Vijoi në Tiranë protesta e 128- kundër Qeverisë dhe kryeministrit Edi Rama, të cilit qytetarët i kërkojnë dorëheqjen e parevokueshme dhe largimin nga politika.

Edhe në këtë tubim nuk mungojnë pankartat kreative të protestuesve të cilët denoncojnë shkeljet ligjore dhe abuzimet e pushtetarëve.

“Harta e re territoriale sot ju la në baltë dhe pa sukses, Edi Rama o kryehajdut as grupi yt më nuk po të ndjek”

“Vila te Tare në Palasë, lokale në Tiranë me thasë, vilë në Sardenjë për lezet! O Belë vjedhja jote bërtet”

“Prangat të presin te dera, këtë tetor pushtetin ta mori era”,- thuhej në disa prej tyre sot. sn

Çfarë i mëson ribashkimi gjerman shqiptarëve?

Ka qytete që hyjnë në histori për një ngjarje. Berlini ka hyrë në historinë e Evropës për dy të kundërta: për ndarjen dhe për bashkimin. Për gjermanët, Berlini është qyteti i Murit që ndau një komb dhe i rrëzimit të tij që hapi rrugën drejt ribashkimit. Për shqiptarët, Berlini ka një tjetër peshë historike. Në vitin 1878, në këtë qytet u mblodhën Fuqitë e Mëdha të Evropës për të rishikuar rendin e krijuar pas Luftës Ruso-Turke dhe Traktatit të Shën Stefanit. Kongresi përfundoi me Traktatin e Berlinit, të nënshkruar më 13 korrik 1878, i cili ndryshoi në mënyrë të rëndësishme rendin politik dhe territorial të Ballkanit.[1]

Në atë kohë, Shqipëria nuk ishte shtet i pavarur. Shqiptarët nuk kishin një shtet kombëtar që t’i përfaqësonte në mënyrë të barabartë në tryezën ku Fuqitë e Mëdha po vendosnin për të ardhmen politike të rajonit. Ky është një nga faktet themelore për të kuptuar historinë shqiptare të shekullit XIX. Kongresi i Berlinit njohu pavarësinë e Serbisë, Malit të Zi dhe Rumanisë dhe përcaktoi ndryshime të rëndësishme territoriale në Ballkan. Në këtë proces u prekën edhe territore të banuara nga shqiptarë. Traktati nuk mund të përshkruhet juridikisht si një traktat që “ndau shtetin shqiptar”, sepse në vitin 1878 shteti shqiptar ende nuk ekzistonte. Por kjo nuk e ndryshon faktin se vendimet e Berlinit prekën drejtpërdrejt territore të banuara nga shqiptarë dhe nxitën një reagim të fuqishëm politik shqiptar.[2]

Për shqiptarët, këto nuk ishin thjesht ndryshime në hartë. Ishin ndryshime që prekën vendbanimet, pronat, administrimin, sigurinë dhe fatin politik të një populli që ende nuk kishte shtetin e vet. Reagimi shqiptar erdhi shpejt. Më 10 qershor 1878 u themelua në Prizren Lidhja Shqiptare e Prizrenit. Ajo lindi në rrethanat e krijuara nga rreziku i humbjes së territoreve të banuara nga shqiptarë dhe u shndërrua në organizimin politik më të rëndësishëm shqiptar të fundit të shekullit XIX.[3] Lidhja nuk ishte thjesht një reagim emocional. Ishte përpjekja e organizuar e shqiptarëve për t’i dhënë çështjes kombëtare një program politik dhe për të mbrojtur interesat territoriale e politike të popullsisë shqiptare.

Në fillimet e saj, kërkesa ishte ruajtja e territoreve shqiptare brenda Perandorisë Osmane dhe krijimi i një organizimi të përbashkët administrativ të vilajeteve shqiptare. Me kalimin e kohës, veprimtaria e saj mori një karakter gjithnjë e më kombëtar dhe autonomist.[4] Por Berlini kishte treguar tashmë një realitet të hidhur: kur një rend politik ndërtohet nga fuqitë që kanë mundësinë të vendosin, një popull që nuk ka shtetin dhe fuqinë e nevojshme për përfaqësim rrezikon të bëhet objekt i atij rendi.

Tridhjetë e pesë vjet më vonë, situata kishte ndryshuar. Më 28 nëntor 1912, shqiptarët shpallën pavarësinë. Por pavarësia nuk e mbylli çështjen e kufijve. Përkundrazi, një kapitull i ri ndërkombëtar sapo kishte filluar. Traktati i Londrës i 30 majit 1913 i dha fund Luftës së Parë Ballkanike dhe përcaktimi i kufijve të Shqipërisë iu la vendimmarrjes së Fuqive të Mëdha. Kufijtë u përcaktuan më tej përmes vendimeve të Konferencës së Ambasadorëve në Londër dhe procesit të delimitimit që vazhdoi edhe pas vitit 1913.[5]

Kështu ndodhi një tjetër paradoks i madh i historisë shqiptare: shqiptarët e fituan shtetin, por nuk e përcaktuan vetë tërësinë territoriale të tij. Londra e vitit 1913 nuk mund të shkëputet nga Berlini i vitit 1878. Në Berlin, shqiptarët nuk kishin shtet. Në Londër, shteti shqiptar tashmë ekzistonte, por fuqia e tij për të përcaktuar vetë kufijtë ishte e kufizuar nga raportet ndërkombëtare të kohës. Dhe historia nuk u mbyll as atëherë.

Pas Luftës së Parë Botërore, çështja shqiptare u rikthye përsëri në tryezën ndërkombëtare në Paris. Më 22 shkurt 1919, përfaqësuesi shqiptar Turhan Pasha paraqiti pretendimet shqiptare përpara Konferencës së Paqes. Dokumenti është veçanërisht domethënës, sepse delegacioni shqiptar e lidhi drejtpërdrejt çështjen e tij me vendimet e mëparshme të Berlinit dhe Londrës dhe kërkoi që rendi i ri i pasluftës të merrte parasysh të drejtat dhe pretendimet shqiptare.[6] Në atë deklaratë, Turhan Pasha e paraqiti Kongresin e Berlinit si një pikë themelore të padrejtësive që, sipas delegacionit shqiptar, i ishin bërë çështjes kombëtare shqiptare.[7]

Kjo është e rëndësishme edhe për një arsye tjetër. Ajo tregon se vetë shqiptarët e vitit 1919 nuk e konsideronin çështjen të mbyllur thjesht sepse një konferencë ndërkombëtare kishte marrë një vendim. Ata u rikthyen në tryezë, e paraqitën përsëri çështjen dhe kërkuan që rendi i ri evropian të merrte parasysh pretendimet dhe interesat e tyre. Dhe kjo na çon te një pyetje që sot është edhe më interesante: nëse një rend territorial krijohet në një periudhë të caktuar historike, a duhet të konsiderohet përgjithmonë i pandryshueshëm?

Historia e Evropës nuk jep një përgjigje të tillë. Përkundrazi, Evropa ka njohur ndryshime kufijsh, shpërbërje shtetesh, krijim shtetesh të reja, bashkime, traktate të reja dhe zëvendësim të rendeve të vjetra me rende të reja. Dhe shembulli më i fuqishëm është pikërisht Gjermania.

