VOAL

VOAL

Tri poezi nga FASLLI HALITI

April 2, 2018

Komentet

‘Rrakullima’, dramatika hermetike e mbitekstit- Nga BEHAR GJOKA

Në këtë libër të rrallë për nga vlerat letrare, ku janë përfshirë katër tekste dramatike, përkatësisht: Murana, Kori i Korbave, Familja e Shenjtë dhe Antifona, pra duke u nisur kështu vetëm prej dheut të vendlindjes, Gjilanit, shkrimtari Beqir Musliu, prej Makondës reale, duket se ka sendërtuar një Makondë Letrare, që këtu na prezantohet në Magnus Libris, të ngjashme dhe të ndryshme, porse tejet të bukur si vatër e frymimit artistik vetanak. Tekstet dramatike/tragjike përçojnë veçmas tjerash, një ndjesi terri të thellë dhe si prani mbizotëruese, mbase tashmë edhe si të hijezuar, që i jep dramatikës së autorit një përndritje të veçantë dhe të pakrahasueshme në letrat shqipe.

ERRËSIRA SI FRYMË

Rrokja e saj është krejt e mundshme në të gjithë krijimtarinë e Musliut, në poezi dhe prozë, veçse në shkrimin dramatik, ajo na del e prekshme dhe fuqiplotë në të katërta tekstet, e paraqitura në këtë libër, madje na shpërfaqet edhe me nuanca më të forta:

– Si prani e fuqishme e frymës erratake, ku në fakt përzihen edhe hijedritat e ferrit – purgatorit – parajsës, pra të secilës pjesë të tetraptikut (kuartetit) dramatik, nga më të thekurit si poetikë e shkrimit të saj.

– Si një rrezatim krejt i pazakontë, i beftë dhe çudibërës, letrar dhe gjuhësor, i mbijetesës së qenies, sidomos të përfshirë nën kthetrat e fatit, tmerrësisht të zi.

– Si një frymim, etik dhe estetik, human dhe më përtej tij, për të shpaluar ankthin dhe tmerrin, kryesisht përmes ligjësive të artit të fjalës.

– Si një sprovë e përfunduar, e hartimit dhe materializmit, të dramatikës së mëvetësishme dhe hermetike, të autorit më një errësi të përveçme.

Terri, pra kuptohet se është fjala për errësirën e skajshme, mbase më tepër se sa çështje fryme dhe atmosfere mbizotëruese, në veprën e gjerë dhe përplot laryshi shkrimore të Beqir Musliut, shpërndërrohet këtu plotësisht, madje organikisht në vetë fatin e artit, si magji shkrimi, ka gjasa edhe si një mantel i ndriçimit erratak, të menduar dhe të endur qëllimisht kështu, si një qark i mbyllur, ku frymon jeta dhe matanëjeta.

RRETHI VICIOZ I QENIES

Jeta dhe vdekja, pa mëdyshje dy bashkudhëtar të ekzistencës së vetë qenies, veçmas në hapësirat tekstologjike të librit “Rrakullima”, përgjithësisht ecin përkrah, ndonëse nganjëherë lëvizin edhe në kahje të ndryshme:

– Ecin paralelisht, madje si dy prani të pandashme, duke krijuar kështu edhe një shans të qartë të kundrimit të tyre, pra të jetës dhe amshimit, mbase edhe si thelb dhe tipare përfaqësimi.

– Ecin përkundruall, pra gati–gati, si në një shesh beteje, ku nga çasti në çast, edhe mundet të nisë dyluftimi i ashpër, për jetë a vdekje.

– Ecin, po ashtu me turravrapin e tmerrit dhe lebetisë, duke ikur kështu prej shoqja – shoqes, pushtuar më tepër nga angështia e mosqenies.

Një shtysë e fortë, teorike dhe letrare, për të prekur praninë e këtyre shenjave ekzistenciale të qenies, ka qenë edhe sugjerimi i studiuesit Nehas Sopaj, kur shprehet: Dramat e B. Musliut janë ndërtuar si një rrëfim i vetëm dhe i gjatë me tetë shkëputje të titulluara, një rrëfim – udhëtim mes jetës dhe vdekjes në të cilin lexuesi mbetet i befasuar me saktësinë matematikore të të vërtetave në gjeneralitet, të vërtetave të realitetit objektiv. Jeta dhe matanë jeta, madje kjo e dyta, është diçka më e theksuar në hapësirat tekstologjike, të dramatikës hermetike të autorit, pra dukshëm janë dy protagonistët thelbësor të saj.

SHKËRBIMI I PERSONAZHEVE

Stilema letrare, thënëse dhe artistike, formatuese dhe sendërgjuese, shpaluese dhe rrëfimore, më e beftë dhe po kaq funksionale, e teksteve dramatike të librit, është shkërbimi i vazhdueshëm dhe krejt organik, i personazheve të dramave, domethënë shndërrimi i tyre në njëri – tjetrin, si dhe po ashtu edhe anasjelltas. Shpërndërrimi i vazhdueshëm, ngjet:

– Tek ‘Murana’, sidomos me dy Haxhinjtë në dy sfinga, pastaj në Harut dhe Marut, në dy hije, në treshenë, Mjekërrkuqi, Vetullkërleshuri, Sykapsallituri e pambarimisht kështu.

