilo Catalanos (1637-3.06.1694). Profesor Kastrati na prezanton Catalanon si italian, por që veprimtarinë e tij e lidhi kaq shumë me arbëreshët, së fundi, me Shqipërinë, sa mund të vështrohet si një “italian i arbëreshizuar”. Janë të dukshme gjurmët e tij për shkollat e para shqipe në Himarë. Himarë, para disa shekujsh, sidomos pas vdekjes së Gjergj Kastriot Skënderbeut, quhej gjithë krahina e Labërisë së sotme, d.m.th., duke nisur nga Radhima, në Lekël e në Butrint. Dihet historikisht, se në atë krahinë që i rezistoi pushtuesve osmanë shekuj me radhë, ka pasë çelur shkolla shqipe para tre shekujsh. Dokumenti më i saktë që në Himarë flitej shqip e mësohej vetëm gjuha shqipe, është puna e madhe e Nilo Catalanos. Këto dëshmon në Traktatin “Historia e albanologjisë” Profesor Jup Kastrati.

Fjalët kyçe: studime albanologjike, dokumente, misionarët bazilianë, gjuha shqipe, krahina e Himarës

Abstract

The object of this paper is studying Albanian regions of Himara in the years 1630-1642, the first study light of Professor Jup Kastrati. The treatments narrows in viewpoint of anthropological and ethnological contribution of Nilo Catalanos (1637-3.06.1694). Kastrati Professor introduces Catalano us as Italian, but his activity is matched so much to arberesh (albanian living in Italy), finally, with Albania, as can be seen as an “Italian from arberesh”. His traces are visible for first Albanian schools in Himara. Himara region, a few centuries, especially after the death of Gjergj Kastriot Skanderbeg, was all regions of Labëria today starting from Radhima in Lekël of Butrint. Historically it is known, that the region that resisted to Ottoman conquerors for centuries, has opened Albanian schools three centuries ago. The most accurate document in Himara was only spoken in Albanian and taught Albanian language. For this hard work the contribution goes to Nilo Catalanos. This proves the Treaty in “History of Albanology” of Professor Jupp Kastrati.

Keywords: Albanology studies, documents, bazilian missionaries, Albanian language, region of Himare.

1. Vështrim i përgjithshëm për krahinën

Një nga temat më të dashura në studimtarinë time të thjeshtë ka qenë, është e do të jetë vendlindja. Si një bir i Tërbaçit, djalë Labërie nga Lumi i Vlorës, në krahinëzën etnografike të Mesaplikut, në gjenezën time jam himariot. Himara, ose Labëria historike (sot është pjesërisht e zyrtarizuar edhe në rrafshin administrativ) janë sinonime, kanë të njëjtin kuptim. Në vështrimin lokal gjeografiko-historik, etnografiko- folkloristik dhe ekonomiko-kulturor, me përbashkimet e shumta dhe përveçimet e pakta, siç e thotë dhe një këngë labe: “Himara është Labëri, / Labëria Shqipëri”[1]

Qysh para 10-15 vjetësh, një temë orientuese, që i kthehem e i kthehem, ka qenë krahina e Himjarës në dritën studimore të prof.dr. Jup Kastratit, gjuhëtar i njohur, ndërkohë dhe një bibliograf i shquar.

Krahina e Himarës është një trevë shqiptare, krahinë gjeografike dhe etnografike, në JP të Shqipërisë, e njohur që nga tejlashtësia, ku prej më shumë se dy mijë vjetësh banon një bashkësi njerëzish me kushte ekonomike – shoqërore të afërta, me mënyrë jetese pothuaj të përbashkët, por që, kohë pas kohe, ka pësuar ndryshime, më tepër është rrudhur si krahinë etnografike, në vështrimin e shtrirjes territoriale. Si pasojë e lidhjeve të gjata, e të ndikimit të ndërsjellë dhe e fakteve të njëjta historike, tek banorët e kësaj treve, krahas tipareve të përgjithshme etnike – kombëtare, formohen edhe doke e tradita kulturore më të ngushta, me tipare të dalluara.

Bazuar në kulturën materiale dhe jomateriale (shpirtërore), edhe sipas studiuesve, Shqipëria përbëhet nga dy grupe të mëdha etnografike: Gegëria dhe Toskëria. Himara futet në Toskëri, dhe, duke e ngushtuar më tepër prerjen etnografike, ajo është pjesë e së tërës etnografike që quhet Labëri. Edhe “Bregdeti i Himarës është pjesë e Labërisë”[2], por kushtet natyrore të veçanta i kanë dhënë begati, të cilën banorët e krahinës ia kanë fituar me mend e me fuqi detit dhe malit.

Himara (Bregu i Detit), sikurse Kurveleshi, Rrëza e Tepelenës, Buzi, Lumi i Vlorës, Gryka e Dukatit etj., është krahinëz, një ndër ndarjet më të vogla etnografike të Labërisë, që është krahinë e madhe etnografike në Shqipërinë JP. Sikurse krahinat e tjera etnografike, si p.sh. Rrafshi i Dukagjnit, (Leknia), Mirdita Hasi, Kraja, Kelmendi, Malësia, Luma, Shpati, Martaneshi, Çermenika, Mokra, Dangëllia, Opari, Zagoria, Krasniqja, Çamëria e Kosova me krahinëzat, Myzeqeja, Labëria etj., edhe krahina etnografike e Himarës ka karakter historik.

Prej shekujsh nuk bëhet fjalë në Bregun e Detit me rrethinat përbërëse për prani banorësh me prejardhje joshqiptare. Ajo lindi në kushte ekonomike – shoqërore të caktuar dhe ka ndryshuar me ndërrimin e këtyre kushteve. Sipas shumë dëshmive historike, Himara ka përbërë një krahinëz të organizuar në bashkësi fshatare, që qeverisej sipas një të drejte dokesore e që ishte në gjendje të mbrohej dhe nga taksat feudale. Ajo ka patur gjyqet e drejtimin e saj të brendshëm, jo me ushtri e komandë, po me pleqësi e gjyqtarë popullorë.