Pas Luftës së Dytë Botërore, Gjermania u nda në dy shtete. Edhe Berlini u nda. Muri i ngritur në vitin 1961 u bë simboli më i fuqishëm i ndarjes politike të Evropës. Për dekada, ndarja gjermane dukej si një realitet i konsoliduar. Pastaj historia ndryshoi. Më 9 nëntor 1989, Muri i Berlinit ra. Më 3 tetor 1990, Gjermania u bashkua.[8]

Por ajo që ndodhi ndërmjet këtyre dy datave është ndoshta pjesa më e rëndësishme e gjithë historisë së ribashkimit. Gjermania nuk u bashkua vetëm sepse ra Muri. U krijua një rend i ri juridik dhe politik. Më 12 shtator 1990, dy shtetet gjermane dhe katër fuqitë fituese të Luftës së Dytë Botërore — Shtetet e Bashkuara, Bashkimi Sovjetik, Britania e Madhe dhe Franca — nënshkruan në Moskë Traktatin për Rregullimin Përfundimtar në lidhje me Gjermaninë, të njohur si Traktati “2+4”.[9] Traktati rregulloi çështjet e jashtme të bashkimit gjerman, përfshirë kufijtë, sovranitetin dhe statusin ndërkombëtar të Gjermanisë së bashkuar. Ai përcaktoi gjithashtu përfundimin e të drejtave dhe përgjegjësive të katër fuqive lidhur me Gjermaninë dhe Berlinin.[10]

Ndërkohë, bashkimi i brendshëm u realizua përmes Traktatit të Bashkimit ndërmjet dy Gjermanive. Pra, ribashkimi gjerman nuk ishte thjesht rrëzimi i një muri. Ishte zëvendësimi i një rendi të vjetër me një rend të ri.

Dhe këtu qëndron mësimi më i rëndësishëm për shqiptarët. Jo thjesht se një komb i ndarë mund të bashkohet, por se një realitet politik dhe juridik i krijuar nga historia mund të ndryshojë kur krijohen rrethana të reja dhe kur palët arrijnë një marrëveshje të re politike dhe juridike. Kjo është shumë më e rëndësishme se vetë simbolika e Murit. Sepse Gjermania nuk e zgjidhi çështjen e saj duke pretenduar se historia nuk kishte ndodhur. Ajo e zgjidhi duke krijuar një marrëveshje të re mbi një realitet të ri.

Këtu Berlini i vitit 1990 takohet me Berlinin e vitit 1878. Në vitin 1878, shqiptarët ishin një popull pa shtet. Në vitin 1913, Shqipëria ekzistonte si shtet, por kufijtë e saj ishin pjesë e një procesi të përcaktuar ndërkombëtarisht. Në vitin 1919, shqiptarët u kthyen përsëri në tryezën e fuqive për të kundërshtuar dhe rishtruar çështjen e tyre. Në vitin 1990, gjermanët treguan se një rend i ndarjes, i konsoliduar për dekada, mund të zëvendësohej me një rend të ri.

Prandaj, kur flasim për çështjen shqiptare sot, pyetja nuk duhet të kufizohet vetëm te shprehja “Si mund të bashkohemi?”. Pyetja duhet të jetë më e thellë: Si u krijua rendi territorial në të cilin jetojnë shqiptarët sot? Cilat traktate e krijuan? Cilat konferenca e përcaktuan? Cilat vendime e konsoliduan? Cilat prej tyre vazhdojnë të kenë pasoja? Dhe, mbi të gjitha, a mund të ekzistojë në të ardhmen një proces i ri politik dhe juridik që do ta rishikonte këtë rend?

Kjo nuk është një pyetje romantike. Është një pyetje historike, juridike dhe politike. Prandaj, një debat serioz shqiptar nuk duhet të fillojë me një slogan për ndryshimin e kufijve. Duhet të fillojë me dokumentet. Duhet të studiohen Berlini, Londra dhe Parisi. Duhet të studiohen aktet që erdhën më pas. Duhet të studiohet se si ndryshuan vetë konceptet e sovranitetit, vetëvendosjes, shtetësisë dhe rendit ndërkombëtar.

Sepse nuk është e njëjta gjë të thuash “shfuqizojmë një traktat të vitit 1878” dhe të thuash se pasojat politike e territoriale të një rendi historik mund të rishikohen ose zëvendësohen përmes një procesi të ri ndërkombëtar. E para është një formulë e thjeshtuar. E dyta është një tezë që mund të studiohet. Dhe pikërisht kjo është ajo që na mëson përvoja gjermane: ribashkimi nuk erdhi nga fshirja e historisë. Erdhi nga ndryshimi i rendit.

Kjo e bën çështjen shqiptare të shekullit XXI shumë më të ndërlikuar, por edhe shumë më interesante se një debat i zakonshëm mbi “bashkimin” ose “mosbashkimin”. Sot shqiptarët kanë diçka që nuk e kishin në Berlinin e vitit 1878: kanë shtete, institucione, diplomaci dhe një përvojë historike të konsoliduar. Ekziston Republika e Shqipërisë. Ekziston Republika e Kosovës. Shqiptarë jetojnë në Maqedoninë e Veriut, Malin e Zi dhe Serbi. Kjo është trashëgimia e një historie të gjatë kufijsh, luftërash, traktatesh dhe vendimesh ndërkombëtare.

Por kjo histori nuk duhet të përdoret vetëm për të prodhuar kujtesë. Duhet të përdoret edhe për të prodhuar dije. Sepse, nëse një ditë Evropa hyn përsëri në një periudhë ndryshimesh të mëdha politike, shqiptarët duhet të jenë në gjendje të flasin jo vetëm me emocionin e historisë, por me dokumentet e saj. Duhet të dinë saktësisht se çfarë u vendos në Berlin, çfarë u vendos në Londër, çfarë u kërkua në Paris, çfarë u ndryshua më pas dhe çfarë statusi kanë sot ato vendime.

Kjo është mënyra se si një çështje kombëtare kalon nga kujtesa në politikë. Jo duke e harruar historinë, por duke e studiuar deri në fund. Jo duke kërkuar që historia të kthehet pas, por duke kuptuar se si janë krijuar rendet historike dhe si, në rrethana të reja, mund të ndërtohen rende të reja.

Pikërisht këtu Berlini i vitit 1990 është më shumë se një histori gjermane. Është një mësim evropian. Ai tregon se një ndarje që dukej e përhershme mund të marrë fund. Tregon se një realitet politik mund të ndryshojë. Tregon se ndryshimi i madh kërkon jo vetëm vullnetin e një populli, por edhe një proces politik, juridik dhe ndërkombëtar që e bën atë ndryshim të qëndrueshëm.[11]

Për shqiptarët, kjo nuk do të thotë se historia gjermane mund të kopjohet. Historia nuk kopjohet, por mund të studiohet. Dhe mësimi i saj mund të përdoret. Berlini i vitit 1878 na kujton çfarë ndodh kur të tjerët vendosin për fatin e një populli që nuk ka shtetin e vet. Londra e vitit 1913 na kujton se edhe pas krijimit të shtetit, rendi territorial mund të përcaktohet në një tryezë ku pesha e shqiptarëve nuk është vendimtare. Parisi i vitit 1919 na tregon se një çështje kombëtare mund të rikthehet përsëri në tryezën ndërkombëtare dhe të kërkojë rishqyrtim. Dhe Berlini i vitit 1990 na tregon se një rend i vjetër nuk është domosdoshmërisht rendi i fundit.

