VOAL

VOAL

14 Marsi: Kalendari historik

March 14, 2016

Komentet

Si vriteshin në periferi të Tiranës të burgosurit! Rrëfimi i ish-policit

UVIL ZAJMI/ Një histori e rrëfyer nga njeriu që shërbeu për më shumë se një çerek shekulli në burgjet e Shqipërisë. Nga fshati Ndroq në periferi të Tiranës ku banonte, punonte, dhe direkt polic burgu, një profesion i panjohur për të.


“Kam filluar në vitin 1962, deri më 1990, aty dola në pension. I kam përjetuar nga afër të dënuarit, nga dita e parë, si trajtoheshin të burgosurit, nga ata ordinerë, tek ata politikë, për agjitacion e propagandë, tentativë arratisje, kontrabandë, deri te grupet e kulturës, ai ushtarak dhe i ekonomisë”, rrëfen për gazetën “Panorama” Xhelal Kadisi. Sot, 88-vjeçar, ruan korrektësinë, i thjeshtë, i sjellshëm, nuk harron asgjë, për çfarë ka shërbyer, vitet e vështira në ato institucione, kur kujton, tregon, flet edhe për burgun e grave.

Aty kanë qenë, te “313”. Kujtoj Fadil Pacrami, Todi Lubonja, Beqir Balluku, Petrit Dumen. Pëgjegjës ishte vënë një nga Mallakastra dhe nuk lejonet asnjë të afrohej. I kam parë si slleshin, si i trajtonin me ushqim, dhe ku flinin. Në dhomat e tyre muri rrethohej me një shtresë sfungjeri që të mos përplasinin kokën, për tentativë vetvrasjeje. Po kështu, një pjesë të madhe qëndronin me kokore në kokë, edhe në rastet kur hanin. Me roje, kur dilnin shkonin në banjo. Në burg ia janë bërë edhe gjyqet. Në kohën e gjyqit unë kontrolloja njerëzit që vinin, po të mos reagonin, edhe për t’i qëlluar, fyer. Pasi, për të dëgjuar, ndjekur gjyqin, vinin njerëz qeveritarë, persona të njohur. Sidoqoftë, kontrolli, kujdes duhej bërë, për çdo incident që mund të ndodhte.

Radio, gazetë, libra, çfarë lejohej në burg?

Në burg kishte edhe një bibliotekë të vogël, me libra të autorëve shqiptarë kryesisht. Deri edhe përkthyes. Një ndër to Xhelal Kaprencka në italisht, një kolonel, për rusishten, një tjetër nga greqishtja. Gazetat të paraburgosurve, atyre që ishin të rrezikshëm nuk ia jepnin, të dënurve po. Sigurisht edhe një radio, që hapej me orar. Ashtu siç kishin edhe orën e lirë të daljes në oborr.

Po procesi i pushkatimit, për të dënuarit me vdekje, si realizohej?

Gjithçka, pasi ishte marrë vendimi në gjyq dënim me vdekje. Nuk kishim shumë informacion, çdo gjë mbahej sekret, deri edhe vendi, dita. I merrnin në mbrëmje vonë, me makinën autoburg, atëherë ne e kuptonim se diçka do të ndodhte. Ajo nuk vonohej në kthim, pra kuptohej që vendi i ekzekutimit, sigurisht jo larg, por në periferi të Tiranës, ndoshta në tunelet, rrugën dytësore kur shkon për në Dajt. Personi që ekzekutonin, dhe kush do ekzekutonte nuk tregohej.

Duhej të ishte edhe prokurori në pushkatim. Ndodhte që ai që pushkatonte, të ishte shef i Degës së Brendshme të një rrethi. Me preteksin, duke e thirrur për një mbledhje urgjente në Tiranë, kur vinte i thoshin që sonte do të pushkatosh një armik të popullit, një të dënuar, keqbërës, vrasës, veprimtari armiqësore kundër pushtetit, etj. Pa ia thënë, treguar se për cilin bëhej fjalë. Ai ekzekutonte pa e ditur personin, thjesht për të ruajtur sekretin. Edhe sot nëse e takon, e pyet, di vetëm që ka ekzekutuar një të dënuar, por jo njeriun. Kështu vepronin në mjaft raste, ka funkisonuar ai proces në atë kohë. Edhe për të shmangur një konflikt të mundshëm ndërmjet familjarëve me personin ekzekutues. Ishte edhe toga e shoqërimit, “Toga e mjaltit”, quhej, se ata nuk bënin turn të tretë, vetëm i shoqëronin të burgosurit në gjyqe dhe në pushkatime, por jo në ekzekutim.

Keni një rast personal edhe ju në këtë proces?

U hodh ideja që policët e burgut t’i vemë për të pushkatuar. Jo i them, komandantit tonë, unë jam i pari që do ta kundërshtoj, që nuk i pushkatoj. Ne po i ruajmë, po i mbrojmë të mos vrasin veteveten, njëri-tjetrin, po i ushqejmë dhe të shkojmë ta vrasim? Nuk vritet njeriu në bukë të vet.

Largoheni nga “313”, për në një tjetër destinacion?

Rreth vitit 1978-1979, më transferuan në burgun e spitalit, një ndërtesë te “Spitali 1”. Një vend më i mirë, punë me e lehtë. Bëja vetëm oficer roje, shërbim 24 orësh. I burgosuri qëndronte pa pranga, por jo i lirë. Në banjo e çonte polici, pasi kishte dy truproje policësh. Nga të gjitha burgjet e Shqipërisë vinin aty. Çfarë nuk bënin: Prisnin damarët e duarve, hanin bishtat e lugëve që të rrinin sa më gjatë në spital. Kishte edhe pavion psikiatrie, me të burgosur agresivë, të papërmbajtur. Atyre i vendosnin elektroshokun.

Ka edhe mjekë që shërbejnë, si silleshin, komunikonin me të burgosurit?

Në një rast, një mjek i njohur, njeri shumë i mirë, me pretekstin si kompromis me të burgosurit e arrestuan me akuzën se i bënte ndonjë lehtësi, favor si në madikamente, raporte, të dënuarve. Pas gjyqit, e dënuan, duke e mbajtur mjek në burg, dhe kur u lirua e dërguan larg Tiranës, si mjek në periferi të saj. Aty qëndrova deri më 1985, pastaj kalova në burgun e Senatoriumit, duke punuar edhe 5 vjet aty. Më dërguan aty, pasi iku një i burgosur, bënë lëvizje të policëve, me motivin se janë miqësuar me të burgosurit, për këtë na transferuan atje.

Përfundon dënimi, si largoheshin të dënuarait, kush i priste?

Kur liroheshin, disa i prisnin familjarët, kishte që edhe dilnin vetëm, nuk i priste askush. I jepnin edhe një sasi me të holla, pasi për punën që bënin paguheshin. Jo para në dorë, por vetëm kur liroheshin i merrnin. Gjithçka ishte e dokumentuar. Me çdo person, ish-të burgosur që kam takuar, nuk kam pasur asnjë problem. Bile kam qenë më i rreptë nga të tjerët. Kush shkel ligjin, nuk të lejoj, se edhe takatin ta kam bashkë me forcën e shtetit e të ligjit, i thosha, edhe pak me humor.

Një jetë, punë e lodhshme dhe në pension…

Hyrjen, apartamentin ku banoj sot e mora në vitin 1985, në një pallat te “Brryli”, i ndërtuar nga ish-të burgosur. Donin të më jepnin në periferi të Tiranës, por me ndërhyrje ma dhanë aty. Kisha vite që endesha nga një burg në tjetrin, në një punë të lodhshme, por të ndershme, me katër fëmijë tashmë të rritur, dhe pa shtëpi. Në katin e katërt ma caktuan, pasi në të parin merrnin shoferët e institucioneve. Dola në pension kur punoja në burgun e Senatoriumit. Me 13 prill 1990, ditën që kam lindur më 1935. Plot 28 vite si punonjës burgu, asnjë ditë më shumë.

…Vijim

“Tradhtarët vriten pas shpine”- Burgosja dhe pushkatimi i ish-Ministrit, rrëfimi i rrallë i bashkëshortes së nipit të Enver Hoxhës

Përkthyesja dhe redaktorja e njohur në një rrëfim të saj për punën me përkthimin, fëmijërinë, dashuria dhe marrëdhënia me bashkëshortin Luan Omari, mëmësia, etj. Arrestimet në Shtëpinë Botuese “Naim Frashëri” dhe kujtimet për Bahri Omarin…! E ruan të freskët në memorie periudhën kur punonte si redaktore në Shtëpinë Botuese “Naim Frashëri”.

Për një njeri që merrej me librin, vitet e diktaturës nuk kanë qenë aspak të lehta, përkundrazi. Megjithatë, Donika Omari ka ditur të shijojë edhe nën trysni. Bashkëshortja e djalit të Bahri Omarit, Luan Omari, ajo ishte njëkohësisht edhe nusja e nipit të Enver Hoxhës, porse ky fakt, nuk duket se e ka kushtëzuar shumë veprimtarinë e saj intelektuale. Në një rrëfim të saj, znj. Donika Omari, flet për të gjitha këto kujtime, si dhe dashurinë e saj për letërsinë dhe marrëdhëniet e saj familjare.

 ******

Znj. Donika, keni punuar për vite të tëra në Shtëpinë Botuese “Naim Frashëri”, si redaktore dhe pastaj si përgjegjëse në redaksinë e letërsisë së huaj. Sa komode e keni ndier veten të punoni atje dhe a ka ndikuar fakti i të qenit grua, në një pozicion drejtues?

Në Shtëpinë Botuese “Naim Frashëri” kam nisur të punoj si korrektore letrare, në vitin 1957. Shoqet më thoshin: “si nuk mërzitesh gjithë kohën duke lexuar”?! Ndërsa unë mendoja: “Si ka mundësi, lexoj romane dhe paguhem për këtë”, pra paguhesha për një kënaqësi. Por më vonë, kriteret e botimit shkuan duke u bërë gjithnjë e më të shtrënguara, dhe, shpeshherë, në dëm të cilësisë… dhe kuptohet se të jesh e detyruar të punosh mbi një vepër të dobët, nuk është më kënaqësi, por e kundërta. Në këto raste, më mirë të lexosh një manual për bujqësinë, sesa mediokritete letrare.

Me kalimin e viteve u emërova redaktore e pastaj përgjegjëse redaksie për letërsinë e huaj. Atje duhej të punoje me kujdes të madh, në kushtet e një censure, që imponohej herë më e rreptë e herë më e çlirët. Mundej që për një gjë fare të vogël, për një frazë, për një emër, mund të shkonte dëm e gjithë vepra, përveç rrjedhojave që do të kishte redaktori e, përgjegjësi i redaksisë. Për pyetjen që bëni lidhur me të qenit grua, në një post drejtues, mund të them që nuk kam pasur asnjë problem. Në redaksi, kishim mirëkuptim e respekt ndaj njëri-tjetrit.

Keni pasur ndonjë rast kur e keni pësuar për hir të censurës?

Për njëfarë kohe, kam punuar si redaktore në letërsinë shqipe. Ka qenë një rast kur u çua në shtyp një libër për Sevasti Qiriazin. Isha redaktore e librit. Autori, Skënder Luarasi, kishte bërë një përmbledhje të veprave të saj dhe aty përmendej si patriot H. Mborja, i cili kishte qenë luftëtar për pavarësi, kishte luftuar edhe kundër sulmeve greke, por më vonë ishte lidhur me Zogun, e pra nuk duhej përmendur në libër. Libri shkoi në shtypshkronjë. Atje nuk e di kush e vuri re dhe u bë problem. Si rezultat, mora si dënim një vërejtje të rëndë me shënim në biografi, që e ruaj edhe sot, si kujtim të një kohe të ashpër.

Autori i librit, S. Luarasi, erdhi e më kërkoi falje, duke më thënë: “Ti je e re dhe nuk mund ta njihje këtë emër, duhej të isha treguar unë më i kujdesshëm”. Më pas, në redaksinë e letërsisë së huaj, kam marrë ndonjë vërejtje nga sektori i shtypit të Komitetit Qendror, por pa ndonjë pasojë të rëndë. Më kujtohet që u bllokua dalja në qarkullim e një përmbledhjeje shkrimesh të Gorkit, për letërsinë. Gorki shprehte një mendim të tillë: “Të kesh frikë nga ndikimet e huaja, do të thotë të mos kesh besim te klasa punëtore e vendit tënd”.

Na thirrën, drejtorin, Thanas Lecin dhe mua, në Komitetin Qendror të PPSh-së. Për fat të mirë, drejtori e mbrojti librin dhe u habita pak me guximin e tij. Ai tha: “Në fund të fundit, kjo është e vërtetë”. Pastaj libri u lejua. Kemi pasur raste të tjera vërejtjesh, për ndonjë kopertinë, si shumë liberale, etj., por që s’ia vlen të përmenden. Ose, një vërejtje e çuditshme, paradoksale, ka qenë p.sh., se po botonim shumë libra me temë diktaturat! Kështu diktatura shqiptare, zbulonte vetveten.

Keni qenë dëshmitare e dënimit apo largimit të punonjësve në Shtëpinë Botuese “Naim Frashëri”, si e përjetonit çdo rast?

Arrestimi i parë që mbaj mend, është ai i Sami Muratit. E arrestuan në zyrë. Ne na porositën të mos dalim nga zyrat. Pastaj vijuan arrestimet gjatë viteve: Robert Vullkani, një i ri i talentuar, i pasionuar pas leximeve, me një njohje solide të letërsisë, sidomos të asaj bashkëkohore perëndimore. Kur na çuan me kolektivin të vizitonim Muzeun e Sigurimit, e pamë atë, Robertin simpatik, të paraqitur si ndonjë kriminel të rrezikshëm.

Vijuan pastaj arrestimet me Eqrem Bibën, Xhelal Ramkun, Hysenil Dumen…! Tronditje të veçantë kemi ndier kur u arrestua rusja Natasha Pengili, jo vetëm për simpatinë që gëzonte, por edhe pse ishte e huaj dhe e merrnim me mend, sa i vështirë do të ishte burgu për të. Pati pastaj të internuar: Halil Qendro, Fatbardha Spahiu. Të larguar nga Tirana, ose nga puna: Jeton Ostreni, Ali Zotria, Gaqo Pisha, Stavri Kristo, Kika Sherko…! Kurse Kasëm Trebeshina, nuk mundi ta zgjasë më shumë se ndofta një vit punën si përkthyes, në redaksinë e letërsisë së huaj. Dhe nuk jam e sigurt në i kam përmendur të gjithë. Këtu përfshihen edhe të arrestuarit, në Shtëpinë Botuese Enciklopedike.

Ç’mendoni për letërsinë e shkruar nga gratë?

Nuk ka rëndësi nëse një vepër është shkruar nga një shkrimtar apo, nga një shkrimtare. Dihet që për shekuj të tërë kultura, letërsia, artet, kanë qenë pronë e meshkujve (me ndonjë përjashtim fare të paktë). Duke nisur nga shekulli XX-të, gjithnjë e më shumë emra të shquar e të mëdhenj, po figurojnë në krijimtarinë femërore. Kam përkthyer me të njëjtën kënaqësi, autorë, si: Natali Sarrot, Natalia Ginsburg, Ana Gavalda, M. Jursënar, etj., ashtu edhe libra autorësh meshkuj. Megjithatë, kur themelova Shtëpinë Botuese “Elena Gjika”, u nisa nga synimi për ta profilizuar si Shtëpi Botuese, që vë në dukje vlerat e letërsisë femërore.

Dhe botova autore si Dora d’Istria (emri letrar i Elena Gjikës), librin e parë në Shqipëri për Nënë Terezën, shkruar nga një gazetare italiane, Gracia Deledën (çmim “Nobel”), Daccia Marainin, Simonë dë Bovuarin, Maria Kortin, P.L. Traversin (krijuesen e Meri Popinsit), etj., si edhe ndonjë autore shqiptare, si Eleni Laperin e Rajmonda Belli-Gjençaj. Por tregu i librit te ne, është mjaft i vogël dhe është vështirë të bësh profilizime me drejtim të caktuar.

Duke përkthyer këtë lloj letërsie, keni menduar të shkruani dhe vetë?

A kam shkruar edhe vetë? Thuhet se përkthyesi është një autor i munguar. Jam mjaftuar të merrem me ndonjë studim për përkthimin, për shkrimtarë të fillimit të romanit shqiptar, me shkrime publicistike, për probleme shoqërore, shkrime për autorë e vepra etj. Pothuajse të gjitha këto, duke shtuar edhe shkrime të pabotuara, i kam përmbledhur në librin “Kulturë e ndërprerë”, të botuar në vitin 2009.