Shumë autorë shqiptarë, që janë marrë me trashëgiminë historike – kulturore të kësaj krahine, ku do të veçonim Kolë Kamsin, Eqrem Çabejn, Aleks Budën, Shaban Demirajn, Selami Pulahën, Vexhi Buharanë, Rrok Zojzin, Qemal Haxhihasanin, Dhimitër Shuteriqin, Jup Kastratin, Kahreman Ulqinin, Ramadan Sokolin, Mark Tirtën, Pëllumb Xhufin, Shaban Sinanin etj., me studimet e tyre për Himarën në shekuj kanë kontribute të çmuara për shkencën e Albanologjisë. Krahas studiuesve dhe udhëtarëve të huaj si M. Šuflai, L. Thalloczy, C. Jirièek, J. G. von Hahn, H. Holland, William Martin Leake [Liku], Ed. Lear [Liri], F.C.H.L. Pouqueville [Pukëlivi], Bajroni etj., shumë të rëndësishme janë studimet për veprimtarinë misionare të Vatikanit, përmbledhur në veprën historiografike të arbëreshit të madh At Nilo (Nicolò) Borgia [Nilo Borxhia]: “Murgjit bazilianë të Italisë në Shqipëri, shënime mbi misionet në Himarë: shek. XVI-XVIII”, me një parathënie nga prof. Matteo Mandalà, që pa dritën e botimit në shqip në vitin 2014. Studiuesi Rrok Zojzi shkruan: “Labëria përban nji krahinë tjetër që muer pjesë në formimin e Toskënisë”[3]. Më tej ai na bën të ditur se, ndërsa gjeografia vendosi si kufi verior e verilindor të Labërisë Vjosën, populli thotë: labët janë në mes të tri urave: asaj të Drashovicës, të Tepelenës e të Kalasës (Lumi i Kalasës, Sarandë, shën. im – A.H). Me konceptin se, krahinë quhet territori që ka një popullsi me tradita, doke, (zakone) dhe me veçori të përbashkëta, etnologu Zojzi dëshmon: “Brenda këtij territori që quhet Labëri kemi dy grupe popullsie, “labe” dhe “jo labe”. Popullsia labe, ndahet në “Labë kristianë” (Rrëza e Tepelenës, Zagoria, Bregu i Detit) dhe në “labë muhamedanë” (blloku qendror i popullsisë). Ndërsa popullsia jo labe mbrenda Labërisë përfshin Malëshovën, Lunxhërinë, Rrëzën e Përmetit, etj.”[4] Kufijtë e kësaj treve, në të shumtën e herës kanë lëvizur në kohë të ndryshme, përveç kufijve natyrorë me rëndësi si male, qafa e lumenj. Banorët e Labërisë e quajnë veten banorë të lashtë të territorit ku banojnë. Njihen si popullsi joshqiptare banorët e Dropullit dhe të Vurgut, të ardhur në këto hapësira shqiptare dhe si të tillë janë respektuar dhe respektohen qytetarisht nga autoktonët. Himariotët janë dalluar si njerëz të hapur, dinjitozë, të virtytshëm, kuvendarë e luftëtarë lirie, “të penës e të difekut”, me kulturë, të shkolluar, që e thithin të renë, përparimtaren dhe e manifestojnë atë në përditshmëri, të prirur nga e vërteta. Njihen si njerëz që kujtojnë origjinën e tyre nga fisi i kaonëve, që respektojnë lidhjen e gjakut dhe vazhdimësinë tradicionale me statusin e reciprocitetit. Lëvizjet e njerëzve, miqësitë, krushqitë kanë sjellë dhe qarkullimin kulturor nga banorët bartës të kulturës shpirtërore dhe asaj materiale (ruajtës, marrës, dhënës, transmentues), pra si nyje ndërlidhëse. Organizimi shoqëror historik, ndarjet administrative dhe kushtet gjeografike që sollën formimin e krahinës etnografike të Himarës, e cila ruan emrin dhe traditat e kulturës së formave paraardhëse, dallon për veçoritë gjuhësore të të folmeve lokale me nëndialektet labërishte. Si krahinëz etnografike, Himara paraqet interes për të gjurmuar historinë e popullit shqiptar në këto hapësira nëpër rrjedhat e kohës. Himara si vendbanim kaon-epirot dëshmohet midis vitev 220-189 p.e.r., ndërsa fortesa e Himarës së vjetër është e datuar në shek IV p.e.r., e cila u rindërtua në shek. IV të e.r. nga Justiniani, perandori i Bizantit me prejardhje iliro-dardane. Historiografia shqiptare, kur trajton pushtimin e plotë të Shqipërisë pas vdekjes së Gjergj Kastriot Skënderbeut, ndër të tjera veçon se edhe fortesat e Himarës dhe të Sopotit ranë në duart e osmanëve. “Por pjesa malore midis Vjosës dhe detit Jon mbeti e lirë, për shkak të qëndresës së popullsisë. Me daljen nga skena të krerëve feudalë vendës, në udhëheqje të qëndresës kundërosmane u vu peshkopata e Himarës, peshkopi i së cilës kryesoi kuvendet e krahinës deri në vitin 1759. Për këtë arsye, nga fundi i shek. XV u quajt Himarë gjithë pjesa JP e Shqipërisë që përfshinte më shumë se 50 fshatra, me shtrirje midis detit Jon, lumi i Bistricës e qafës së Muzinës, rrjedhjes së mesme të Drinos dhe të Vjosës (me përjashtim të Topalltisë dhe të Myzeqesë së Vlorës)”[5]. “Më 1492, Sulltan Bajazit i Dytë, me që nuk ia doli dot me luftë, përdori përçarjen. Si pasojë, edhe Himara, që kishte 52 fshatra, disa thonë 54, Lefter Çipa thotë 74, që nga Gumenica, Tepelena, Kurveleshi e deri në Bregdet, u tkurr veç në 7 fshatrat bregdetarë, të cilëve u dha “venomet” (e drejta e vetvendosjes), duke shkëputur kështu pjesën nga e tëra. “Venomet e Himarës” ishin variante të “Kanunit të Labërisë”. Populli vajtoi: “Që në Gumenic’ e lart/ Himarë i thonë çdo fshat,/ Osmanlliu me zanat/ Na ndau e nbetëm pak…”. [nga bisedat e shumta me banorë të vjetër të trevës, madje në Pilur, që nga Lefter Çipa e Kristo Çipa, shprehen natyrshëm, se kur themi Gumenicë, nuk është fjala për Gumenicën e Lumit të Vlorës, se ajo dihet, por bëhet fjalë për Gumenicën në Jug, në Çamëri; shën. im – A. H]. Ka qenë fundi i shek. XVI, kur Perandoria Osmane e shkëputi Tërbaçin nga Himara, sikurse dhe gjithë fshatrat e tjerë të Labërisë së Brendshme. Vetëdija sociale kur thotë Himarë nënkupton Labëri e kur thotë Labëri nënkupton Himarë, edhe Drashovica është Himarë, se banorët këto toponime (emërvende) i ndjejnë, i pranojnë dhe i quajnë sinonime të njëra – tjetrës (edhe ne sikurse ata)”[6]. Siç e kemi vërejtur edhe nga ekspeditat në terren, edhe në botimet folkloristike, kënga popullore historike e ka regjistruar në disa variante njësinë folklorike: “Që në Gumenic’ e lartë/ Himarë i thonë çdo fshatë/ gjithë trima e levendë,/ burra stralli pallergjëndë,/ lënë nam kudo që venë./ E nisim me Bregdenë,/ e shkojmë në Tepelenë,/ vemi kufi me Delvinë/ ndë Dragji e gjer Kaninë.”[7]. [Dragji – është fjala për fshatin Tragjas të Vlorës; shën. im – A. H]. Kujtesa sociale sjell informacionet gojore të të parëve, që vijnë edhe me këtë variant: “Që në Drashovic’ e lart/ Himarë i thonë çdo fshat…”[8] , veçse ky informacion na rezulton i botuar në këtë variant në literaturën folkloristike: “Himarë, Kaninë, Drashovicë,/ Tepelenë, Kardhiq, Nivicë,/ kaonë janë të gjithë/ nga një farë e nga një fis./ Që me ardhjen e Turqisë,/ në vendet e Labërisë,/ i ndau i bëri dyshë,/ në xhami edhe në qishë”[9]. Gjykojmë se vlen të theksohet që pothuaj në të gjithë fshatrat e Himarës flitej e flitet shqip; qahet e këndohet labërisht (kënga himariote është një variant i modifikuar i këngës labe të Kurveleshit, po ashtu edhe vallja e kënduar). Por në Himarë ka tre fshatra që flasin greqisht dhe shqip: Palasa, Dhërmiu dhe Himara (kjo e fundit është qytet sot dhe qendër bashkie). Duke u mendjesuar me gjuhëtarin Rami Memushaj, që vëren se greqishtja është përhapur në këto fshatra “për arsye kulturore – arsimore, fetare e të marrëdhënieve tregtare me Korfuzin e ishujt grekë të Jonit”[10], me të drejtë mund të themi se bilinguizmi (dygjuhësia) e këtyre banorëve të Bregut Jonik gjen motivim dhe nuk përbën problem, sepse është shënjë e nevojshme komunikimi përditësor dhe mirëshkuarje. Ky bilinguizëm nuk është gogol, nuk është fantazmë, por një sistem tingujsh, rrokjesh, diftongjesh a fjalësh, trajtash e rregullash, që nga ana sintaksore për lidhjen e fjalëve në fjali, bëhet mjeti themelor e më i rëndësishëm që u shërben këtyre njerëzve për të mbrujtur e për të shprehur mendimet dhe për t’u marrë vesh njëri me tjetrin në tregti, kulturë, miqësi, shoqëri, sepse jemi fqinj, ballkanas, mesdhetarë. Ndoshta qysh në mesjetë apo më herët “greqishja u bë gjuhë e bukës, ndërsa shqipja mbeti gjuha e zemrës”[11], gjuha e nënës. Himariotët janë ndër banorët shqiptarë që e kanë rrahur më shumë se të tjerët detin; e kanë njohur mërgimin, të paktën, qysh pas Motit të Madh të Kastriotit. Ka patur më tepër të larguar (emigrimi) dhe më pak ardhës (imigrimi). Në shekuj janë njohur migrimet e brendshme nga zonat më të vështira për një jetë më të mirë, etj. Himara është shënuar edhe për mërgimin e jashtëm. Janë evidentuar kolonitë e vjetra e ngulimet e reja. Kolonitë e vjetra i përkasin fillimshekullit XIX e më parë. Në fillim të shek. XX, në Italinë e Jugut jetonin më tepër se 200. 000 shqiptarë arbëreshë, që mendohet se janë të larguar nga trojet e Shqipërisë JP, pjesë e së cilës është dhe Himara. (Sot kalojnë një gjysmë milionë). Me lëvizjen e njerëzve (edhe si individë, dhe si grupe, masivisht) qarkullojnë edhe kulturat. Gjeografia e ka privilegjuar Himarën me të tre qytetërimet, si realitete që zgjasin shumë në kohë. Aty janë përplasur, aty kanë bashkëjetuar, aty janë bërë të njësishme, pasi janë shuar konfliktet e qytetërimeve. Historia na mëson se në Himarë kanë kaluar të tre qytetërimet: Universi i Perëndimit (Krishtërimi), Universi Islam dhe Universi Ortodoks, që përfaqësojnë përkatësisht: Qytetërimin Romak Qytetërimin Arab dhe Qytetërimin Grek. Kanë marrë dhe kanë dhënë, janë mbivendosur, kanë përthithur e kanë lënë, sepse u regjistruan në shumëkohësi si qytetërime të strukturuara, të pjekura, të afirmuara. Ka shënja të tyre në fytyrën e saj Himara; ka dhe reminishenca të mbijetojave pagane. Ka ende rite pagane që ushtrohen dhe sot e kësaj dite ndër banorët himariotë, në trajtën e jehonave parake të tyre. Himara si një mikromozaik shumëngjyrësh me këto pamje qytetërimi nuk na shfaqet vetëm si mosnjohje, përbuzje, urrejtje tjetrit, apo si përplasje, por edhe sakrificë, rrezatim, grumbullim të mirash kulturore, trashëgimi inteligjence, si shtërngim duarsh. Për Himarën, si kryeqendër e krahinës në skenën e kohës sot del qytetërimi ortodoks. Afërsia gjeografike, mundësia e shkollimit dhe e punësimit në Greqi, ka sjellë dhe martesat reciproke. Martesat e djemve himariotë me vajza greke apo anasjellas nga këto fshatra kanë ndikim të dukshëm në dygjuhësinë e praktikuar. Por, kur qajnë, edhe plakat e Dhërmiut, Palasës e Himarës qajnë shqip, me vaje e ligjërime si labëreshat, si plakat e Labërisë së Brendshme, si qëmoti. “Ligjet e vajit janë praktikuar në të gjithë fshatrat e Bregdetit, përfshirë edhe Himarën, Dhërmiun e Palasën vetëm në Gjuhën shqipe. G. von Hahn më 1854 thotë shumë qartë se vajtimet bëhen kryesisht në gjuhën shqipe”[12]. Edhe e folmja e Himarës bregdetare, si nëndialekt i labërishtes, ngjan me të folurën e Kurveleshit si dy pika uji, madje edhe me të folmen e Gjirokastrës e me çamërishten. Sikurse në shek. XVII, edhe në këtë fundpesëmbëdhjetë vjeçari të shek. XXI, nevoja e rigjallërimit ekonomik dhe forcimit të ndjenjës së kombësisë ndikoi në formësim të ri të kësaj krahine etnografike labërore, në ridimensionim afërsisht tradicional të Himarës, sepse është gjykuar i dobishëm. Sot, përveç fshatrave të Bregut, Himara përfshin edhe Tërbaçin, Vranishtin, Bolenën, Kallaratin e Kuçin, edhe Fterrën, Çorraj, Borsh, Piqeras, Shën Vasil, Lukovë. Megjithë pushtimin e gjatë osman, gjurmët më të mira të të parëve mbetën në vetëdije të banorëve të kësaj krahine. Në “Historinë e Shqipërisë” shkruhet se nga fundi i shek. XV dhe në vijim kronologjik, “me mijëra fshatarë u shpërngulën nga bregdeti i Himarës dhe u vendosën në malësitë e Kurveleshit”[13]. Edhe më të mëdha kanë qenë lëvizjet drejt Himarës, të cilat u bënë masive në shek. XV- XVII. Edhe pse nuk reshtën valët e pushtimeve në rrjedhat e kohës, Himara u shënua në histori si fortesë qëndrese, sepse, megjithë rrudhjet e përthithjet nga të tjerët (më të fortët, më të mëdhenjtë), luajtën rol kushtet sociale e gjeografike, sidomos sasia e popullatës dhe shtrirja e saj territoriale kompakte.

2. Në Himarë, katër shekuj më parë…

Gjuha shqipe u evidentua si përbërës themelor i etnokulturës shqiptare në hapësirat e banuara nga bashkësia sociale e banorëve himariotë, të paktën, qysh në vitet 1630-1642, kur kemi shkollë shqipe në Bregun e detit të Himarës, në Dhërmi, fakt që argumentohet dhe interpretohet në studimin e Prof. Kastratit për Nilo Catalanon. Në këtë punim etnokultura lokale trajtohet si pjesë e së tërës shqiptare, me elementët e kulturës materiale (ekonomike), shoqërore, shpirtërore, artistike dhe të kulturës së jetesës (familjare). Nga punimi i Kastratit marrim të dhëna demografike, toponime (emërvende), data e ngjarje me dritë dhe informohemi se, në Himarë rrjedh, bashkohet, përzjehet e pasurohet historia me njerëz, me mënyrë jetese, me fe, me kulturë, me bulëzime të etnologjisë religjionale. Në hapësirë dhe kohë lëvizin, veprojnë “tanët” dhe “të tjerët”. “Ne” (vendasit) dhe “ata” (të huajt) ekzistojnë si një unitet original, me gjithë luhatjet e pritura apo tronditjet e papritura, parë dhe me syrin e urrejtjes dhe armiqësisë, edhe me syrin e miqësisë dhe dashurisë, por gjithmonë me aftësi vetrregulluese. Nga burimet dokumentare që na paraqet studiuesi dhe nga dëshmitë faktike të shkruara, etnokultura në vetëdijen e banorëve të kësaj përkatësie njëjtëson të kaluarën e largët me të tashmen. Kemi një lidhje dialektike në mes burimit faktik dhe interpretimit shkencor. Natyrisht mendimi shkencor pasqyron kohën përkatëse kur është shkruar. Në Himarën e brigjeve shkëmbore joniane, me Çikën kurorë të vargmalit të Vetëtimave, janë shtresëzuar “qytetërime të ngjeshura pas njëri – tjetrit”[14], si mikrohapësirë lëvizjeje, në sistemin e qarkullimit të kulturave, mbartur qysh nga parakët, “popujt e detit” etj. Edhe studiuesi Memushaj (i cili përveç kontributeve në fushën e gjuhësisë, ka tërhequr vëmendjen edhe me trajtesat e çështjeve të historisë së krahinës së Labërisë, me Himarën e Kurveleshin) nga këndshikimi etnografik dhe historik e shikon Himarën të lidhur me Labërinë, si nënndarje etnografike të saj. “Në pikëpamje të zakoneve e të traditave, Himara nuk dallon nga hinterlandi lab. Nga fusha e kulturës shpirtërore janë të përbashkëta kultet, besëtytnitë, ritet, e drejta zakonore, mënyra shumëzërëshe (polifonike) e të kënduarit, vallja e kënduar, vajtimi me ligje i grave, baladat, legjendat e përrallat etj. Nga fusha e kulturës materiale: veshjet tradicionale prej leshi, si guna, sharku, llabania, linja, fustanella e tirqit; zhapat (opingat) prej lëkure të paregjur etj. Këta elementë etnokulturorë i gjejmë në të dyja anët e vargmalit të Çikës. Edhe përsa i përket së drejtës zakonore, nuk ka pasur dallime midis Himarës dhe pjesës tjetër të Labërisë; Himara, Kurveleshi dhe Rrëzoma kanë pasur një pleqësi të përbashkët, që ka funksionuar deri në vitin 1943, e cila mblidhej për të gjykuar e zgjidhur konflikte e çështje zakonore ndërkrahinore”[15]. Në Mesjetë në përbërje të Himarës, si krahinë gjeografike dhe etnografike e shqipërisë JP hynin edhe Kurveleshi e Mesapliku (pjesa qendrore dhe jugore e Lumit të Vlorës). Gjatë shekujve të pushtimit osman, Himara, si seli e peshkopatës, ka qenë qendër e kryengritjeve të fuqishme kundërosmane. Aty janë mbajtur kuvende të krahinës për të bërë besëlidhje apo për t’iu drejtuar për ndihmë papëve të Romës dhe mbretërve europianë. Historia ka të shkruar kryengritjen e Himarës (1690) si një nga kryengritjet e krahinave shqiptare kundër sundimit osman në shek. XVII. Kryengritësit himariotë gjatë luftës venediko – osmane, kur Venediku përpiqej të pushtonte qytetet bregdetare të Shqipërisë, sulmuan garnizonet osmane të kështjellës së Kaninës dhe të qytetit të Vlorës, të cilat i morën pas disa ditë luftimesh. Ndërsa për Dhërmiun kemi këtë informacion enciklopedik: Sipas gjeografit Mevlan Kabo, “Dhërmiu dëshmohet si fshat i vjetër që në v. ’49-’48 p.e.r. me emrin Drimades. Në kishën e Shën Stefanit dhe të Shën Mitrit ruhen afreske të shek. XII-XIV”[16]. Problemi qëndron se, mungesa e dokumenteve të shkruara na pengon për të thënë e shkruar gjëra të reja, por jo të kërkojmë e gjithmonë të jemi në kërkim serioz. Shtrojmë një pyetje: shkrimi e bëri njeriun apo njeriu bëri shkrimin?! Patjetër njeriu shpiku shkrimin dhe e përdori atë për paraqitjen grafike të mendimit, të paktën qysh në mesin e mijëvjeçarit IV para erës së re[17] (datim i lënë nga sumerët, sipas njohurive të derisotme). Himariotët jetojnë në hapësira shqiptare, e ndjejnë veten shqiptarë dhe nuk kanë komplekse ndaj të tjerëve, kur s’i trazon në punë të tyre. Në rrafshin socio-antropologjik, Himara shfaqet me identifikimin e vetes, me pranimin e tjetrin, kur i huaji nuk vjen si pushtues.