Prandaj, pyetja shqiptare e shekullit XXI nuk duhet të jetë vetëm “Si ta kthejmë historinë pas?”. As vetëm “Si t’i bashkojmë shqiptarët?”. Pyetja duhet të jetë: Si ta kuptojmë, ta dokumentojmë dhe, nëse historia e ardhshme e Evropës e hap një mundësi të tillë, ta rishikojmë rendin që u krijua dikur pa pjesëmarrjen e plotë të shqiptarëve?

Kjo është një pyetje shumë më e madhe se një slogan. Është pyetja e një populli që nuk dëshiron të mbetet përgjithmonë peng i hartave të së kaluarës. Berlini i parë na tregon se çfarë ndodh kur të tjerët vendosin për ty. Berlini i dytë na tregon se edhe ndarjet e konsoliduara mund të kapërcehen. Mes këtyre dy Berlinave qëndron më shumë se një shekull histori shqiptare. Dhe mes tyre qëndron edhe detyra e shekullit XXI: të mos jemi më vetëm objekt i historisë, por subjekt i saj. Të mos presim që të tjerët të hapin tryezën për ne, por të jemi të përgatitur kur ajo tryezë të hapet. Sepse historia mund të na ketë lënë jashtë tryezave të Berlinit, Londrës dhe Parisit. Por e ardhmja nuk është shkruar ende.

Fusnotat,
[1] U.S. Department of State, Office of the Historian, Treaty of Berlin, 13 July 1878, në dokumentacionin diplomatik të vitit 1878. Teksti i traktatit dokumenton rishikimin e dispozitave të Traktatit të Shën Stefanit dhe përcaktimet e reja mbi Bullgarinë, Malin e Zi, Serbinë, Rumaninë dhe territoret evropiane të Perandorisë Osmane.

[2] Po aty, veçanërisht dispozitat mbi zgjerimet territoriale të Malit të Zi dhe Serbisë. Për mënyrën se si përfaqësuesit shqiptarë i paraqitën më vonë pasojat e këtyre vendimeve, shih deklaratën e Turhan Pashës në Konferencën e Paqes në Paris, 22 shkurt 1919.

[3] Raymond Zickel dhe Walter R. Iwaskiw (red.), Albania: A Country Study, Federal Research Division, Library of Congress, pjesa mbi zhvillimet e vitit 1878 dhe themelimin e Lidhjes Shqiptare të Prizrenit.

[4] Po aty, pjesët mbi programin fillestar të Lidhjes së Prizrenit dhe zhvillimin e mëvonshëm të karakterit të saj kombëtar e autonomist.

[5] Treaty of Peace Between Turkey and the Balkan States, London, 30 May 1913, si dhe dokumentacioni diplomatik mbi vendimet e Konferencës së Ambasadorëve në Londër dhe delimitimin e kufijve të Shqipërisë.

[6] Albanian Claims — Statement by Touran Pasha, Paris, 22 February 1919, në Papers Relating to the Foreign Relations of the United States, The Paris Peace Conference, 1919, Vol. IV, U.S. Department of State, Office of the Historian.

[7] Po aty. Deklarata e delegacionit shqiptar i referohet në mënyrë të drejtpërdrejtë pasojave të vendimeve të Kongresit të Berlinit dhe zhvillimeve të mëvonshme territoriale.

[8] Bundesregierung der Bundesrepublik Deutschland, dokumentacioni zyrtar mbi procesin e ribashkimit gjerman, përfshirë rënien e Murit të Berlinit më 9 nëntor 1989 dhe hyrjen në fuqi të bashkimit shtetëror më 3 tetor 1990.

[9] Treaty on the Final Settlement with Respect to Germany, Moscow, 12 September 1990, Federal Foreign Office of Germany (Auswärtiges Amt). Traktati u nënshkrua nga Republika Federale e Gjermanisë, Republika Demokratike Gjermane, Shtetet e Bashkuara, Bashkimi Sovjetik, Mbretëria e Bashkuar dhe Franca.

[10] Po aty, veçanërisht nenet 1–7, mbi kufijtë e Gjermanisë së bashkuar, heqjen dorë nga pretendimet territoriale, sovranitetin e plotë të Gjermanisë dhe përfundimin e të drejtave dhe përgjegjësive të katër fuqive lidhur me Gjermaninë dhe Berlinin. Traktati hyri në fuqi më 15 mars 1991.

[11] Bundesregierung der Bundesrepublik Deutschland, dokumentacioni zyrtar mbi negociatat “2+4” dhe procesin e bashkimit gjerman; shih gjithashtu dokumentacionin e Auswärtiges Amt mbi Traktatin e 12 shtatorit 1990.

Vendi i Lekës,04.10.2026

Life’s a bit like mountaineering – never look down.

Edmund Hillary

Jeta është pak si alpinizëm – mos shiko kurrë poshtë.

Edmund Hillary

Ish-ministri i Jashtëm i Shqipërisë, Ditmir Bushati, ka kritikuar qasjen e politikës shqiptare ndaj Serbisë, duke thënë se raporti i ngushtë mes pushtetit në Tiranë dhe atij në Beograd është “artificial në rastin më të mirë dhe i gabuar në rastin më të keq”.

Bushati është shprehur se politika shqiptare në përgjithësi nuk e njeh mjaftueshëm Serbinë dhe se për ta kuptuar atë, duhet parë edhe përmes perspektivës së Kosovës.

“Duhet të them që përgjithësisht politika shqiptare nuk e njeh Serbinë. Është artificiale në rastin më të mirë dhe është e gabuar në rastin më të keq, kjo lidhje e ngushtë mes pushtetit në Serbi dhe pushtetit në Shqipëri”, ka deklaruar ish-ministri në podcastin “PIKË” me publicistin Veton Surroi.

Sipas tij, pushteti në Serbi e ka shfrytëzuar këtë raport për të krijuar dallime mes shqiptarëve, duke paraqitur shqiptarët e Shqipërisë si “të mirë dhe modernë”, ndërsa shqiptarët e Kosovës si “kokëfortë” e “të pagdhendur”.

Bushati shtoi se ky kategorizim së fundmi është shtrirë edhe te shqiptarët në Maqedoninë e Veriut.

“Ne nuk duhet të kemi kompleks ta themi që edhe për shkak të historisë ne nuk e njohim Serbinë dhe ne duhet ta shohim Serbinë përmes syve të Kosovës”, ka deklaruar ai.

Megjithatë, Bushati theksoi se kjo nuk nënkupton që Shqipëria duhet të ketë qëndrim armiqësor ndaj Serbisë apo të refuzojë dialogun.

“Kjo nuk do të thotë që as mos të ulemi në tavolinë apo të kemi një qëndrim armiqësor ndaj Serbisë, kjo nuk do të thotë që të mbetemi peng apo në burgun e historisë”, shtoi Bushati.

Ai vlerësoi se historia dhe gjeografia janë dy komponentë kryesorë të politikës së jashtme dhe se këta faktorë, sipas tij, nuk po kuptohen sa duhet nga pushteti në Tiranë.

Ndër të tjera, ish-ministri theksoi po ashtu se raporti aktual mes Tiranës dhe Beogradit ka krijuar një “stabilitet fallco” dhe një “partneritet në vallëzim fallco”, të mbështetur në idenë se të dyja kryeqytetet janë çelësat e stabilitetit në rajon. Ai shtoi se ky raport ka pasur edhe “efekt përçarës” te faktori shqiptar në rajon dhe se nevojitet një korrigjim në vitet në vijim.