Cilat kanë qenë gratë që i keni ndjerë më të afërta në jetën tuaj dhe kanë ndikuar drejtpërsëdrejti te ju?

Natyrisht nëna ime. Natyrisht motrat e mia. Por kam pasur miqësi të ngushtë me Fatbardha Spahiun. E zgjuar, zemërgjerë, mendje hapur, me një fisnikëri të natyrshme, Fatbardhës mund t’i besoja gjithçka. Ia ndjeva shumë mungesën kur e internuan familjarisht. Kontakte atëherë, nuk mund të mbaheshin, munda t’i dërgoja vetëm një fjalor frëngjisht, ‘Larousse’, që ma kërkoi. Kur mundi të vinte në Tiranë, aty nga janari i 1992-shit, pas kaq shumë vjetësh që nuk ishim parë, patëm lënë një takim që nuk u realizua dot, sepse ajo vdiq papritur nga zemra, lajm që më hidhëroi thellë. Fatbardha ishte një grua e veçantë në të gjitha drejtimet, dhe shoqërimi me të, përveç kënaqësisë, të jepte shumë edhe me shembullin e cilësive të saj të bukura, karakteriale.

Ndërsa, në rrafsh më të gjerë, njohja e figurës së Nënë Terezës, ka qenë për mua prekëse dhe frymëzuese. Librin e parë që kam lexuar për të, “Tereza e Kalkutës”, nga F. Zambonini, desha menjëherë ta përktheja e ta botoja në shqip, çka edhe e realizova. Por entuziazmi dhe admirimi im, për këtë figurë kaq të jashtëzakonshme, nuk përputhej me mendësinë e pjesës më të madhe të bashkatdhetarëve të mi, që pyesnin: “E ç’ka bërë për Shqipërinë”?! Nga izolimi i stërzgjatur nuk ishim në gjendje të shihnim hënën pas gishtit.

Ju jeni gruaja e një intelektuali të njohur, siç është Luan Omari, si u njohët, më pas dashuruat…?

Isha studente në Institutin e Lartë Pedagogjik. Si ndërtesë ishim bashkë me Juridikun. Në këtë të fundit, ishte pedagog edhe Luan Omari. As sot nuk e di sepse, ne të Gjuhë-Letërsisë, bënim në një semestër edhe lëndën e Kushtetutës, që e zhvillonte juristi Isuf Alibali. Por një ditë vjen ta zhvillojë leksionin Luani. Një shoqes sime bullgare, i bie në sy që ai më shikonte si shumë dhe ma tha, por nuk ia vura veshin. Kur po afronte koha që do të mbaronim fakultetin, duhej të plotësonim një formular. Në marrëveshje me sekretaren e fakultetit, Luani mori përsipër të m’i bënte ai pyetjet, për formularin tim, duke gjetur kështu një rast të mirë, për të biseduar.

Kjo qe njohja jonë e parë nga afër. Më pas u takuam edhe herë të tjera. Te Luani më bënte përshtypje sjellja, edukata, po sidomos kultura e tij e madhe dhe shija e hollë. Edhe si familje, kam pasur vlerësim të veçantë për familjen Omari, për Bahri Omarin, emër që e kisha dëgjuar qysh fëmijë, të përmendej me nderim nga im atë, dhe me tronditje, kur bëhej Gjyqi Special. Por më vonë edhe nga të tjerë, madje me admirim. Kështu me Luanin u fejuam, u martuam dhe lindëm vajzën, Anilën.

Megjithatë jeta është e gjatë dhe marrëdhënia shpesh nuk është si në fillim…?!

Dy bashkëshortë mund të jenë në të njëjtën linjë, në gjërat kryesore, siç ndodh me ne. Vlerësojmë pak a shumë të njëjtat gjëra për vlerat e jetës, për vlerat morale, për artin, letërsinë, etj. Luani më ka ndihmuar për të pasur një vështrim më të thellë, në vlerësimin e gjërave. Ai ishte më i pjekur se unë, më i ngritur se unë, më i formuar dhe më ka dhënë shumë në këtë drejtim. Megjithatë ka gjëra të tjera, në dukje të vogla, që edhe krijojnë probleme. Për shembull, unë jam romantike, më pëlqen natyra, pylli, deti…!

Ai parapëlqen komoditetin e jetës së përditshme. Ose, një nga kënaqësitë e jetës bashkëshortore, është të bësh projekte të përbashkëta. P.sh. për rregullimin e shtëpisë, Luani nuk merr pjesë, thotë; bëj si të duash. Dhe unë vërtet mund të bëj gjithçka, sipas dëshirës, por është ndryshe kur gjërat mendohen e bëhen bashkërisht. Them se ky është qëndrimi i pothuajse të gjithë meshkujve, të brezit të tij…! Madje edhe i 50-60-vjeçarëve. Ndofta po ndryshon diçka me më të rinjtë. Të shpresojmë.

Më pas, ju u bëtë nënë. Si ndikoi kjo në jetën dhe raportin tuaj?

Lindja e fëmijës, është një ndryshim shumë i madh në jetën e femrës dhe një gëzim shumë i madh. Sapo dëgjova të qarën e parë të foshnjës, vetvetiu më erdhën në gojë fjalët më të ëmbla përkëdhelëse. Edhe në këtë gjë, në lindjen, rritjen e fëmijës, vihet re ndryshimi që kemi ende në pikëpamje, lidhur me familjen. Unë do të doja që si baba, Luani të ishte më i pranishëm. Ai e donte shumë Anilën dhe e ka përkëdhelur deri vonë, sikur të ishte e vogël.

Por megjithatë, e tërhiqte prapë jeta e mëparshme, të dilte me miq. Nga ana tjetër, nuk i linte gjë pa plotësuar vajzës. Dhe ajo që është më e rëndësishme, është shembulli që i ka dhënë me jetën e vet, pa e pasur zakon të japë këshilla, për integritetin moral, për karakterin e qëndrueshëm, për sinqeritetin në marrëdhënie me të tjerët…!  Dhe dihet që shembulli bën shumë më tepër efekt, sesa fjalët.

Vajza juaj është gjithashtu e përkushtuar në fushën e librave, studimeve. Si ju bën të ndjeheni ky fakt?

Kam ndjerë përgjegjësi të madhe në rritjen e fëmijës. Mendoja se për çdo të metë që të ketë fëmija, përgjegjësia është e prindit. Kisha sidomos shumë kujdes, për ta ushqyer mirë. Por ishte e gabuar, që ia hutoja mendjen me përralla e revista që ta bëja të hante edhe kur nuk donte fare. Atëherë nuk dinim shumë për ndikimin psikologjik, që ka detyrimi te fëmija për gjëra që nuk ka fare dëshirë t’i bëjë. Për sa i përket zgjedhjes së profesionit…? Anila qysh fare e vogël, ishte shumë e dhënë pas librave dhe i fiksonte saktë ato që lexonte. Kishte edhe një prirje të veçantë, në përvetësimin e gjuhëve të huaja.

Prandaj e vumë të mësonte në fillim italishten me mësuese Minervën, pastaj frëngjishten, me profesor Vedatin, dhe përsëri italishten, me Pashko Gjeçin, i cili këmbëngulte t’i mësonte edhe latinishten. Por na dukej se po e ngarkonim shumë. Në shkollë filloi anglishten, ndërsa më vonë, filloi të ndiqte kursin e gjermanishtes. Këto gjuhë i kanë hyrë shumë në punë, në profesionin e saj. Që zgjodhi Gjuhësinë, qe edhe nga ndikimi ynë si prindër. Niseshim nga prirja e saj për gjuhët, nga kureshtja për gjurmimin e fjalëve e, nga saktësia në të shkruar. Në fillim kërkimi shkencor i dukej i vështirë, pastaj e gjeti mirë veten dhe tani është një gjuhëtare e vlerësuar. Jemi të kënaqur që ka vazhduar traditën e familjes.

Siç e thatë edhe ju, Luani është djali i Bahri Omarit, si dhe nipi i Enver Hoxhës. Si e keni njohur ju Bahri Omarin, sa flitej në familjen tuaj për të, për dënimin e tij nga vetë kunati i tij Enver Hoxha?

Kur u fejova me Luanin, tek unë kishte më shumë peshë fakti, që ai ishte biri i Bahri Omarit, sesa nipi i Enver Hoxhës. Këtë çdokush sot është i lirë ta besojë, ose jo. Për fat të keq, te ne ende është e vështirë të mendosh në mënyrë objektive, secili niset nga vetja. Por kjo për mua, s’ka rëndësi.

Sa flitej për Bahriun në shtëpinë tuaj dhe si ishin marrëdhëniet me Enver Hoxhën?

Kur u bëra pjesë e familjes Omari, unë nuk mund ta zija në gojë Bahriun, më dukej se prekja një plagë, ende të pambyllur. Me ndonjë nga kushërirat e tyre, po. Më thoshin: “Ai pranoi të bëhej ministër në kohën e gjermanëve, që të ndikonte në shmangien e reprezaljeve, siç kishte ndodhur më 4 shkurt”. Tezja e Luanit, Haxhoja, vazhdonte të fliste plot mirësi e mall, për të. Vjehrra ime, Fahria, e përkujtonte gjithnjë, duke qarë ditën e ekzekutimit, por vetëm në sy të shërbyeses. Nga ana tjetër, me familjen e Emver Hoxhës, marrëdhëniet ishin të mira, por kjo kërkon një shtjellim të gjatë, e këtu s’është vendi.

Ka ekzistuar frika e persekutimit?

Frikë persekutimi, vjehrra ime ka pasur në vitet e para pas lufte, dhe është për të ardhur keq, që ajo, kur Luani ishte me studime jashtë shtetit, dogji letra, shkrime, gazeta, revista të kohës së mëparshme, pikërisht nga kjo frikë. Trembej edhe kur shprehej në shtëpi, ndonjë mendim kundër pushtetit. Nga ana tjetër, ajo nuk e hoqi kurrë fotografinë e të shoqit, nga bufeja me xham e dhomës së pritjes. Sot në familjet e bijve të Bahri Omarit, ruhen librat e bibliotekës së tij, një përkthim i papërfunduar i romanit “Pol e Virzhini”, të B. dë Sen Pier, ora prej floriri, një stilograf…!

Kur u dënua Bahri Omari?

Bahri Omari ishte deputet, botues, publicist, ministër dhe veprimtar i Ballit Kombëtar. Ai ishte kunati i Enver Hoxhës. Lindi në 1888 në Gjirokastër dhe u shkollua në Stamboll për Shkenca Politike-Administrative. Mori pjesë në lëvizje të rëndësishme patriotike dhe politike. Gjatë pushtimit të Shqipërisë nga Gjermania naziste ai u bë ministër i Punëve të Jashtme në qeverinë e Rexhep Mitrovicës më 5 nëntor 1943-16 qershor 1944.

Për këtë pozicion që ai u burgos. Në vitin 1945 ai u arrestua dhe u dënua me vdekje nga Gjyqi Special. Gjyqi u zhvillua në kinema “Kosova” (sot “Teatri Kombëtar”), ndërsa mijëra vetë e ndiqnin atë nëpër rrugë nga altoparlantët që qenë vendosur kudo në Tiranë. Vendimi u dha më 13 prill 1945, ora 10:00. U ekzekutua ditën e nesërme në një hendek te Kodra e Priftit në Tiranë. Para pushkatimit u thirri shokëve: “Ktheni ballin nga pushkët! Tradhtarët vriten pas shpine. Ne nuk jemi tradhtarë. Historia do të jetë gjyqtari i paanshëm”.

E dashuruar pas gjuhëve të huaja

Ende e kujton zonjushën Helenë, zviceranen që i mësoi frëngjishten. Dashuria për gjuhët lindi kështu dhe vijoi me të tjera gjuhë, të cilat i mësonte bashkë me përkthimin. “Mësimet e para të frëngjishtes, i kam marrë nga madmazel Helenë Badel, një zvicerane frëngjishtfolëse, që kishte qenë guvernante te Vrionët. Atëherë përdorej metoda ‘Première année’. Më pas i rifillova shumë më vonë në Shtëpinë Botuese ‘Naim Frashëri’, ku për fatin tonë, punonte shkrimtari dhe përkthyesi i njohur, Vedat Kokona, që ishte edhe një pedagog shumë i mirë. Me profesor Vedatin përdorëm metodën më të re, ‘Mauger’. ‘Dëgjoni frëngjisht në radio, kështu do ta mbani të gjallë gjuhën’, na këshillonte ai. Dhe kishte plotësisht të drejtë, sepse ne na mungonte mundësia për ta praktikuar frëngjishten, meqë nuk kishim kontakte me të huaj e, as mundësitë që janë sot për të shkuar në vendin ku flitet gjuha përkatëse”, tregon Donika Omari.

Kur u dënua Bahri Omari?

Bahri Omari ishte deputet, botues, publicist, ministër dhe veprimtar i ‘Ballit Kombëtar’. Ai ishte kunati i Enver Hoxhës. Lindi në vitin 1888 në Gjirokastër dhe u shkollua në Stamboll për Shkenca Politike-Administrative. Mori pjesë në lëvizje të rëndësishme patriotike dhe politike. Gjatë pushtimit të Shqipërisë nga Gjermania naziste, ai u bë ministër i Punëve të Jashtme në qeverinë e Rexhep Mitrovicës, më 5 nëntor 1943, deri më 16 qershor 1944.

Për këtë pozicion, që ai u burgos. Në vitin 1945, ai u arrestua dhe u dënua me vdekje nga Gjyqi Special, i cili u zhvillua në Kinema “Kosova” (ish – “Teatri Kombëtar”), ndërsa mijëra vetë e ndiqnin atë nëpër rrugë, nga altoparlantët që qenë vendosur kudo në Tiranë. Vendimi u dha më 13 prill 1945, ora 10:00. U ekzekutua ditën e nesërme, në një hendek te “Kodra e Priftit” në Tiranë. Para pushkatimit, u thirri shokëve: “Ktheni ballin nga pushkët! Tradhtarët vriten pas shpine. Ne nuk jemi tradhtarë. Historia do të jetë gjyqtari i paanshëm”. Nga Blerina Goce Memorie.al

“Për Tropojën duhen 143 metra litar dhe 7 grupe, për 50 persona që do arrestohen në kohë lufte…”- Zbulohet dokumenti me planin-operativ të Sigurimit!

Nga Kastriot Dervishi

Siç dihet, nëse regjimit komunist do t’i rrezohej pushteti, ishte përgatitur për një valë goditje, që përfshinte vrasje dhe burgosje për të gjithë elementin e konsideruar kundërshtar. Në bazë të direktivës; “Mbi funksionet dhe detyrat e forcave të armatosura të Ministrisë së Punëve të Brendshme, për kohë lufte”, udhëzimit, nr. 01 – 34, datë 30. 10. 1986; “Për spastrimin e zonës në situatë lufte nga elementët armiq me rrezikshmëri të theksuar” dhe udhëzimit nr. 01 – 35, datë 30. 10. 1986 të ministrit të Punëve të Brendshme; “Për mënyrën e veprimit të kryetarit të Degës së Punëve të Brendshme, me marrjen e urdhrit nëpërmjet shifrës shtetërore për spastrimin e zonës në situatë lufte nga elementët armiq me rrezikshmëri të theksuar”, Dega e Punëve të Brendshme Tropojë, në vitin 1987, përpiloi planin e veprimeve për kohë lufte, i miratuar nga kryetari i saj, Ibrahim Gjetja.

Rruga e veprimeve të shtatë grupeve është e mëposhtmja. Përfundimi ishte në pikën nr. 33. Të grumbulluarit, të gjithë do shkonin në këmbë, në itinerarin: Fierzë – Iballë – Pukë –Kaçinar – Ura e Fanit (Shpal). Pikat e hapjes do të kryenin funksionin e burgjeve të fshehta, të gatshme për t’u përdorur në situata lufte. Sot kanë mbijetuar fare pak prej tyre.

Këto u ngritën mbi bazë të urdhrit të ministrit të Punëve të Brendshme, të datës 6.7.1971. Ndër të tjera, në listën përkatëse, figuron edhe pika nr. 33 (Shpal, Mirditë) e destinuar për repartet nr. 301, 302, 303 dhe 311. Në këtë pike, ishte menduar edhe grumbullimi i personave me rrezikshmëri politike, nga dega e Punëve të Brendshme Tropojë.