3. Nilo Catalano në dritën studimore të Kastratit

Libri i Nilo Borgias: “Murgjit bazilianë të Italisë në Shqipëri, shënime mbi misionet në Himarë: shek. XVI XVIII”, si dhe studimet e kumtimet e albanologëve të ndritur arbëreshë Francesco Altimari e Matteo Mandalà janë punime të thella, të plota, të qarta, korrente, të cilat sjellin prurje të reja, që i shohim për herë të parë për Nilo Catalanon dhe misionarët e tjerë fetarë (të huaj dhe arbëreshë), që kryen edhe shërbime fisnike e kontribuan për mbajtjen gjallë të gjuhës shqipe në shek. XVII. Studimet dëshmojnë se imzot Nilo Catalano ka qenë bulëza filimtare e shqipes në Himarë. Përmasat e nderimit të tij ndër ne rriten sepse në mesjetën e murme, për banorët e krahinës së Himarës ai qe imazhi i lirisë, i dijes dhe kulturës. Por, në kumtesën e përgatitur, dëshirojmë të paraqesim Misionarin e Kishës së Perëndimit sipas albanologut Jup Kastrati. Dijetari shkodran J. Kastrati (15.04.1924-22.09.2002), edhe në fushën e shkencës që merret me studimin e historisë së shqiptarëve, të gjuhës shqipe dhe të letërsisë e kulturës shqiptare, është një nga titanët e albanologjisë, themelues dhe në krah të Eqrem Çabejt, Shaban Demirajt e Mahir Domit. Me studimet për letërsinë arbëreshe dhe sidomos me punimet shkencore për Jeronim De Radën (1814-1903), figurën më të shënuar të lëvizjes kombëtare shqiptare në Italinë e shek. XIX, ai ka dhënë një kontribut me vlerë për kulturën mbarëshqiptare. Bibliografia e botimeve shkencore të Prof. Jup Kastratit për kulturën kombëtare shqiptare të arbëreshëve të Italisë, që fillon në vitin 1953[18] dhe mbaron me frymën e tij fizike në vitin 2002, kap 236 zëra. Me trajtesat për historinë, etnografinë, etnologjinë, folklorin e traditën kulturore të arbëreshëve të Italisë Profesor Kastrati merret për të plotësuar korpusin e tij të studimeve arbëreshe, ndërsa me gjuhësinë dhe me letërsinë ai merret për të ngritur dy nga majat më të larta të studimeve kastratiane: Historinë e letërsisë shqiptare dhe Historinë e albanologjisë. Prof. Kastrati ka botuar edhe librin “Historia e Albanologjisë (1497-1997), vëll.1 (1497-1853), 832 f., Tiranë, Argeta L&M, 2000, ku trajton krahinën shqiptare të Himarës në vitet 1630-1642, kontributin e Nilo Catalanos (1637-3.06.1694), etj. Në vijë kronologjike, mbas studimit të Prof. Shuteriqit (1996), ky punim i Prof. Kastratit është më i pasuri dhe më i ploti për Nilo Katalanon, (bëjmë fjalë për kohën kur është publikuar dhe botuar studimi). Në fund të kreut, është shënuar bibliografia speciale për dijetarin Catalano. Misioni albanologjik, në kontekst gjykojmë se quhet i realizuar me botimin e monografisë “Murgjit bazilianë të Italisë në Shqipëri, shënime mbi misionet në Himarë: shek. XVI XVIII”, të arbëreshit Nicolò Borgia (1 Janar 1870-3 Mars 1942), Kryemurg i manastirit të Grottaferrata-s, që në parathënien me të cilën çelet libri, Prof. Matteo Mandalà e quan: “Vepra e Nilo Borgia-s, burim i rëndësishëm për historinë e jugut të Shqipërisë”[19]. Rikthehemi tek Nilo Catalano, sipas J. Kastratit. Vështruar në rrafshin etnologjik e antropologjik, dijetari shkodran ka skicuar me një gjuhë lakonike dhe mjeshtërisht ustain që hodhi bazamente të qëndrueshme në urën lidhëse sidomos për prurje kulturore e diturore; edhe për shkëmbime vlerash, traditash e dokesh mes Himarës, në JP të Shqipërisë dhe diasporës arbërore në JL të Italisë për periudhën kohore nga shek. XVI-XVIII. Studimi përfshin 24 faqe të veprës “Historia e Albanologjisë, vëll. 1”, nga f. 144-166 ka si strukturë: hyrjen, jetëshkrimin e Catalanos, veprat gjuhësore të tij, Fjalorin shqip – italisht, italisht – shqip, Sprovën Gramatike të Gjuhës Shqipe, përmbylljen, bibliografinë speciale, gjuhën e shkruar shqipe në shek. XVI-XVII, arsimin shqip në shek. XVII, kushtet kulturore në shek. XVII- XVIII dhe përmbylljen, ku, sipas tij, del se themelet e gjuhësisë shqiptare u hodhën në shek. XVII. Përmend faktin që Dhimitër Dervina, lëvrues i shqipes, përktheu një katekizëm [shtjellim i përmbledhur i dogmës së fesë së krishterë me anë pyetjesh e përgjigjesh; libri që përmban këtë shtjellim (në vendet ku vepron kisha e krishterë)[20]] në Himarë, në vitin 1637, me një gjuhë të punuar, gjë që mund të flasë për një traditë ë shkrimit të gjuhës sonë në Jugperëndim të vendit. Kjo është e lidhur me shkollat fetare, që mbajtën në shekujt XVII- XVIII në Himarë misionarët bazilianë, ndër ta edhe arbëreshët e Italisë të Sicilisë. Nuk mendojmë se vlen të trajtojmë të tëra çështjet e shqyrtuara në punim, por paraqet interes situata e shkollës shqipe në Bregun e detit të Himarës, në Dhërmi (1630-1642) Që në hyrje, autori na prezanton atmosferën vendore dhe banorët e etur për dije në gjuhën e nënës si dhe murgjit bazilianë në Himarë, që ndikuan pozitivisht në mësimin e shqipes. Jemi në kohën kur himariotët dhe trevat e Himarës kërcënoheshin nga dyndjet osmane. Studiuesi bën një paraqitje të misionarit italian Nilo Catalano, për veprimtarinë e të cilit, ai ka shfrytëzuar një literaturë shkencore relativisht të pasur. Në rend kronologjik, në këtë punim përmenden tekstet dhe autorët që kanë shkruar për atë njeri të ndritur: Pietro Pompilio Rodotà (1760), Giuseppe Crispi (1831), Bernardino Biondelli (1856), Giuseppe Spata (1867-1868), O. Buccola (1909), “Roma e Oriente” (1913), Giuseppe Schiró-senior (1917, 1918, 1931), “Bollettino della Badia Greca di Grottaferrata” (1928), Gaetano Petrotta (1931), Mario Roques (1932), Nilo Borgia (1935, 1937, 1939, 1942), Dhimitër S. Shuteriqi (1963, 1965, 1976), Jup Kastrati (1964, 1980, 1989), “Burime të zgjedhura për Historinë e Shqipërisë”, vëll. 2 (1965)[21]. Në fillesat studimtare për botën arbëreshe, Kastrati na bë të ditur se arbëreshët e Italisë kanë filluar të interesohen për folkorin shqiptar që në shek. XVII. Sipas tij, “kënga e parë e mbledhur në Sicili, gjendet në dorëshkrimin e Nilo Katalanos, nga Mexojuzo. Por mbledhja e parë folkorike është ajo e Kodikut të gjetur në Kjeuti (Kapitanata). Dorëshkrimi mbahet i vitit 1737, veçse shumica e shënimeve të tij duhet të jetë shkruar edhe më përpara. Ruajtja dhe mbledhja e këngëve popullore, botimi dhe studimi i tyre ndër arbëreshët, është një aspekt me rëndësi i vlerësimit të trashëgimisë kulturore të popullit shqiptar. Këngët arbëreshe kanë tiparet e tyre, por edhe mjaft elemente të përbashkëta me këngët popullore që këndohen edhe sot e kësaj dite, në Shqipëri. Kështu p.sh. Kostandin i vogëljith i baladave arbëreshe gjindet në Shqipëri të Veriut te kënga e Aga Ymerit, kurse në Shqipëri të Jugut te Ymer Ago. Atë e ndeshim edhe te Kostandin i vogël (Mikros Kostandinos) të ciklit të Digenis Akritas. Tema është shumë e lashtë dhe reminishencat e saj na çojnë te motivi i Odiseut, kur kthehet në Itakë. Dua të përmend këtu edhe një shembull tjetër me vlerë. “Duro zemër e duro/ Sa duroi malji me bor”, është nxjerrë nga dy vargje të një kënge popullore, me të njëjtin titull, botuar te “Rapsodi të një poeme arbëreshe”, mbledhur në Kolonitë e Napoletanos, botuar më 1866; ribotuar më 1883. Këtë këngë popullore e ka edhe toskërishtja jugore si edhe arbërishtja e Greqisë”[22])[23]. Edhe ndër Arbëreshët e Italisë, sikurse në Shqipëri: në Himarë, në Shkodër apo në mjaft vise të tjera ruhej zakoni i gjuajtjes së nuses në udhëtim për te shtëpia e burrit me grurë, bathë e oriz, duke simbolizuar kështu një martesë të frytshme. Ruheshin edhe doke të tjera, si p.sh., kur futej nusja tek potra e shtëpisë së re, vjehrra i hidhte në qafë një shami apo shirit mëndafshi, diku një lugë mjaltë ose i dorëzon çelësat e shtëpisë (me mjalt e sherbet mjalti kanë filluar të ripraktikohen). Kemi përshtypjen se për Catalanon nuk ka shumë të dhëna biografike, por prof. Kastrati është përpjekur të japë të dhëna të mjaftueshme për të skicuar portetin e këtij njeriu të ndritur. Duke gjykuar nga mbiemri i Catalanos, Kastrati shprehet se Misionari i Madh mund të ketë qenë me origjinë spanjolle. Por nuk mund të jemi dakort me këtë mendim, ngaqë mbiemri nuk është përcaktues për etninë. Albanologu arbëresh Matteo Mandalá sqaron se Catalano ishte me identitet të shumëfishtë, por nuk qe spanjoll, ai qe italian, nga Sicilia. Në studimin e Kastratit, vendlindja e Misionarit jepet përafërsisht e ka gjasa të jetë lindur në një fshat të Sicilisë pranë Mesinës, në Terra di Massa, në mos në Castagni apo Catanea. Vitlindja është e saktë: “Nilo Catalano ka lindur më 1637… Më 16 Mars 1659, në moshën 22 vjeçare veshi petkun e murgut bazilian (misionar katolik), në manastirin ortodoks të Grotaferratës, ku kishte arbëreshë”[24]. Aty ka qëndruar rreth katër vjet, ku ka mësuar greqishten e vjetër dhe të renë. Në Manastirin Bazilian të Mezzoiusos (Munxiftsi arbëresh) ai praktikoi disa vjet shqipen, që do t’i bëhej si gjuha e tij. Profesor Kastrati mendon se shqipen vikari i abatit duhet ta ketë mësuar që kur studionte në Grotaferrata, kur iu vu edhe shkrimit të saj. “Ai pati fatin të njihte ndonjë ose disa nga librat në gjuhën tonë, botuar në Itali gjatë atij shekulli. Mund të kenë qenë veprat e Budit (1618, 1621, 1636, 1664), të Bardhit (1635), po me siguri edhe veprën e Bogdanit (1685). Edhe dërgimi tek arbëreshët mund të dëshmojë se, në atë kohë, ai e njihte shqipen”[25]. Në vitin 1685, jep mësimet e teologjisë dhe të moralit. Nga Dokumentat e Manastririt del se, ai, që u emërua abat, ishte i zellshëm, shembullmirë, e njihte përsosmërisht vendin, kishte fituar prestigj, gëzonte, me kohë e gradualisht në rritje, çmimin e eprorëve bazilianë të Romës dhe të kolektivit të Manastirit të Munxifsit. Qysh në vitin 1682, në Romë, vizitatori apostolik ishte dhënë seriozisht pas gjuhës sonë. Shqipen e shkroi me alfabetin tonë të vjetër të veriut, alfabet i tipit latin, me ndonjë gërmë cirilike, i njohur që nga “Meshari” i Gjon Buzukut (1555). Kastrati mendon se Catalanoja dëshironte me kohë, që të vinte në Shqipëri, andaj edhe merrej me shqipen. “Ai u përgatit përpara vitit 1687, që të shërbente si misionar në viset tona. Prandaj iu vu ta mësonte shqipen me librat e botuara, edhe pse ishin të dialektit verior. Me to, ai mësonte gjuhën dhe plotësonte njohjen e saj. Nuk qe e vështirë që të vinte ré, se të dy dialektet e saj ishin mjaft pranë njëri-tjetrit; por tekstet në dialektin verior, të paktën në fjalor mund ta ndihmonin për misionin në jug të Shqipërisë, ku e çonte puna midis ortodoksve, si bazilian që ishte[26].

