Pas Vendimit gjyqësor të Dhomave të Specializuara në Hagë më 16 Shtator në Kosovë, në Shqipëri dhe në të gjitha trevat  e banuara nga shqiptarët, krahas protestave masive  po ziejnë debatet dhe diskutimet që ka shkaktuar  dënimi i 4 liderëve të Ish UÇK-së. Krahas të tjerash, ato lidhen  edhe me  rolin e BE-së dhe të SHBA-ve në Ballkanin Perendimor në gati 30 vitet e fundit, sidomos pas konfliktit në Kosovë. Edhe pse në këto debate vërehet në jo pak raste  prirja  për ta trajtuar këtë ngjarje të trishtë  të shkëputur nga dinamikat gjeopolitike të këtyre tre dekadave  dhe sidomos Realpolitika e ngurtë dhe e pamëshirshme, qoftë dhe e aleatëve tanë perendimorë; ca më keq akoma, ne vahdojmë t‘i shohim BE-në dhe SHBA-të me syzet dhe me prizmin e viteve 90, duke shpërfillur ndryshimet tektonike që kanë ndodhur në strategjinë, sfidat dhe  dinamikat e tyre  demokratike. Këtë nuk e themi për të justifikuar dhe ca më pak për ta mbrojtur BE-në apo edhe SHBA-të nga kritikat e drejta për dështimet  e tyre  në Ballkan. Por i përmendim që nisur nga këto zhvillime dhe mësime gjeopolitike, të nxjerrim mësime mbi sjelljen dhe  qëndrimet tona diplomatike në të ardhmen.

Meqenëse gjatë gati 30 viteve të fundit  jam marrë aktivisht me këto dosje si diplomat në Tiranë, në Berlin dhe në Bruksel dhe vitet e fundit si analist i pavarur diplomatik po në Bruksel, më poshtë po ndalem te hapat, sfidat dhe “psetë“ e dinamikave të Perëndimit në këto 3 dekada, ndikimet në rajon dhe në secilin vend.

Dihen tashmë fillimet pozitive dhe premtuese në vitet 90 në Ballkanin Perendimor. Mirëpo, sa i takon sigurisë dhe stabilitetit rajonal, krahas arritjeve, ka patur shumë zhgënjime të mëdha; shkaktare kryesore ishte dhe mbetet  Serbia, e cila  pas shpërbërjes së ish Jugosllavisë ndërmori 4 luftra vëllavrasëse; kulmi i atij agresiviteti arriti me spastrimin masiv etnik në Srebrenicë më 1993 – 1995  dhe në vitin 1999 me konfliktin e armatosur në Kosovë deri në  pavarësimin e saj më 2008.

Ndërsa në  Shqipërinë tonë me shpresa të mëdha për një asociim të shpejtë në BE, për të cilën Komisioneri i saj Van de Broeck erdhi në Tiranë më 1995, farsa dhe dhuna zgjedhore e majit 1996, shembja e shtetit më 1997 dhe rebelimi ndaj shtetit në shtator 1998 i minuan shpresat dhe pritshmëritë tona europianizuese.

Për pasojë, mbas atyre ngjarjeve negative kudo në rajon dhe sidomos pas  përfundimit të konfliktit në Kosovë, në fillimin e viteve 2000, SHBA-të, BE-ja, OSBE-ja dhe KiE-ja e ridimensionuan tërësisht strategjinë e tyre tërësore ndaj të 6 vendeve të Ballkanit Perendimor nëpërmjet tre instrumentave madhorë –  Procesi i Stabilizm& Asociimit për gjashtë vendet tona; natyrisht një kategori më e ulët se Marrëveshjet e Asociimit për shkak të gjendjes më të rënduar  dhe me kushte me të forta me rezultatet e njohura. Drejtimi i dytë ishte krijimi i Paktit të Stabilitetit për Europën Juglindore, një miniaturë e  Aktit Final të Helsinkit; vetëm se në vend të “tri shportave“, Pakti kishte “tre tryeza“ me të njëjtat emra – demokracia dhe të drejtat e njeriut, bashkëpunimi ekonomik dhe siguria. Pakti u nënshkrua në Samitin e tij të  Sarajevës me praninë edhe të Presidentit Clinton më 30 korrik 1999. Më vonë, në vitin 2008 ai u kthye në  Këshillin e Bashkëpunimit Rajonal ( RCC) me seli në Sarajevë. Dhe së treti krijimi i shtetit të ri të pavarur të Kosovës dhe në vijim, fillimi i dialogut politik me Serbinë që vijon prtej 15 vitesh.