Plani i veprimeve të para operative për kohë lufte, i Degës së Punëve të Brendshme Tropojë, i vitit 1987

– Grupi i parë, i drejtuar nga operativi Miti Kurici, zëvendës-përgjegjës Rushan Dervishi, duke pasur 20 ushtarë, vepronte në: Bajram Curri, Gri, Geghysen, Bujan. Do arrestonte 11 persona, duke pasur 11 zinxhirë e çelësa, 33 metra litar. Arrestimi mbaronte për 6 orë. Vendi i grumbullimit, te Teqja e Grisë. Pastaj shkonin në pikën e Fierzës.

– Grupi i dytë, i drejtuar nga operativi Naim Muçalli, zëvendës përgjegjës Mark Melani, duke pasur 20 ushtarë, vepronte në: Llugaj, Babinë. Do arrestonte 11 persona, duke pasur 11 zinxhirë e çelësa, 33 metra litar. Arrestimi mbaronte për 6 orë. Vendi i grumbullimit, te Përroi i Dunishës. Pastaj shkonin në pikën e Fierzës.

– Grupi i tretë, i drejtuar nga operativi Shpëtim Halili, zëvendës përgjegjës Besnik Musa, duke pasur 6 forca, vepronte në: Lekbibaj, Peraj, Gjonpepaj, Btoshë, Curraj, Tetaj. Do arrestonte 9 persona, duke pasur 9 zinxhirë e çelësa, 27 metra litar. Arrestimi mbaronte për 6 orë. Vendi i grumbullimit, te ura e re e lumit Mërtur. Pastaj shkonin në pikën e Fierzës.

– Grupi i katërt, i drejtuar nga operativi Veledin Meto, zëvendës përgjegjës, Abedin Et’hemi, duke pasur 4 forca, vepronte në: Margegaj-Dragobi-Valbonë. Do arrestonte 3 persona, duke pasur 3 zinxhirë e çelësa, 9 metra litar. Arrestimi mbaronte për 6 orë. Vendi i grumbullimit, te poligoni i qitjes Margegaj. Pastaj shkonin në pikën e Fierzës.

– Grupi i pestë, i drejtuar nga operativi Foto Çelari, zëvendës përgjegjës, Xhemal Skoqi, duke pasur 6 policë, vepronte në: Kasaj, Kojel. Do arrestonte 4 persona, duke pasur 4 zinxhirë e çelësa, 12 metra litar. Arrestimi mbaronte për 6 orë. Vendi i grumbullimit, te përroi te Qafa e Mejdanit. Pastaj shkonin në pikën e Fierzës.

– Grupi i gjashtë, i drejtuar nga operativi Gjergj Shusku, zëvendës përgjegjës, Gjergj Marku, duke pasur 7 policë, vepronte në: Pac, Kam, Kepenek, Berishë. Do arrestonte 5 persona, duke pasur 5 zinxhirë e çelësa, 15 metra litar. Arrestimi mbaronte për 6 orë. Vendi i grumbullimit në Radogosh. Pastaj shkonin në pikën e Fierzës.

– Grupi i shtatë, i drejtuar nga operativi Agim Ramici, zëvendës përgjegjës Esat Kulmaku, duke pasur 7 policë, vepronte në: Rajë, Tpla, Fierzë. Do arrestonte 4 persona, duke pasur 4 zinxhirë e çelësa, 14 metra litar. Arrestimi mbaronte për 6 orë. Vendi i grumbullimit në pikën e Fierzës. Memorie.al

Il Popolo Romano (1920) Intervista ekskluzive me Faik Bej Konicën në Romë: “E kam këshilluar “Vatrën” të mos i japë para qeverisë së Tiranës për këtë arsye…Sulejman Bej Delvina, spiun i Mustafa Kemal Ataturkut”

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 18 Shkurt 2024

“Il Popolo Romano” ka botuar, të shtunën e 9 tetorit 1920, në ballinë dhe faqe n°2, intervistën ekskluzive asokohe me Faik Bej Konicën në Romë, në lidhje me kërkesën për kredi nga qeveria shqiptare te shqiptarët e Amerikës nëpërmjet ndërhyrjes së “Vatrës”, të cilën, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar:

Situata e vërtetë shqiptare

Qeveria shqiptare duket se po hyn në një periudhë telashesh për fakte të ndryshme, ku kryesori është shterimi i thesarit publik. Duke shteruar të gjitha të ardhurat nga doganat, të dhjetat, taksat e ndryshme dhe shumat e paguara për kredinë e brendshme pak a shumë të detyruar, arkat e shtetit tashmë janë bosh dhe zyrtarët dhe xhandarët nuk kanë marrë asnjë rrogë prej dy muajsh. Për këtë qëllim, qeveria e Tiranës dërgoi një nga të besuarit e saj në Shtetet e Bashkuara të Amerikës për të hapur, nëpërmjet “Vatrës”, një kredi të re mes shqiptarëve të shumtë të vendosur atje. “Vatra” për ata që nuk e dinë është shoqëria më e rëndësishme shqiptare që ekziston; ka qendrën e saj në Boston, grumbullon mijëra anëtarë, ka punuar me vrull madhështor për pavarësinë e Shqipërisë dhe synon të vendosë marrëdhënie miqësore midis popullit italian dhe atij shqiptar; më pas ka përfaqësuesin e saj në Romë në personin e Faik bej Konicës, i cili përveçse një nga themeluesit e Federatës së madhe, ka qenë edhe kryetar i saj deri vonë. Njeri me talent të jashtëzakonshëm dhe njohuri të larta, ai ishte caktuar nga qeveria e Tiranës si përfaqësues diplomatik në Romë, por, duke mos miratuar politikën e saj, iu desh të refuzonte me vendosmëri.

Kundra kredisë shqiptare

Tashmë ai ka shkuar një hap më tej dhe ka këshilluar “Vatrën” të mos favorizojë projektin e një kredie të dytë. Prandaj na u duk interesante të dinim arsyet e qëndrimit të tij të vendosur dhe simptomatik. Ai u përgjigj me dëshirë, me sinqeritet të përsosur, të gjitha pyetjeve tona.

Ai na tha: “është shumë e vërtetë që kam këshilluar “Vatrën” të mos i japë para qeverisë së Tiranës; ja një fragment nga kabllogrami që i dërgova kryesisë së Federatës në Boston në ditët e para të shtatorit :

“Besoj se është detyra ime e shenjtë të këshilloj shqiptarët e Amerikës që të mos e mbështesin kredinë shqiptare, sepse së pari është e paligjshme dhe së dyti ka arsye serioze për tu frikësuar se fondet do të shpenzohen keq. Për më tepër, qeveria jonë e përkohshme ka dalë hapur kundër idealit tuaj për një qeveri serioze, të drejtë dhe të lirë dhe parapëlqen sistemin turk të përbërë nga hilet, shpifjet, marifetet dhe spiunazhet. Kushdo që dëshiron mbështetjen tuaj financiare duhet të paktën të pranojë pjesërisht programin tuaj.”

Ky kabllogram është mjaft i qartë për ata që ndjekin zhvillimin e ngjarjeve tona; por për lexuesin e përgjithshëm ndoshta një koment i shkurtër do të jetë i dobishëm: Për rreth tetë vjet që kur Shqipëria u shkëput nga Turqia, qeveritë e ndryshme, duke përfshirë të ashtuquajturën qeveri përfundimtare të Princ Vidit, kanë shpenzuar miliona pa publikuar ndonjëherë asnjë lloj raportimi të ardhurave dhe shpenzimeve; asnjë organ nuk u krijua për të ushtruar kontrollin e nevojshëm mbi shpenzimet; Nuk ekziston asnjë dokument i printuar (botuar) që të na japë, qoftë edhe në mënyrë primitive, disa informacione për buxhetet e kaluara apo të tanishme të vendit. Një nga sulmet më efektive kundër qeverisë së rënë ishte për shkak të këmbënguljes së saj në sistemin e vjetër të mungesës së llogarisë; Qeveria aktuale erdhi në pushtet me angazhimin specifik për t’i dhënë fund këtij turpi, por ministrat mezi e kanë hequr kuletën nga sqetullat. Nëse sot sulmoj qeverinë, sigurisht që e kam paralajmëruar në kohën e duhur. Në një intervistë timen të botuar në një gazetë shqiptare më 2 shkurt, unë, që atëherë isha një mik shumë i ngushtë dhe i besuar i qeverisë së re, gjithsesi deklarova sinqerisht ndër të tjera si vijon :

“Ministria e re do të jetë në gjendje ta tregojë vlerën e saj vetëm me fakte. Pa kaluar një muaj, do të kuptojmë nëse qeveria është vërtet e re apo thjesht një botim i ri i një gjëje të vjetër. Dhe ne do të kemi provën, nëse llogaritë do të publikohen apo jo.”

Tashmë jemi në muajin e tetë dhe nuk është publikuar asnjë deklaratë. Populli është i indinjuar me këtë sistem dhe e shpjegon në mënyrën e vet. Ai beson se ministrat e bindur apo të dëshiruar për pushtimin dhe copëtimin e Shqipërisë kanë vënë mënjanë shuma të mëdha dhe shpresojnë të arratisen në kohë ditën e katastrofës para se të japin llogari.

Xhonturqit në Shqipëri

Një opinion popullor më pak i ashpër ia atribuon parregullsitë serioze financiare jo pandershmërisë, por paaftësisë së liderëve për të menaxhuar paratë publike në mënyrë të rregullt. Interesant është arsyetimi i vetë qeverisë, e cila thotë se nuk ka kohë të merret me raporte në këtë periudhë krize që po kalon vendi. Ky justifikim më duket se ka një shije të lehtë hajduti, sepse hallet janë çështje që kanë të bëjnë me veprimtarinë e ministrit të Brendshëm dhe të Mbrojtjes Kombëtare (Ahmet Zogu). Ndërkohë, çfarë po bën kolegu i tij i financave (Ndoc Coba) ?

— Kush janë këta ?

— Është një ish-doganier, që fshatarët shakatarë të kongresit të Lushnjes e kanë ngritur në nderet e Dikasterit të rëndësishëm, besoj se ka çertifikatë frekuentimi në shkollat fillore dhe gjithashtu ka gjasa që të mos jetë në dijeni të katër operacioneve. Jo ! jo ! justifikime të kota ! Kushdo që nuk jep llogari nuk mund të kërkojë fonde të reja. Nëse miqtë e mi në Shtetet e Bashkuara duan të japin para, kjo është puna e tyre. Unë e kam kryer detyrën time duke i paralajmëruar dhe i laj duart për këtë.

— Përveç këtyre arsyeve financiare, a ka të tjera të natyrës së ndryshme ?

— Qeveria e Tiranës — përgjigjet ai — nuk e meriton besimin edhe pse ka shtuar gjakderdhjen në Vlorë me një mizori të pabesueshme. Me marrjen e pushtetit të nderuarit Giolitti dhe me deklaratat e tij tashmë historike, Shqipëria u gjend përballë një politike italiane diametralisht të kundërt me atë të mëparshme; Prandaj ishte e nevojshme të informoheshin kryengritësit për këtë, armiqësitë të pezulloheshin dhe negociatat të shkonin drejt përfundimit.

Në vend të kësaj, ata preferuan t’i linin kryengritësit në errësirë, ata në fakt bënë më shumë : i inkurajuan që të luftonin më ashpër. Kam edhe prova zyrtare të bashkëpunimit të Sulejman bej Delvinës (asokohe kryeministër) me kryengritësit. Çfarë e motivoi atë dhe kolegët e tij për të ndërmarrë këtë veprim të tmerrshëm? Pavetëdija? mungesa e patriotizmit ? apo ndoshta, siç llafos populli në Shqipëri, ministrat e Tiranës, duke parë sikletin e qeverisë italiane përballë opozitës socialiste, shpresonin për një kohë të gjatë të arrinin marrëveshjen ? Unë njoh një ministër që nuk e miratoi me forcë qëndrimin dinak të kolegëve të tij. Dhe sa për mua, pasi mora, më 22 qershor, emërimin tim si përfaqësues diplomatik i Shqipërisë në Romë, nuk pranova të pranoja me një letër të gjatë drejtuar qeverisë së Tiranës në datën 24 të po këtij muaji. Ja kopja e kësaj letre që një ditë do t’ia jap të plotë shtypit.

Giolitti dhe Shqipëria

Megjithatë, mund t’ju lexoj një pasazh domethënës :

“I nderuari Giliotti, edhe shumë kohë përpara se të bëhej kreu i qeverisë, ishte shprehur në favor të vendit tonë, duke treguar në parlament se nuk e miratonte projektin për ndarjen e Shqipërisë të hartuar nga i nderuari Nitti. Unë kisha shumë shpresa për fatin e Vlorës dhe të krahinave tona të tjera të cilat janë në rrezik kur u përmend probabiliteti i një ministrie Giolitti. Fatkeqësisht kryengritja shpërtheu pikërisht në një moment që nuk duhej të shpërthente.” Një qeveri e informuar me kaq saktësi për qëllimet e vërteta të ministrisë së Giolitti-t, të paktën paraprakisht, duhej të fillonte biseda serioze me qeverinë italiane përpara se të lejonte derdhjen e një gjaku të ri.

— Pra, për faktin se qeveria Tiranës nuk mbajti një buxhet dhe për lejimin e gjakderdhjes së panevojshme nga ana e saj, jeni bërë kundërshtari krenar i saj ?

— Ka disa arsye të tjera. Unë do të përmend disa nga të parat që më vijnë ndërmend.

Treqind vullnetarë amerikanë u dëbuan dhe u trajtuan si armiq. Një personalitet i njohur, i cili ishte ndër faktorët kryesorë të Shqipërisë së re dhe që nuk dua ta përmend, u pengua të zbarkojë sikur të ishte armik i vendit të tij. Anulohen pa ceremoni kontratat në formë të mirë me italianët që kanë hyrë në shërbim të administratës shqiptare, e njëjta gjë ndodhi edhe me majorin e njohur Mortier, një francez shumë i njohur në Shqipëri për veprimtarinë e tij dashamirëse si komandant i Pogradecit në kohën e pushtimit francez, i cili në fakt kishte pranuar të qëndronte në shërbimin shqiptar me kërkesë të vetë kabinetit të Tiranës. Qeveria ul nivelin moral të rinisë duke shpërndarë shpërblime për pseudostudentët, të cilët i lejojnë të shajnë dhe duke bojkotuar studentët seriozë që kanë dinjitet dhe ndërgjegje dhe i përkushtohen ekskluzivisht studimeve. Ajo lejon, inkurajon, mbron dhe, kur është e nevojshme, subvencionon shoqëritë sekrete të vrasësve dhe shantazhuesve, të përbërë nga të rinj të degjeneruar, injorantë dhe dembelë, armiq të ligjit, të gjykatave të rregullta, të moralit publik, armiq të gjithçkaje që është themeli i qytetërimit perëndimor. Ajo i bën luftë shprehjes së lirë të opinioneve politike dhe e barazon insinuatën e kabinetit me sigurinë e shtetit. Ajo inauguron sundimin e policisë, diçka e urryer gjithmonë nga populli shqiptar : ajo vazhdon me arrestime masive si për të hequr qafe kundërshtarët e saj, ashtu edhe për të zhvatur para duke liruar të arrestuarit. Ajo e rikthen gjuhën turke në përdorim, duke e bërë gati gjuhën zyrtare të shtetit në vend të gjuhës kombëtare.

Qeveri e pamundur

Dhe nuk po them gjithçka. A ia vlen të mbështetet kjo qeveri ? Nuk e njoh as emrin e qeverisë.

— Kush është frymëzuesi apo shpirti i kësaj politike ?

— Pa dyshim kryeministri Sulejman. Historia e këtij njeriu do të ishte shumë interesante, por do të na çonte shumë larg. Do të mjaftohem duke ju thënë se ai, anëtar i Komitetit xhonturk, për të cilin vepronte si spiun, është një nga nxitësit e persekutimeve kundër patriotëve shqiptarë në kohën e dominimit turk dhe së fundi një nga organizatorët e masakrave armene.

I propozuar në Kongresin e Lushnjes nga disa spiunë xhonturq tinëzarë, ai u zgjodh kryetar i këshillit të Shqipërisë, megjithëse zyrtar osman, dhe mbërriti në Tiranë me udhëzimet e Mustafa Kemalit, i cili e urdhëroi të prishte marrëdhëniet tona me Greqinë dhe të lehtësojë frontin turk në Anadoll dhe gjithashtu të disa regjimenteve greke. Detyra e tij e parë ishte të vinte kundër njëri-tjetrit ministrin e luftës Ahmet bej Zogollin dhe komandantin e trupave Bairam Currin (Ministër pa portofol), me qëllim dobësimin e tyre. Më pas ai solli dhe emëroi në krye të të gjitha forcave shqiptare gjeneralin turk të arratisur Ali Riza Pashën (Ali Riza Kolonja), i dënuar me vdekje në Kostandinopojë dhe i kërkuar nga autoritetet britanike.