4. Catalano për Himarën dhe Himarë shqip, sipas Kastratit

Baziliani Catalano mund të kishte dëgjuar nga Propaganda Fide (që qe edhe kolegj trajnimi për misionarë) se dhe në Shqipërinë JP e pikërisht në Himarë ishin kryer rite fetare në shqip gjysmë shekulli e më parë. Në vitin 1637 në Himarë ishte vënë shqip një katekizëm i vogël katolik, i cili nuk e pa dritën e shtypit, se një vit më parë në Romë kishte dalë një botim i ri i Doktrinës së Budit (“Dottrina Christiana”). E pohon edhe Kastrati, që puna ishte bërë me nismën e bazilianit grek Neofit Rudinó, me anë të priftit vendës, Dhimitër Dhërmiu (Gjileku). Me shqiptarët dhe arbëreshët, Catalanoja u njoh në Romë e pastaj në Munxifs, duke u lidhur shpirtërisht me ta dhe me jetën e tyre. Që kur ishte në Romë, ai ka patur mundësi të mësonte se gjuha shqipe kishte disa libra të botuara. Ai qe informuar, padyshim, për misionet që Vatikani kishte dërguar e dërgonte midis katolikëve, por edhe ortodoksve të Shqipërisë, duke nisur, e pakta, që nga vitet 20-30 të shek. XVII, ai franceskanët në Veri dhe bazilianët në Jug. Me gjasë, ai e dinte synimin e Propagandës për t’i dhënë përsëri jetë misionit bazilian të Himarës, që nuk ekzistonte që nga viti 1671, dhe duhej të gjykonte se atë mision, të drejtuar e të mbajtur prej bazilianësh grekë, të cilët shqipen nuk e dinin, (as Rodinói nuk e dinte), atë mision mund ta përtërinin më mirë bazilianët që dinin shqip ose që ishin arbëreshë. Bulëzon fara kulturore mes Himarës dhe diasporës arbërore, ndërtohet ura e qytetërimit, hapen krahët e mirësisë, token duart e miqësisë.Me aftësitë që kishte dhe mundësitë që i u dhanë kur rifilloi jetën misioni i Himarës, Catalano po ngrihej si identitet i misionit të lartë që predikonte. Zelli i tij për hartimin e manualeve për mësimin e shqipes nga misionarët, të cilët mund të mos ishin të gjithë arbëreshë, por edhe për arbëreshët, që duhej të ushtroheshin në gjuhën (dialektet) e Shqipërisë së Jugut, edhe të Mesme, ku një pjesë e banorëve ishin ortodoksë, po që flisnin dialektin e Veriut e cilësi të tjera të vyera, i dhanë statusin e një drejtuesi të vlerësuar. Nilo Borgia thotë me të drejtë se gjithë jeta e tij e kishte përgatitur Catalanon për atë mision dhe se sekretari i Propagandës nuk ngurroi ta propozonte te Papa, (Papa Urbani VIII?) për t’u dërguar në Shqipëri, duke iu dhënë edhe titulli i lartë i Kryepeshkopit të Durrësit. Më 4 Janar 1693, Catalano u dorëzua Kryepeshkop i Durrësit, në Kolegjin e Propagandës në Romë e ky titull ia rriti edhe më shumë prestigjin dhe e lidhte organikisht me kishën e vendit. Kryepeshkopi niset për në Himarë, si Famullitar Apostolik i Himarës, duke zgjedhur si shok dhe zëvendës Filothe Zassi, (dtl. 1653, pra 16 vjet më i ri), murg i zoti, arbëresh nga Munxifsi. Ndoqën këtë itinerar: U takuan në Napoli, morën drejtim Lecces, ku u vonuan, se qe kohë e keqe për të kaluar detin. Duke i rënë nga Korfuzi, dolën në Himarë më 10 Maj 1693. Pas 23 vjetësh mungese, ardhja e misionarëve u prit mirë nga banorët. Filloi kështu peruidha e fundit, po vetëm prej një viti, e jetës së Catalanos, me një veprimtari të dendur e me interes të veçantë. Atë verë pëlqeu ta kalonte në Dhërmi. Si duket, misionarëve u ka pëlqyer natyra dhe banorët e këtyre viseve, sepse Zassi e përshkruan Dhërmiun si “vend i shëndetshëm plot ujëra”[27]. Informacioni në vijim gjykojmë se paraqet mjaft interes jo vetëm për studiuesit, por edhe për historikun e krahinës së Himarës (riorganizuar në bashkinë e re Himarë): Catalanoja, vetë i tretë, me arbëreshin Filothe Zassin dhe italianin nga Friuli, Lorenzo Mariottin, sipas studimit të prof. Kastratit, “predikonin në fshatrat e Bregdetit dhe në ato të thellësive matanë maleve përreth, që nga Dukati në Shën Vasil e Nivicë, që nga Tërbaçi në Kuç, Zhulat e gjetiu, që dhe këto bënin pjesë në krahinën të quajtur të Himarës, e cila, atëherë, përmblidhte Labërinë, gjithsej 40 qendra të banuara, sipas dokumenteve vendëse të shekujve XI-XVII. Gjendja fetare dhe kishtare ishte më se e dobët. Predikimin, që bazohej te Dhjata e re, po edhe në Etërit e kishës greke, bëhej, doemos, shqip në shumicën e fshatarve. Greqishtja flitej vetëm në 3 prej këtyre, Himarë, Dhërmi e Palasë. Shqipja përdorej edhe në këto tre qendra, sepse vinin e dëgjonin njerëz nga viset përreth, ndërsa vendësit e dinin zakonisht shqipen”[28]. Këto të dhëna kanë vlerën e dokumentit për historiografinë lokale dhe shqiptare, janë një gjerdan margaritarësh për albanologët. Me sa duket, Catalanoja, që nuk ishte fort mirë me shëndet, nuk largohej shpesh nga Himara apo Dhërmiu. Po kur, në Mars 1694, rreth dy muaj përpara se të vdiste, osmanët dogjën Shën Vasilin, Nivicën e Zhulatin, ai nxitoi atje që të shihte vetë gjëmën dhe t’u jepte zemër njerëzve. Kastrati na bë të ditur, se, me të zbritur në Himarë, 57 vjeçari i devotshëm çeli shkolla, që nuk punonin dy dekada më parë: “U fillua me shkollën e të rinjve dhe të fëmijve, duke u mësuar të gjithëve Doktrinën e krishterë”, – i shkruan misionari Propagandës më 1694. Ishte shkolla e Dhërmiut, fshat me 1850 shtëpi dhe Niloja kaloi 6 muajt e parë, se i pëlqente vendi. Kishte 80 nxënës, gjë shumë e madhe për kohën. Të dielave, fëmijëve u mësohej edhe katekizmi. Vlen të përmendim një tjetër pamje që na bën të njohur studiuesi Kastrati, e cila jep fakte më interesante, të verifikueshme gjeografikisht si toponime (emërvende), të vërteta, shtrirë saktësisht në kohë dhe në hapësirë, paraqitur qartas, duke respektuar ekonominë e fjalës në shtjellim: “Në Dhërmi përdorej greqishtja, por edhe shqipja, se kishte nxënës deri nga Dukati e Tërbaçi. Kishte për të ardhur ndonjë edhe nga Vithkuqi, 5 ditë larg”[29]. Nga studimi marrim vesh gjithashtu, se, veç fesë, shkrimit e leximit të greqishtes, atje mësohej edhe aritmetika dhe njerëzit ishin shumë të interesuar të mësonin të mbanin hesapet e tyre. Kur ndonjë ndonjë misionar qëllonte t’i shmangej detyrës, populli ia impononte, po kjo nuk ka ngjarë në vitin që Catalanoja kaloi në Bregdet. Përveç se në Dhërmi, shkollë kishte dhe në Himarë. Atje zakonisht qëndronte F. Zassi. Sipas kujtesës sociale të banorëve transmentuar brezash gojarisht, edhe sipas dokumentave të kohës, osmanët “dëmtuan egërsisht” dhe fshati i madh mbeti me 1430 frymë. Piluri kishte 500 banorë, Vunoi 660. Edhe në Vuno, baziliani me ideale të larta, ku dha dhe mësimin e katekizmit, predikonte shqip. Aty u sëmur. Aty dha frymë. Kuptojmë se një jetë me sakrifica dhe rreziqe kanë kaluar misionarët, sado që populli i mbante mirë dhe i nderonte, se i mësonin mirësinë. Dhe Paria e vendit kishte interse të ruante miqësinë me viset e Puljes përtej detit, dhe, për këtë, kërkonte ta kishte mirë me Vatikanin. Myslimanët u afroheshin shpesh misionarëve, si të kthyer të rinj që ishin.