Veç sa sipër, për të qenë objektivë në analizat politike, do theksuar se ndryshe nga gjendja përpara viteve 2000, kur SHBA-të dhe veçanërisht BE-ja ballafaqoheshin  me 1 – 2 konflikte ndërkombëtare dhe  me kriza të brendshme, pas shpalljes së pavarësisë së Kosovës dhe më tej, ato janë përfshirë  në  kriza të   njëpasnjëshme politike, ekonomike, sociale, humanitare, diplomatike dhe ushtarake.

Ky historik i trishtë filloi më sulmet terroriste të datës 11 Shtator 2001 kundër kullave binjake në Nju Jork. Në vijim, SHBA-të dhe NATO ndërhynë ushtarakisht në Irak dhe në Afganistan që vazhdoi deri vonë. Pastaj Europën e mbërtheu kriza më e rëndë financiare, si pasojë e të cilës Italia, Greqia dhe Portugalia ishin në prag falimenti. Në vitin 2011 filloi Pranvera Arabe me mbështetjen e BE-së, e cila  dështoi dhe një ndër pasojat e saj ishte krijimi i Shtetit islamik dhe lufta e tij  kundër Perëndimit. Kulmet e asaj lufte ishin atentatet terroriste në Paris, Bruksel, Madrid, Londër, Berlin, etj, me pasoja tragjike, të cilat spostuan axhendat e tjera.

Dhe kur kjo luftë ishte në kulmet e veta, në Europë shpërtheu kriza biblike e  azilit, kur mbi 1 milion refugjatë hynë në Europë dhe miliona të tjerë ishin gati. U desh ndihma e Turqisë, e cila strehoi 4 milion refugjatë dhe pengoi vërshimin e tyre.

Ndërkohë, pas aneksimit të pjesës lindore të Ukrainës nga Rusia në vitin 2014, BE-ja me SHBA-të, Rusinë dhe Ukrainën u angazhua për miratimin e dy Marrëveshjeve të Minskut më 2016, plus Marrëveshjes tjetër të vështirë  për paqe më Iranin.

Kështu erdhi pandemia COVID -19 me sfida dhe vështirësi të jashtëzakonshme për BE-në; krahas shumë masave të tjera dragoniane, për herë të parë në historinë e vet ajo miratoi me shumë vështirësi blerjen e përbashkët të një borxhi stratosferik prej 750 Miliard Euro, për t‘u ardhur në ndihmë vendeve më të prapambetura.

Dhe ende pa e marrë vehten nga pandemia e rëndë, më 24 Shkurt 2022 Rusia ndërmori agresionin e paprovokuar kundër Ukrainës, çka krijoi një realitet dhe dinamikë krejtësisht të re gjeopolitike, tanimë me shumë të panjohura, sfida dhe kërcënime jetike edhe për BE-në, të cilat janë përshkallëzuar më tej në formën e Luftës Hibride ruse edhe kundër vetë NATO-s. Shto këtu vështirësitë e krijuara me Presidencën Trump, pretendimet madhore gjeopolitike të Kinës, Inteligjenca Artificiale dhe krizat e brendshme me forcimin e  ekstremit të djathtë, sidomos në Francë dhe Gjermani dhe tablloja bëhet akoma më e zymtë.

Në këtë gjendje të mbingarkuar gjeopolitike për aleatët tanë dhe për pasojë edhe për Kosovën, pavarësia e saj dhe vendimi i GJND-së më 2010 që konfirmoi pajtimin e saj me të drejtën ndërkombëtare përkuan me fillimin e të ashtuquajturës “ diplomaci qetësuese” ( appeasement) të BE-së ndaj Rusisë dhe Serbisë, meqenëse kjo e fundit mbetet e lidhur ngushtë me Moskën dhe si vendi më i madh në rajon.

Thelbi i politikës qetësuese/paqtuese ka të bëjë me lëshime të ndryshme, më shqip, marrja me të mirë e armikut, agresorit, diktatorëve, me qëllim zbutjen dhe çtensionimin  e situatës, për parandalimin e përshkallëzimit të veprimeve luftarake prej këtyre të fundit. Për fat të keq, me këtë politikë të destinuar të dështonte, BE-ja i “ hipi kalit mbrapsht”, duke injoruar pësimet e  saj të hidhura në fund – vitet 30, si pasojë e naivitetit politik të Kryeministrit britanik Çambërlen ndaj Hitlerit; ajo kulmoi me nënshkrimin e Marrëveshjes famëkeqe të Munihut më 1938, nëpërmjet të cilës, për ta qetësuar dhe larguar Hitlerin nga kursi agresiv, i dhanë rajonin e Sudeteve në Çeki; por shumë shpejt  ai sulmoi Poloninë dhe pastaj Bashkimin Sovjetik, duke ndezur kësisoj  zjarrin e Luftës së II Botërore.