“Do ta imagjinoja apo do të dëshiroja dhe një Shqipëri me një raport më të shëndetshëm që shkon përtej raportit personal, me Serbinë”, ka përfunduar Bushati./koha

Health is the greatest gift, contentment the greatest wealth, faithfulness the best relationship.

Buddha

Një numër gjithmonë e në rritje qytetarësh, të cilët janë klientë të bankës Raiffeisen po denoncojnë publikisht në rrjetet sociale një situatë alarmante; zhdukjen e parave nga llogaritë e tyre në Raiffeisen Bank.

Kapitali ka mundur të verifikojë llogaritë e disa prej tyre, të cilëve u janë marrë shuma të ndryshme parash pa kryer asnjë veprim apo blerje. Shumat e marra variojnë nga 500 euro e ndoshta edhe më shumë.

Një rast i verifikuar nga Kapitali, një qytetari i janë marrë 50 mijë lekë ose mbi 500 euro. Ky qytetar kishte një balancë prej 100 mijë lekësh në llogarinë e tij, nga transaksioni i fundit.

Ditën e sotme ky qytetar ka bërë një transaksion në vlerën afërsisht 10 euro ose rreth 1100 lekë. Pas kryerjes së kësaj blerje, atij i ka ardhur një sms nga Raiffeisen ku balanca e llogarisë rezulton rreth më pak se 50 mijë lekë.

Pra, ndonëse ai shpenzoi vetëm 1 mijë lekë me blerjen, nga llogaria, sipas mesazhit të dërguar nga Raiffeisen i janë zhdukur rreth 50 mijë lekë ose rreth 540 euro.

Paralelisht, dhjetra qytetarë të tjerë kanë denoncuar në rrjetet sociale të njëjtin fenomen, ku atyre u rezultojnë të marrë nga llogaritë e tyre shuma nga 500 deri në 1 mijë euro.

Të gjithë këta qytetarë denoncojnë se janë përpjekur me dhjetra herë të kontaktojnë bankën për humbjen e parave të tyre, Raiffeisen nuk u është përgjigjur, pasi linjat e ofruara për kontaktin e klientëve nuk përgjigjen.

Kapitali ka mësuar se Raiffeisen gjendet në një sulm kibernetik, përmes të cilit po merren paratë e qytetarëve.

Vetëm dy ditë më parë, banka njoftoi përmes një mesazhi zyrtar klientët e saj se po përballet me sulme kibernetike të tipit “smishing”, të cilat vjedhin të dhënat e klientëve përmes sms-ve mashtruese.

Nuk dihet nëse klientët që po denoncojnë humbjen e parave kanë rënë pre e këtyre sulmeve. Por e sigurtë është që Raiffeisen ka çedim të sigurisë, jo vetëm për të dhënat e klientëve por edhe për paratë e tyre.

Sigurisht që në këto raste, banka kompeson plotësisht paratë që u merren qytetarëve.

Por rënia pre e një prej bankave më të rëndësishme të vendit e një sulmi kibernetik të këtyre përmasave, ngre sërish pyetjen se sa të përgatitura janë bankat shqiptare në realitetin e ri të dixhitalizimit dhe a kanë investuar ato mjaftueshëm për të garantuar sigurinë e klientëve të tyre./Kapitali

Media spanjolle The Objective i ka dedikuar një shkrim protestave disa-mujore kundër kryeministrit Edi Rama dhe qeverisë së tij në Shqipëri, duke e cilësuar si një prej aleatëve kryesorë të kryeministrit spanjoll Pedro Sanchez, me kreun e ekzekutivit shqiptar që është vendosur nën presion nga revoltat.

TheObjective;

Pushteti i Edi Ramës në Shqipëri po dobësohet. Protestuesve u bëhet thirrje të marrin pjesë këtë të diel në demonstratat e përditshme që kanë zgjatur 127 ditë rresht jashtë rezidencës zyrtare të kryeministrit në Tiranë . Ditët e fundit, demonstruesit kanë shprehur kundërshtimin e tyre ndaj asaj që e konsiderojnë një “sistem totalitar të korruptuar” dhe po bëjnë thirrje për arrestimin e Ramës dhe Belindës, duke iu referuar Belinda Ballukut , ish-zëvendëskryeministres përgjegjëse për infrastrukturën e vendit, e cila është nën hetim për manipulimin e kontratave të punëve publike për rrugë dhe tunele me vlerë 190 milionë euro dhe pranimin e ryshfeteve, përfshirë një vilë luksoze, si dhe për pastrim parash.

Një ish-president i republikës ballkanike , një ish-kryeministër, dy ish-zëvendëskryeministra, kryetari i bashkisë së Tiranës dhe disa zyrtarë të lartë nga agjenci me buxhete të gjera publike janë nxjerrë në gjyq, janë burgosur ose po përballen me procedura ligjore. Që nga muaji i kaluar, ish-shefe e inteligjencës së vendit, Vlora Hyseni , një shtetase kosovare , ka qenë nën arrest shtëpiak për rrjedhjen e informacionit të klasifikuar në lidhje me një rast korrupsioni tek një i arratisur me të cilin ajo mbante një marrëdhënie të ngushtë: ata folën 87 herë në gjashtë muaj.

Mungesa e pavarësisë gjyqësore është një nga sfidat kryesore të Shqipërisë, por prokurorët dhe gjyqtarët kanë mbetur të palëkundur në shqyrtimin e tyre të pushtetit politik. Ashtu si Gjykata Kombëtare e Spanjës, edhe homologu i saj në Tiranë, Struktura Speciale Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK), po përballet me një rritje të rasteve të korrupsionit politik, trafikut të drogës, pastrimit të parave dhe krimit të organizuar.

Rama është një aleat i ngushtë i kryeministrit Pedro Sánchez . Kreu i Partisë Socialiste të Shqipërisë (PS) shpesh mburret me miqësinë e tij personale me homologun e tij spanjoll, “një njeri i mençur me integritet të pamohueshëm”, dhe i ofroi atij mbështetjen e tij kur ai mori pesë ditë pushim për shkak të problemeve ligjore të gruas së tij, Begoña Gómez . “Mos u dorëzoni kurrë”, shkroi ai në Twitter, duke kritikuar ata që “manipulojnë faktet”. Nga ana e tij, kryeministri spanjoll ka vlerësuar “vullnetin reformist” të partnerit të tij, dhe Pallati Moncloa ka theksuar “marrëdhënien e mirë” midis dy administratave. Në gjashtë vitet e fundit, të dy udhëheqësit janë takuar të paktën shtatë herë.

Në ditët e fundit, protestuesit kanë denoncuar “mafian” e Ramës, krimin, korrupsionin dhe mbretërimin e “oligarkëve” që kontrollojnë ekonominë e vendit, midis të cilëve ata tregojnë familjen Kastrati , pronarë të Aeroportit Ndërkombëtar të Tiranës dhe një rrjeti të gjerë stacionesh benzine. “Shqipëria po bën thirrje për revolucion” është një nga sloganet e brohoritura nga demonstruesit. Pavarësisht se republika mesdhetare po përjeton zhvillim të shpejtë ekonomik, me një bum turizmi në bregdet dhe transformim të përshpejtuar urban në kryeqytet, kritikët pretendojnë se qeveria po jep me nxitim leje ndërtimi për të lehtësuar pastrimin e miliarda eurove nga rrjetet e trafikut të drogës si karteli ballkanik, i cili kontrollon një pjesë të konsiderueshme të tregtisë së drogës në qytetet evropiane, përmes zhvillimeve luksoze të hoteleve dhe banesave.