Është për t’u theksuar se për një vit Catalanoja duhet të jetë familjarizuar me të folurën e vendit, por ende nuk kemi gjetur dokumente që ai të ketë vazhduar ta shkruajë shqipen në këto anë. Dimë që misionari ka lënë dorëshkrim një “Fjalor shqip – italisht e italisht – shqip” (“Vocabolario albanese-italiano et italiano-albanese”) hartuar në dialektin gegërisht, sepse kështu e gjeti traditën e shkrimit të shqipes në atdhe si dhe një “Sprovë gramatike të gjuhës shqipe” (ndoshta mund t’i ketë hartuar në vitet 1693-’94). “Sprova” ruhet në Bibliotekën Mbretërore të Kopenhagës (Danimarkë). “Fjalori” u bë i ditur nga Xhuzepe Krispi (Giuseppe Crispi, 1781-1859) se ndodhej në Bibliotekën e Seminarit Shqiptar në Palermo më 1831. Më vonë ai ra në duart e studiuesit dhe shkrimtarit arbëresh Xhuzepe Skirò plaku (Giuseppe Schirò senior, 1865-1927), i cili pohon se “Fjalori” është në dialektin verior gegë (që nuk flitet as në Sicili e as në Himarë)[30]. Studiuesit e vlerësojnë “Fjalorin” e tij më shumë se ai i Bardhit (1635) dhe jo më poshtë se ai i Da Lecces (1702). Paraqet interes edhe më të veçantë “Gramatika” e tij, si e para e llojit për të cilin studiuesit kanë dijeni. Nuk dimë edhe nëse i kishte me vete krijesat e tij: “Fjalorin” dhe “Gramatikën” ku kishte futur dhe “Këngën e Pal Golemit” e disa këngë tradicionale arbëreshe, por nga gjasat, ndoshta duhet të besojmë se Catalano, ngaqë shkruante e krijonte poezi e mund t’i ketë patur me vete në Himarë. Më 3 Qershor 1694 mbaroi fryma fizike e misionarit të madh. Fshati e përcolli me të gjitha nderet e respektet e vendit, fshaçe. Misionin e tij e vijuan miqtë, që kishin ardhur me të nga Italia, por gjërat u venitën. Zassi zuri vendin e Catalanos, por do të kthehej në Munxifsi pas 3 vjetësh. Studiuesit që gjykojnë se Catalano mund t’i ketë patur me vete në Himarë “Fjalorin” dhe “Gramatikën”, besojnë se këto vepra mund t’i ketë marrë Zassi për t’u ruajtur në manastirin arbëresh, për të kaluar pastaj nga një pronar në një tjetër. Sipas tyre, i pari pronar i njohur, pasi dorëshkrimi u ruajt në Manastirin e Munxifsit, ka qenë në 1791 një Scariano Palazzo, që e përmend Zef Skiró-senior, pa dhënë ndonjë shpjegim.

Përfundime

Është për t’u vlerësuar jeta e dijetarit italian të arbëreshizuar, Nilo Catalano, Nili Katëlani), sepse me vargjet e tij shfaqet si vjershëtor dhe është i dyti autor, pas Lekë Matrëngës (1567-1619) të shekullit XVI e një shekull pas tij, që shkroi shqip ndër arbëreshë. Vepra e tij përbën një kontribut të dukshëm në urat kulturore mes Diasporës arbërore dhe Himarës arbëreshe labërore. Gjithashtu veprat e tij i paraprinë hovit që do të merrte letërsia arbëreshe në shek. XVIII me Nikollë Brankatin, Nikollë Filjan, Gjergj Guxetën, Nikollë Ketën me shokë në Sicili, me Jul Varibobën, Stefan Bafën e ndonjë tjetër në Kalabri.
Catalano është i vetmi autor italian (përfshi dhe arbëreshët e Italisë), që, me sa dimë, ka shkruar shqip në shek. XVII, përveç ndonjë grimëze që na ka arritur prej arbërishtes së shkruar në atë shekull.

Nga ky punim mësojmë se Catalano qe një meteor që la gjurmë kulturore – diturore në Himarë, pruri përparim dhe fitoi nderim. Jo vetëm zotërimi i gjuhës shqipe, predikimi dhe mësimi në shqip, shërbimet nëpër fshatra, që nga Palasa, Dhërmiu, Vunoi, Himara, Piluri, Qeparoi, Shën Vasili, Nivica e deri në Zhulat, por sidomos mirësjellja e misionarit me bashkësitë njerëzore i dha atij respektin popullor. Vepra e tij gjuhësore na dëshmon përdorimin e gegërishtes edhe në Toskëri, në Labëri e në Rivierën e deteve Adriatik e Jon (Bregu). Në të njëjtën kohë, është momenti që tregon për bashkëveprimin ndërdialektor të shqipes së shkruar në shekullin XVII.Nga ana tjetër, përse mos të mendojmë se, “Sprovën e gramatikës së Gjuhës shqipe” e hartoi për ata ata 80 nxënësit e etur për dije që vinin nga Dukati e nga Tërbaçi, nga Kudhësi e Piqerasi, nga Lukova e Shën Vasili, nga Lëkurësi e nga Saranda, edhe për ata që vinin nga Vithkuqi, 5 ditë në këmbë, (se s’kishte makina në atë kohë). E përgatiti këtë manual si tekst shkollor për mësimet e dhëna në këtë mësonjëtore, për t’i pajisur me dije dhe kulturë. Rikonfirmojmë se nuk kanë qenë vetëm të pushkës banorët e Himarës, por edhe të penës. Në Himarë qysh përpara 385 vjetësh [në vitin 2015, sot 396 vjet], (pothuaj 4 shekuj më parë) janë çelur shkolla shqipe, është folur shqip, është shkruar shqip, është predikuar shqip.

Në Himarë ka rrezatim reciprok kulturash dhe diversiteti kulturor mirëkuptueshëm e zbukuron hijshëm jetesën e këtyre banorëve detarë të zotë dhe malësorë të virtytshëm. Kemi një mesazh për Himarën, pranë Zotit të Vetëtimave, afër Perëndisë së Krijimit: Çika sipër e flladit e i rreh ballin me erë mali, dhe Joni poshtë i mjekon e i shëron këmbët me jod deti. Për udhëtim. Për udhëtimin qytetar të pandërprerë… Jemi pak që të grindemi. Jemi shumë që të duhemi. Si grushti i dorës, që kur e hap, gishtat bëhen yje, kur i mbledh bëhen grush për historinë, për qytetërimin, për jetën tonë[31]…

Bibliografia

1. AKADEMIA e Shkencave e RPS të Shqipërisë, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, “Fjalor i Gjuhës së sotme shqipe” Tiranë, 1980, f. 798; Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, “Fjalor i Gjuhës shqipe” Tiranë, 2006.
2. AKADEMIA e Shkencave e Shqipërisë: “Fjalori enciklopedik shqiptar” (FESH), Bot. i ri, vëll. 2, 2008.
3. BORGIA, Nilo: “Murgjit bazilianë të Italisë në Shqipëri, shënime mbi misionet në Himarë: shek. XVI XVIII”, Tiranë, “Naimi” 2014.
4. BRAUDEL, Fernand: “Mesdheu – hapësira, historia, njerëzit dhe traditat”, Tiranë, Botimet IDK, 1986.
5. ELSIE, Robert: “Histori e Letërsisë Shqiptare”, Tiranë – Pejë, Dukagjini, 1997.
6. HABAZAJ, Albert: “Krahina e Himarës në studimet albanologjike të prof.dr. Jup Kastratit”, në: Buletini shkencor “Reald”, nr. 2, vëllimi 1, 2015, ISSN 2411-5592, Akademia e Studimeve të Aplikuara “Reald”, Vlorë, 2015.
7. HABAZAJ, Albert: “Ndërtimi strukturor apo struktura sociale e Tërbaçit në krahinën e madhe etnografike të Labërisë (Vlorë)”, gaz. “Dielli/ on line”, February 2nd, 2013.
8. “HISTORIA e Shqipërisë”, vëll. 2, Tiranë, 1967.
9. KASTRATI, Jup: “Arbëreshët për ruajtjen dhe studimin e trashëgimisë kulturore të popullit tonë”, në: “Konferenca Kombëtare e Studimeve Etnografike: 28-30 Qershor 1976”, Akademia e Shkencave e RPSSH, Instituti i Histografisë, Sektori i Etnografisë, Tiranë, 1977.
10. KASTRATI, Jup: “Historia e Albanologjisë (1497-1997)”, vëll. 1 (1497-1853), Tiranë, Argeta LMG, 2000.
11.  KASTRATI, Jup: “Mendime të Jeronim De Radës (për gjuhën shqipe)”, «Letrari i ri», Tiranë, 28 Shkurt 1953, V, 4 (90).
12.  MEMUSHAJ, Rami: “Himara në dritën e të dhënave historike, gjuhësore dhe etnologjike”, Tiranë, Toena, 2004.
13.  RADA, Girolamo de: “Rapsodie d’un poema albanese raccolte nelle colonie del Napoletano”. Firenze, 1866.
14.  TIRTA, Mark: “Mite dhe besime në bregdetin e sipërm të Himarës”; në: “Himara në shekuj”, Akademia e Shkencave, Tiranë, 2014.
15.  TIRTA, Mark: “Veshjet popullore në rrethin e Vlorës”, në: “Vlora në rrjedhat e kohës: Konferencë shkencore”, Tiranë, Toena, 2001.
16.  STIPÇEVIQ, Aleksandër: “Historia e librit”, Tiranë, Toena, 2000.
17.  VEIZI, Fane: “Bregu i detit në këngë”, Tiranë, Arbri, 1997.
18.  ZOJZI, Rrok: “Nëndamjet e vjetra krahinore të popullit shqiptar”, në: “Konferenca e Parë e Studimeve Albanologjike (15-21 Nëndor 1962)”, Universiteti Shtetëror i Tiranës, Instituti i Historisë dhe i Gjuhësisë, Tiranë, 1965.
19. https://www.youtube.com/watch?v=T7_jtoIBfDk

[1] ) https://www.youtube.com/watch?v=T7_jtoIBfDk

[2] ) TIRTA, Mark: “Veshjet popullore në rrethin e Vlorës”, në: “Vlora në rrjedhat e kohës: Konferencë shkencore”, Tiranë, Toena, 2001, f. 209.

[3]) ZOJZI, Rrok: “Nëndamjet e vjetra krahinore të popullit shqiptar”, në: “Konferenca e Parë e Studimeve Albanologjike (15-21 Nëndor 1962)”, Universiteti Shtetëror i Tiranës, Instituti i Historisë dhe i Gjuhësisë, Tiranë, 1965, f. 553.

[4] ) ZOJZI, Rrok: vep. e cit., f. 553; ZOJZI, Rrok: “Ndamja krahinore e popullit shqiptar”, në: “Etnografia shqiptare, I”, Universiteti Shtetëror i Tiranës, Instituti i Historisë dhe i Gjuhësisë, Sektori i Etnografisë, Tiranë, 1962, f. 61; MUKA, Ali: “Bregdeti i Sipërm – rrethinë etnografike e Labërisë”, në “Himara në shekuj”, Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2004, f. 495.

[5] ) AKADEMIA e Shkencave e Shqipërisë: “Fjalori enciklopedik shqiptar (FESH), Bot. i ri, vëll. 2, 2008, f. 926.

[6]) HABAZAJ, Albert: “Ndërtimi strukturor apo struktura sociale e Tërbaçit në krahinën e madhe etnografike të Labërisë (Vlorë)”, gaz. “Dielli/ on line”, February 2nd, 2013.

[7] ) VEIZI, Fane: “Bregu i Detit në këngë”, Tiranë, Arbri, 1997, f. 3. [Ky regjistrim është bërë në Vuno, Qeparo, Himarë, 1956. Në një variant tjetër nga Bolena, përveç dy vargjeve të para, shtohen dhe dy vargje të tjera si më poshtë: “Turku punoi me zanat,/ ndaj kemi mbetur pak”. Krahina e Himarës, para periudhës së islamizimit e, sidomos para shek. XVIII përbëhej nga më se 50 fshatra. Gjerësia e saj ishte rreth 50 milje dhe gjatësia 100 milje. Fillonte nga Kepi Longeta e mbaronte në afërsi të kështjellës së Buntrintit. Në këtë krahinë bënin pjesë fshatrat: “Himara, Piliureus, Bumceci, Drimades, Klloparo, Nivic-Bubari, Pallasa, Pikerni, Basilio, Liates, Llukovo, Gjomboçari, Kvarabta, Bunai, Saseno, Dukates, Drazhia, Radhima, Gumenica, Mazzari, Drubaçe, Kudesi, Nivica, Lopes, Mavrova, Vranishti, Zenogorica, Smokthina, Gjonimei, Kallozherates, Vermihiotes, Lepenica, Kuçi, Kardini, Velçja, Bratades, Galiasa, Golimbades, Liaparda, Millu, Loksiotes, Progonates, Gliopezotes, Vansa, Bënça, Tepelena dhe të tjerë më të vogla që nuk përmenden” (Shih: Buletini i Shkencave Shoqërore, Tiranë, 1955, nr. 2, f. 158-159)].