– Ndërsa tek ‘Kori i Korbave’, ku përveç dy Haxhinjve, që shpërndërrohen në Fatamorganë dhe Iblis Keqa, në skenë futet Ademi dhe Kipci, pra përsëdytësi i tij, për të ardhur tek historia e Havës me Ademi, që bart në fakt fatin biblik dhe jetësor, si dhe të fëmijëve të tyre, pra të Kabilit dhe Habilit, Vedia dhe Demimja.

– Në tekstin ‘Familja e Shenjtë’, një nga pjesët më tronditëse dhe më të skalituara, si skena tragjike dhe dialogim, sërish kemi praninë e të dy Haxhinjëve, po ashtu edhe të familjes së Ademit, por edhe të Qoftëlargut, e ku ky i fundit shpërndërrohet krejt natyrshëm, në secilin personazh, por mbase këtu, veçmas të tjerash, mbizotëruese është skena e gjeredekut, si një akt i shpërndarjes dhe ruajtjes së farës së fisit.

– Në tekstin ‘Antifona’, që shënon të mbramin tekst të ‘Rrakullimës’, ku tashmë rishfaqen në skenë të gjithë personazhet e të gjitha pjesëve të këtij librit, tronditës dhe hermetik, madje edhe në një dyzim kundërvënës dhe të jashtëzakonshëm ndërmjet vedit. Bota e trefishtë Tekstet dramatike të këtij libri, pa mëdyshje që të katërta pjesët dramatike, veçmas dhe bashkërisht, sugjerojnë dhe sendërtojnë një botë të trefishtë, e cila në fakt përbëhet:

A – Ferri/xhehenemi, nën dhe mbitokësor, i pranishëm dhe funksional, pothuajse nëpër të gjitha hapësirat e tekstit, si mëkat dhe madje edhe si mëkatim tërësor.

B – Purgatori ose mali i vuajtjeve të panumërta, padyshim i të gjithë protagonistëve, si një akt që krijon gjasat e plotësimit të kushteve për vajtjen e merituar deri në parajsë.

C – Parajsa/xheneti, që në të gjithë tekstet e dramave/tragjedive, që vetëm se përmendet se sa preket, duke mbetur kështu, mbase më tepër një ëndërr krejt e pamundur.

Trefishësia e botës, letrare dhe mentale, pra si Ferr, Purgator dhe Parajsë, që në fakt është sendërtuar më parë dhe madje mrekullisht nga Dante Aligeri, me ndarje të shumta në rrathë dhe në një formë letrare të papërsëdytshme, si dhe të pagjashme për t’u kryer më si e tillë. Prania e konceptit të botës së trefishtë, në tekstet e Musliut, ka pësuar ndryshime të thella:

– Tek ‘Rrakullima’, duket tashmë, se më tepër kemi të bëjmë më një udhëtim imagjinar, si më thënë këtu na shpalohet një shtegtim ëndërror, pra që realisht nuk u krye kurrë.

– Pjesa e tretë e kësaj bote, në hapësirat e teksteve të këtyre dramave/tragjedive, pra Parajsa vetëm sa përmendet dhe shpalohet, kinse dhe më tepër si një imazh ëndërror.

– Fati i qenies njerëzore, në ekzistencën dhe po ashtu edhe në mosqenien e vetë, në të gjithë tekstet e B. Musliut, është e bashkëlidhur me fatin e librit, pra të vetë artit të shkruar.

– Kemi të pranishme, madje të zhvilluara kaq gjerësisht, dy linja të njëkohshme, kërkimin dhe mohimin, qëmtimin dhe dyshimin, që më tepër të fanit fatin e doktor Faustit me Mefistofelin, të Gëtes. Këto ndryshime thelbësore dhe sendërtuese, të hermetikes dramatike të autorit, padyshim edhe të tjera shenja, të pranishme në hapësirat e teksteve të librit, të shpien natyrshëm edhe tek ngjizja e një tipologjie të përveçme shkrimore të Musliut.

SHKRIM – MBI – SHKRIMI DRAMATIK

‘Rrakullima’, veçmas teksteve të tjera dramatike të shkrimtarit, duket se palimpsestin, pra shkrim – mbi – shkrimin, e ka jo vetëm bazamentin mbi të cilën ka ngritur ngrehinën e vetë dramatike, ka më shumë gjasa të jetë mirëfilli tragjike, por edhe vetë tharmin unik të poetikës dhe estetikës së tij. Prania e disa shenjave të prekshme:

– Të frymës dhe teksteve të Biblës dhe Kuranit, në fakt i bëjnë ato materien parake, mbi të cilat ka marrë shtysa autori, për të sendërgjuar tekstet e të gjithë librit.

– Bota e trefishtë, pra e vizionit të Ferrit, Purgatorit dhe Parajsës, të çon menjëherë tek një situatë paratekstuale e ‘Komedisë Hyjnore’ të Dantes, si frymë e qenies.

– Paratekstet, tashmë autoriale, në fillesë të secilit tekst dramatik, po ashtu edhe diku më në brendësi, të pasuara edhe nga shpërndërrime të pafundme të gjendjeve të personazheve, e zgjerojnë ndjeshëm gamën e pranisë dhe të rolit të palimpsestit.