Liderët e BE-së nuk iu referuan as dështimit tragjik të diplomacisë qetësuese  të Dërguarit Special të SHBA-ve, Syrus Vance dhe të  BE-së për Bosnien, Lordi David Owen. Më 2 Janar 1993 ata shpallën me bujë “Planin e Paqes” për Bosnien. Emërimi i tyre pati një jehonë të gjerë ndërkombëtare nisur edhe nga profili i tyre i lartë politik. Lordi David Owen, ishte Ministër i Jashtëm  në qeverinë e Callaghan më 1977-1980 dhe zv.President i  Konferencës Ndërkombëtare për ish Jugosllavinë 1992 – 1995 i caktuar nga BE-ja. Ndërsa Syrus Vance ( 1917 – 2002) kishte shërbyer si Sekretar Shteti në Administratën e Presidentit Carter më 1977 – 1979; të dy  artizanë  të diplomacisë “qetësuese ose me kulaç”

Mirëpo, edhe pse tejet i favorshëm për Beogradin, të cilit i premtonte gjysmën e Bosnies,  Milosevici e hodhi poshtë Planin, sepse oreksi i tij kriminal nuk kishte të ngopur. Për pasojë, në Qershor, Vance dhe Owen dhanë dorëheqjen, duke pranuar fiaskon e Planit të Paqes në Bosnie dhe diplomacisë  së tyre (sh)qetësuese.

Dihen tashmë pasojat e dhunës dhe genocidit të pashëmbullt me mbi 100.000 boshnjakë të pafajshëm të vrarë, rrethimin e gjatë të  Sarajevës,  dëmet dhe shkatërrimet masive të ultranacionalistëve serbë nën hundën e trupave të OKB-së. Ata  pushtuan  edhe zonën nën administrim e OKB-së, duke përfshirë Srebrenicën, ndonëse kjo e fundit ishte shpallur zonë e mbrojtur me vendim të KS të OKB-së, duke ekzekutuar  8500 burra të pafajshëm boshnjakë Perëndimi u fut me trupat e tij. Vetëm nën trysninë ushtarake, pra të “ kërbaçit” Milosevic u ul në tryezë dhe nënshkroi Marrëveshjen e Paqes së Daytonit më 14 Dhjetor 1995.

Mirëpo çuditërisht, BE-ja, natyrisht me miratimin e SHBA-ve, jo vetëm nuk u tërhoq nga ky kurs i gabuar, por e institucionalizoi diplomacinë qetësuese  me Serbinë dhe me Rusinë.  Si shpërblim për strategjinë e saj qetësuese pro-ruse,  Europa do të përfitonte ” dividentin e paqes” dmth tarifa të ulta të blerjes së naftës dhe gazit nga Rusia, me ndikime pozitive në ekonominë gjermane e sidomos në industrinë e saj të  automobilave. Dihet tani se pas 24 Shkurtit 2022 ajo po e paguan “ si frëngu pulën” atë djall dividenti dhe diplomaci që po i del nga hundët!

Pikërisht në kulmin e diplomacisë qetësuese, për ta marrë me të mirë  si Moskën dhe Beogradin  dhe për një gjoja ekuilibër politik, kur aleatët tanë e quajtën “ të kopsitur” misionin e tyre ndaj Kosovës, BE-ja filloi dialogun politik Serbi – Kosovë.

Mirëpo edhe në politikë “oreksi vjen duke ngrënë”. Ndaj në këtë klimë tejet të favorshme për ta, Moska dhe Beogradi kërkuan hapur akoma më shumë nga BE-ja dhe SHBA-të. Një nga kërkesat e tyre në dukje dhe në parim e drejtë por me hile nga pas ishte  që të nxirreshin përpara drejtësisë  ata liderë të UÇK-së të lidhur me krimet sipas tyre të kryera në Kosovë. Terrenin që kjo kërkesë të mos binte “ në vesh të shurdhët “ e kishte përgatitur me kohë Prokurorja Carle del Ponte. Realizimi i kësaj kërkese u administrua nëpërmjet Senatorit zviceran,  Dick Marty,  i cili 10 vjet mbasi kishte mbaruar konflikti u kujtua dhe  i paraqiti, natyrisht “ me porosi nga lart”  Asamblesë Parlamentare të KiE-së raportin famëkeq me akuzat e njohura ndaj liderëve të UÇK-së.  Raporti u diskutua dhe u miratua në Strasburg më 25 Janar 2011 me shumicë dërmuese votash; por si raport politik, me aludime të cilët duhej t’i nënshtroheshin  gjykimit nga një gjykatë asnjanjëse, në emër të Kosovës  me seli në Hagë. Aleatët tanë nuk donin tia prishnin qejfin Moskës dhe Beogradit.