Dhjetëra rrokaqiej të sapopërfunduar ose në ndërtim e sipër shkëlqejnë në horizontin e Tiranës: këto janë ato që njihen si “kullat e kokainës”. “Poshtë narko-shteti”, është brohoritja në protesta, të cilat në demonstratat e tyre fillestare tërhoqën turma prej mbi 100,000 njerëzish. Kohët e fundit, FBI mbërriti në Tiranë dhe i dorëzoi dokumentacionin e lidhur me drogën sistemit të drejtësisë shqiptare, duke ngjallur interes të konsiderueshëm në qarqet ligjore dhe gazetareske.

Pika e fundit në trazirat sociale ishte një projekt i lidhur me Ivanka Trump (vajzën e presidentit amerikan) dhe bashkëshortin e saj, Jared Kushner , për të ndërtuar një vendpushim të madh luksoz. Ky investim prej 1.4 miliardë dollarësh prek ishullin e Sazanit , një rezervat natyror i mbrojtur i njohur për tufat e tij të mëdha të flamingove, si dhe vendndodhjen e tij të shkëlqyer në Mesdhe me qasje të lehtë në Evropë, Afrikë dhe Azi. “Shqipëria nuk është në shitje” është një nga sloganet në demonstrata, të cilat shqiptarët e kanë quajtur “revolucioni i flamingove”.

Kryeministri ka argumentuar se administrata e tij nuk po u jep tokë publike të huajve, por përkundrazi se investitorët e kanë blerë tokën nga duart private. Ai pohon se një vlerësim i ndikimit në mjedis, jo “rrugët dhe ideologjia”, do të përcaktojë të ardhmen e projektit, të cilin ai e ka siguruar se do të përmbushë kërkesat mjedisore të Bashkimit Evropian . Kombi ballkanik aspiron të bashkohet me BE-në deri në vitin 2030, por për ta bërë këtë duhet të përputhet me kuadrin ligjor të BE-së, duke përfshirë fushat e qëndrueshmërisë, luftën kundër korrupsionit dhe garancitë demokratike. Rama erdhi në pushtet në vitin 2013 dhe deri në vitin 2017, dyshimet për mashtrim zgjedhor në zgjedhjet parlamentare të atij viti kishin shkaktuar tashmë një nga demonstratat më të rëndësishme të kohëve të fundit, sipas Fondacionit Carnegie për Paqe Ndërkombëtare .

Në zgjedhjet e fundit të përgjithshme në vitin 2025, udhëheqësi kontrovers arriti të përmirësonte rezultatet e tij deri në atë pikë sa siguroi më shumë se gjysmën e votave. Nëse pakënaqësia sociale dhe procedurat ligjore nuk e përfundojnë para kohe legjislaturën, zgjedhjet e ardhshme do të zhvillohen në vitin 2029. Deri atëherë, udhëheqësi i opozitës, ish-kryeministri konservator Sali Berisha , do të ketë mbushur 85 vjeç. Për momentin, Rama po i reziston dorëheqjes dhe vazhdon me axhendën e tij të ngjeshur ndërkombëtare: vetëm këtë javë ai priti Presidenten e Komisionit Evropian, Ursula von der Leyen . Politikani socialist ka treguar pragmatizëm në politikën e tij të jashtme, dhe aleatët e tij përfshijnë udhëheqës të tillë eklektikë si Pedro Sánchez, Giorgia Meloni, Mohammed bin Salman dhe Benjamin Netanyahu . bw

Lidhur me dinamikat rajonale, Dr. Kanin—ish-anëtar i delegacionit të SHBA-së në bisedimet e paqes në Rambuje për Kosovën në vitin 1999—argumenton se pritshmëritë se proceset e gjykatave do të sjellin pajtim në Ballkan janë absurde dhe se nuk ka asnjë provë për “ndonjë pajtim të vërtetë”.

TIRANË- Një ekspert i çështjeve të Ballkanit në Uashington dhe ish-analist i lartë i CIA-s, thotë se arrestimi i ish-shefes së Shërbimit Informativ të Shqipërisë (SHISH), Vlora Hyseni, dëmton rëndë “besueshmërinë e shërbimit informativ shqiptar”.

Në një intervistë me Keida Kostrecin, Dr. David Kanin, profesor në Universitetin Johns Hopkins, e vendos përgjegjësinë politike për këtë rast drejtpërdrejt mbi kryeministrin Edi Rama, duke theksuar: “Ai është kryeministri dhe ajo ishte shefja e tij e zbulimit”.

Sipas Dr. Kanin ky arrestim veçse “i shton hijet e dyshimit rreth qeverisë”, ashtu si edhe mosbesimin publik në rritje për “marrëveshjet e jotransparente të biznesit” të lidhura me anëtarë të familjes Trump, të cilat nxitën protestat e Revolucionit të Flamingove.

Lidhur me dinamikat rajonale, Dr. Kanin—ish-anëtar i delegacionit të SHBA-së në bisedimet e paqes në Rambuje për Kosovën në vitin 1999—argumenton se pritshmëritë se proceset e gjykatave do të sjellin pajtim në Ballkan janë absurde dhe se nuk ka asnjë provë për “ndonjë pajtim të vërtetë”.

Ai i sheh nën këtë dritë, edhe vendimet e Gjykatës Speciale në Hagë kundër ish-presidentit të Kosovës Hashim Thaçi dhe tre udhëheqësve të tjerë të lartë të UÇK-së. Dr. Kanin shpreh shqetësimin për ndryshimin e angazhimit të Uashingtonit në rajon, që sipas tij po priret drejt marrëveshjeve dypalëshe biznesi të mbështetura tek interesat, si dhe për ndryshime më të thella “strukturore” në angazhimin global të SHBA-së.

INTERVISTA:

Keida Kostreci: Zoti Kanin, fillimisht doja të dija reagimin tuaj lidhur me ngjarjet e fundit në Shqipëri, ku ish-drejtuesja e shërbimit të zbulimit (Vlora Hyseni) u vendos në arrest shtëpie dhe më pas u pezullua nga detyra. Cila është rëndësia e kësaj ngjarjeje?

David Kanin: Sigurisht që kjo ngjarje ka rëndësi në disa aspekte: Së pari, cenon besueshmërinë e shërbimit shqiptar të zbulimit. Fakti që drejtuesja e tij arrestohet me akuza që duket se mbështeten në argumente dhe prova mesa duket të besueshme, është një çështje serioze; jam i sigurt se kjo do të nxisë një proces reflektimi të brendshëm në atë agjenci dhe do të ngrejë pikëpyetje mbi besueshmërinë e atyre që bashkëpunojnë me të. Së dyti, kjo pasqyron sërish natyrën e përhapur gjerësisht të politikës së klientelizmit – atë që ne e quajmë korrupsion, i cili është vetëm maja e ajsbergut të klientelizmit – si dhe forma të tjera të aktiviteteve informale që minojnë institucionet, jo vetëm në Shqipëri, por edhe në vendet e tjera të Ballkanit dhe më gjerë.

Keida Kostreci: Kryeministri i vendit (Edi Rama) reagoi, duke e shkarkuar zonjën Hyseni nga detyra por edhe duke u distancuar nga ky rast, pasi pothuajse menjëherë diskutimi u përqendrua te përgjegjësia politike e një kryeministri, kur drejtuesja e zbulimit përfshihet në veprime të tilla. Ai deklaroi se bëhet fjalë për përgjegjësi individuale dhe se nuk kishte dijeni për asnjërën prej çështjeve. Por, sipas jush, a ekziston një përgjegjësi politike?