[8] ) SIPAS shënimeve që kemi mbajtur në bisedën me z. Hiqmet Mehmetaj, dtl. 1944, me arsim të lartë, ish – mësues, Vlorë, më 20.03.2015.

[9] ) VEIZI, Fane: Vep. e cit., f. 5, (regjistruar në Himarë, 1975, tregoi Jani Brigo, 1968). [Kaonët kanë qenë fis epirot që kanë banuar gjatë Bregut të Jonit prej lumit Thyamis (sot Kallama) në Jug deri në malet Akrokeraune (sot LLogora – malet e Vetëtimës) në Veri dhe në krahinat e brendshme të luginës së Drinos (shih: FESH, Tiranë, Tiranë, 1985, f. 450-451)].

[10] ) Shih: “FESH”, vëll. 2, vep. e cit., f. 927.

[11]) MEMUSHAJ, Rami: “Himara në dritën e të dhënave historike, gjuhësore dhe etnologjike”, Tiranë, Toena, 2004, f. 170.

[12] ) TIRTA, Mark: “Mite dhe besime në Bregdetin e Sipërm të Himarës”, Akademia e Shkencave, Tiranë, 2014, f. 358, i cili përdor si reference: J. G. von Hahn, Albanesische Studien, JENA, 1854 (përkthim në Arkivin Etnografik të Institutit të Kulturës Popullore) [Sot Instituti i Antropoplogjisë Kulturore dhe Studimeve të Artit, Tiranë – shën. im: A.H].

[13] ) “HISTORIA e Shqipërisë”, vëll. 2, Tiranë, 1967, f. 327.

[14] ) BRAUDEL, Fernand: “Mesdheu – hapësira, historia, njerëzit dhe traditat”, Botimet IDK, 1986, f. 7.

[15] ) MEMUSHAJ, Rami: vep. e cit., f. 926-927.

[16] ) “FESH”, vëll. 1, f. 568.

[17] ) STIPÇEVIQ, Aleksandër, “|Historia e librit”, Tiranë, Toena, 2000, f. 5.

[18] ) KASTRATI, Jup: “Mendime të Jeronim de Radës (për gjuhën shqipe)”, “Letrari i ri”, Tiranë, 28 Shkurt 1953, V, 4 (90), f. 3.

[19] ) BORGIA, Nilo: “Murgjit bazilianë të Italisë në Shqipëri, shënime mbi misionet në Himarë: shek. XVI-XVIII”, Tiranë, “Naimi”, 2014, f. 7.

[20] ) AKADEMIA e Shkencave e RPS të Shqipërisë, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, “Fjalor i Gjuhës së sotme shqipe”, Tiranë, 1980, f 798: Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, “Fjalor i Gjuhës shqipe”, Tiranë, 2006, f. 446.

[21] ) KASTRATI, Jup: “Historia e Albanologjisë (1497-1997)”, vëll. 1 (1497-1853), Tiranë, Argeta LMG, f. 144.

[22] ) RADA, Girolamo, de: “Rapsodie d’un poema albananese raccolte nelle colonie del Napoletano”. Firenze, 1866. Tipografia di Federigo Bencini, 106 f. – Biblioteca Albanese. “Rapsodie Nazionali”, te rev. Fiàmuri Arbrit”|. Corigliano Calabro, 1883.

[23] ) KASTRATI, Jup: “Arbëreshët për ruajtjen dhe studimin e trashëgimisë kulturore të popullit tonë”, në “Konferenca Kombëtare e Studimeve Etnografike: 28-30 Qershor 1976”, Akademia e Shkencave e RPS të Shqipërisë, Instituti i Historisë, Sektori i Etnografisë, Tiranë, 1977, f. 127.

[24] ) KASTRATI, Jup: “Historia e Albanologjisë (1497-1997)”, vep. e cit., f. 145.

[25] ) KASTRATI, Jup: po aty, f. 145.

[26] ) PO aty, f. 145-146.

[27] ) PO aty, f. 146.

[28] ) PO aty, f. 147.

[29]) PO aty, f. 147.

[30] ) ELSIE, Robert: “Histori e letërsisë Shqiptare”, Tiranë – Pejë, Dukagjini, 1997, f. 60.

[31] ) HABAZAJ, Albert: “Krahina e Himarës në studimet albanologjike të prof. Jup Kastratit”, në: Buletini shkencor Reald, Akademia e Studimeve të Aplikuara “Reald”, nr. 2, Vëll. 1, 2015, ISSN 2411-5592, f. 95-103.

Voyage entre Illyrie et Albanie & Via Egnatia

Nga Odette Marquet, Michel Rivière, Ronald Fitte

(Udhëtim përmes Ilirisë dhe Shqipërisë përgjatë Via Egnatia)

.  I disponueshëm në botë më Prill 2026

.Një dëshmi historike dhe vizuale mbi trashëgiminë e krishterë të shqiptarëve

Artikulli kushtuar Voyage entre Illyrie et Albanie & Via Egnatia gjendet në numrin 80 të revistës Figaro Histoire (qershor-korrik 2025), në të gjitha libraritë e Francës dhe online në: http://bit.ly/4ns5i6f

Figaro Histoire botohet në rreth 370 000 kopje !

 Voyage entre Illyrie et Albanie. Odette Marquet, Michel Rivière et Ronald Fitte.

(Udhëtim midis Ilirisë dhe Shqipërisë)

Michel De Jaeghere*

E ngrirë për shekuj me radhë nga pushtimi osman, dhe që prej Luftës së Dytë Botërore, e ndarë nga pjesa tjetër e Perëndimit prej diktaturës komuniste, Shqipëria ka qenë shpeshherë pre e përplasjeve ndërmjet klaneve fisnore dhe mafioze. Ajo shihet ndonjëherë si një enklavë e huaj në zemër të Ballkanit. Por populli i saj është ndër më të hershmit e Evropës, me rrënjë që datojnë që në pushtimet indoevropiane, pasi ngulja e tyre është bërë në mijëvjeçarin e dytë para Krishtit.

Me emrin Ilirë, shqiptarët kanë luajtur një rol kyç në Antikitet, shumë përpara mbërritjes së sllavëve, duke i dhënë Perandorisë Romake së shekullit III-të perandorët që ndihmuan në ringritjen e kësaj Perandorie – nga Klaudi II-të Gotiku tek Kostandini i Madh.

Të përballur me pushtimet Sllave dhe Avare në shekullin VI-të, të kërcënuar nga synimet bullgare për zgjerim, të nënshtruar nga osmanët, shqiptarët kanë kaluar nëpër histori me një aftësi të rrallë për të mbijetuar përballë vështirësive: heroi i tyre, Skënderbeu, rezistoi, në mijëvjeçarin XV, duke i bërë ballë për një çerek shekulli, me vetëm disa mijëra burra, ushtrive të panumërta të sulltanit.

Duke u mbështetur në njohjen e thellë të vendit, autorët e këtij libri të bukur (në kategorinë: Libra Arti) propozojnë një udhëtim nëpër histori duke ndjekur gjurmët e via Egnatia, rruga që lidhte detin Adriatik me Bizantin, në kohën e Perandorisë Romake.

Nga Apolonia deri te Kalaja e Krujës, rrethimi i së cilës frymëzoi Ismail Kadarenë për veprën e tij prodigjioze Daullet e shiut, dhe nga manastiri i Graçanicës deri në grykëderdhjet e Kotorrit, ky udhëtim në hapësirë është edhe një udhëtim i mrekullueshëm në kohë. Bukuria e afreskeve të manastireve përputhet me atë të peizazheve.

Këtu gjejmë jehonën e misioneve të Shën Palit sikurse edhe dëshmitë e fushatave të Kostandinit të Madh. Aty zbulohet pasuria e së kaluarës romake dhe thellësia e një krishterimi të hershëm – që nën pushtimin osman, për shumë shekuj, u dënua të mbijetojë vetëm nën hi.
Bilingue Éditions, 344 faqe, 79 €  Fnac : https://bit.ly/4fi6QKW
 Amazon : https://bit.ly/3OWkrwJVoyage  

* Kryeredaktor i Figaro Histoire

Article disponible au Magazine Figaro Histoire (n°80, juin-juillet 2025) dans toute la France et en ligne : http://bit.ly/4ns5i6f

Le texte original en français

Un hommage visuel et érudit à une identité européenne méconnue que j’ai le plaisir de vous partager ici :

Voyage entre Illyrie et Albanie, Odette Marquet, Michel Rivière, photographies de Ronald Fitte.

Livrée pendant des siècles à la glaciation ottomane, fermée après la Seconde Guerre mondiale au reste de l’Occident par sa dictature communiste, souvent en proie, depuis, aux affrontements entre clans tribaux et mafias, l’Albanie est parfois tenue pour une enclave étrangère au cœur des Balkans. Son peuple est, au contraire, l’un des plus anciennement installé en Europe puisque son implantation remonte aux invasions indo-européennes, au Ile millénaire av. J.-C. Il a joué, sous le nom d’Illyriens, et bien longtemps avant l’arrivée des Slaves, un rôle majeur durant l’Antiquité, fournissant à l’Empire romain du Ille siècle les empereurs qui furent les acteurs de son redressement, de Claude Il le Gothique à Constantin. Confrontés à l’invasion des Slaves et des Avars lu Vie siècle, en proie à l’expansion bulgare, subjugués par les Ottomans, les Albanais n’en ont pas moins traversé l’histoire avec ine rare capacité à survivre à l’adversité: leur héros Skanderbeg tint tête pendant vingt-cinq ans, au XVe siècle, avec quelques nilliers d’hommes, aux troupes innombrables du sultan. Forts de leur connaissance intime du pays, les auteurs de ce beau livre roposent une traversée de son histoire en suivant les traces de la via Egnatia, qui reliait, sous l’Empire romain, la mer Adriatique i Byzance. Du bouleutérion d’Apollonia à la forteresse de Kruja, dont le siège inspira à Ismaïl Kadaré ses prodigieux Tambours le la pluie, et du monastère de Gracanica aux bouches de Kotor, ce voyage dans l’espace est un formidable voyage dans le temps. a beauté des fresques des couvents répond à celle des paysages. On y retrouve l’écho des missions de saint Paul aussi bien que es souvenirs des campagnes de Constantin. On y découvre aussi bien la richesse du passé romain que l’ancienneté et la profondeur l’une christianisation que l’occupation ottomane a condamnée à ne subsister, pendant des siècles, que sous la cendre. MDe]
Bilingue éditions, 344 pages, 79 €. »
—

Astronautët e anijes kozmike Artemis II kanë parë anën e largët të Hënës për herë të parë, ndërsa anija kozmike Orion i afrohet më shumë Hënës. NASA publikoi imazhe nga dita e katërt e misionit, më 5 prill, kur ekuipazhi pa një pamje të rrallë si të Tokës ashtu edhe të Hënës në të njëjtën kohë.

“Ekuipazhi i Artemis II pati kontaktin e parë vizual me anën e largët të Hënës. Ishte absolutisht mahnitëse”, tha specialistja e misionit Christina Koch.

Kjo anë e Hënës nuk është e dukshme nga Toka, pasi ajo gjithmonë është e kthyer nga planeti ynë. Është vlerësuar se edhe misionet Apollo në vitet 1960 dhe 1970 nuk ishin në gjendje ta shihnin atë të plotë, për shkak të kushteve të ndriçimit. Duke përshkruar ndryshimin nga pamja e zakonshme e Hënës nga Toka, Koch i tha NBC News:

“Njollat më të errëta nuk janë pikërisht aty ku i prisni. Ekziston një ndjesi se kjo nuk është hëna që jemi mësuar të shohim.”