Prandaj, ne po shkojmë drejt një katastrofe të caktuar, nëse këta dy individë të dyshimtë nuk do të përzihen menjëherë. Do të shkoja më tej : do t’u vendosja pranga dhe do t’ua dërgoja autoriteteve greke, duke u kërkuar që t’ua dorëzonin atyre angleze. Vetëm me një akt të ngjashëm vendosmërie do të çliroheshim nga aventurierët e mundshëm të ardhshëm, të cilët, pasi kanë kryer krimet e tyre në vende të tjera, vijnë të kërkojnë nga thjeshtësia jonë mjetet për të vazhduar lojën e tyre të trishtë. Anglia, ashtu si fuqitë e tjera, nuk mund të ankohet për shqiptarët që i mirëpresin këta individë, sepse nuk ka dyshim se populli ynë është absolutisht i paditur se me kë ka të bëjë dhe me siguri do t’i linçonte ata që e vënë vendin në rrezik vetëm nëse do të informoheshin në kohë.

— Populli shqiptar pra është kundër intrigave xhonturke. Dhe deri në çfarë mase kolegët e Sulejmanit ndjekin shembullin e tij ?

— Mund t’ju siguroj se ministrat e tjerë janë me vendosmëri kundër politikës xhonturke dhe nuk kanë asnjë përgjegjësi të ndërgjegjshme për serinë e gabimeve të denoncuara nga unë; nëse ata e kanë lejuar veten deri tani të mashtrohen nga Sulejmani dhe bashkëpunëtori i tij Ali Rizai, sigurisht që mund të jetë vetëm një gabim gjykimi.

Me këto deklarata të fundit përfundoi biseda shumë interesante me përfaqësuesin e nderuar dhe autoritar të “Vatrës” në Romë.

Kur u përshëndeta me të, më mbajti edhe një minutë tjetër, pasi mori një pako me letra. Ata sollën nga anë të ndryshme lajmin shumë të rëndësishëm se shqiptarët, të bindur përfundimisht për dëmet e rënda që i sjell vendit të tyre politika e aventurierëve, kanë nisur një lëvizje serioze për të dëbuar përfundimisht të gjithë elementët xhonturq.

F.A

1930- “Njeriu nuk është e vetmja kafshë inteligjente…Ju rrëfej jetën e një bariu të ri shqiptar” — Letra e Mehmet Shehut dërguar nxënësve të një shkolle në Virxhinia (SH.B.A.)

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 12 Shkurt 2024

“American Junior Red Cross News” ka botuar, në nëntor të 1930, në faqet n°62 – 63, letrën e Mehmet Shehut dërguar asokohe nxënësve të një shkolle në Virxhina (SH.B.A.), të cilën, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar: 

Njeriu nuk është e vetmja kafshë inteligjente

Mehmet Shehu, student në Shkollën Profesionale Shqiptare (Albanian Vocational School) në Tiranë, shkroi një letër për një album të destinuar për një shkollë në Virxhinia, duke rrëfyer jetën e një bariu të ri shqiptar. Disa nga aventurat e tij të kujtojnë delen e humbur të Xhinos në historinë e Miss Upjohn.

Të dashur shokë,

Unë mendoj se mund t’ju interesojë të dini për jetën e një bariu të ri shqiptar. Disa vite para se të vija në këtë shkollë kam qenë bari. Në shtëpinë time kishim rreth 150 dhi. Unë dhe kushëriri im duhej të kujdeseshim për to. Kur ai ishte i zënë me diçka tjetër, më duhej të qëndroja vetëm me tufën time në pyllin e madh gjatë ditës. Kishim ndërtuar dy stane për to. Njëri ishte afër shtëpisë dhe tjetri rreth një orë në këmbë. Kopenë e kemi mbajtur në stanin më të largët nga vjeshta deri në kohën e lindjes në shkurt. Pastaj i çuam në stanin afër shtëpisë. Ne kishim tre qen me vete. Gjatë ditës e lidhnim qenin e madh me zinxhir në stan. Dy të tjerët vinin me tufën në pyll, duke vrapuar përpara tyre.

Një muaj dhjetori ra një borë e madhe. Filloi gjatë natës. Unë dhe kushëriri im ishim në kasollen tonë dhe kopeja në strehën e tyre. Zbardhi dita dhe binte ende borë. Vazhdoi deri në orën dhjetë të mëngjesit, bora kishte arritur një thellësi prej rreth gjashtëmbëdhjetë inç. Kishim mjaft dru të thatë për të ndezur zjarr, por prindërit tanë ishin të shqetësuar për ne dhe për tufën. Secili pronar tokash punëson një fermer kryesor. Pas pak, dëgjuam zërin e fermerit që na thërriste. Ai kishte hipur në pelën tonë dhe na kishte sjellë ushqim. Na tha ta çonim kopenë në shtëpi. Nuk e dallonim rrugën, por fermeri ynë hipi në pelë dhe na tregoi rrugën. I hoqëm këmbanat e mëdha nga qafa e cjapëve dhe ato ndoqën gjurmët e pelës. E gjithë tufa, në një rresht, ndiqte cjapët. Nga stani në rrugën kryesore zakonisht kalonim gjysmë ore në këmbë, por atë ditë na u deshtën dy orë. Për katër orë arritëm në shtëpi. Ishte shumë ftohtë. Ne e çuam kopenë në stallat e tyre dhe i vendosëm ato që ishin të dobët dhe që dridheshin pranë zjarrit. Ky ishte një dimër i ashpër dhe kur erdhi koha e pjellave, shumë nga të  vegjëlit ngordhën. Kjo na bëri të pendoheshim, jo sepse do të humbnim fitimet, por sepse një bari e do vërtet kopenë e tij.

Ujqërit shkaktuan dëme të mëdha atë dimër. Një natë e kishim çuar kopenë në stan. Ne ishim duke fjetur në kasollen tonë. Të tre qentë ishin lëshuar. Nata ishte tepër e errët. Një ujk arriti të futet në një nga stanet dhe kapi një kec nga fyti. Keci blegëronte dhe qentë lehnin, por nuk kishin se si të hynin. Kushëriri më zgjoi dhe të dy vrapuam te dera. Kushëriri im hapi derën dhe qeni i madh hyri brenda. Qeni dhe ujku u përplasën në fyt me njëri-tjetrin dhe keci u shpëtua. Ujku nuk e mbajti dot veten me qenin dhe kështu u hodh mbi gardh dhe iku. Tre qentë e ndoqën atë për një kohë të gjtatë. Pas asaj nate, asnjë ujk nuk sulmoi më tufën tonë, por ata sulmuan tufat e të tjerëve. Jam i sigurt se ujqërit e dinin që qentë tanë ishin shumë të fortë për ta.

Disa dhi fshihen kur pjellin. Një mëngjes isha afër një pylli duke u kujdesur për një dhi e cila ishte gati për të pasur një kec. Kushëriri im ishte me kopenë. Dy të rinj nga fshati im ishin duke gjuajtur pranë meje. Njëri nga qentë hasi në një strofull derrash të egër. Ishin nëntë derrkucë të rinj, dosa dhe derri. Derrkucët vrapuan drejt meje. U tremba dhe u ngjita në një pemë të re. Aty sipër nuk u tremba, sepse e dija që tufat e derrkucëve nuk mund të më arrinin. Pas pak derrkucët u larguan. Dhia, të cilën e ruja, kishte frikë dhe ishte larguar. Nuk e gjeta dot. Kushëriri im shkoi ta kërkonte dhe unë qëndrova me kopenë, por nga frika e derrave, ngjitesha nga një pemë në tjetrën, në të njëjtën kohë duke u përpjekur të rrija me kopenë time. Ishte një kohë terrori për mua. Kushëriri im gjeti dhinë që kishte lindur një kec.

Disa dhi nuk i duan të vegjëlit e tyre të parë dhe nuk i lënë të thithin gjirin. Këto dhi i lidhëm në qafë dhe i lamë kecat që t’i thithin; dhe gjatë natës i mbajtëm vogëlushët pranë zjarrit në kasollen tonë. Kishte edhe disa vogëlushë, nënat e të cilëve kishin ngordhur. Ne u mundësuam që të thithnin gjinjtë dhive të tjera. Një pjesë e stanit u nda për dhitë me të vegjëlit e tyre.

Në shtator, ne mbjellim arat tona me tërshërë. Këtu dhitë kullosin pasi kanë pjellë kecat. Kur të vegjëlit rriten pak, ata ndahen nga nënat e tyre gjatë ditës. Kur nënat e tyre kthehen, ata kërcejnë lart e poshtë dhe blegërojnë nga gëzimi i madh, sepse mund të qëndrojnë me nënat e tyre gjatë natës.

Dhitë tona pjellin në shkurt. Në datën 12 prill i mjelim një herë në ditë, në mbrëmje. Pastaj vogëlushët lihen të lirë të takojnë nënat e tyre. Dhitë nuk i mjelim tërësisht, sepse lëmë pak qumësht për kecat. Gjatë ditës, vogëlushët çohen në shkurre të vogla dhe fillojnë të përtypin gjethe, duke marrë pak lëngje ushqyese, por pjesën më të madhe të kohës ata e kalojnë duke kërcyer dhe duke luajtur në shpatet e argjilës. Sa mirë është të shohësh vogëlushët duke luajtur ! Pasi të rriten mjaftueshëm, mund të hanë gjethe dhe nuk kanë më nevojë për ushqimin e nënës së tyre dhe ne i heqim nga gjiri. Ata lihen të lirë me nënat e tyre në gusht kur kanë harruar thithjen e qumështit. Gjatë kësaj kohe i mjelim dhitë dy herë në ditë, në mëngjes dhe në mbrëmje. Në verë, ne i nxjerrim kecat dhe dhitë nga strehëzat e tyre në natyrë. Kur është shumë vapë në mesditë, kopetë i çojmë në hije. Në mbrëmje, dhitë i mjelim dhe pastaj futen në pyll. Ato kullosin gjatë natës. Në mesnatë, ato mblidhen dhe shtrihen për rreth tre orë. Pastaj ato përsëri fillojnë të kullosin derisa dielli, në gjuhën e dhisë, të jetë rreth katër shkopinj mbi horizont. Më pas i mjelim dhe i çojmë sërish në vende me hije, ku pinë e pushojnë. Vogëlushët në një tufë të veçantë i çojmë në pyll në mbrëmje.

Ne kishim një dhi të zezë të përkëdhelur. Ishte shumë e butë. Kur e thërrisnim, ndërsa kulloste, vinte menjëherë dhe na tregonte të gjitha shenjat e dashurisë. Një nga qentë tanë e kishte zakon të shkonte tek çdo dhi dhe të hiqte pleshtat e saj. Kur një dhi thërriste për qenin, ai shkonte tek ajo dhe fillonte ta pastronte.

Dy vite më parë, pavarësisht trishtimit të qenve tanë, shitëm dhitë dhe blemë dele. Gjatë javës së parë, kur qentë hynë në pyjet ku kishin qenë më parë, ulërinin nga pikëllimi për dhitë e tyre. Sa keq më erdhi për ta, sepse prej kohësh ishin mësuar me dhitë dhe u mungonin shumë; por sot kujdesen për delet, me besnikëri, por jo me dashurinë që treguan për dhitë.

E di që anekdotat e mia do të ngjallin buzëqeshje të dyshimta, por bëhu bari dhe jeto me kafshët, dhe atëherë edhe ti do të mësosh se njeriu nuk është e vetmja kafshë inteligjente dhe as i vetmi që është i sjellshëm dhe i dobishëm me të tjerët.

1922 / Historia e Sadik Hasanit nga Mati, djaloshit që mori në Klos, nga duart e vetë shkrimtares amerikane Rose Wilder Lane, dhuratën e Krishtlindjeve që kishte përshkuar gjysmën e botës

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 11 Shkurt 2024

“Junior Red Cross News” ka botuar, në dhjetor të 1922, në faqet n°53 – 54, një histori tepër të veçantë rreth dhuratës së një djaloshi amerikan për Krishtlindje që ka bërë asokohe xhiron e gjysmës së botës dhe ka përfunduar në duart e një djaloshi matjan falë shkrimtares Rose Wilder Lane, të cilën, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar: 

“Ju falënderoj me gjithë zemër që na dërguat një dhuratë që ka kaluar nëpër dete të shumta” — Nga një pikturë e Anna Milo Upjohn. — Burimi : Junior Red Cross News, dhjetor 1922, faqe n°53

Sadik Hasani nga Mati

Nga Rose Wilder Lane

Vitin e kaluar një nxënës i një shkolle në Amerikë paketoi një kuti (pako) Krishtlindjesh për të rinjtë e Kryqit të Kuq dhe ia dha mësuesit të tij dhe nuk dëgjoi më për të. Kutia kishte udhëtuar nëpër tokë dhe det në pothuajse gjysmën e botës dhe djali që e paketoi kishte harruar Krishtlindjet dhe po shijonte pushimet verore kur një malësor shqiptar me pantallona të bardha leshi dhe brez të kuq flakë dhe jelek të zi të shkurtër e fiksoi atë kutinë e Krishtlindjeve në një shalë dhe u nisëm për në Mat.

Zona e Matit shtrihet përtej maleve që fshehin diellin në lindje të Tiranës, qyteti i vogël i ulët dhe i bardhë që është kryeqyteti i Shqipërisë. Kutia e Krishtlindjes hyri në Mat me mushkë, sepse ka vetëm dy mënyra për të hyrë në Mat. Vetëm këmbët tuaja ose ato të një mushke të vogël malore mund t’ju çojnë — dhe ndonjëherë edhe mushka dështon në shtigjet e pjerrëta dhe të vështira.

Tri ditë të gjata udhëtimi të tmerrshme, ngjitjeje në anët e greminave dhe lëvizje ngadalë, centimetër pas centimetri, siç mund të lëvizësh në skajin e dritares së një rrokaqielli (qiellëgërvishtësëje), dhe duke u ulur me dorë në faqet e shkëmbinjve, do të kaloni malet më të larta dhe do të hyni në zonën e Matit.

Ishte në fund të ditës së tretë që pashë për herë të parë Sadik Hasanin. Kishim ecur gjatë gjithë ditës, nën diellin e nxehtë të korrikut. Në orën gjashtë kaluam lumin Mat, pranë rrënojave të një ure të vjetër të ndërtuar nga Skënderbeu (i cili ishte George Washington-i i Shqipërisë, pesëqind vjet më parë), pastaj u ngjitëm për tre orë në faqen e një shkëmbi.

Ishte natë, hëna kishte dalë mbi majat e thepisura të maleve perëndimore dhe unë po ngjitesha e lodhur, kur papritmas pashë në buzë të shkëmbit sipër meje një figurë të vogël që në dritën e pasigurt mund të ishte një Brownie shumë e madhe. Me ngjyrë si shkëmbinjtë, dhe me një plis mbi kokë, më pa për një çast dhe më pas u zhduk.

Në momentin tjetër u shfaq para meje në kthesën e shtegut, me një qëndrim statik dhe drejt, duke përshëndetur si një ushtar.

“Rrofshi sa më gjatë!” tha ai, me mirësjellje, dhe e dija që ishte një djalë i vogël, me uniformën kaki të policisë malësore shqiptare.

“Rrofshi sa më gjatë!”, i thashë unë.

“Si keni mundur të vini?” tha ai. Sepse kjo është përshëndetja e sjellshme në malet shqiptare dhe ka qenë e tillë prej shekujsh.

“Ngadalë, ngadalë, pak nga pak”, përgjigjja e duhur.

“Unë jam Sadik Hasani, roje e kryetarit të bashkisë së Klosit dhe i dymbëdhjetë fshatrave të tjerë”, tha ai. “Ju uroj mirëseardhjen në Mat. Lavdi shtigjeve që ju kanë sjellë.”

Pas pak minutash ishim ulur në oborrin e xhandarmërisë në majë të shkëmbit dhe Sadiku po na ofronte filxhanë të vegjël kafeje turke, të cilën e bëri vetë në një xhezvë të vogël bakri me dorezë të gjatë, të vendosur në hirin e një zjarri kampi.