Tani pretendimet se pse deputetët tanë në Strasburg e miratuan raportin/rezolutën nuk qëndrojnë dhe nuk kanë asnjë kuptim; edhe sikur ata ta pak deputetë që kishim në Strasburg të votonin kundër, asgjë nuk do të ndryshonte, se gjithçka ishte vendosur tjetërkund; vetëm se do të cënonim marrëdhëniet me aleatët tanë që kishin çliruar Kosovën dhe na donin vetëm të mirën por dhe drejtësi. Pastaj, të mos harrojmë se me 21 Janar 2011 në  Tiranë u vranë  4 vetë në protestë e madhe të opozitës; ndaj, gjithë vëmendja e politikës sonë ishte te sensibilizimi i faktorit ndërkombëtar mbi atë ngjarje tragjike.

Në vijim, po me mbështetjen e aleatëve tanë europianë lindi dhe u miratua ideja për krijimin e Dhomave të Specializuara të Kosovës me seli në Hagë. Realisht, edhe ajo, ca më tepër në rrethanat e mbi 10 viteve më parë nuk mund të kundërshtohej dot as me numra dhe as me logjikë politike nga deputetët tanë. Ca më tepër kur SHBA-të dhe BE-ja, partizanë të saj e kishin sqaruar se nuk bëhej fjalë për UÇK-në, por për të dhënë drejtësi për këdo. Dhe prapë ne nuk mund të dilnim dot kundër, se do te na bllokonin aleatët, nuk do çeleshin negociatat dhe Kosova nuk do të përparonte  me njohjen e saj, krahas prishjes së imazhit si partnerë të  të dy vendeve tona.

Natyrisht, me një linjë të tillë ideologjike, diplomacia europiane dhe ajo amerikane do të mbante qëndrime të njanshme të dukshme. Praktikisht, BE-ja e ka trajtuar Beogradin pothuajse në të gjitha rastet “si të nënës, ndërsa Prishtinën si të njerkës”; me Beogradin, ajo ka ndjekur diplomaci qetësuese/përkëdhelëse ose “ me kulaç” ndërsa me Prishtinën çuditërisht atë të shtrëngimit dhe të kërbaçit” me  sanksione të njohura. Kjo u pa tani së fundi edhe me rastin e homazheve të kryekriminelit të luftës, Mlladiç, kur BE-ja u mjaftua me disa paralajmërime si ato kineze të 5 dekadave më parë, se tani me Kinën nuk bëhet më shaka. Pse? Sepse BE-ja dhe SHBA-të duan ta mbajnë Serbinë me çdo  çmim në anën e tyre.

Prirja e lartpërmendur u shfaq edhe me rastin e dakordësimit  të Marrëveshjes së të Ohrit në shkurt  2023; një kopje “fjalë për fjalë” e Marrëveshjes së vitit 1972 midis RFGJ-së dhe RDGJ-së dhe vetëm me shtesën e Asociaionit ; ashtu siç edhe pritej, pa asnjë rezultat, sepse  ata “kanë vënë karrocën përpara kalit”, dmth Asociacionin famëkeq përpara njohjes nga Serbia të Kosovës. Nuk është parë ndokund që  dy vende fqinj bëjnë 15 vite dialog dhe prapë  nuk e  njohin njeri tjetrin; ndërsa RFGJ-ja më 1973 e njohu menjëherë RDGJ-në “ de fakto” dhe lejoi anëtarësimin e saj në OKB brenda 6 muajve. Mirëpo, a mund të krahasohet Serbia me RFGJ-në, Vuçiç me Nobelistin emblematik Willy Brandt, politika paqësore dhe e ndjesës e RFGJ-së pas vitit 1945 me agresivitetin e Milosevicit dhe Vuçiçit përpara, gjatë dhe pas viteve 1990 dhe sot në pushtet? Ndaj Marrëveshja e Ohrit ka mbetur në letër, ndërsa dialogu midis tyre është i vdekur por i pakallur.

Lidhur me vendimin e Hagës për liderët e UÇK-së, pa dyshim që ai  ka shumë politikë brenda tij, edhe pse është zbutur duke kaluar nëpër filtrat dhe kanalet gjyësore, duke hequr krimet kundër njerëzimit, trafikimin e qenieve njerëzore, etj.