Astronautët pritet të shohin zona të tjera të papara më parë gjatë fluturimit historik të së hënës. Astronauti Reed Wiseman tha se aftësia për të parë Tokën dhe Hënën në të njëjtën kohë është “vërtet mahnitëse”.

“Toka është në një eklips pothuajse të plotë, ndërsa Hëna është pothuajse plotësisht e ndriçuar. Vetëm nga një pikë saktësisht midis dy trupave qiellorë mund ta keni këtë pamje”, vuri në dukje ai. bw

Stema heraldike e markezëve Maria dhe Bonifaci III ka një strukture kulturore, sociale, fetare, politike dhe historike ndryshe nga stemat tradicionale të fisnikërisë të vendeve perëndimore, sepse ka bashkim dhe unifikim elementesh të stemave të dy familjeve, si dhe të stemës të Habsburgëve. Maria Arianiti Brankoviç, krahas stemave heraldike, kishte një repertor të gjërë shenja identifikuese familjare, që e prezantonin publikisht dhe si bashkëshortja e markezit të Monferrato – Bonifacio III Paleologu.

Markezia Maria ishte e shquar si administratore e shtetit të vogël të Monferrato në Padania, por dhe në jetën shoqërore dhe fetare. Ajo gëzonte nderim dhe respekt nga banorët dhe nga kleri, andaj në nderim të figurës së saj, në harkun mbi portën e kishës Shen Domeniko në Monferrato Casale, në kompleksin e skulpturavë është Maria me djalin Gulielmi IX. Edhe kur hynë brenda në kishë, në dy kolona, që ndajnë navatën qendrore me atë anësore, mbi kapitelet e kolonave janë gdhendur majtas stema e Maria Arianiti Brankoviç dhe djathtas stema e përbashkët e Bonifacit III Paleolog dhe e Maries. [Caramellino C., Il tesoro della cattedrale. Opere d’arte in Piemonte. Casale Monferrato, Grafiche Alfa, Torino 1979.]

Vlen të theksohet se Maria dhe Bonifaci III, adhuronin Shen Margaritën e Antiokio, si rezulton në relikuen e këmbës të Shen Margaritës e derdhur në argjend në vitin 1486, në pronësi të Maries dhe Bonifacit III, relikue të cilën ia kishin dhuruar kishës Shen Domeniko. Dy stemat heraldike në këtë relikue, djathtas stema e Maries  me shqiponjën dykrenëshe të Arianitëve dhe luanin në pozicion ngritur në dy këmbët e pasme të Brankoviçëve dhe majtas stema e unifikuar e Maries dhe Bonifacit III, dëshmojnë për pozcionin e saj si fisnike dhe e lidhjes bashkëshortore me Bonifacin III. [Gabrielli N., L’arte a Casale Monferrato dal XI al XVIII secolo, Miglietta, Torino 1935, edizione Anastatica: Il Portico, Casale 1981].

Relikua e këmbës të Shen Margherita e Antiokia, e derdhur në argjend, në Muzeun e Duomo në Monferrato Casale, me Shen Margeritën ndërmjet stemës heraldike të Maries dhe stemës të Maries dhe Bonifaci III.

Studiuesi Rikaldone spjegon se shqiponja në stemën e dinastisë Paleologa, është e Arianitëve. Stema e kombinuar e dy familjeve, ndryshon nga stemat e zakonshme heraldike, që përdoreshin si tema të lidhjes martesore. Këto dy stema janë të pranishme dhe në kapitelet e kolonave në kishën e Shen Domeniko, çka shpreh një vendim të çiftit për të lënë kujtim dhe dedikim simbolik kishës dhe banorëve të Monferrato. [Aldo di Ricaldone 1972a, p. 51; Ricaldone 1972b, I, p. 382].

Lidhur më relikuen e këmbës të Shen Margeritës, mendohet se Bonifaci III dhe Maria ia dhuruan kishës Shen Domeniko në vitin 1486 me rastin e lindjes të djalit të parë Gulielmi IX. Mbetet enigmë në çfarë rrethanash kjo relikue ishte në pronësi të Bonifacit III dhe Maries. Hamendësohet se kish mbërrijt në markezat në kohën e kryqëzatave të herëshme të Aleramici, por disa studiues theksojnë se ishte dhuruar Maries nga Nëna Angjelina, çka konsiderohet dhe më e besushme. Walter Haberstumpf mendon se origjina e kësaj relikue është më e herëshme, lidhet me grabitjet e kishave të Kostantinopolit në vitin 1204, kur Bonifaci I i Monferrato hyri në kompleksin monumental të Boukoleon, ku ndodhej Kapella e Shenjtë e mbushur me relikue të shumta. [Haberstumpf W., Il marchesato di Monferrato tra crociate e ricordi delle trascorse glorie oltremarine (secoli XV-X VI), in “Bollettino storico-bibliografico subalpino”, CXXI (2023/1), pp. 167-188.]

Një aspekt i veçantë i bashkëshortëve Maria dhe Bonifaci III, janë stemat heraldike të pikturuara në tavanin e shtëpisë Bekaris (Beccaris), në rrugën Leardi, në qendër të Kantonit Brignano në Monferrato Casale. Pikturat e stemave heraldike janë realizuara në respekt të traditës së mesjetës së vonëshme europiane, një status simbol dhe tipik lombard, i një tavani të pikturuar bukur dhe me elegancë në sallën e pritjes të rezidencës të familjes, çka shpreh mrekullisht raportet e lidhjes bashkëshortore të Maries me Bonifacin III. [Gentile L.C., Sigilli dei marchesi di Monferrato, in “Monferrato. Arte e storia”, XVIII (2006), pp. 5-26]

Në trarët e gjërë të tavanit, krahas pikturave të kafshëve, zogjëve, vazove me fruta dhe me lule, janë radhitur dhe stemat në formë mburoje tipike të rilindjes, që i përkasin grupeve familjare paraardhëse të markezëve të Monferrato si Gaspardone, Selvatiko, Valperga, Guiskardi, Bazani, Millo dhe dy më të vjetra të paidentifikuara.  Krahas këtyre, në pozicion qendror të tavanit, dallohen tre stema heraldike: në qendër stema e Bonifaci III Paleolog dhe e Maria Arianiti; djathtas stema e Maries dhe e Stefanit III dhe majtas stema e Kostantin Arianitit Komneni, me mburojën me katër kuadrate: 1 dhe 4 me shqiponjën e artë dykrenëshe të Arianitëve në sfond të kuq; në kuadratet 2 dhe 3 me kryqin ortodoks të artë në sfond blu dhe poshtë kryqit, tre këmbana të zeza në sfond të artë, që shprehin prejardhjen e tij nga Komnenët e Bizantit. Studiuesi Giulio Ieni, mendon se prania e stemës të Kostantin Arianit lidhet me rrethanat se vila Bekaris (Beccaris) ishte banesa e parë e tij, madje dhe në vitet e më pasme, kur shërbeu administrator i markezatit. [Giulio Ieni 2001 p. 70; Guerrini 2002, p. 137; Per l’arrivo dell’A rianiti a Casale, cfr. Babinger 1962a.]

1. Stema e Maria Arianiti Brankoviç (e njejtë dhe në relikuen e këmbës të Shen Margerita).
2. Stema pas martesës të Maries me Bonifacin III.
3. Stema e Kostantin Arianitit.

Studiuesit Guerrini dhe Retstap theksojnë se prania e stemës heraldike të Kostantin Arianitit në tavanin e vilës është e viteve 80’ kur Bonifaci III ishte ende në jetë dhe kur i kishte besuar Kostantinit administrimin e markezatit bashkë me mbesën Maria Arianiti Brankoviç dhe kur në vitin 1489, Ai u martua me Françeskën, e bija illegjitime e Bonifacit III. [Rietstap J.B. 1861, Le tre campane figurano nelle armi di varie famiglie trapiantatesi in Occidente, che pretendevano una discendenza dai Comneno: tra queste vi erano anche dei Comneno milanesi e savoiardi, vol I, p. 452]. [Guerrini A., Ritrattistica di corte e cicli profani nella Casale dei Paleologi, in Intorno a Macrino d’Alba. Aspetti e problemi di cultura figurativa del Rinascimento in Pie monte, atti della giornata di studi (Alba, 30 novembre 2001), Fondazione Ferrero, Alba 2002, pp. 131-144.]

Stema e markezëve Bonifaci III Paleologu dhe Maria Arianiti Brankoviç, u përdor në fund të shekullit XV, kur markezati i Monferrato u ngushtua ndërmjet Savojës dhe dukatit të Milanos dhe u përdorën si mjet për të afirmuar publikisht edhe simbolikisht autonominë e markezatit, madje kjo stemë u trashëgua në shekullin XVI nga djemtë, kësisoj djali i madh Gulielmi IX Paleolog, e përdori të pandryshuar. Gjatë kohës që drejtoi markezatin Gulielmi IX prodhoi monedhën me vlerë dy dukate ari, me portretin e tij në faqen e përparshme dhe stemën heraldike të familjes në faqen e pasme. Kjo monedhë u perdor deri në fillimet e shekullit XVIII. [Biandrate di San Giorgio, Benvenuto, Ragionamento familiare de la origine, tempi et posthumi de li illustrissimi principi marchesi de Monteferrato, ms., Archivio di Stato di Torino, Paesi, Monferrato, Storia e genealogie, m. 1] [Del Carretto Galeotto, Libro de la genealogia et vite de gli illustrissimi principi et excellentissimi marchesi de Monferrato, 1493, Bibliothèque Nationale de France, Paris, ms. it. p. 412.]

Pas vdekjes të Bonifacit III dhe të Maries, markezati i kaloi djalit të madh Gulielmi IX, por nën tutelën e Kostantin Arianitit, si e kishte saktësuar në testament Bonifaci III Paleolog, ashtu si e kishte miratuar dhe perandori Maksimilian i Habsburgëve.

Gulielmi IX Paleolog, markezi i Monferrato (Portret i realizuar nga Macrino d’Alba)

 (Ndodhet në Santuarin e Assunta, Serralunga di Crea)

Monedha me vlerë 2 dukate ari, me portretin e Gulielmi IX dhe në faqen e pasme stema heraldike e familjes.

Gjatë dhjetë viteve të jetës në Monferrato, Maria ka lënë plot kujtime, që shprehin rolin e saj si markeze bashkëshorte e Bonifacit III Paleolog, si administratore e markezatit, si regjente e dy djemëve dhe si besimtare e denjë katolike. Në veçanti vlen të theksohet se stemat heraldike të Maries, shprehin politikën kulturore dhe fetare të saj si fisnike dhe njëkohësisht janë objekte të artit dekorativ në markezatin e Monferrato në vitet e fundit të shekullit XV. Disa prej objekteve të familjes, janë me rëndësi si relikua e këmbës së Shen Margeritës, e cila aktualisht ndodhet në muzeun e Duomo; stemat heraldike në kapitelet e kishës Shen Domeniko; vizatimet e stemave heraldike në tavanin e vilës të Paleologëve në Bekaris (Beccaris) në Monferrato Casale, portreti i saj në bazoriliev mermeri në kishën e Shen Françeskut si dhe antifonario FL8, që ndodhet në arkivin e katedrales të Monferrato, të konfirmuara me akt juridik administrativ që ishte dhuruar nga Maria.

Këto objekte, krahas vlerave artistike dhe kulturore shprehin pushtetin dhe memorien kolektive të Bonifacit III dhe Maries dhe janë realizuar nga viti 1485, viti i martesës të markezit Bonifaci III me princeshën Maria Arianiti Brankoviç, deri në vitin 1495, viti i vdekjes të Maries, ndërsa kompleksi i skulpturave mbi portën e kishës Shen Domeniko është më i vonshëm, pikërisht pas vdekjes së Maries. [Gabrielli N., L’arte a Casale Monferrato dal XI al XVIII se colo, Miglietta, Torino 1935 (ed. anastatica: Il Portico, Casale 1981)].