Shkrim – mbi – shkrimi, ndërkaq bart edhe disa tipare të dyfishta, pra të një procesi zbulues, si dhe të një akti krijues estetik të mirëfilltë. Procesi zbulues, pra i shkrimësisë letrare, lidhet me heqjen e njollave dhe të pluhurit të pranishëm, si dhe tashmë edhe me sjelljen në dritë, të disa shenjave që njerëzimi, gati qe bindur se ishin zhdukur. Puna e thelluar dhe e domosdoshme, për të kryer procesin zbulues, nxori në pah edhe një moment tjetër çudibërës, të përplasjes së ngjyrave, të shkronjave dhe fjalëve të ndryshme, e prej saj, krejt vetiu edhe (si një qëmtim i vazhdueshëm) përlindi kështu edhe estetika e palimpsestit, pra e shkrim – mbi – shkrimit, që dihet se ka për at Borgesin.

TIPOLOGJIA E TRAGJEDISË MODERNE

Tekstet dramatike, të librit ‘Rrakullima’, padyshim që të katër veprat dramatike, gjer më tash, janë lexuar dhe emërtuar në një larmi formash. Ideja e N. Sopajt, kur shkruan: Ngjashëm si edhe te poezitë dhe romanet, dramat e B. Musliut parashtrojnë pyetjen e llojit letrar, zhanrin e veçantë dramaturgjik që kultivon autori për shkak të veçantisë së shkrimit të tij. Tipologjia e përcaktimit të këtyre, shtjellimeve dhe përcaktimeve, endet nëpër këto gjasa:

– Shkrimi dramatik modern, çka materializohet në skenat e shumta dhe të ndryshme, veprimet dhe në dialogun e pranishëm.

– Shkrim dramatik i antidramës, pra i një tip tjetër shkrimor, krahasuar me dramaturgjinë klasike.

– Shkrimi dramatik automatik, që ndërron kahje të paraqitjes së vetë orë e çast, porse e shoqëruar edhe më një nuancë të shkrimit sinkretik letrar, pra të ndërthurjes së poetikave shkrimore gjithëgjinore.

– Shkrimi dramatik i natyrës së tragjedisë, ku ‘Rrakullima’ përbëhet nga katër drama: Murana, Kori i korbave, Familja e Shenjtë dhe Antifona.

– Tragjedi moderne, një tip shkrimi, që do ta hasim si natyrë dhe formatim edhe tek dramatika e Anton Pashkut, me dy tekstet, Gof dhe Sinkopa, të cilat edhe i ka emërtuar si të tilla.

Duke qenë se sa i përket tipologjisë së llojit letrar dramatik, mbroj hipotezën se i përket, më tepër se të tjerave, natyrës së tragjedisë moderne, atëhermë do të duhen qëmtuar dhe theksuar argumentet mbi të:

– Fundi tragjik, i një humbje të shumëfishtë të familjes së shenjtë, që e shpie vetvetiu tek ngjyresat e një tragjedie të mirëfilltë.

– Befasia e fundit tragjik, që vjen krejt panatyrshëm si rrjedhë logjike -klasike, porse që na shpaloset krejtësisht organike, në rrjedhë të lëvrimit modern të shkrimit letrar.

– Prania e shenjave të paratekstit, të intertekstit, pra të natyrës së shkrimit letrar, si palimpsest ose shkrim – mbi – shkrim, e rrëshqet dramatikën e tij, përfundimisht dhe më tepër në tipologjinë shkrimore të tragjedisë moderne.

PËRFUNDIME

Shenjat e mësipërme, të frymës së errtë, të një rrethi vicioz ku gjallon qenie, të dyzimit dhe shpërfytyrimit të personazheve, po ashtu të sendërgjimit të botës së trefishtë, të pranisë së palimpsestit dhe të sendërtimit të tragjedisë moderne, burojnë vetëm se nga leximi, i vëmendshëm i teksteve dramatike të shkrimtarit. Druaj se, në procesin e rileximit të ‘Rrakullimës’ dhe të çdo teksti të B. Musliut, shumë prej këtyre qasjeve, ka gjasa që të vihen në dyshim, e madje edhe të përlinden të tjera, sepse tekstet e Musliut, bartin shumëkuptimësi, shumështresime dhe shumëngjyrësi letrare, çka mendimin përmbi shkrimtarinë e tij e vë në zgrip të përcaktimeve të fundme.

Brezi im – Poezi nga ISMAIL KADARE

1

Brezi im,
Jotja qoftë kjo këngë!
Dhe unë qofsha kudo me ty.
Dhe ne të gjithë të jemi
Drurë të mbjellë në udhëkryqet e historisë,
Tabela të kuqe përpara kohëve të vështira,
Me mbishkrimet:
“Kohë të shpëtuara”.
Ne ta spastrojmë këtë planet
Nga prangat, superfuqitë, poshtërimi,
Që ju pas nesh, kur të vini,
Ato mos t’ju pëlcasin ndën këmbë
Si mina.

Me këtë këngë s’kujtoj se po bëj
Tablo apo përgjithësime epike gjithçfarë,
Me këtë këngë dua vetëm t’i ngjaj
Shkollarit që në sallën e postës
Një plakë i lutet ngadalë
T’i shkruaj mbi zarf një adresë,
Ndoshta adresa e të birit ushtar.