Ne ishim tre ditë në Klos dhe në atë kohë u njoha shumë mirë me Sadikun, sepse sa herë që vinte kryetari i bashkisë për të na thirrur, vinte edhe një roje e vogël dhe ulej këmbëkryq në tokë, mbrapa kryetarit të Bashkisë — i cili gjithashtu ulej këmbëkryq — duke dëgjuar me zell gjithçka që thuhej. Kurrë më parë në jetën e tij Sadiku nuk kishte parë një të huaj, sepse ne ishim të parët që kishim ardhur në Mat. Dhe ai kurrë nuk e kishte ëndërruar të shihte një amerikan.

Megjithatë, ai dinte diçka për Amerikën. Ai dinte për Xhorxh Uashingtonin dhe kishte dëgjuar për automobila dhe për Presidentin Wilson. Ai e dinte që Amerika ishte një vend shumë i ri, më i ri se fshati më i ri në Mat, — sepse Mati ka qenë shqiptar para “Përmbytjes – The Flood” dhe i kujton ende legjionet romake, siç e kujtojmë ne Luftën tonë Civile. Por ai e dinte gjithashtu se Amerika ishte një vend shumë i mrekullueshëm. Ai kishte dëgjuar se në atë vend të gjithë shkonin në shkollë.

Kjo, mendoi Sadiku, është edhe më e mrekullueshme se makinat. Ndërsa u njoha pak më mirë me të, ai më tha se ambicia e tij e madhe ishte që të shkonte në shkollë. Ai kishte shkuar në shkollë dy dimra dhe kishte një laps plumbi. Sa herë që kryetari i bashkisë nuk kishte nevojë për të, ai ulej dhe ushtronte shkrimin në një copë letre. Ai shkruan shumë bukur. Por ai e dinte se nuk mund të shkonte më në shkollë, sepse tani ishte dymbëdhjetë vjeç dhe duhej të mbante familjen e tij, e cila ishte shumë e varfër. Si roje, fitonte dhjetë dollarë në muaj dhe qeveria i jepte uniformën dhe pushkën, dhe dy herë në ditë një copë bukë misri dhe një copë djathë dhie dhe mund të flinte në dyshemenë e xhandarmërisë me burrat e tjerë. Kështu, familja e tij kishte plot dhjetë dollarë çdo muaj dhe mund të jetonte me to. Por nëse ai ndalonte së punuari për të shkuar në shkollë, ata do të vdisnin nga uria.

I dhashë Sadikut kutinë (pakon) e Krishtlindjes. Shënohej “Për një djalë dhjetë vjeç”. E mori në duar dhe e pa për një kohë të gjatë. Ai kurrë nuk kishte parë një kuti të bërë kaq bukur dhe me shkrime kaq të bukura mbi të. Ai lexoi me zë të lartë, “Gëzuar Krishtlindjet – Kryqi i Kuq i të Rinjve”. Ai mund ta lexonte mirë, sepse shqiptarët mësojnë të lexojnë nëpërmjet tingujve të shkronjave, por ai nuk e dinte se çfarë kuptimi kishin fjalët. U përpoqa t’i tregoja. Pastaj ngadalë hapi kutinë nga Amerika e largët.

Kishte dy lapsa të gjatë e të bukur, një top, një kuti me lapsa me ngjyra dhe një qese me zara (kaçola). Ai nuk e dinte se çfarë ishin zarat apo topi, sepse, natyrisht, nuk kishte luajtur kurrë. Por ai ishte aq i lumtur për lapsat sa nuk mund të fliste për një kohë. Pastaj ai tha: “Nëse do t’i shkruaja një letër djalit që më dërgoi kutinë më të bukur, a do t’ia jepte Zonja amerikane kur të kthehet në Amerikë?”

Unë i thashë që do ta bëja. Nuk e kuptova pse u largua atë ditë pa e shkruar letrën, por të nesërmen mësova arsyen. Ai kishte shkuar të pyeste familjen e tij nëse, vetëm këtë herë, mund të merrte nga paga e tij dy cent, me të cilat të blinte një fletë të bardhë e të bukur letre shkrimi. Familja i tha se do të mundte, dhe të nesërmen e solli, të mbështjellë me kujdes në një copë pëlhure të qendisur me dorë, së bashku me njërin prej lapsave, të cilin e mprehi.

I ulur këmbëkryq pranë çadrës sonë, buzë lumit të Matit, Sadiku shkruante me kujdes e bukur, me aq kujdes sa një piktor bën për të bërë një tablo. Ja çfarë shkruan ai :

Shoku im i dashur,

Unë quhem Sadik Hasani, lindur në fshatin Lis të rrethit të Suçit (Mat) dhe në këtë botë kam jetuar dymbëdhjetë vite. Të falënderoj nga zemra për interesin që ke ndjerë për Shqipërinë, që na ke dërguar një dhuratë që ka kaluar nëpër detet e shumta.

Unë, Sadiku, jam në shërbim të rrethit të Stragjut si roje. Ishte dëshira ime e madhe që të vazhdoja të fitoja dije, sepse e di që të jesh injorant është turp. Por për shkak të varfërisë aktuale të prindërve të mi, unë mund të qëndroj kështu për një kohë të gjatë.

Të ardhshin të gjithë të mirat,

Duke nënshkruar me respekt,

Shoku yt,

Sadik Hasani.

Gazzetta di Venezia (1931) Një bisedë ekskluzive me Rexhep Jellën, prefektin e Tiranës, në qytetin tonë

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 7 Shkurt 2024

“Gazzetta di Venezia” ka botuar, të enjten e 21 majit 1931, në faqen n°3, bisedën ekskluzive me prefektin e Tiranës, Rexhep Jellën, askohe për vizitë në qytetin e Venecias, të cilën, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Një bisedë me prefektin e Tiranës

Rilindja e Shqipërisë

Vendi ku fluturojnë të gjithë – Nga shpina e gomarit në kabinën e aeroplanit – Makinat dhe rrugët – Peizazhi dhe turistët

Shkëlqesia e Tij Rexhep Jella, prefekt i kryeqytetit shqiptar dhe kryetar i organizatave rinore të mbretërisë mike, kaloi më shumë se një javë në Venecia dhe, natyrshëm, u dashurua me të.

Duhet pranuar, për më tepër, se njeriu i shquar zgjodhi një moment të lumtur për vizitën e tij në Serenissima : një diell i artë, një turmë e mrekullueshme të rinjsh të mrekullueshëm, një festë dritash, ngjyrash dhe flamujsh : të gjitha të kurorëzuara nga grumbullimi madhështor i së dielës dhe mbyllja e garave ndërkombëtare të gjimnastikës.

Të premten e kaluar, në orën dhjetë të mbrëmjes, teksa vezullimet jeshile dhe vjollcë të flakëve ngjyrosnin mrekullitë arkitekturore të Sheshit (Piacës) me ngjyrat “e një mijë e një netëve”, Rexhep Jella, ulur në Quadri, admiroi skenën në ekstazë.

— Si ju duket, Shkëlqesi ?

— Nuk e kam besuar kurrë se diçka e tillë mund të shihej.

— Është hera e parë që Shkëlqesia Juaj e sheh qytetin tonë ?

— Në fakt, kam qenë edhe në vitin 1913, por kalimthi, dhe më kujtohej shumë pak : për sa u përket monumenteve, nuk i kisha vizituar atëherë; këtë herë, megjithatë, arrita të admiroj thesaret kryesore artistike të këtij qyteti simpatik. Unë jam magjepsur prej tyre dhe mund t’i përshkruaj një nga një, por… venecianët i njohin më mirë se unë.

— Kjo nuk është plotësisht e provuar : por, nëse Shkëlqesia Juaj më lejon, do të kërkoj disa informacione për Shqipërinë. Aktualisht, si është Tirana ?

— Tridhjetë e pesë mijë banorë : atje jetojnë mjaft mirë dhe fizionomia e qytetit po përmirësohet dukshëm, natyrisht shumë gjëra mungojnë… përfshirë edhe hekurudhën, por po ndërtohet një seksion hekurudhor Durrës – Tiranë që do të përurohet sa më shpejt të jetë e mundur. Tani për tani fluturojmë ! Ju nuk mund ta imagjinoni sa fluturime ka në Shqipëri : linjat tona janë të shumta, të pajisura në mënyrë perfekte, dhe ajo që ka rëndësi ëshë se ato gëzojnë besimin e plotë të klientëve të tyre; dhe duhet të kemi parasysh se këta malësorë të mirë, aspak të frikësuar nga një përparim kaq i vrullshëm, zbresin nga shpina e lodhur e gomarit, për t’u ngjitur në kabinën e aeroplanit me lehtësinë më olimpike. Për momentin, në fund të fundit, ata kanë çdo të drejtë; në vite e vite shërbimi të vazhdueshëm e intensiv, asnjë fatkeqësi nuk ka ardhur që të lëkundë besimin e merituar të shqiptarëve tek avionët.

— Po ndërtimi i rrugëve, Shkëlqesi, si po ecën ?

— Sigurisht që rrugët që keni ju në Itali nuk i kemi dhe asfaltimi është praktikisht i panjohur për ne; por duhet hedhur poshtë legjenda se në Shqipëri nuk mund të vozisësh makinë : gjithsesi dua të pohoj që rrugët shqiptare nuk janë aspak më të këqija se ato serbe dhe greke. Në zona të caktuara natyra gurore dhe me luspa e terrenit e bën shumë të vështirë punën e peizazhit : në disa të tjera, anasjelltas, fundi moçal paraqet pengesa të kundërta : prandaj duhet të jeni të duruar dhe të nxitoni me makinë ku të jetë e mundur…

— A ka shumë makina ?

— Mjaft dhe janë gjithnjë në rritje : por përhapja e mjeteve motorike është e destinuar natyrshëm të ndjekë me të njëjtin ritëm zhvillimin e rrjetit rrugor. Për momentin nuk është e mundur të neglizhohet kalërimi, i cili në fund të fundit është i vetmi mjet transporti i përshtatshëm për të gjitha terrenet. Kemi kuaj të shkëlqyer : shumë të importuar nga Hungaria dhe shumë autoktonë, më të vegjël, por shumë rezistentë, me një maturi proverbiale dhe të pajisur me këmbë “dhie”; u ngjiten maleve si dhia e egër.

Megjithatë, pas pak vitesh do të mund të udhëtohet në të gjithë Shqipërinë me makinë; Në këtë drejtim, i hedh poshtë energjikisht të gjitha thashethemet për interesin e kufizuar turistik të vendit tonë : shumë të huaj janë të bindur se Shqipëria është një vend krejtësisht i shëmtuar dhe i shkretë, i pasur vetëm me male të thepisura dhe këneta të liga. Kjo është e pavërtetë; ne kemi rajone të tëra shumë pjellore, të mbuluara me bimësi të mrekullueshme dhe lugina piktoreske që nuk kanë asgjë për të pasur zili ato më të famshmet.

— Aktualisht, a ka një lëvizje turistike ?

— Shumë e kufizuar; duhet të inkurajohet absolutisht në çdo mënyrë. Edhe të huajt vijnë; do të mund të bindin lehtësisht se Shqipëria nuk është Hirushja e një peizazhi që pretendohet të jetë dhe se mikpritja, tradicionale mes njerëzve tanë, është e sinqertë dhe e përzemërt. Italianët duhet të vizitojnë Mbretërinë tonë që është në ethet e plota të rilindjes : ata do të mirëpriten si vëllezër. Na bashkojnë histori shekullore dhe, më në fund, çfarë na ndan ? Një krah i detit; një humnerë, dikush mund të përgjigjet. Po, për njerëzit që urrejnë njëri-tjetrin, por një traget i lehtë dhe i këndshëm për njerëzit që e duan njëri-tjetrin.

Një shpërthim i fundit flakërimesh i vë zjarrin San Marcos (Shën Markut), Kullës së Sahatit dhe Kampaniles, ndërsa sheshi është i mbushur me një turmë të jashtëzakonshme.

Rexhep Jella ngrihet dhe dëshiron të largohet.

— Dëgjo, më thotë, kushdo që është i sigurt se nuk do të kthehet më në Venecia, pas një vegimi të tillë, do të bënte mirë të mbyllte sytë dhe të largohej menjëherë për të mbajtur në kujtesë imazhin e pavdekshëm të kësaj tabloje ëndrrash. Por unë do të kthehem; një krah i detit, po e përsëris, bëhet një traget i këndshëm për ata që duan njëri-tjetrin!…

L. Tommaseo Ponzetta

Gazzetta di Venezia (1938) Parlamenti shqiptar miratoi projektligjin për dhënien e medaljes së meritës për fermerët e vendit të tij

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 5 Shkurt 2024

“Gazzetta di Venezia” ka botuar, të martën e 22 marsit 1938, në faqen n°2, një shkrim rreth miratimit asokohe nga Parlamenti shqiptar të projektligjit për dhënien e medaljes së meritës për fermerët, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar: 

Medalja e meritës për fermerët shqiptarë

Burimi : Gazzetta di Venezia, e martë, 22 mars 1938, faqe n°2
Burimi : Gazzetta di Venezia, e martë, 22 mars 1938, faqe n°2

Tiranë, 21 mars.

Parlamenti shqiptar ka miratuar një projektligj që vendos medaljet e meritës për fermerët, me synimin për t’i dhënë një shenjë të prekshme dallimi fermerëve dhe blegtorëve që kanë qenë meritorë gjatë fushatës së nisur nga qeveria për forcimin dhe zhvillimin e bujqësisë shqiptare.

Ministri i Ekonomisë Kombëtare, Toçi (Terenc), ilustroi projektligjin para deputetëve, duke nënvizuar nevojën për të mos lejuar fermerët të braktisin tokën, duke u shprehur se është e nevojshme të kërkohen dhe kanalizohen të gjitha energjitë për t’i dhënë rritjen maksimale aktiviteteve bujqësore që përbëjnë burimin kryesor të pasurisë së vendit.

“Populli po vuan për bukën e gojës”- Zbulohet dosja e gjeneralit disident që akuzoi Enver Hoxhën

Nga Dashnor Kaloçi

Pjesa e pare

Publikohen disa dokumenta arkivore të nxjerra nga Arkivi i Ministrisë së Brendëshme në Tiranë, të cilat i përkasin viteve 1966-1975, në një dosje në ngarkim të ish-Drejtorit të Sigurimit të Shtetit në Ministrinë e Mbrojtjes Popullore, gjeneral-major Halim Xhelo, e cila përmban dokumentet e procesit hetimor e gjyqësor të tij, etj., duke filluar nga data 8 shkurt e vitit 1966, kur ai u arrestua nga kolegët e tij të Sigurimit të Shtetit, (për shkak të një letre anonime që i kishte bërë sekretarit të parë të Komitetit Qendror të PPSh-së, Enver Hoxha), e deri në datën 25 maj të vitit 1975, kur u përpilua edhe proces-verbali i vdekjes së tij, në burgun e Burrelit, ku ai vuante dënimin e ri dënimin, “për agjitacion e propagandë”!

Siç do të shohim në dokumentet në fjalë të dosjes gjyqësore në ngarkim të gjeneral-major Halim Xhelo Koçiut, me origjinë nga fshati Dukat i Vlorës dhe me banim në Tiranë, akuza kryesore ndaj tij, është letra anonime që ai i bëri në atë kohë diktatorit Enver Hoxha. Ai analizonte me detaje vijën e gabuar politike që po ndiqte udhëheqja e lartë e PPSh-së, (duke kopjuar dhe imituar Kinën e Mao Ce Dunit), e cila e kishte çuar popullin në mjerim të plotë, aq sa fshatarësia kooperativiste, vuante edhe për bukën e gojës. Përveç kësaj akuze, organet hetimore dhe gjyqësore të asaj kohe, me porosi nga “lart”, për ta diskretituar gjeneralin disident, e kanë akuzuar edhe për “vjedhje të pasurisë shtetërore”, duke përvetësuar disa shuma monetare (në dollarë dhe në lekë), për një aparat televizori që ai kishte blerë jashtë shtetit dhe disa metra kabull, që me vendim gjykate, ju vunë në ngarkim dhe i’u sekuestruan.