David Kanin: Absolutisht! Ai është kryeministri dhe ajo ishte shefja e tij e zbulimit. Dhe nuk mund të injorohen akuzat e tjera për shkelje nga ana e kryeministrit dhe qeverisë lidhur me një sërë çështjesh, përfshirë sigurisht edhe ato që kanë nxitur protestat e Revolucionit të Flamingove. Nëse është e vërtetë se në atë zonë planifikohet ndërtimi i më shumë se një kompleksi turistik me përfshirjen e familjes Trump, kjo është shumë serioze. Arrestimi i drejtueses së zbulimit shton hijet e dyshimit që rëndojnë mbi qeverinë për një sërë çështjesh. Dhe kjo është diçka shqetësuese.

Keida Kostreci: Kryeministri Rama ka thënë se të gjithë kanë të drejtë të protestojnë, por gjithashtu ka thënë se protestat janë nxitur nga forca keqdashëse apo algoritme, si edhe nga grupe të ndryshme. Duke vepruar kështu, ai në njëfarë mënyre minimizon peshën e këtyre protestave që vazhdojnë prej disa muajsh. Dhe kjo ndodh menjëherë pas shumë akuzave dhe proceseve të tjera ndaj zyrtarëve të lartë, anëtarëve të kabinetit të tij. Si ta interpretojmë gjithë këtë situatë, kur kryeministri këmbëngul se “drejtësia po bën punën e saj dhe procesi është i drejtë. Ne punuam për të ndërtuar sistemin e ri të drejtësisë kundër korrupsionit”? Pra, po i rikthehem pikës sime të mëparshme: zoti Rama po përpiqet të distancohet nga çdo gjë që po ndodh në Shqipëri dhe që mund të ketë pasoja politike…

David Kanin: Ai flet gjithmonë për procesin dhe thotë se gjithçka po shkon mirë, e më pas bën atë që do vetë. Fakt është se protestuesit kanë të drejtë të jenë të shqetësuar për çështjet ekologjike, politike dhe në fakt, për gjithë sferën e ndikimit të aktorëve informalë – si dhe familjes Trump në bashkëpunim me kryeministrin – lidhur me këto marrëveshje biznesi jotransparente. Pra, arrestimi i kreut të shërbimit sekret është, natyrisht, një turpërim i madh për Ramën, sepse shton dyshimet rreth veprimeve të tjera të tij. Ky incident i fundit, thjesht i shtohet atmosferës së përhapur gjerësisht të shkeljes së ligjit, ose së paku mungesës së transparencës. Ai e di këtë dhe prandaj përpiqet t’i etiketojë të gjithë të tjerët si keqdashës, ndërkohë që po rritet ndjesia se, në fakt, njerëzit përreth tij dhe vetë aktivitetet e qeverisë mund të jenë ato që janë keqdashëse.

Keida Kostreci: Sipas jush si ekspert, cili do të ishte reagimi i duhur, kur këto ndodhin ndërsa është ai në krye të qeverisë dhe kur ai ka qenë në pushtet për kaq shumë vite – mbi një dekadë vetëm si kryeministër?

David Kanin: Hapi i parë është të distancohet nga hetimi ndaj kreut të shërbimit sekret. Ai hetim duhet të kryhet nga njerëz të besueshëm, që të mos jenë absolutisht të lidhur me qeverinë apo me strukturën e pushtetit. Hetimi duhet të gëzojë besueshmëri në sytë e publikut dhe të lejohet të zhvillohet duke ndjekur provat. Ky do të ishte hapi i parë pozitiv. Megjithatë, kjo nuk do ta largojë hijen e dyshimit që rrethon çështjet që kanë lidhje me kryeministrin, veçanërisht marrëveshjet e biznesit me familjen Trump. Shqipëria nuk është vendi i vetëm ku po ndodh një gjë e tillë. Duke e parë si amerikan, ekziston një shqetësim i madh në vendin tonë lidhur me aktivitetet e familjes Trump, si brenda ashtu edhe jashtë vendit – fakt që shpjegon pjesërisht interesin e madh për zgjedhjet e mes-mandatit – çka tregon se çështja i kalon kufijtë e Shqipërisë. Por nëse Shqipëria do të ndjekë një luftë ndaj fenomeneve negative, ajo duhet të veprojë në mënyrë ligjore dhe transparente lidhur me çështjen e shefes së shërbimit të zbulimit dhe aktiviteteve të saj, por edhe në lidhje me marrëveshjet e biznesit që kanë shkaktuar kaq shumë protesta.

Keida Kostreci: Le të kthehemi te rasti i zonjës Hyseni. Cilat janë pasojat – përsa i takon akuzave për ndarjen e informacionit dhe ndihmën e dhënë ndaj një figure (të akuzuar) për krim të organizuar – tek pozita e Shqipërisë, si vend anëtar i NATO-s dhe, që si e tillë, ka kapacitete për shkëmbimin e informacioneve të ndjeshme?

David Kanin: Nuk ka dyshim që këto janë çështje sigurie që do të trajtohen brenda NATO-s dhe nga shërbimet e zbulimit që bashkëpunojnë me shërbimin shqiptar të zbulimit; kjo do të hedhë më tej hije dyshimi mbi besueshmërinë e këtij të fundit. Kjo është padyshim një pjesë e problemit. Por çështja më e gjerë është se gjëra të tilla po ndodhin kudo – me ministra, deputetë dhe zyrtarë të tjerë qeveritarë. Kjo është dukuri e zakonshme; nuk ka asgjë të pazakontë. Ky është problemi i vërtetë. Po mësohemi me faktin që kjo ndodh kudo dhe vazhdimisht; kjo është e rrezikshme dhe minon thellësisht çdo koncept të shtetit ligjor dhe çdo besim te institucionet. Dhe duke qenë se ky është thelbi i apelit të Perëndimit ndaj rajonit dhe i kërkesave perëndimore për zhvillim politik në rajon, kjo është çështje shumë serioze.

Keida Kostreci: Megjithatë, kryeministri theksoi se nuk ka pasur shqetësime të shprehura nga partnerët perëndimorë apo ata të NATO-s dhe se drejtësia duhet të bëjë punën e saj. Ju po e analizoni këtë si ekspert i rajonit, por nuk kam parë ndonjë reagim zyrtar nga ana e partnerëve.

David Kanin: Nuk ka arsye për një reagim zyrtar, sepse ky hetim sapo ka filluar dhe nuk ka kuptim që partnerët të bëjnë bujë për diçka që sapo ka nisur të hetohet. Megjithatë, mendoj se ka shqetësime të mëdha lidhur me atë që po ndodh me qeverinë shqiptare. Të gjitha këto zhvillime që po ndodhin atje së fundmi, këto problemet dhe protestat, padyshim që po tërheqin vëmendje – dhe jo në mënyrë pozitive.

Keida Kostreci: Zoti Kanin, si dikush që ka punuar për CIA-n, si mund t’i shpjegoni në mënyrë të kuptueshme implikimet dhe rëndësinë e kësaj ngjarjeje?