2

Ne erdhëm në jetë
Në kohëra plot duman.
Ne erdhëm si ajo nusja e veshur me të bardha
Që pjek në rrugë një funeral vigan.
Ne erdhëm si manushaqe të hershme
Mbi varrin e ushtarit.
S’lindëm ne princa,
Megjithatë
Mijëra topa përshëndetën ardhjen tonë,
Ish kohë e hekurt, kur në qiej
Më shumë bombardonjës
Sesa zogj fluturonin.

Dhe qysh aherë dhe gjer tani
Unë zogjve akoma s’ua di emrat mirë,
Ne markat e aeroplanëve
Atëherë si abëcënë dinim!
Nga zhurm’ e motorëve i njihnim,
Siç duhet të njihnim
Zogjtë nga cicërima.

Mëso netëve më vonë zoologjinë,
Merr diplomën në veterinari…
Zogjtë, po nuk erdhën me fëmininë,
Nuk vijnë më kurrsesi.
Kështu, pra, u rritëm
N’atë kohë të rreptë,
Ne të pazogjtë,
Aeroplanmëdhenjtë!

3

Mirëmëngjes, Republikë!
Ndiej frymëmarrjen tënde ritmike.
Tek përkulesh
Me syze të zeza
Mbi fisat oksidrike.
Mirëdita, Republikë!
Këta tela tensioni të lartë që zgjaten pa kufi,
Që si nuse me tela të stolisin,
Janë nervat e tua të nderura,
Nervat e tua me çelik të salduara,
Nervat e tua të hekurta,
Shqipëri.

Mirëmbrëma, Republikë!
Shoh moshatarët
Ngjitur mbi shtylla
Mbërthejnë llamba
Mijëra dhe mijëra,
Sikur montojnë
Një qiell me yje.

4

Ka në jug një lumë
Që ka tre mijë vjet
Që buron nga malet,
Që rrjedh nëpër Eneidë,
Që rrjedh madje n’Iliadë
E mes mitesh të moçme.
Akeroni i skëterrës,
Bistricë e sotshme.

Mbi këtë lumë vozitën
Turma të vdekurish
Me qefinë të bardhë.
Me koka të verdha,
Të qullur nga shiu,
Të ngrirë nga era.

Ky lumë, që shekuj mbi valë
Shtyu varkën e Karontit,
Turbinat do të shtyjë
Dhe mbi të do lëvrijnë,
Jo më mijëra shpirtra,
Po miliona elektrone.

Dhe ti, xha Karont,
Erdh koha –
Në pension.

Braktise varkën e vjetër,
Vozite tre mijë vjet,
Se erdh një kohë e madhe,
Xha Karont,
Varkar i lashtë sa bota,
Xha Karont.
(Dhe ovullat që u more të vdekurve,
Kur i çoje në botën e amëshimit,
Depozitoji, xha Karont,
Në Sarandë,
Në arkën e kursimit!)

Po, o brezi im,
Ne kemi punë sot
Me Akeronë
Dhe Karontë,
Kjo s’është kaq e thjeshtë
Sa të shkulësh një fletë
Nga e lashta Eneidë.

5

Eja, ulu këtu,
Xha Karont,
O filozof i vdekjes,
Ulu të kthejmë një gotë:
Për të gjithë brezat nuk ka pasur
Kryqëzor më të tmerrshëm
Se varka jote.

Ulu dhe më trego
Për miliardat e shpirtrave
Që transportove në atë botë,
Për skllevërit, gratë e bukura, zyrtarët,
Heronjtë, kuzhinierët, carët.
Tregomë,
Si me kujën
E erërave përzihej
Kuja e tyre
Mes rrëmujës
Së ujërave,
Që rrokulliseshin
Rrokopujë.

I frikshëm tregimi yt, Karont,
I frikshëm dhe i madh;
Me këto shpatulla,
Duke lëvizur lopatat,
Ke tërhequr
Një botë të tërë të vjetër
Drejt vdekjes.

Po tani më dëgjo mua, xha Karont,
Të të tregoj diçka
Nga bota jonë e të gjallëve.
Të tregoj për brezin tim,
Që varkën tënde
Do ta copëtojë rrëzë maleve;
Të tregoj për brezin tonë,
Që, mbi tryezë, ku pleqtë lozin dominonë,
Në vend të 4-3-shit
Arushën e Madhe mund të zbresë!

6

Të shoh, brezi im,
Sot ngjitur mbi shtylla,
Monton ti llamba
Mijëra dhe mijëra.

Nesër
Në qiej ti do të sulesh të pasosur
Të shtrosh të ftohtat trase të universit
Dhe i pari ndër orbita të vendosësh shenjat
“Përpara”
“Zigzag”
“Kthesë”
Po, o brezi im,
Sot nxjerr ti në pension
Të lashtin varkar Karont.
Nesër në udhëkryqe, mes yjeve,
Trafikun do t’u mësosh perëndive.

Do të digjen semaforët e tu
Në kozmos natë e ditë.
I madh je ti, brezi im,
Nesër
Do të gjobosh perënditë.

7

Në këtë shekull shpejtësish,
Më shpejt se Tu-104,
Më shpejt se sputnikët në fluturim
Fluturojnë vitet e tu,
Brezi im.
Fluturojnë vitet e rinisë,
Ditët shkunden një nga një,
Si pendët e shqiponjave.
Ditët bien si rëra prej balonave,
Që më lart balonat të ngjiten
Në gji të pafundësisë.