Por, duket se udhëheqja e lartë e PPSh-së e personalisht Enver Hoxha, nuk kanë qenë të kënaqur me dënimin prej shtatë vitesh, që iu dha fillimisht Halim Xhelos nga ana e Kolegjit Ushtarak të Gjykatës së Lartë, (i kryesuar nga kolonel Vangjel Kocani dhe dy ndihmsat e tij, Kolonel Koço Tollkuçi dhe Minella Trebicka), dy vite më vonë, në vitin 1968, teksa vuante dënimin në burgun e Burrelit, ai ri dënohet përsëri, nga një tjetër trupë gjykuese, (Sybi Dedej, Hajri Shehu dhe Frederik Nosi), në bazë të disa dëshmive të dhëna nga disa bashkëvuajtës të tij në atë burg, ish-ushtarak të Ministrisë së Punëve të Brendshme. Në mbyllje të këtyre dokumenteve, do publikojmë edhe prces-verbalin e vdekjes së tij në burgun e Burrelit që mban datën 25 maj të vitit 1975, të firmosur nga mjeku, Myslym Hysa, zv/prokurori i rrethit, Vangjel Muzina dhe komandanti i burgut, Idajet Deda të cilët e konsideruan atë si “vetëvrasje”! Për më shumë rreth këtyre, na njohin dokumentet në fjalë, që publikohen për herë të parë nga Memorie.al

Dokumenti i vitit 1966. me vendimin e Kolegjit Ushtarak të Gjykatës së Lartë, për dënimin e gjeneral-major Halim Xhelos
REPUBLIKA POPULLORE E SHQIPËRISË “KOLEGJI USHTARAK”

GJYKATA E LARTË Nr. 16 Regj. Themeltar

Nr. 13 i vendimit

V E N D I M

N’EMËR TË POPULLIT

Këshilli gjyqësor i Kolegjit Ushtarak të Gjykatës së Lartë, i formuar nën kryesinë e:

Kolonel Vangjel Kocani, Gjyqtar i Gjykatës së Lartë, me ndih. Gjyqtar, Kolonel Koço Tollkuçi, – Ndih. – Gjyq.

Kolonel Minella Trebicka – Ndih. – Gjyq.

T’asistuar prej sekretares, Vangjeli Terova, me pjesëmarrjen e Zv/Prokurorit të Përgjithshëm, Kolonel Faik Minarollit, me seancat e mbyllura të datave 9 e 10.3.1966, mori në shqyrtim çështjen me Nr. 16 që i përket të pandehurit:

HALIM XHELO, i biri Koçiut dhe i Xhikos, i datë-lindjes 1923, lindur në Dukat të Vlorës dhe banues në Tiranë, me origjinë shoqërore, fshatar i pasur, oficer me gradën Gjeneral-Major, i martuar, ka tre fëmijë, A.P., i padënuar më parë, mban këto dekorata: urdhrin e Flamurit, tre urdhra të Skënderbeut, (1 të klasit të II-të dhe tre të klasit të III-të), urdhrin Partizan të klasit të II-të dhe të III-të, urdhrin e Shërbimit Ushtarak, urdhrin e Trimërisë, medaljen e Kujtimit, të Çlirimit dhe të Trimërisë, urdhrin e Yllit të Kuq dhe atë të 10 Vjetorit të Ushtrisë, i arrestuar më 8 shkurt 1966, i përfaqësuar nga Avokat Gaqo Progri.

A K U Z O H E T se:

Ka zhvilluar propagandë armiqësore kundër pushtetit popullor, ka përvetësuar më shumë se njëherë pasurinë shtetërore, si dhe ka shpërdoruar pozitën e tij zyrtare, duke kryer kështu krimet e parashikuara nga nenet 73 pika e I-rë, 80 pika e I-rë dhe 323 pika e I-rë të Kodit Penal.

KËSHILLI GJYQËSOR I KOLEGJIT USHTARAK TË GJYKATËS SË LARTË

Pasi dëgjoi apologjinë e të pandehurit, pretencën e prokurorit, i cili kërkoi të deklarohet fajtor dhe në bazë të nenit 73 pika e I-rë të Kodit Penal, të dënohet me 10 vjet heqje të lirisë, në bazë të nenit 51 të K.P. me 2 vjet heqje të lirisë, dhe në bazë të nenit 325 pika e I-rë të K.P. me 5 vjet heqje të lirisë.

Përfundimisht, në bazë të nenit 40 të K.P., kërkoi të dënohet me 10 (dhjetë) vjet heqje të lirisë dhe të heqjes së gradës Gjeneral-Major, pasi dëgjoi mbrojtjen, fjalën e fundit të të pandehurit, i cili kërkoi mëshirë, dhe pasi shqyrtoi dhe analizoi provat në tërësi:

V Ë R E N:

I pandehuri Halim Xhelo, duke pasur postin e zëvendës drejtorit të Sigurimit të Shtetit dhe gradën Gjeneral-Major, në vend që të luftonte kundër elementëve armiq dhe të mbronte vijën e Partisë, të mbronte interesat e atdheut dhe të popullit, ai përkundrazi, si person reaksionar, është vënë në opozicion me politikën marksiste-leniniste të Partisë dhe të Shtetit tonë dhe ka zhvilluar agjitacion e propagandë kundër pushtetit popullor.

Në një kohë kur Partia dhe Qeveria iu drejtua me një letër komunistëve dhe masave të gjera për të përkrahur dhe diskutuar rreth masave kundër burokracisë dhe për një stil revolucionar në punë, në një kohë kur populli ynë i’u përgjigj thirrjes së Partisë dhe po diskutonte me entuziazëm duke shfaqur mendime e propozime krijuese, i pandehuri Halim Xhelo, i ka dërguar një letër anonime Udhëheqjes së Partisë dhe të Shtetit, me përmbajtje të theksuar armiqësore.

Gjatë zhvillimit të gjyqit, u provua se i pandehuri ka shprehur në këtë letër fjalë shpifëse kundër politikës së Partisë dhe të Shtetit në përgjithësi, kundër fitoreve të mëdha të revolucionit tonë popullor. Ai ka shkruar në këtë letër se, gjatë këtyre 22 vjetëve të pushtetit popullor, populli ynë është katandisur në ditë të hallit, për bukën e gojës, se fshatarësisë po i rrëmbehet gjithashtu, se gjithë shtresave po i shtrëngohet litari në fyt, e të tjera e të tjera. Në këtë mënyrë i pandehuri është bërë tellall i propagandës së urryer imperialisto-revizioniste.

U provua se në këtë letër i pandehuri ka shpifur gjithashtu, kundër unitetit të çeliktë: parti-udhëheqje-popull dhe në një armiqësi të pashoqe ka theksuar se gjoja në një situatë të rëndë e të rrezikshme për vendin tonë, masat punonjëse nuk do të ndjekin udhëheqjen e Partisë dhe të Shtetit, kështu, po të sulmojë greku, serbi apo djalli vetë, shkruan i pandehuri në letër, dilni vetë për të mbrojtur atdheun, se ne nuk rrezikohemi.

Në letër i pandehuri është shprehur gjithashtu se, kanë të drejtë që na quajnë dogmatikë. Në këtë mënyrë ai është pajtuar plotësisht me revizionistët hrushovianë e titistë, që janë armiq të tërbuar të Partisë dhe të popullit tonë.

Shpifjet e mësipërme dhe shprehjet e tjera armiqësore që përmban letra, janë bërë me qëllim për të diskretituar vijën e drejtë marksiste-leniniste të Partisë dhe të Shtetit tonë, prandaj ato në thelb, konsiderohen thirrje kundër pushtetit popullor. Fakti se këtë letër me përmbajtje armiqësore i pandehuri e ka dërguar me destinacion, provon se qëllimi i tij ka qenë për t’i përhapur këto pikëpamje minuese ndaj pushtetit popullor, dhe njëkohësisht ka dashur që t’i bëjë presion, udhëheqjes së Partisë dhe të Shtetit, për të devijuar nga rruga e drejtë, lidhur me masat kundër burokracisë.

Në këtë rrethana, në veprimet e të pandehurit, gjykata e gjen të vërtetuar figurën e krimit të agjitacionit e propagandës, kundër pushtetit popullor.

Ky krim provohet me letrën anonime, me aktet e ekspertizës teknike që vërtetojnë se kjo letër është daktilografuar nga makina “Oliveti”, me Nr. 21.0073, që i përkiste sektorit ku punonte i pandehuri, dhe me vetë pohimet e të pandehurit, i cili pohon se letrën anonime e ka përpiluar vetë, dhe e ka shtypur në makinën e sipërpërmendur.

U provuar gjithashtu se i pandehuri, ka kryer vjedhjen e pasurisë shtetërore, duke përvetësuar 169 dollarë amerikan, që sipas vërtetimit të Bankës së Shtetit Shqiptar, të datës 3.3.1966, vlerësohen me 2112.50. Nr.

Krimin e mësipërm i pandehuri e ka kryer në këto rrethana: në muajin prill-maj 1964, ai është interesuar për të blerë disa materialeve shirita ferro-manjetikë, për sektorin që kishte në varësi. Për këtë arsye, i pandehuri ka biseduar me dëshmitarin Gaqo Peristeri, i cili i siguroi shumën prej 169 dollarë amerikanë dhe ja dorëzoi të pandehurit, për t’i dërguar me korrierët përjashta shtetit, për blerjen e materialeve.

Mirëpo i pandehuri këto të holla valutë, nuk ia dorëzoi njeriut, por i mbajti në kasafortën e tij. Më vonë, materialet e kërkuara u blenë në Francë nga një fond tjetër nga Ministria e Punëve të Brendshme. Dëshmitari Gaqo Peristeri, kur morri në dorëzim materialet e blera në Francë, përpiloi një vërtetim mbi harxhimin e 169 dollarëve për blerjen e 30 copë shiritave ferro-manjetike, duke kujtuar se këto materiale ishin blerë pikërisht me shumën 169 dollarë, që ja kishte dorëzuar të pandehurit.

Ky vërtetim, mban datën 15.5.1964, firmosur edhe prej të pandehurit. Në këtë mënyrë harxhimi i 169 dollarëve, u justifikua me dokumentin e sipërm, kurse në fakt, këto i pandehuri i mbante vetë. Pas disa muajsh, duke menduar se çështja e tyre u mbyll dhe s’i kërkonte më njeri, i pandehuri vendosi që këto dollarë, pasuri e shtetit, të blinte një televizor. Kështu në dhjetor të vitit 1964, me anë të një personi, ka blerë jashtë shtetit një televizor të markës së “Vest”.

Pretendimin e të pandehurit se nuk duhet të përgjigjet për përvetësimin e 169 dollarëve, për arsye se i kishte lëshuar një dëftesë Gaqo Peristerit, për marrjen e tyre, gjykata nuk e quan më vend. Dëshmitari Gaqo Peristeri, vuri në dukje se, kur i dorëzoi të 169 dollarët, nuk i ka marrë ndonjë dëftesë dhe nga ana tjetër, kur morri në dorëzim materialet, ai përpiloi dokumentin ku vërtetohej se të 169 dollarët, ishin harxhuar për materialet e kërkuara, dokument i cili u firmos edhe nga i pandehuri.

Unë e dija, ka shtuar dëshmitari, se materialet që m’u dorëzuan, ishin blerë pikërisht me shumën e 169 dollarëve që unë i kisha dhënë të pandehurit, po ta dija se ato ishin blerë me një fond tjetër, ahere nuk kisha pse përpiloja dokumentin e sipërpërmendur. Në këtë mënyrë, përvetësimi i shumës së 169 dollarëve është provuar nga thëniet e dëshmitarit Gaqo Peristeri, me dokumentin që mban datën 15.6.1964, në të cilën vërtetohet harxhimi i shumës së 169 dollarëve për blerjen e materialeve në Francë dhe në pohimet e pjesshme të pandehurit, i cili e ka pohuar se këtë shumë e ka përdorur për blerjen e një televizori për vete.

I pandehuri akuzohej edhe për përvetësimin e 2000 lekëve të reja nga N.T.L.A.P. Durrës, për arsye se kishte paraqitur një proces-verbal teknik të datës 16/X/1964, ka qenë harxhuar me të vërtetë nga i pandehuri. Për këtë vunë në dukje në gjyq, dëshmitarët Ismail Vathi, Alfred Xhufka, Qerim Allushi dhe Leko Xhimirtiku, prej të cilëve, tre të parët kanë përpiliuar dhe kanë firmosur procesin e sipërpërmëndur. Në këto kushte, i pandehuri nuk duhet të përgjigjet për përvetësimin e 2000 lekëve të reja.

I pandehuri ishte akuzuar edhe për përvetësimin e 500 L.r. të reja, për marrjen e 20 metër kabull të ri të markës R.K.-3 (75 cm.), të cilin e ka përdorur për antenën e televizorit. Gjatë zhvillimit të gjyqit, dëshmitari thonte dhe vuri në dukje se kablloja e sipërpërmendur, ishte marrë nga ofiçina e Radiolokacionit me dokumenta të rregullta. Në këto rrethana, mungojnë elementët e krimit të përvetësimit të 500 L.r.

Përfundimisht, i pandehuri ishte akuzuar në bazë të nenit 80 pika e I-rë i K.P., me qenë se shumën e përvetësuar të 169 dollarëve, baras me 2112.50 L.r., dhe shumën tjetër të 2500 L.r., përvetësim i materialeve televizive dhe i kabllove konsiderohej si vleftë në përpjesëtime të mëdha, mirëpo gjatë zhvillimit të gjyqit, rezultoi se i pandehuri ka përvetësuar vetëm shumën e 169 dollarëve, që vlerësohen në 2112.50 L.r. Meqenëse kjo shumë është e vogël, vepra kualifikohet në bazë të nenit 81 të K.P.

I pandehuri ishte marrë në përgjegjësi penale edhe në bazë të nenit 351 të K.P. për shpërdorim të pozitës zyrtare.

Gjatë hetimit gjyqësor, nuk u provua se i pandehuri të ketë shpërdoruar pozitën e tij zyrtare, për të kaluar nga dogana televizorin e markës “Vest”, pa u kontrolluar. Nëpunësi i doganës, Demir Kapllani, i pyetur si dëshmitar, ka vënë në dukje se ai, nuk njihej fare me të pandehurin dhe se i kishte folur gjë ky i fundit për ndonjë televizor për ta kaluar pa paguar taksën doganore.

Përsa i përket ndërmjetësimit të të pandehurit, për të vënë në punë disa elementë të padëshirueshëm, siç janë: Nail Çani, Fori Dhrami dhe Klizaverta Xhali, u provua se kjo veprimtari e tij, nuk është në atë shkallë, sa që t’i sillte, ose mund t’i sillte ndonjë dëm të rëndësishëm interesave të shtetit, në kuptim të nenit 323 të K.P. Prandaj në veprat e të pandehurit, mungojnë elementët e krimit të shpërdorimit të pozitës zyrtare.

Në caktimin e masës së dënimit, gjykata do të ketë parasysh, rrezikshmërinë shoqërore të krimeve të kryera nga i pandehuri, e në mënyrë të veçantë të krimit të agjitacionit dhe të propagandës, krim i cili drejtohet kundër pushtetit popullor. Gjykata do të ketë parasysh gjithashtu faktin se, i pandehuri ka qenë caktuar në një post të rëndësishëm, pikërisht për të zbuluar çdo veprimtari armiqësore. Nga ana tjetër, ajo do të ketë parasysh gjithashtu, pendimin e të pandehurit dhe veprimtarinë e tij pozitive gjatë Luftës dhe pas çlirimit.

PËR KËTO ARSYE:

Këshilli gjyqësor i Kolegjit Ushtarak të Gjykatës së Lartë, në mbështetje të neneve 275 dhe 279 të K.Pr. P.

V E N D O S I

Të deklaroj fajtor të pandehurin Halim Xhelo për krimin e agjitacionit dhe të propagandës dhe në bazë të nenit 75 pika e I-rë të K.P., e dënon me 7 (shtatë) vjet heqje të lirisë dhe me konfiskimin e televizorit të markës “Vest”, në bazë të nenit 34 të K.P., me heqjen e gradës Gjeneral-Major, si i padenjë për mbajtjen e saj, dhe në bazë të nenit 28 të K.P., me humbjen e të drejtës elektorale për dy vjet kohë.

E ndryshon cilësimin e veprës kriminale nga neni 80 pika e I-rë, në nenin 81 të K.P. dhe në bazë të këtij neni të fundit, e dënon me 1 (një), vjet heqje të lirisë.

Përfundimisht, në bazë të nenit 48 të K.P., e dënon me 7 (shtatë) vjet heqje të lirisë, me konfiskimin e televizorit të markës “Vest”, me heqjen e gradës Gjeneral-Major, dhe me heqjen e të drejtës elektorale për dy vjet kohë.

E deklaron të pafajshëm për krimin e shpërdorimit të pozitës zyrtare, parashikuar nga neni 323 i K.P., për mungesë provash, përsa i përket kalimit të televizorit të markës “Vest” në doganë dhe për mungesë të elementëve të krimit për episode e tjera.

Vuajtja e dënimit fillon nga dita e arrestimit, 8.II.1966.

E detyron të shpërblejë avokatin 200 L.r.

Ky vendim është i formës së prerë.