David Kanin: Marrëdhëniet e punës midis agjencive të zbulimit nuk dëmtohen gjithmonë rëndë kur dikush në krye të njërës prej këtyre agjencive akuzohet për këtë lloj aktiviteti. Çdo vend ka politikën e vet dhe herë pas here ka pasur hije dyshimi mbi drejtuesit e CIA-s për çështje të ndryshme – jo si në rastin e këtij personi në Shqipëri, por gjëra të tilla ndodhin – ndonjëherë pa ndikuar në marrëdhëniet normale midis agjencive.
Megjithatë, nuk është gjithmonë kështu. Mendoj se kushdo që punon me shërbimin shqiptar të zbulimit – në nivel partnerësh apo kolegësh, apo në nivelin operacional, analist me analist – duhet ta ketë parasysh këtë dhe të tregohet i kujdesshëm për t’u siguruar që asnjë nga aktivitetet për të cilat akuzohet kreu i zbulimit, të mos cenojë besueshmërinë e partnerëve të tyre në Shqipëri apo të ndikojë në marrëdhënien e punës. Sigurisht, kjo do të jetë diçka që ata do ta kenë parasysh. Nëse kjo do të bëhet çështje parësore për ta, mendoj se do të varet nga ecuria e hetimeve.

Keida Kostreci: Kryeministri Rama, siç e përmenda, ka thënë se partnerët nuk kanë shprehur ndonjë shqetësim. Megjithatë, si ta vendosim këtë në kontekstin e synimeve të Shqipërisë? Shqipëria kërkon të bëhet anëtare e BE-së. Zoti Rama ka thënë se po bën gjithçka për ta bërë këtë të mundur dhe Ursula von der Leyen, e cila ishte në Shqipëri, e konfirmoi këtë. Pra, a ka një hendek, a ka dallim midis asaj që thonë zyrtarët dhe asaj që tregojnë këto ngjarje për gjendjen e institucioneve dhe demokracisë në vend, pavarësisht objektivave institucionale?

David Kanin: Absolutisht, ka një hendek të qartë! Kemi këtë retorikë, ose më saktë mungesë prononcimi. Vizita e Von der Leyen-it kishte disa synime dhe njëri prej tyre ishte të mos përfshihej në politikën e Shqipërisë apo në këtë çështje konkrete, sepse po përpiqej të përcillte një mesazh për vendet ku nuk shkoi. Ajo donte t’u përcillte një mesazh Serbisë dhe Bosnjës: “Erdha këtu dhe nuk erdha te ju”. Dhe nëse ajo përfshihej tek ky problem në Shqipëri, do të zbehej ai mesazh. Nuk më habit fakti që ajo nuk donte të merrej me këtë çështje, ose të përfshihej sa më pak të ishte e mundur gjatë kësaj vizite. Megjithatë, të gjithë e dinë se Shqipëria ka mbetur pas Malit të Zi, ndërkohë që para pak vitesh Shqipëria ishte në një nivel me Malin e Zi në garën se cili prej vendeve kandidate të Ballkanit Perëndimor do të hynte i pari në Bashkimin Evropian. Tani nuk ka dyshim se Mali i Zi është në krye dhe Shqipëria ka mbetur prapa – ashtu si edhe Maqedonia e Veriut – dhe sjellja e kryeministrit lidhur me këto marrëveshje biznesi me familjen Trump, si dhe lidhur me sundimin e ligjit e çështjet e medias në përgjithësi në Shqipëri, padyshim që e kanë ngadalësuar procesin e anëtarësimit të Shqipërisë. Për këtë nuk ka dyshim, pavarësisht se çfarë thonë zyrtarët e lartë në takimet e tyre.

Keida Kostreci: Sipas jush, cili është ndryshimi midis luftës ndaj korrupsionit pasi ai ka ndodhur – dhe zoti Rama ka thënë se është krenar për punën që ka bërë sistemi i drejtësisë dhe struktura antikorrupsion – dhe parandalimit të tij, në mënyrë që të mos ndodhë? Ka analistë në Shqipëri që thonë se pikërisht këtu qëndron dallimi thelbësor: jo thjesht të ndiqen penalisht personat e përfshirë apo të akuzuar për përfshirje në korrupsion, por të ndërtohen mekanizma të shëndetshëm që parandalojnë korrupsionin.

David Kanin: Jam dakord me ata që shprehin shqetësim për situatën aktuale. Por unë do ta formuloja pak ndryshe. Mendoj se çështja është shumë më komplekse se kaq. Nuk bëhet fjalë vetëm për shqyrtimin e korrupsionit para apo pasi ai të ndodhë. Të them të drejtën, disa nga njerëzit që merren me hetimin e korrupsionit, janë vetë të përfshirë në të. Disa nga ata që e denoncojnë ashpër, përfitojnë prej tij ose thjesht e përdorin për të mbijetuar. Është krejtësisht e mundur që të njëjtët njerëz të luftojnë korrupsionin, ta hetojnë atë dhe njëkohësisht të jenë vetë të përfshirë në të. Kjo është një dukuri e njohur. Është një fenomen i kahershëm; e ka zanafillën shumë kohë para periudhës aktuale politike. Dhe sigurisht, në Ballkan, e kemi parë një gjë të tillë prej shekujsh.

Keida Kostreci: Le të ndryshojmë temë dhe të flasim për vendimin e gjykatës speciale në Hagë lidhur me çështjen e ish-kryeministrit dhe ish-presidentit të Kosovës, Hashim Thaçi, si dhe tre ish-drejtuesve të tjerë të UÇK-së. Cili ishte mendimi juaj?

David Kanin: Cilido komunitet nga ku vijnë të akuzuarit për krime, e përjeton situatën si në nivel personal, ashtu edhe kolektiv, sa herë që ata shpallen fajtorë. Nga ana tjetër, viktimat ose të mbijetuarit e këtyre krimeve ndiejnë kënaqësi kur autorët shpallen fajtorë. Në javën para shpalljes së vendimit, në Serbi u varros me nderime të plota ushtarake Ratko Mlladiçi. Serbët po festonin për heroin e tyre të madh – i cili në fakt e humbi luftën, përveçse kreu gjenocid. Por boshnjakët dhe të tjerët ishin të zemëruar, shumë të zemëruar me ato festime.
Ndërkohë, javën e kaluar, katër anëtarë të lartë të UÇK-së u shpallën fajtorë. Shqiptarët, natyrisht, ishin të indinjuar, duke e konsideruar këtë krejtësisht të padrejtë dhe duke i trajtuar ata si heronj, ndërsa serbët dhe të tjerët – veçanërisht serbët – thonë: “Po, e morën atë që meritonin.” Nuk mund të gjykoj mbi raste të veçanta gjyqësore. Dhe nuk po e krahasoj Mlladiçin me njerëzit e UÇK-së. Nuk ka vend për krahasim mes krimeve që Mlladiçi padyshim i kreu dhe krimeve për të cilat janë shpallur fajtorë komandantët e UÇK-së. Ato nuk janë aspak të krahasueshme, por ndikimi është gjithmonë i njëjtë. Komunitetet e të akuzuarve i mbështesin ata. Komunitetet që kanë pësuar nga krimet janë fuqimisht kundër të akuzuarve. Kjo nuk ndryshon. Kështu që, çfarëdo tjetër që të ndodhë, ideja se ndonjë prej këtyre proceseve ligjore – që nga tribunali për ish-Jugosllavinë e deri më sot – çon në ndonjë lloj pajtimi mes palëve që dikur ishin në luftë, është thjesht absurde. Nuk ka asnjë provë për këtë. Nuk ka dëshmi për ndonjë pajtim real dhe këto ngjarje të fundit, qoftë ato që lidhen me Mlladiçin apo me njerëzit e UÇK-së, thjesht e nënvizojnë edhe një herë këtë fakt. Palët vazhdojnë të përplasen me njëra-tjetrën për krenari, apo për pozitë e status, dhe të akuzojnë njëra-tjetrën për gjëra të ndryshme, për të cilat vetë nuk do të donin të akuzoheshin.