Kështu ikshim një nga një, duk’ u ngjitur,
Duke shpërthyer tavanet plot tym duhani
të klubeve,

Ku pinë aranxhata,
Dhe mezi shqiptojnë “Lumumba”.

Ne do të ikim
Jo të kërrusur mbi bastune.
Po në sfonde shtyllash tensioni të lartë
Do të erremi si silueta
Horizonteve të lume.

Ne do t’ikim nga kjo botë si një funeral i
vogël
Që pjek në udhë një dasmë të pamatë.
Ne do t’ikim
Siç hiqen afishet e qullura
Pas një shfaqjeje gjigante, pas mesnate.

1961

(Marrë nga ExLibris)

PENDIM I VONUAR…..- Tregim nga TAHIR BEZHANI

 

Ishte dite e diel, ditë vikendi. Dielli e kishte përqafuar hapësirën tokësore kudo me rrezet e veta pranverore. Gjelbërimi i natyrës i kishte dhënë pamjen magjepsese gjithë atij qyteti. Bardh Shkreta, gjysmë i përgjumur, hapi dritaren e dhomës së fjetjes dhe shikoi gjithandej bukuritë e atyre kodrave të gjelbëruara. Nguli sytë në një katarakt uji, i cili shushurinte bukur gjatë rënies në shtratin e atij lumi të qetë, buzë qytetit piktoresk.

Pastaj u ndal në mendime rasti, ” kushedi se ku tretet ai lumë i qetë dhe çfarë bart në brendinë e tij…!”

Ktheu prapa, vështroi dhomën, ishte i vetëm. Trupi i lodhur nga mundimet e përditshme, kërkonte prapë pushim në shtratin e gjumit, ishte i dërmuar nga puna javore, mujore, e afër dyzet viteve…
Instinktivisht u shtri sërish n ‘atë krevat të natës, por nuk e zinte gjumi. Do kujtime iu mbështjellën kokës si një tym kur donte t’i dilte flaka, kujtime të kamotshme që e përcillnin gjithë jetën.Dhe filluan t’i lëvizin mendimet si ai uji i atij lumit ku derdhej shushurima e katarakteve bjeshkore.

-Eh! Sa shpejtë ikën vitet, shumë shpejtë, tok me jetën, mendoi Bardh Shkreta.Ishte natë kur dola nga shtëpia dhe nuk iu lajmërova askujt, bile nuk përqafova babë as nanë. Mora edhe Shpresën, bashkëshorten, pa njoftuar askënd. Një letër e lashë të shkruar si njoftim ,në kapakun e maxhës, nuk doja as t’i bezdis, por as të dinë qëllimet e ikjes sime tek të tjerë familjarë. Nuk më kishte mbetur vend të qëndroj më gjatë në vendlindjen time, në Gurbardh. Më kërkonin vazhdimisht organet e sigurimit. Ose burg të gjatë ose marrje jete, do më kushtonte zënia ime…

N ‘ato vite të tollovisë së madhe politike në Kosovë, fillim viteve nëntëdhjeta, kur shovinizmi serb donte të gëlltiste çdo krijesë të gjallë shqiptare në tokën tonë, ditët pasuroheshin vetëm me gjakosje, po rezistencë, jo jetë. Dhe, ikëm me Shpresën, natën pa hënë ! Ika si munda e si dita, rrugëve më të zorshme të jetës sime, si nëpër rrathë ferri. Ç’ka nuk të mëson zori!

Jemi të mësuar nëpër shekuj nga goditjet e gurëve të kohëve. Popull i lindur e rritur në vuajtje gjithmonë. Pas shumë peripecive, kalova në Zvicër.

U vendosa në kantonin e Zyrihut. Aty u vendosa dhe fillova punën e zakonshme si gyrbetaqarë, plot përmallim për vendlindjen e lënë mes flakëve të kohës. Fëmijët më linden në gyrbet, të tretë.
Këto mendime sa vinin e ia ngushtonin frymëmarrjen Bardh Shkretës. Malli për vendlindjen e digjte, por për prindërit akoma më tepër. Shpesh i shihte në ëndërr, duke i përqafuar, e pastaj qante si fëmijë. Dëneste, duke u kthyer herë në njërin e krah e herë në tjetrin, derisa e zinte gjumi, tejet të lodhur e të rraskapitur.Me gjithë atë mërzi, të nesërmen duhej vazhduar puna, punë e rëndë në ndërtimtari. Gjithnjë jetonte me shpresën se një ditë do bëhet mirë, do i realizohen ëndrrat e shumëpritura për lirinë e Kosovës, për të cilën kishte dhënë shumë, bile, kishte rrezikuar edhe jetën.

Pas asaj agonie malli që e kishte kapluar, i kaloi nëpër kokë e trup duke lënë gjurmë jete, perceptime të tmerrshme. U zgjua si i trembur nga një ëndërr e keqe, hodhi supeve një bluzë të lehtë dhe doli në kuzhinë, andej ku duhej të ishin e gjithë familja në një ditë vikendi, bile, një ditë sa për ta pyetur njëri tjetrin për punë, për mësime e shumë gjëra tjera të jetës familjare.

Pasi u ul në karrige ku gjithnjë pinte kafenë e mëngjesit, bashkëshortja Shpresa, e vërejti se diç nuk ishte në rregull me disponimin e Bardhit. Me një zë përulësie iu drejtua bashkëshortit ,duke lutur për kafe apo diç tjetër, me që ishte zgjuar më vonë .