E shpallë atë në Tiranë, më 10. III. 1966. /Memorie.al

Ndih. Gjyqtar Ndih. Gjyqtar Kryesonjësi

Kol. Minella Trebicka Kol. Koço Tollkuçi Kol. Vangjel Kocani

VËRTETOHET SE ËSHTË NJË ME ORIGJINALIN

KRYESEKRETARI I KOLEGJIT USHTARAK

Ramiz Çitozi

Vijon

“Më erdhi një grua shqiptare e hipur mbi mushkë e njomë dhe e hirshme”- Kujtimet e panjohura të mjekut italian në Shqipërinë e Luftës së Parë Botërore

Nga ALMA MILE

 

– Letrat e mjekut ushtarak italian për Shqipërinë e viteve 1916-1919, ku burrat pinin duhan dhe gratë përdoreshin si kafshë ngarkese-

Kanë kaluar vetëm katër vjet që kur Shqipëria ka fituar pavarësinë dhe shqiptarët ende ndihen si të humbur. Varfëri e tejskajshme, injorancë, dhunë…! Në këto kushte, një i huaj, i “ngecur” në Shqipëri, bëhet dëshmitar i gjendjes. Janë plot 767 letra të panjohura deri më sot nga lexuesi shqiptar, që Damiano Bruno, një mjek arbëresh i mobilizuar në ushtrinë italiane gjatë Luftës së Parë Botërore, ia dërgonte, nga prapavijat e frontit shqiptar, familjes së tij në Itali. Libri, i botuar nga shtëpia botuese “Naimi”, “767 letra nga fronti i Luftës”, është përgatitur për botim në gjuhën italiane, nga Luixhi Intrieri, mbi bazën e letrave origjinale të Damiono Brunos. Në gjuhën shqipe vjen nga Erla A. Velaj.

I ardhur në mënyrë kronologjike, përmes letrave që Bruno i dërgon mbesës së tij, Marielës, na zbulohet Shqipëria e viteve 1916-1919. Mjeku ushtarak, i cili gjatë qëndrimit të tij udhëtoi në shumë zona të Shqipërisë, tregon për shqiptarët, natyrën, zakonet, veset, varfërinë…!
Si një njeri i ardhur nga Italia, nga një vend që njihet si dashurues i grave, Bruno nuk mund t’i kushtonte një vëmendje të veçantë, gjendjes së vështirë të gruas shqiptare. Rrëfimi është i drejtpërdrejtë dhe herë-herë të bën të ndihesh keq, por ndonjëherë edhe të vësh buzën në gaz, me sensin ironik dhe befasitë që çdo ditë i bënin shqiptarët.

Përmes një shënimi prezantues për lexuesin, albanologu i njohur Francesco Altimari, e cilëson librin si “një punë të shkëlqyer kërkimore historike”. “Në fletët e këtij ditari intim, vlen për t’u hulumtuar jeta e përditshme. Mjeku ushtarak e përdor ditarin e tij, jo vetëm për t’i komunikuar të reja së mbesës, por edhe për të shprehur sinqerisht gjendjet më të thella shpirtërore të tij.

Nuk mungojnë gjykimet (por edhe paragjykimet), që mjeku italian shpreh gjatë udhëtimeve ushtarake në Shqipërinë Jugore. Ajo çfarë del nga ditari, është pasqyra e një dramaciteti të vërtetë shoqëror, siç ishte Shqipëria e asaj kohe e sapodalë nga sundimi osman. Vendi jetonte në kushte të rënda moszhvillimi, gjendje e pasqyruar në përshkrimet dhe rrëfimet e mjekut ushtarak”, shkruan Altimari.

Disa letra nga epistolari i Damiano Brunos

 

Më 2 mars 1917

E dashur Mariela!

Sot m’u desh të bëja një shëtitje lart në mal. Të them të vërtetën, kur erdha, ndihesha i këputur dhe me keqardhje në shpirt. Por nuk pendohem për pikëllimin e së djeshmes. Është mrekulli të ecësh përmes pyjeve të pafundëm të mbuluar të gjithë me dëborë.

Në pjesën më të madhe rruga, ngjason me një galeri pemësh të gjelbërta e të bardha. Malet shqiptare janë të ashpra, por, nën mantelin e dëborës, e humbasin vrazhdësinë, luginat, peizazhi vishet me një pamje fantastike, irreale magjepsëse.

Puthe Marielën dhe Luiginon.

Më 4 mars 1917

E dashur Mariela!

Në fshatin shqiptar, te batalioni 291, ku po qëndroj, dëgjova ulërima grash përtej kodrës, duke thirrur me një këlthitje të thellë si të zogut. Në shqip, gruas i thërrasin “grua” dhe ngjajnë vërtet gra, kur ecin njëra përkrah tjetrës.

Këtu myslimanët nuk përdorin kambana; janë britmat e grave që kumtojnë vdekjen. Mënyra se si vishen, i bën të duken si dallëndyshe që larg, sepse mbajnë pantallona të bardha dhe jelek të zi. Nuk mund ta imagjinosh, sa shumë vizita jam i detyruar t’u bëj shqiptarëve.

Më 5 mars 1917

E dashur Mariela!

Sot në mëngjes erdhi në infermieri një grua shqiptare e hipur mbi mushkë; e njomë, e hirshme, e shoqëruar nga i ati dhe i shoqi. Këtu në Shqipëri të shohësh një grua që trajtohet kaq mirë, është diçka e pazakontë. Për shembull, sot pasdreke pashë një grua të mjerë; e ndihmuam ne për çdo mjekim dhe i dhamë edhe sot pak kafe dhe supë.

Por i shoqi i saj, nuk dukej i prekur nga varfëria apo, nga fakti se ajo ishte në fund të jetës, nuk dukej i prekur as nga vëmendja jonë. Madje, nuk dukej sikur i shoqi, do ta priste vdekjen i palumtur, për të gjetur një grua tjetër.

Më 9 mars 1917

E dashur Mariela!

Përtacia e shqiptarëve është e pabesueshme, madje diçka e përbindshme. Unë vetë kam parë çdo ditë burra që rrinë e tymosin duhan dhe shohin një plakë të shkretë, që prashit tokën, duhanin dhe qepujkat. Më kanë thënë se duke kaluar nga lumi, kishin parë një herë një shqiptar, që kishte hipur mbi shpatullat e një gruaje të gjorë, për të kapur frutat!

Ai meriton ta fusje në ujë të ftohtë brisk e, ta rrihje me kamxhik. Sot, kur po vinim në batalionin 291, bashkë me policët, gjetëm një burrë që po shkonte në qytet së bashku me gruan e tij të vjetër, të ngarkuar si një gomar. Policët e urdhëruan menjëherë gruan, ta mbante ai ngarkesën.

Më 16 mars 1917

E dashur Mariela!

Në qoftë se do të më jepnin detyrë për të mjekuar reparte të tjera ushtarake, unë do ta bëja me kënaqësi. Ajo çfarë më shqetëson, është se duhet të mjekoj popullin shqiptar, që është i mbushur me parazitë dhe nuk mund të hyjnë, pa hequr parazitët e neveritshëm. Tani që do të ngrohet koha, kam menduar t’i bëj vizitat jashtë infermierisë, në vend të hapur.

Kështu që jam duke ndërtuar stola të gurtë; përsipër do t’u hedh një shtresë të hollë çimentoje. Brenda nuk do të vizitoj më, pasi më është dashur të konsumoj shumë acid fenik. Në mëngjes, erdhi një grua e pasur dhe e pispillosur. Pasdite, erdhi një grua tjetër, për të vizituar gishtin e qelbëzuar, por nisi të ngrinte zërin, kur e pashë teksa vinte. U detyrova ta mbaja larg portës.

Më 21 mars 1917

Nderim kujtimit të Kryetarit të parë të Bashkisê së Tiranës Kryeqytet, Ismail Efendi Ndroqi Nga Alba Kepi

Nuk ka kuptim kjo ditë pa nderuar kujtimin e Kryetarit të parë të Bashkisê së Tiranës Kryeqytet, Ismail Efendi Ndroqi.

Në fotografinë e parë ndodhet në Qafë Kashar, me një grup luftëtarësh tironas e në krahë të qeverisë shqiptare dalë nga Kongresi i Lushnjës i cili vendosi të shpallë Tiranën Kryeqytet.

Kronistët e kohës, gjyshërit e stërgjyshërit autoktonë rrëfejnë se qe hera e parë që nën pelerinën fetare mbajti jataganin.

Qe i gatshëm që të mbronte me jetë qeverinë e lirë shqiptare.

Urtësia, pjekuria e patriotizmi i tij garantoi që kjo qeveri të hy në Tiranë e të mbrohet nga popullsia venalie me masat më të mira të sigurisë brenda qytetit e përteth.

Patriotizmi, ndershmëria, karakteri e bëri që me votën popullore të zgjidhet kryetar bashkie ne vitet 1917-1922.

Gjatë qeverisjes së tij bashkëpunese e largpamëse në Tiranë u ngritën institucione të rëndësishme sociale e kulturore si Streha varfnore, Spitali Civil, Kryqi i Kuq, Shkolla Amerikane Harry Fultzi, Biblioteka Kombëtare, varrezat e qytetit, etj.

Ishte një Tiranë e një Shqipni e sakatuar nga lufta e I Botërore, zia e bukës, gripi Spanjoll, jetimë e varfëri në rrugë.

Qe qeverisja e tij që drejtoi hapjen e rrugës së Durrësit sipas planit urbanistik austriak e që ndikoi në zhvillimin ekonomik të qytetit.

Qe ai që më tetor 1921 i nisi një letër të gjitha Kancelarive e qeverive Europiane ku shkruante se “populli i tij nuk do të njihte asnjë vendim diplomatik që do të cënonte kufijtë e Shqipërisë”.

Në foton e 2 është në zyrën e tij si Kryebashkiak.

Ismail Efendi Ndroqi qe kryebashkiaku më jetëgjatë në qeverisje e Shqipërisë së lirë prej 1912-1944.

I paharruar kujtimi e puna e tij me betimin e 1920 së qeverisë shqiptare;

“Betohem n’emër të Perëndis, tue dhanë besën Shqiptare e fjalën e nderit para mbledhjes së Kombit se do shërbej popullit dhe Shtetit Shqiptar drejtësisht, do të mbrojë ligjet dhe indipendencën e plotë t’Atdheut Shejt”.

Këtu në Tiranë , posa t’i diktohej ndonjanit erë patriotizmi , i thojshin shqiptar- shkruan Hafiz Ibrahim Dalliu.

“Patriot quhet ai njeri, që asht i pajuem me të gjithë vetijat e nalta njerzore dhe kombëtare. Pra pak së paku lypet të jetë: dashamir, këshillues, shërbëtor dhe prijës i kombit në të mbarët; duhet të punojë me mish e me shpirt për ta nxjerrë kombin prej errësinës së padijes,në dritë të ditunisë dhe prej gëthetrës së sundimit të huej në lirinë kombëtare.

Patriotizma është një fjalë e shenjtë që përfshin shpirtin e gjithë virtyteve njerëzore dhe kombëtare. Prandaj ai fatbardhë që cilësohet me fjalën patriot, asht tepër i lavdërueshëm, kudo dhe prej kujtdohit rrëfehet me gisht”.

E Ismail Efendi Ndroqi qe një Kryebashkiak tironas patriot!

Klerik i lartë e gjuhëtar, dijetar e ndershmërisht qytetar!

 

Nga uria e madhe në Tepelenë, Mukadesi hante mbeturinat e kampit, por s’mundi të mbijetonte

Nga Neritan Kolgjini

-Rrëfimi i vajzës së mbijetuar Asije Elezi Habili, se si vdiqën 5 fëmijët e familjes së Ramazan Habilit nga Kavaja, në vitin 1945-

Kur kam dëgjuar për herë të parë historinë që vijon më poshtë, m’u duk aq e frikshme për t’u rrëfyer, apo për t’u përmendur, saqë nuk më jepej ta memorizoja e aq më pak ta shkruaja. Por me kohë, me zgjerimin e njohjes dhe të leximeve të kësaj natyre, m’u shtua kërshëria ta njihja më thellë, më së brendshmi e më në tërësi gjithë këtë seri episodesh, që rrëfen se si u martirizua e për pak u zhduk një familje e tërë shqiptare në kampet e shfarosjes në Berat e Tepelenë.

Ishte viti 1945 dhe familja e Ramazan Habilit nga Gjinaj (Habilaj) i Kavajës, internohet e gjitha në Berat, pa asnjë bazë ligjore, pa bërë asnjë krim, pa shkelur kurrfarë ligji, pa shkak e arsye njerëzore, por veçse, ishin familjarët e një kundërshtari politik, Ramës, asgjë tjetër! Në listën e të internuarve, bënin pjesë bashkëshortja e tij dhe fëmijët e vegjël të gjithë 18 vjeç e poshtë; motra e Ramës, Laje Gjoci (Habili) bashkë me djalin e vet; njerka e Ramës, Pashja; e reja e Ramës Nafija dhe vëllai i tij, Dalipi.

Prej këtyre njerëzve, arrijnë të shpëtojnë vetëm më të mëdhenjtë e më të fortët fizikisht, a thua se kishim të bënim me një proces seleksionimi biologjik, apo një eksperiment racial ku, vetëm më rezistenti arrin t’ia dalë në fund të kësaj sprove çnjerëzore, të quajtur internim në kampet e komunizmit.

Nga kjo familje vdesin 5 fëmijë dhe njerka e Ramës, një plakë e moshuar e njihej si Nana e Tushes. Vëllai, Dalipi, humb aftësitë mendore për pak kohë, nga torturat e xhelatëve që sapo kishin marrë pushtetin.

Për të dhënë detaje rreth kësaj tragjedie sa familjare aq edhe kombëtare, kemi biseduar me një prej të mbijetuarve të kësaj ngjarjeje rrëqethëse, Asije Elezin (Habili), e cila sot që i ka kapërcyer të 80–tat, me zor reziston të rrëfejë çka parë e vuajtur personalisht në ato vite të skëterrshme në kampet e internimit Berat e Tepelenë.

Znj. Asije, kush ishte i internuar prej jush, dhe në ç‘kohë?

Jemi internuar në momentin që e kanë marrë komunistët pushtetin e duhet të ketë qenë fillimi i vitit 1945. Kemi qenë: Nanë Vathja (gruaja e Ramës shën.ynë), unë, Xhevati, Qefserja, Mukadesi dhe Nexhmija (familja e ngushtë e Ramës shën. ynë); pastaj ishin Pashja ose Nana e Tushes, (njerka e Ramës); Hallë Laja (motra e Ramës, e ve, e martuar me Beqir Gjocin, shën. ynë) bashkë me djalin e saj Osmanin; gjithashtu kishim Nafijen (e reja e Ramës, nusja e djalit, Hamidit), shtatzënë, si edhe xha Dalipi (vëllai i Ramës).

Bashkë si grup, kemi pasë edhe një grua me dy vajza nga Luzi i Kavajës, Dije Hoxha, e cila ishte e internuar për shkak se, djali i tyre Mal Hoxha, ishte në arrati bashkë me Babë Ramën.

Po Ragipi, djali i dytë i Ramës ku ndodhej?

Ragipi nuk ishte me ne, sepse ditën që kanë ardhë në kullë (në Habilaj, shën. ynë) të na merrnin e të na fusnin në burgun e Kavajës, ai ishte jashtë shtëpisë. Ndërsa po kthehej nga shkolla, ne e pikasëm që na kishin rrethuar dhe Nafija del në dritare e i thotë: “largohu, sepse jemi të rrethuem!” Ai largohet nga fshati dhe dimë që Babë Rama, e ka lënë amanet te një familje në Romanat të Durrësit.

Atje ka ndenjtë mbi 6 muaj dhe pastaj ka ardhë në Ballhutje, te familja e Rap Togut (Sadiu), të cilin e kishim nip të shtëpisë. Aty e zbulojnë dhe e arrestojnë. E torturojnë atë dhe të zotin e shtëpisë në mënyrë çnjerëzore, për shkakun se kishin takuar me Ramën e duhej të tregonin, se ku ishte ai. Pasi e mbajnë disa kohë në birucë, e sjellin në Berat edhe Ragipin.

Ku banonit dhe me se jetonit në kampin e Beratit?

Në Berat kemi qëndruar rreth 4 vjet. Në fillim na futën në “Shtëpinë e Pashait” në lagjen Mangalem, pastaj më vonë në Kala të Beratit. Verës na çonin në Kuçovë, të punonim në bujqësi ose, punë të ndryshme që na caktonin, pa kurrfarë pagese, pra punë e detyruar, kurse dimrit na mbyllnin në Kala.