Keida Kostreci: Do të doja t’ju kundërshtoja pak këtu, sepse në Afrikën e Jugut pamë pajtim, por nuk dua të hyj në detajet teknike të pajtimeve ndërkombëtare. Dua thjesht ta kthej diskutimin te ky rast; mendoj se ajo që ka ndodhur këtu buron nga fakti se po imponohet një lloj barazie morale mes viktimës dhe autorëve të krimit. Kjo i zemëron njerëzit në Kosovë, sepse duket se ka një pabarazi në lidhje me atë se cilat krime ndiqen penalisht, dhe ka shumë shqiptarë në Kosovë që nuk e kanë gjetur drejtësinë. Nuk po flas më as për pajtim; duket sikur një gjykatë e krijuar mbi baza politike ka funksionuar disi në vakuum. Pa kontekstin përkatës, do të thoja se është e vështirë ta paraqesësh këtë thjesht si një çështje të izoluar që lidhet vetëm me këta njerëz; nga ana tjetër, drejtësia në kuptimin e gjerë nuk është vënë në vend për viktimat.

David Kanin: Mund ta diskutojmë rastin e Afrikës së Jugut. Në fakt, disa nga ato arritje po zhbëhen. Por në Ballkan nuk ka Nelson Mandela. Ajo që kemi në Ballkan është një proces që unë nuk do ta mbroja. Jam dakord me ju lidhur me problemet në procesin ligjor. Që nga tribunali i parë për Jugosllavinë, të gjitha këto gjykata kanë pasur probleme. Të gjithë prokurorët kanë hasur vështirësi dhe kanë bërë gabime gjatë punës së tyre. Të gjitha ato kritika procedurale janë të vlefshme. Megjithatë, ajo që humbet në gjithë këtë është pyetja nëse të dënuarit për krime i kanë kryer vërtet ato krime apo jo. Ajo që humbet këtu është fakti se njëra palë thotë “po” dhe tjetra thotë “jo”. Pavarësisht provave dhe mënyrës se si vepron gjykata, ky bëhet elementi kryesor i reagimit ndaj vendimeve. Nëse i përket një komuniteti, po, ata janë fajtorë. Nëse i përket një komuniteti tjetër, jo, ata nuk janë fajtorë. Dhe sinqerisht, provat e humbin vlerën në këtë lloj diskutimi. Palët u qëndrojnë fort pozicioneve të tyre. Askush nuk pranon asgjë, ose nëse u duhet të pranojnë diçka, pranojnë sa më pak të jetë e mundur. Mjafton të shihni se si reagon Vuçiçi lidhur me Srebrenicën.

Keida Kostreci: Tradicionalisht, SHBA-ja ka pasur një angazhim të madh lidhur me demokracinë në Ballkan, të natyrave të ndryshme përsa i takon Shqipërisë dhe Kosovës. Në çfarë pike ndodhet ky angazhim, a ka ndryshuar dhe a ka ndikuar tek mënyra se si veprojnë udhëheqësit e këtyre liderët vendeve?

David Kanin: Nuk ka dyshim që ka ndryshuar. Boshnjakët dhe shqiptarët (në Kosovë) ishin klientët tradicionalë të diplomacisë amerikane që nga luftërat e viteve ’90. Kjo natyrisht ka rënë ndjeshëm, pjesërisht për shkak të sjelljes së tyre – të disa prej boshnjakëve dhe kosovarëve – por edhe për shkak të ndryshimeve në Shtetet e Bashkuara. Administrata Trump ka një qasje shumë transaksionale ndaj rajonit. Isha në një sesion të Iniciativës Pupin para disa ditësh në Uashington. (Shënim i autores: Sipas faqes së saj të internetit, “Pupin Initiative” është një organizatë jopartiake dhe e financuar privatisht, që synon të ngrejë nivelin e diskutimit mbi marrëdhëniet SHBA-Serbi përmes bashkëpunimit në analizat kërkimore dhe të politikave.) Pashë se si funksiononte. Sigurisht që nuk u përmend Mlladiçi, nuk u përmend asnjë nga çështjet që po diskutojmë bashkë. Gjithçka kishte të bënte me marrëveshje individuale biznesi dhe retorikë të tipit: “le të mos e kthejmë kokën pas; le të shohim nga e ardhmja; le të ecim përpara”. Dhe, nga ajo që u diskutua, dukej sikur se në Ballkan nuk ekziston askush tjetër përveç Serbisë. Gjithçka u përqendrua te marrëdhëniet dypalëshe amerikano-serbe dhe te marrëveshjet tregtare me natyrë transaksionale, të cilat shoqëroheshin me lavdata për Trumpin dhe për administratët aktuale në Uashington. Pra, po, gjërat kanë ndryshuar shumë. Një ndryshim tjetër është se pozicioni i Shteteve të Bashkuara është dobësuar në nivel global dhe vazhdon të dobësohet edhe sot; kjo nuk ndodh vetëm për shkak të grupit aktual në pushtet në Uashington, por sepse, sipas mendimit tim, ne po përjetojmë një rënie strukturore. Ky është thjesht këndvështrimi im. Pra, kemi një Amerikë më të dobët në një kontekst ku askush tjetër nuk është dukshëm më i fortë: kemi fuqi pak a shumë të mëdha si Shtetet e Bashkuara, Rusia dhe Kina, ndërsa Bashkimi Evropian ende nuk po arrin të koordinohet siç duhet për çështje gjeostrategjike. BE-ja po e pranon se Shërbimi Evropian i Veprimit të Jashtëm nuk po funksionon mirë dhe po përpiqet të vendosë se çfarë të bëjë në këtë drejtim. Por kjo është vetëm një simptomë e mosfunksionimit të tyre në rrafshin gjeopolitik. Pra, kemi një sistem gjeopolitik global shumë të dobët; në këtë kontekst, aktorët lokalë kanë më shumë hapësirë veprimi, por nga ana tjetër, nuk mund të mbështeten te asnjë nga këta aktorë të jashtëm për ndonjë ndihmë të konsiderueshme, përfshirë këtu edhe Shtetet e Bashkuara. Për të ardhmen, mendoj se të gjithë në rajon – dhe jo vetëm në Ballkan – duhet ta kuptojnë se nuk do të mund të mbështeten më te Shtetet e Bashkuara, të cilat po dobësohen dhe, që ta them hapur, po përballen me probleme të brendshme, pavarësisht se kush do ta zëvendësojë Trumpin. Këto probleme në Shtetet e Bashkuara janë strukturore dhe nuk lidhen vetëm me politikën aktuale. Pra të gjitha këto ndryshime po ndodhin, ndërkohë që pushteti aktual në Uashington po ndjek një qasje gjithnjë e më transaksionale në marrëdhëniet dypalëshe me Serbinë, duke u kushtuar shumë më pak vëmendje vendeve të tjera të rajonit.

Toleration is good for all, or it is good for none.

Edmund Burke

Toleranca është e mirë për të gjithë, ose nuk është e mirë për askënd.

Edmund Burke