-Më bëj një kafe dhe më thuaj se ku janë fëmijët?!

Shpresa duke ia sjellë kafenë, i jep përgjigje edhe për fëmijët, duke i thënë se kanë dalë sipas orareve të tyre. Festimi e Shkëlqimi për lojën e topit ndërsa Erëmirën e thirrën shoqet për disa detyra të shkollës, detyra shtëpie po u thonë.

-Shpresa, foli Bardhi, dëgjo mirë çfarë të them! Jemi në një vend që mund të fitojmë para, por mund të sharrojmë thellë për keq, në aspektin e moralit, karakterit, gjuhës, traditës e shumë gjëra tjera ,që na personifikojnë ndryshe nga këta këtu, nga ky popull ardhur nga e gjithë bota. Duhet të bëjmë çmos të ruajmë identitetin tonë, nga i kemi rrënjët. Mbajmë përgjegjësi për fëmijët tanë, për ardhmërinë e tyre. Mendohem gjithnjë e gjithmonë, të punojmë e fitojmë shumë, por t’i kthejmë fëmijët në çerdhën e vet, në Kosovë.

– E more njeri im! Sa zor e ke të realizosh atë dëshirë! A din se ku ke ardhë?! Sado të përpiqesh për ato synime, është tepër e vështirë, ambienti “t’i thithë dëshirat”, të lëkund tërë trupin me rrënjë e me çka ke, gjërat bëhen si të pandashme aty ku jeton…

Bardhit sikur se iu rrëqeth lëkura e trupit. Nuk e ndjeu në shpirt përkrahjen e bashkëshortes. Iu duk sikur edhe ajo po anonte kah ai “transformim “më logjikë perëndimore, ndonëse ka edhe të mira, por nuk iu duk përkrahëse Shpresa në esencën e karakterit edukativ të fëmijëve të tyre. Për herë të parë po e heton një ndasi mes vetës e Shpresës në kuptimin e rritës së fëmijëve të tyre.

-Shpresa, të kuptova por nuk po pajtohem thellësisht me juve. Ka gjëra që ruhen mirë me qëndrim e qëllim të përbashkët. Pemës edhe nëse i bien gjethet, rrënjët duhet të jenë të forta. Nga aty mbijnë pipat e rinj, nga i njëjti trung, Shpresa….

Përpiqu mos të më rrënosh ardhmërinë time. Kosova është jeta ime. Nga atje kam ikur për të shpëtuar ty e vetes kokën , për të rritur e shkolluar fëmijët tanë, jo për t’i asimiluar. Kujdes Shpresa!

Pas bisedës së përbashkët atë ditë vikendi mes bashkëshortëve, me qëllime të përbashkëta për ardhmërinë familjare, sikur se u ngulit një guri që hamendëson kahet e ecjes rrugëve të jetës.

Shpresa nuk bëzani, uli kokën dhe u ngritë me arsyetimin se ka shumë punë për të bërë. Ndërsa, Bardh Shkreta, ndërroi rrobat dhe doli në qytet, i ngarkuar me shumë probleme jete. Në mbyllje të derës, para se të dalë nga shtëpia, i la porosi Shpresës që të bisedoi me fëmijët kur të kthehen, t’ua tregoi bisedën e qëllimin tonë, e posaçërisht e porositi për bisedë me vajzën, Erëmirën.

Duke shëtitur rrugëve të qytetit, atyre parqeve të bukura me lulishte shumëngjyrëshe, aroma e të cilave të zinte frymën si parfum i kushtueshëm, u ul në një karrige dhe nxori pakon e duhanit, çakmakun dhe ndezi një cigare ,duke menduar për natën pa gjumë, dhe bisedën me bashkëshorten, për fëmijët dhe ardhmërinë, atë lumë jete që shpesh nuk pyet për dëshirat e askujt. Ai vazhdon rrjedhën e tij…

Nuk kishte thithur tri herë në cigaren e duhanit, kur befas, i shkuan sytë në anësoren tjetër të parkut, ku pa mikun e tij, bashkëvuajtësin e kohëve të kaluara, Mërgim Mermerin nga fshati Rrahishtë e Dukagjinit. Me të parë njëri tjetrin, fytyrat e tyre sikur u ndezën nga një dëshirë e shumëpritur, u ngrykuan sikur të ishin vëllezër.

-Ku ke humbë ore Mërgim Mermerin? Ka shumë kohë pa të parë! Më ka marë malli me llafosë, nuk kam shumë miq këndej pari, vetëm ty që më pushon zemra kur bisedoj.

Pasi shkëmbyen shumë pyetje për punën, jetën e familjet, ranë n ‘ujdi që të shkojnë në një bufe për të pirë nga një birrë e të bisedojnë më gjatë, të çmallen me njëri tjetrin.

Pas futjes në atë bufe komode, të qetë e të përshtatshme për biseda mes miqve të respektuar e familjarë të përkushtuar, filluan bisedat e gjata, duke trajtuar edhe situatën e pasluftës në Kosovë, duke ndërlidhur shumë situata e shembuj të pakëndshëm të gjendjes jo të mirë,në shumë aspekte të shoqërisë kosovare. Bisedat që trajtonin dy miqtë, faktet relevante që shtroheshin e nuk mund të tejkaloheshin, bënin që të merrnin flakë bisedat nga lami të ndryshme të jetës.