Një objekt me vlera, që shpreh personalitetin dhe rolin shoqëror dhe fetar të markezes Maria në Monferrato, është Antifonario (Antiphonarium festivum et commune sanctorum), i cili aktualisht ndodhet në Arkivin Historik të Katedrales Dioqezane. [Casale Monferrato, Archivio Storico Diocesano, fondo del Capitolo della Cattedrale, ms. FL8, f. 3v]

Antifonario është libër litugjik i fesë katolike, ku përmblidhen këngë gregoriane, psallme dhe hymne, të cilat këndohen nga kori dhe nga solista gjatë orëve kanonike të liturgjisë (Antiphonarium offici). Antifonario prezantohet si vëllim dorëshkrimesh, i pasuruar me miniatura me ngjyra. E veçanta e këtij antofonario është se në kornizën e poshtëme është stema heraldike e Maries, krahas stemave të familjes të markezëve Paleologa dhe të mbretit Liutprando. [Palmieri L., Alcune preziose oreficerie conservate nella Cattedrale di Casale Monferrato e a Moncalvo: nuovi contributi su un patrimonio ancora tutto da studiare, in Arte e carte nella diocesi di Casale, Provincia di Alessandria, Alessandria 2007, pp. 206-225.]

Antiphonarium festivum et commune sanctorum: Miniatura me stemat e markezëve të Monferrato, të mbretit Liutprando dhe të markezes Maria Arianiti Brankoviç Paleologa.

Më 27 gusht 1495, ende pa mbushur 30 vjeç, Maria Arianiti Brankoviç Paleologa, vdiq nga një sëmundje e rëndë dhe e varrosën krah bashkëshortit në kishën e Shen Françeskut në Monferrato Casale. Për fat të keq, varri i Maries u shkatërrua në vitin 1750, por ruhet një bazoriliev me portretin e saj, vepër e Matteo Sammicheli, bazoriliev, që aktualisht ndodhet i ekspozuar në Museun Civik të Monferrato. Vdekja e parakohëshme e Maries shkaktoi dhimbje dhe pikëllim për familjen dhe për banorët e Monferrato, por la pas kujtime të bukura, nderime dhe respekte, si figurë e shquar e administrimit të Monferrato, shtetit të vogël padan.

Manifesti i kuvendit historiko-kulturor “Tra oriente e occidente – Ndërmjet perëndimit dhe lindjes”, dedikuar markezes Maria Arianiti Brankoviç Paleologa, aktivitet i organizuar më 27 shkurt 2026, në sallën e Bibliotekës Komunale “Giovanni Canna” në Monferrato.

Maria Arianiti Brankoviç Paleologa, mbesa e jonë arbërore, nuk njihet nga opinioni shqiptar, por njihet, vlerësohet dhe nderohet edhe në ditët e sotme nga institucionet dhe nga banorët e Monferrato.

Më 27 shkurt 2026, me nismën e Cirkut Kulturor “Markezët e Monferrato”, nën patronazhin e Komunës  Monferrato Casale dhe Provincës së Alessandria, u organizua një kuvend historiko-kulturor “Tra oriente e occidente – Ndërmjet perëndimit dhe lindjes”, dedikuar zonjës fisnike, markezes Maria Arianiti Brankoviç Paleologa. Kuvendi u zhvillua në sallën e Senatit të Bibliotekës Komunale “Giovanni Canna” në Monferrato, me pjesmarrje masive të banorëve, të studiuesve dhe historianëve.

Në manifestin e këtij aktiviteti është vendosur fotografia me portretin e Maria Arianiti Brankoviç Paleologa, e prezantuar me kurorën e fisnikërisë, portret i prezantuar për herë të parë publikisht.

Fjalën e hapjes të këtij aktiviteti e mbajti presidenti i Cirkut Kulturor “Markezët e Monferrato”; në vazhdim Marko Mazzoni prezantoi panoramën mesjetare të Monferrato dhe të dinastisë Paleologa; studiuesi Graziano Canestri foli për jetën e markezes Maria Arianiti Brankoviç Paleologa, duke e trajtuar në kontestin gjeopolitik në marrëdhëniet ndërmjet lindjes dhe perëndimit në fund të shekullit XV; ndërsa studiuesja Manuela Lessio shtjelloi rolin si administratore të markezatit dhe aspekte të diplomacisë të Maries në dialogun interkulturor të mesjetës, të konkretizuar dhe në ditët e sotme.

Një tekst i papërkthyer nga Paul Ricoeur rilançon teologjinë e një Zoti të brishtë dhe afër njeriut

VOAL- Njëzet e një vjet pas vdekjes së Dietrich Bonhoeffer, një teolog protestant gjerman, kundërshtar i nazizmit dhe viktimë e regjimit, filozofi francez Paul Ricoeur u rikthye për të reflektuar mbi disa tema qendrore të mendimit të tij. Ai e bëri këtë në vitin 1966, në një konferencë kushtuar “interpretimit jofetar të Krishterimit”, tani të përkthyer në italisht për herë të parë nga Morcelliana. Me Ilario Bertoletti, redaktor dhe përkthyes i vëllimit, Chiese në direkt diskutoi rëndësinë e Bonhoeffer sot dhe se si Ricoeur e shihte teologjinë e tij si një përgjigje radikale ndaj sfidës së Nietzsche-s “Zoti është i vdekur”. Sipas Bonhoeffer, nuk është Zoti i Jezu Krishtit që vdes, por Zoti “i përkohshëm” i fesë tradicionale: i plotfuqishëm, i largët dhe funksional për të zbutur frikën njerëzore. Sot, vëren Bertoletti, po dëshmojmë rikthimin e atij Zoti të plotfuqishëm, “Zotit të Ushtrive”, si në Lindje ashtu edhe në Perëndim. Një Zot i thirrur në konflikte dhe në retorikën e identitetit, i cili e eklipson Zotin e dobët dhe mbështetës të shpallur nga Krishterimi. “Zoti i plotfuqishëm është më aktiv në botë se kurrë, në dëm të Zotit të dobët të Krishtit”, pohon ai.

E megjithatë, në korrik të vitit 1944, nga burgu Tegel i Berlinit, Bonhoeffer shkroi fjalë të një natyre krejtësisht të ndryshme: “Zoti lejon veten të dëbohet nga bota në kryq. Zoti është i pafuqishëm dhe i dobët në botë. Dhe pikërisht në këtë mënyrë ai qëndron pranë nesh dhe na ndihmon.” Më pak se një vit më vonë, ai do të vritej nga nazistët, vetëm 39 vjeç. Megjithatë, këto fjalë vazhdojnë të sfidojnë: si mund të jetë Zoti i dobët, madje i dëbuar nga bota? A është mendimi i dëshpëruar i një të burgosuri apo gjurma e një teologjie të aftë për ta marrë seriozisht vdekjen e Zotit të shpallur nga Nietzsche? Njëzet vjet më vonë, Ricoeur iu drejtua këtyre pyetjeve në leksionin që tani është botuar. Një filozof hermeneutik dhe një protestant i përkushtuar, Ricoeur u angazhua gjerësisht me teologjinë e shekullit të njëzetë (nga Barth te Bultmann, te Bonhoeffer) ndërsa mbronte një “agnosticizëm teologjik-filozofik”, domethënë autonominë e mendimit filozofik nga besimi. Në vitet 1960, ndërsa debati kulturor sillej rreth vdekjes së Zotit, Ricoeur iu afrua këtyre temave përmes angazhimit me “shkollën e dyshimit”: Marksi, Nietzsche dhe Freud. Hermeneutika e tij iu përgjigj kritikave të tyre ndaj fesë, duke vënë në pikëpyetje vetë mundësinë e një diskursi teologjik të besueshëm. Është në këtë klimë që mendimi i Bonhoeffer-it zë përsëri vendin qendror.

Në Letrat e tij të Burgut, teologu shkroi: “Po shkojmë drejt një kohe krejtësisht jofetare”. Për të, feja nënkuptonte mbi të gjitha metafizikën: një Zot të plotfuqishëm, garantues të rendit botëror dhe një të krishterë të tërhequr në brendësinë e tij. Por ky Zot, argumenton Bonhoeffer, nuk mund t’i rezistojë më modernitetit, teknologjizimit dhe sekularizimit. Sfida, pra, është të shpallim Zotin e Jezu Krishtit te një qenie njerëzore që mund të bënte pa të. Një Krishterim jo-fetar nuk është një Krishterim i zbrazët, por një Krishterim i çliruar nga Zoti i hapave të përkohshëm, i aftë të kuptojë thelbin e besimit: një Zot që hyn në histori, që vuan, që e ekspozon veten ndaj dobësisë. “Zoti i metafizikës vdes, Zoti i Krishtit lind”, përmbledh Bertoletti. Ky depërtim nuk mund të ndahet nga biografia e Bonhoeffer. I arrestuar në vitin 1943 për ndihmën e hebrenjve të persekutuar dhe i përfshirë në rezistencën e fshehtë, ai e zhvilloi teologjinë e tij duke përjetuar dhunën e pushtetit nga afër. Krishterimi i tij jo-fetar nuk është një ushtrim teorik, por një besim që refuzon të gjejë strehë në pyetjet përfundimtare, duke iu drejtuar në vend të kësaj zemrës së jetës, me kontradiktat dhe përgjegjësitë e saj. Për Bertoletti-n, rëndësia e Bonhoeffer qëndron pikërisht këtu: dallimi midis fesë dhe besimit. Sot, Zoti i fesë (politik, i bazuar në identitet, qetësues) duket se mbizotëron përsëri, në dëm të Zotit të besimit, Zotit që jep dhe ekspozon veten. Kjo mund të shihet në retorikën fetare që shoqëron luftërat në shumë pjesë të botës, me diskurse politike që pretendojnë një mandat hyjnor. Trashëgimia e Bonhoeffer, i cili vdiq për zgjedhjen e tij për t’i rezistuar nazizmit, është një thirrje e vështirë: të takojmë Zotin jo në kufijtë e ekzistencës, por në qendrën e saj të trazuar. Një Zot i afërt, i mishëruar, i cili nuk na largon nga kompleksiteti i jetës, por e ndan atë. Një Zot i cili, pikërisht në dobësinë e tij, i fton qeniet njerëzore të mos ikin nga përgjegjësia e tyre në botë. RSI

Një zbulim po e sjell përsëri në qendër të vëmendjes veprën “Tre Musketjerët” e Alexandre Dumas.

VOAL- Një skelet është zbuluar në Maastricht të Holandës, që mund t’i përkasë D’Artagnanit të vërtetë. Ka shumë të dhëna, por ADN-ja do të ketë fjalën e fundit. Për shekuj me radhë, mbeti vetëm legjenda: kapelja me pendë, shpata, miti. Tani, nën pllakat e Kishës së Shenjtorëve Pjetër dhe Pali, një trup i vërtetë është rishfaqur. Punëtorët po riparonin dyshemenë, të dëmtuar nga një fundosje, kur u zbulua një varrim nën dhe. “Ata vunë re skeletin aty ku dikur qëndronte altari. Vetëm mbretër ose njerëz të rangut të lartë ishin varrosur atje”, shpjegon dhjaku Jos Valke. Ky nuk është një detaj i vogël: Charles de Batz de Castelmore, Konti D’Artagnan, D’Artagnan i vërtetë që frymëzoi Dumas, ishte një njeri shumë i afërt me Louis XIV, komandant i musketëve të mbretit, i cili vdiq në Maastricht në vitin 1673 gjatë rrethimit francez, me shumë mundësi i goditur në fyt nga një top musketi. Dhe në varr, grumbullohen të dhëna: një monedhë franceze e shekullit të 17-të, mbetjet e një plumbi dhe mbi të gjitha, ai vend, afër kampit francez dhe aq prestigjioz sa duket pothuajse si një nënshkrim. “Pikërisht nën një altar: është e vështirë të gjesh më të shenjtë se kjo. Duke i bashkuar të gjitha, hipoteza na duket shumë e besueshme”, thotë arkeologu Wim Dijkman. Por studiuesit po e zbehin entuziazmin e tyre: tani nevojiten prova shkencore. ADN-ja u mor nga një kockë nofulle dhe do të krahasohet me atë të pasardhësve të familjes De Batz. “Ky është bërë një hetim shumë i nivelit të lartë”, thekson Dijkman. “Ne duam të jemi absolutisht të sigurt, ose të paktën sa më të sigurt të jetë e mundur.” Prandaj, prova vendimtare ende nuk ka mbërritur. RSI