Mirëpo, në pikpamje të Realpolitikës, me keqardhje theksojmë se me përjashtim të Kosovës dhe vendit tonë, ai dënim i kënaq të gjitha fuqitë e mëdha dhe palët kryesore – SHBA-të, BE-në, Rusinë, Kinën, Serbinë dhe të tjerë. E kundërta do të ndodhte në rastin e pafajësisë, çka vetëm se do të ndërlikonte edhe më tej rebusin  gjeopolitik që edhe pa të është i tejet i ngatërruar. Veç sa sipër, do patur parasysh se nuk jemi më në vitet 90, kur BE-ja dhe SHBA-të mbronin me çdo çmim vlerat dhe parimet universale dhe të drejtën ndërkombëtare, pastaj edhe interesat; por sot po ndodh e kundërta dhe këtë e kanë thënë hapur Trump, von der Leyen, etj. Shkurt, SHBA-të dhe BE-ja kanë interesa më të mëdha ekonomike, etj me Serbinë.

Veç sa sipër, ndryshe nga 25 vite më parë, Kosova nuk është më në krye të axhendës gjeopolitike të aleatëve tanë të mëdhenj. Sa për fatin e  3 – 4 ish liderëve të UÇK-së, me keqardhje e themi, por sipas Realpolitikës, ai është kalimtar. Siç e ka shprehur me një krahasim të gjetur ambasadori i famshëm amerikan Thomas Pickering “ ndryshe nga arkeologjia që zbulon të panjohurën, diplomacia mbulon të njohurën“! Kështu po ndodh edhe këtë radhë. Deklarata e BE-së dhe SHBA-ve në mbështetje të vendimit të Hagës e konfirmon këtë dukuri jo të mirë për ne.

Së fundi, ajo çka mbetet për t’u bërë nga Kosova dhe Shqipëria dhe në përgjithësi nga faktori shqiptar në botë për fazën e apelimit të vendimit të Hagës i takon një shkrimi tjetër. Por fare shkurt, le ta themi se në radhë të parë do hequr dorë nga strategjia e deritanishme e dëmshme dhe dështake e Kryeministrit Rama, e cila siç i thonë fjalës nuk të shpie as te  “ura e Beshirit”. Duke filluar nga fjalimi skandaloz më 12 Tetor 2022 përpara Asamblesë Parlamentare të KiE-së në Strasburg,  stigmatizimet e papranueshme  ndaj Hagës, memecllëku i pafalshëm në OKB dy javë më parë për Kosovën, kur Vuçiç foli mbarë e prapë kundër saj dhe deri  te gafa e rëndë me qortimin e gabuar të Presidentit Biden si “ tradhtar i Thaçit”; kur dihet botërisht se Presidenti Bideni ka bërë aq shumë për Kosovën për mbi 5 dekada edhe si  Senator; gjithsesi ai nuk ka lidhje me këtë temë, mbasi më 2015 President ka qenë Obama, më 2017 dhe tani Trump. Ndaj, Rama mund të qortonte ata të dy, ndërsa Bidenit t’i uronte shëndet dhe jetë, se tumori po i përparon dita ditës.

Për pasojë, Rama është në konflikt interesi me këtë temë, ndaj do të bënte mirë  t’ia linte dosjen diplomacisë tonë me goxha përvojë në këtë fushë, që të punojë me kanalet e saj diskrete, pa bujë dhe zhurmë, në bashkëpunim të ngushtë me Prishtinën zyrtare; nëse mundet të gjejnë dhe financojnë avoketër të zot, duke ndryshuar ndoshta edhe strategjinë e mbrojtjes.

Po aq, në mos edhe më e rëndësishme është që Prishtina t’i japi fund krizës së zgjatur institucionale, se vetëm kështu  do të na dëgjojnë dhe besojnë, të shoqëruara, pse jo, me instrumenta politike, protesta dhe forma të tjera publike. Gjithsesi, megjithë rëndësinë e tyre publike dhe mediatike, vendimi i padëshiruar i Hagës në Apel nuk mund të përmbyset vetëm me akte dhe veprime politike dhe parlamentare, por edhe me demarshe dhe nisma juridike, por detyrimisht në kontakte, konsultime dhe bashkëpunim me aleatët tanë perendimorë dhe Dhomat e Specializuara në Hagë; mbi të gjitha jo për të fituar disa pikë zgjedhore brenda vendit; por për të qenë sa më bindës dhe për të bërë maksimumin edhe me instrumentet tona diplomatike me SHBA-të dhe BE-në; ca më tepër se gjasat janë që ato do  vazhdojnë diplomacinë qetësuese dhe përkëdhelëse ndaj Serbisë.