-Luftën që bëri populli ynë, nuk e meritoi këtë gjendje çfarë po e dëgjojmë, por edhe po e shohim kur shkojmë n ‘ato pushime të zezueme. Po shkojmë plot malli e kthehemi plot plagë në zemër. Nuk e kemi merituar këtë gjendje kështu Bardh Shkreta-përfundoi bisedën Mërgim Mermeri, duke zgjatur dorën kah pakoja e cigareve për ta ndezë tjetrën, megjithëse akoma tymonte në taketuke e mëparshmja, shpuza e së cilës ishte zgjatur sa masa e cigares së ndezur. Dhe, pasoj një heshtje e ndrydhur mes tyre…

-Mërgim, të kuptoj fare mirë dhe ndaj mendimin me juve sepse, pas një gjakderdhje të tmerrshme që na shkaktoi Serbia, me gjithë atë arsenal armësh lufte ndaj një populli duarthatë, nuk është dashur të humbë dashuria mes popullit, mes familjeve, mes miqve, nuk është dashur të jemi kaq anemik ndaj njëri tjetrit. Jemi popull i vogël dhe historikisht, nder shekuj, na ka mbajtë dashuria mes veti, bujaria, besa, karakteri i fortë njerëzor, morali e atdhetaria që nuk jemi përulur kurrë deri në lirinë e fituar, për të cilën dhamë shumë gjak…foli Bardh Shkreta, mjaft i brengosur për rrethanat e krijuara pa asnjë arsye në mesin e popullit tonë. Dhe shtoi:

-Mërgim Mermeri, kam dëgjuar se disa politikanë tonë po filozofojnë me jetën, janë bërë si ciceronët në tubime, fjalëmëdhenj, duke përdorur fjalë të filozofëve të ndryshëm, kinse jemi “shumë të aftë” me drejtue popullin. Ky lloj njerëzish ushqen tiparet e demagogjisë, Mërgim. Neve nuk na nevojiten shume filozofime, na kemi filozofinë e jetës sonë të traditës që me shekuj na e kanë vlerësuar. Pajtohem fort se shkollimi hap perspektiva të reja drejtë përparimit evropian e jo egoizmit personal e krahinor, i cili le prapa gjurmë të dogmatizmit, primitivizmit që na detyron të vendnumërojmë.

Biseda mes dy miqve vinte duke u ngritur si shkak i vlerave denigruese. Të qenit jashtë vendit në disa shtetet të Evropës e botës, janë krijuar mundësitë e përfitimit të disa “kulturave” evropiane, të cilat, bien ndesh me traditat tona të mirëfillta, andaj nuk janë të rastësishme edhe ngjarjet e ndodhura ne meset tona. Për fatin tonë të keq, na u janë futur në çdo familje kosovare, si “arsye” e kohës . Kur ke parasysh vendin e një burimi, nuk nënkupton se mund ta dish edhe vendin se ku derdhet ai uji, lakimet dhe pasojat e tij. Të gjitha këto burime, zor se e dimë se kah do na përplasin në aspektet e kulturës sonë.Vallë, a do të jemi në gjendje që edhe ne t’u japim të tjerëve diçka nga vetja, apo gjithmonë, vetëm të marrim nga të huajt?!

-Gëzuar Mërgim Mermeri!- Jeta është luftë dhe gjithmonë duhet luftuar të keqen. Ndryshe, nëse nuk veprojmë, e keqja kurrë nuk lejon të hapet dera e së mirës, foli zëshëm Bardh Shkreta.

-Vlerësim të drejtë dhe largpamës, fole mirë Bardh. Guximi dhe trimëria janë gjithmonë pranë njëra tjetrës, miku im. Këmbëngulësia për të luftuar të keqen është faqja e ndritshme e njerëzve me vlera largpamëse. Ta tregoj tani një shembull që dëgjova në Kosovën tonë, sa isha në pushime. E di, nuk të vjen mirë, por, duroje-foli Mërgim Mermeri.

-Sa isha në Kosovë, dy ditë rresht, njoftoi televizioni qendror, se në një banesë në një qytet të Dukagjinit, është gjetur një person i vdekur ,të cilin ende nuk e ka identifikuar policia.Të treten ditë, u identifikua dhe familjarët shpërndanë fjalën mortore, u hap e pamja. I ndjeri kishte dy djem në tokën e Zvicrës, dytë të martuar e me fëmijë, por babin nuk ua kishin pasë dëshiruar bashkëshortet e tyre, ndërsa fëmijët nuk e kishin atë etjen e gjyshit, sepse ata ishin rritur në ato rrethana dashurie me vlera të zbrazëta. I ndjeri i kishte rritur dy djemtë me shume sakrifica jete. Thuaja se ishte plakur, duke punuar si argat fushe e mali për kafshatën e gojës. Viteve të fundit i kishte sjellë djemtë jashtë shtetit, u kishin dalë letrare dhe i kishte martuar me dy nuse të cilat u treguan të pasojshme në vijim jete. Shpejt e shpejtë ndërhyri Bardh Shkreta duke pyetur Mërgimin:

-Po djemtë a i shkuan në varrim, a ia hapen të pamën, a dëgjove?!