Këtu na kanë vdekur dy fëmijë. Kur ishim në Mangalem, vdiqën Nexhmija, motra e vogël tre vjeçe dhe Fatmira, vajza e vëllait tim, Hamidit e Nafijes. Ne thonim të dëshpëruara, por dhe nga naiviteti i moshës, se ç‘është ky emër Fatmira, kur kjo e paska pasë këtë fat kaq të zi! Por ajo vdiq shpejt, as 6 muajshe, për shkak të mungesës së ushqimit, qumështit, kushteve primitive ku jetonim.

Nexhi, mbaj mend që ka vdekur duke vjellë gjak nga goja për shumë kohë. Se çfarë sëmundjeje ka qenë, nuk mund ta them, s’e kam idenë. Këtu sëmuret edhe Mukadesi, që shkurt i thërrisnim Desi. Ajo kërkonte trajtim mjekësor dhe kushte spitali e jetese të mira, të cilat, ne që ishim në zgrip të ekzistencës, as që mund t’i përfytyronim. Desi, enjtet në të gjithë trupin, me sa mbaj mend ishte problem i veshkave.

Ndërkohë na komunikohet se do të na transferojnë në Tepelenë. Kishim dëgjuar që ishte rrugë e keqe dhe e zorshme, prandaj Nanë Vathja, i lutet doktorit që e mjekonte, ta mbante e ta shtronte Desin në spital, duke i qarë hallin si nënë dhe duke i rrëfyer vdekjen e fëmijëve të tjerë. Ai i përgjigjet se: “Nuk mund ta dimë jetën e kësaj. Merreni me vete”!

Ne e dimë se ishte e guximshme të bëje diçka të tillë, pasi Seksioni i Degës së Brendshme, nuk të lejonte, kur bëhej fjalë për familjen e një të internuari. Pas dy javësh, në Tepelenë, Desi dha shpirt në një gjendje të parrëfyeshme. Doktori na kishte porositur që të mos e ushqenim me thartira, kripëra, djegësira etj., por ushqimi ynë ishte vetëm me të tilla, pra bukë me kripë, me shëllirë, ose bukë me presh.

Mbaj mend që një ditë, e gjeta Desin pas derës duke mbledhur e gëlltitur mbeturinat e “vaktit”, që ishin disa thërrime buke e bishta preshi të zverdhura, të cilat i kishim fshirë e bërë gati për t’i hedhur në plehra. E qortoj disi rëndë, madje duke i kujtuar edhe porosinë e doktorit! Por ah, si mund ta kuptoja unë adoleshente në atë kohë, se ajo ishte aq e uritur sa, mblidhte edhe thërrimet bukës e bishtat e preshit të pangrënshme, që ne i kishim hedhur!

Mbaj mend se kur ishim në Berat, ajo shkonte përditë te Magia, zonja e shtëpisë, që kishte një tufë të vogël delesh. Ne i flisnim ashpër duke i kërkuar hesap: pse?! Ajo na përgjigjej, – “Më jep një lugë qumësht”! Desi e ndihmonte të nxirrte dhentë jashtë e t’i fuste përsëri në kasolle dhe Magia e shpërblente me një lugë qumësht.

Këtu sëmuret edhe Osmani, djali i hallë Lajes, i cili enjtet gjithashtu në të gjithë trupin. Ka qenë në moshë me vëllain tim Ragipin. Halla, bën lutje për ta liruar, që për fat iu aprovua. Osmani vdes pas pak kohësh në shtëpi. Edhe djali tjetër, Sula i kishte vdekur dha ajo ngeli vetëm me vajzën, Filen. Por hallë Lajen, do ta takonim në Tepelenë pak kohë më vonë, kur e internojnë për së dyti, bashkë me xha Dalipin, për shkak të takimeve që kishin pasur me Babë Ramën.

Po në Tepelenë, si ju çuan?

Neve na ngarkuan në një kamion, që shoqërohej me nga 3 policë secila, dhe kemi qenë nga 2 ose 3 familje në një makinë, në karroceri lart, zbuluar. Ishte verë të paktën. Kemi udhëtuar për shumë kohë e dikur mbërritëm të rraskapitur në Turan të Tepelenës, te kazermat e ushtrisë italiane.

Gjatë udhëtimit pati një aksident, një makinë u përmbys afër Roskovecit, nëse e mbaj mend, dhe vdesin dy prindërit, por shpëtojnë 4 fëmijët, të cilët “fluturuan” nëpër ferra. Më kujtohet babai i tyre që i ishte ngulur në trup një nga spondet e makinës, si ta kishin kryqëzuar! Tmerr ta shihje me sy atë skenë…!

Në Tepelenë nuk e dinim ç‘na priste, dhe as që e përfytyronim dot gjithsesi. Por, çfarë vuajtëm e hoqëm ishte jashtë çdo imagjinate. Na lanë tetë ditë rresht pa bukë dhe asnjë mundësi për t’u ushqyer. Njerëzit filluan të vdesin nga uria. Ndërkohë drurët e shkurret rrotull kampit u “pastruan” nga gjethet, që filluam t’i mbledhim e t’i ziejmë në formë lakrash, me një dorë oriz, sa për të shuar urinë. Filloi dizenteria në masë dhe kufiri që dallonte njeriun nga shtaza, ishte shumë afër. Njerëzit u bënë si të çmendur e flisnin me vete.

Na trego pak për Desin, si e përballoi këtë gjendje?

Në këto kushte ne duhej të mendonim edhe për sëmundjen e Desit të vogël, 8 vjeçe. Ajo ishte e uritur dhe nuk kishim asgjë ç‘t’i jepnim. Mbaj mend që i thoshte Nanë Dijes (Dije Hoxha, nga Luzi i Madh, e internuar me dy vajzat, Bakushen dhe Dritën shënimi ynë), – “Pse, nanë Dija, këto laknat tuaja ziejnë ma shpejt”…?!

“Ashtu!? Hajt Desi, se të jap nana ty lakna, tashi, menjëherë”! I jepte nga pjesa e vajzave të veta, të sëmurës Desi. Ne ishim gjashtë fëmijë, “laknat”, një përzierje gjethesh rrushi të egër, ferrash e barishtesh, i vinim në sasi më të madhe çka kërkonte më shumë kohë të zienin, por Desi nuk priste dot.

Pas tetë ditësh urie të skajshme, filluan të na sjellin bukë misri nga Berati. Bukë kishte emrin, sepse në fakt ishte diçka si punë brumi, i mykur, gati jeshil, i papjekur fare dhe në sasi krejt të vogël për nevojat e njerëzve. Filluam ta racionojmë dhe ta ndajmë. I takonte pa ekzagjerim, një copë e barabartë me një kuti shkrepëse të sotme që mban 50 fije.

A mund të rronte njeriu me këtë sasi ushqimi…?! Por vdekjet e shumta, në fakt sikur e lehtësuan disi këtë uri. Vdisnin mbi 8 ose 10 vetë në ditë. Kur vdisnin 3 ose 4, quhej ditë me pak të vdekur. Aty ishin 8 kazerma dhe për 2 muaj vdiqën, kush i mban mend sa njerëz, gjysma ndoshta.

Njëherë e shoh Desin që hëngri një racion tepër dhe si më e madhe, i them: –pse e hëngre edhe racionin tim? Ajo më sheh e trembur dhe si e habitur, ndërsa ndërhyn Nanë Vathja që thotë: – s’ka gjë, se unë nuk dua, le ta hajë Desi copën time!

Deri sa të vdes nuk me harrohen ato pamje kur ne, s’kishim si ta ushqenim apo kuronim motrën tonë të vogël, e cila vdiq më shumë nga uria sesa nga sëmundja.

Kushtet higjenike ishin të tmerrshme. Na jepnin mundësi vetëm një herë në javë të lanim rrobat në përrua, thjesht me ujë mali, pa sapun, detergjente etj…! Na shoqëronin e ruanin me policë, të cilët ishin ca ish–partizanë, që s’kishin asgjë të përbashkët me njeriun.

Të internuarit i ndanë në dy grupe, të aftët për punë dhe të pamundshmit, për shkak të moshës etj. Neve që quheshim të rinj, unë dhe Ragipi, na dërguan në Memaliaj, ku punonim me kazmë për hapjen e rrugës automobilistike. Jetonim në çadra të ushtrisë.

Një mëngjes vjen një roje dhe më njofton se më kërkonte vëllai.

Dal te rrethimi dhe takoj tim vëlla, Ragipin, i cili më thotë të bëhem gati e të shkoj në kamp, sepse kishte ardhur Dajë Hekri (Hekuran Saraçi, daja, shën. ynë), që kishte porosi nga Bab Rama, të mos kthehej pa i parë të gjithë fëmijët. Unë e kundërshtoj dhe i them: “Po ti, pse nuk vjen”?! Ai më shpjegon se, nuk e linin të ikte nga puna.

Nisem për në kazerma bashkë me një plak që na sillte ushqimin me kalë, i cili ishte nga Malësia e Shkodrës. Rrugës ai më pyeste se sa motra apo vëllezër kisha, sa vjeç ishin etj., etj. Unë nuk po u jepja dum fjalëve të tij, megjithatë i thashë se jemi 3 motra e 3 vëllezër! Ai më pyeste për emrat e për moshën dhe gati më bezdisi me ato pyetje që unë i quaja trashanike!

Kur afrohem afër kampit në Turan, aty dëgjoj zëra grash që pëshpërisnin: “Ja kësaj i ka vdekur motra”! Nuk po e kuptoja dhe më dukej e pabesueshme që ato fjalë të ishin për mua! Kur mbërrij në kazermën nr. 2 ku ishte familja ime, mësoj se Desi ishte varrosur! Filloj e ulërij dhe sot e kësaj dite nuk më del hidhërimi për humbjen e motrës. Doja të shkoja ta shihja edhe njëherë e këmbëngula të hapnim varrin, sa për ta puthur për herë të fundit.

Më sqaruan se e kishin futur direkt në tokë, pa arkivol, apo “shulse”, ose dërrasa varri, që të mund të mbronin kufomën. Ma bënë të qartë se gjithë ato gurë e dhé e kishin prishur tashmë fytyrën e saj të njomë! Qaj aty deri sa s’më dilnin më lot e kthehem me shpirtin copë në kazermë, ku vazhdonte jeta e internimit! Edhe sot, më thotë mendja, e di vendin ku është varrosur, në atë shpat kodre në Turan…!

Nanë Vathja kishte kërkuar t’i sillnin djalin, Ragipin, që të varroste të motrën, por nuk i dhanë leje. Desin e varrosën disa pleq që ishin ende gjallë. Vdekja e Desit në moshën 8 vjeçe, na e rëndoi gjendjen shpirtërore dhe mbaj mend që shumicën e kohës e unë e kaloja në vaj e lot.

Ju keni pasur edhe një vëlla që ju ka vdekur në Tepelenë…

-Po, Xhevatin…! Ju betohem që çastet e fundit të jetës së tij, janë të pabesueshme, po të mos i kesh parë me sy. Unë qëllova fatkeqe që i kam parë e po jua rrëfej. Ishte muaji gusht, një vit pas vdekjes së Desit. Xhevatin e zuri dizenteria, por nuk na tha. Për 2 ditë rresht shkonte e vinte pa pushim në banjot që ishin 40 m. larg kazermës ku rrinim.

Pastaj u dorëzua e i tha Nanë Vathes: “Jam keq, më dhemb barku, jam sëmurë”! Ajo e vizitoi te mjeku, në fakt një infermiere e kampit. Ajo konstaton se kishte dizenteri dhe thotë se do t’i bëjë injeksione. Fillon kura, çdo ditë nga një gjilpërë, por asnjë efekt. Gjendja rëndohet. Vetëm 5 ditë mundi të shkojë në banjo.

Pastaj nuk çohej dot më nga krevati. Filloi të nxjerrë veç gjak nga zorrët, sepse nuk hante gjë. Nuk i treguam njeriu, sepse kishim frikë mos na nxirrnin nga kampi, pasi dizenteria është ngjitëse. Dy–tri ditët e fundit, gjaku nuk pushonte. Nana ia lante leckat që ia vinim poshtë dyshekut, në çezme dhe na thoshte që kullonin shumë gjak, sikur të ishte ndonjë kafshë e therur, aq gjak rridhte.

Ditën e fundit, kur po jep shpirt, vjen infermierja për të bërë adetin. Xhevati i thotë: – “Kot vjen, nuk po më bôjnë gjô gjylponat e tuja! Nesër mos hajde mô”! Pak kohë pasi ikën infermierja, ai kërkon një gotë ujë. Nana më thërret e thotë: –hyr në krevat, merre e ngrejë ndenjur, që të pijë ujë më lehtë. Ulem në krevat, e sistemoj mes këmbëve të mia dhe ia fus krahët rreth trupit, për ta mbajtur drejt, duke ia mbështetur kokën në gjoks.

Afrohet nana dhe i zgjat filxhanin me ujë. Ai përcjell gllënjkën e parë, ndërsa të dytën nuk e kalon dot, duke e derdhur buzëve anash. Nana në këtë çast e sheh mirë se çfarë ndodhi, por me të lehtë më thotë:

–“Mbaje mirë, se po e zë gjumi! Shtrije me kujdes në shtrat”! I bindem dhe kthehem duke e parë në fytyrë. M’u duk se ishte pakëz i ndryshuar dhe sikur i kishte rënë një hije e veçantë. Në atë moment shoh nanën që t’ia mbyllte sytë e t’i thotë:

–“Të keqen nona, shpejt më le! Kaq tesalallik (jetë të përbashkët shën. ynë) paske pasë ti me mu”…!? Në atë moment kuptova që vëllai kishte dhënë shpirt dhe ia dhashë kujës, sa besoj më kanë ndier në të gjitha kazermat. Xhevati u sëmur të premten e dha shpirt të shtunën pas tetë ditësh! Ishte vetëm 13 vjeç.

Nana lidh dyshemenë për beli dhe niset për në Drejtorinë e Kampit. Takohet me Nëndrejtorin, i cili mbaj mend që quhej Syrja. E njofton se i ka vdekur djali dhe i lutet t’i thotë një polici, të shkojë në Tepelenë sa për t’i blerë pak metra kambrik, për qefin. Të internuarit nuk i linin të dilnin jashtë kampit. I drejtohet me fjalët:

-“Zotni, më ka vdekur djali”!

Mirë e ka bërë! – i përgjigjet ai.

“Mirë, thua ti, por unë kam hall ta varros, e s’kam qefin”! – i thotë nana e shkretë!

“Ka sa të duash fier, gur e dhé”! – ia kthen zyrtari me emrin Syrja.

Nana kthehet në kazermë, gris disa rroba e sajon me to një qefin. Ndërkohë kishim lajmëruar një hoxhë, të internuar kuptohet, i cili i bën adetet e xhenazes, sipas rregullit mysliman duke e larë e pastruar. Ndërsa një plak tjetër, na ndihmon të rregullojmë një arkivol, i cili u sajua prej një arke dërrase që kishim me vete.

Kishim nijetin që t’ia merrnim eshtrat Xhevatit prej aty, e t’ia varrosnim në Kavajë. Një grup pleqsh, njësoj si në rastin e vdekjes së Desit, e morën dhe e çuan vëllain e vogël në varreza të këmbët e urës së Tepelenës, rreth 400 metra nga kampi. Varret ishin gati, s’kishte nevojë me i hapë.

Edhe këtë xhenaze e fusin në tokë jashtë rregullit, duke mos i vënë shulse apo dërrasa vorri, ndërsa arka që luante rolin e arkivolit, është copëtuar me të rënë gurët e parë, duke ia shtrydhur trupin e copëtuar kockat. Ne si myslimanë, besojmë se trupi duhet ruajtur, pasi vetëm në krye të 40 ditëve, ai fillon prishjen e dekompozimin. Nana na urdhëron përsëri:

–“Ecni të hajmë darkë! Ju kôm juve tash që ka ikë Xhevati! Ai ka shku në vend të vet! Nuk ôsht mir’ të mos hajmë sonte, se i bôhet keq atij”!

Kishte varrosë 4 fëmijë të vetët e kishte frikë e shkreta se do t’i vdisnim edhe ne dy motrat që kishim ngelë! Nana e Tushes, njerka e Bab Ramës, s’lëvizte dot nga shtrati. Mallkonte veten që po rronte e po shihte vdekjen e fëmijëve. Pas 6 muajsh, vdiq edhe ajo dhe e varrosëm po te varreza e të internuarve. Memorie.al


Send this to a friend