-Po, kishin pas hapur edhe të pame për babin, por rrinin kokulur, më thoshin njerëzit. Besa nuk ishin shkuan shumë njerëz në të pame, sikur e kemi traditë. Dukeshin të penduar djemtë e të ndjerit.

– E tmerrshme, ja se çfarë po “fitojmë” në perëndim, i tha Bardhi Mërgimit. Ai pendim është i vonuar, Granit. A të ka ra ta dëgjosh atë këngën popullore “Fryni Era, u çel taraba” e cila përfundon me dy fjalë shumë kuptimplote:

” Bejta Syla shka fitove, faqen e zezë, një parë pishtole!….”

E kur mbillet “faqja e zezë” brenda familjes, nuk të hiqet për njëqind vjet Mërgim. E mira e tana të mirave është që të kthehemi gradualisht në vendin tonë, sa nuk është bërë tepër vonë, përfundoi Bardhi bisedën.

Bardh, iku dita e na të përmallshëm, mbetem pa drekë, pa pushim dite. Nesër, këta zotërinjtë, kërkojnë punë nga ne. Shkojmë miku im. Takohemi prapë. Situatë me shumë probleme në vendin tonë, Bardho. Lutim Zotin të bëhet mirë! Dëgjohemi me telefon për takimin e radhës.

Gjatë rrugës për në banesën e tij, në kokë i kumbonte e gjithë biseda që kishte zhvilluar me Mërgim Mermerin. Fliste me veten duke thënë :
” Zot mos më provo me gjëra të rënda”, si ato që dëgjova nga Mërgimi.

Në këtë diversitet mendimesh, akoma ka shumë gjëra për t’i sqaruar brenda vetes dhe familjes. Jeta është mësonjëtorja më e mirë me kusht q t’i mbash sytë të hapur gjithmonë. Jeta të jep, por edhe jetës duhet dhënë pa kursim…..

Gjakovë,Qershor,2024

Si u takova me Kadarenë pas shumë vitesh, ngatërrestarët na kishin “zemëruar” – Nga Fatbardh Rrustemi

Nuk do kisha asnjë foto me Ismailin, edhe pse kam ndenjur goxha gjatë me të, nëse botuesi Hudhri, nuk do më telefononte për një kafe me Kadarenë. Kishim më shumë se një çerek shekulli, që s`komunikonim. (Arsyet i gjeni në librin tim me refleksione “Them se e njoh Kadarenë”.)

Para disa vitesh, po me Bujarin, çifti Kadare, më dërgonte falenderime nga Parisi për një shkrimin tim kushtuar librit të tij “Mëngjeset në Kafen Rostand”. U nisa drejt Tiranës, si një i ftuar i tij. Kur aktori Timo Flloku u çua për t`më liruar vendin, Ismaili do më thoshte:

– Timo është njeri besnik.

– Pse dhe sot duhen besnikët?-ia ktheva me të qeshur. Mbeti për një çast. Ndërhyn ime shoqe:

– Duhen, se të ngatërrojnë.

– Mirë e ka.-e pasoi ai dhe përsëriti.-Të ngatërrojnë. (M`u kujtuan ngatërresarët, që më kishin prishur miqsinë me të, sikurse s`më lanë ta gëzoja librin me refleksione “Them se e njoh Kadarenë”.)

– Kështu live dukesh më mirë nga ç`të shohim nëpër gazeta dhe ekrane.-i thashë.

– Faleminderit.-ishte përgjigjja e tij lakonike, duke mos e fshehur kënaqësinë. Ndërkohë, pranë tavolinë afrohet, Vera Grabocka.

– Të përqafoj një çikë motra ty?-i thotë ajo duke qeshur. Dhe ai po me të qeshur i kthehet:

– Vetëm mos më përdhuno!-Qeshëm. Nuk ishte e lehtë ta rifillonim bisedën aty, ku e kishim lënë shumë vite më parë për shkak të ngatërresarëve. Për ta mbajtur gjallë humorin i hipi të ngacmonte Bujarin.

– Ky kujton se më ka bërë mua të famshëm!-duke i hedhur atij një vështrim zbutës, si për t`i thënë: “Shaka po bëjmë.” Unë e plotësova:

– Meqë qënka kaq i zoti, le t`më bëj dhe mua të famshëm.

Dikur, kur më pyeti se çfarë po shkruaja, një roman i thashë, befas ai lëshoi batutën:

– Dhe ti mendon se me të do bëshesh i famshëm?

– Ku i dihet, – ia ktheva aty për aty.

Nuk ishte e lehtë të rrije me Ismailin, të përballoje heshtjen e tij vrastare, ku vetja mund të dukej e tepërt. Ta pasoje në bisedat e tij plot kumte dhe, më kryesorja, nëse ai nuk ta ndjente mungesën, duhej t`ia mbathje. Kur dëgjoj ca kinse antikomunistë, apo të majtë të moderuar, të thonë: “Shkrimtar i madh, por njeri i vogël”, shprehje që kalon gojë më gojë tek ky soji njerëzish, dua t`u them: ky mendim që ju e përsërisni është i Nexhmije Hoxhës. E gjeni në librin e saj me kujtime, shprehimisht: “Kadare shkrimtar i madh, por njeri i vogël.” S`bëni keq t`i referohemi mbretëreshës Geraldinë: “I dashtun shkrimtari jonë i shquem, z. Ismail Kadare! Gjithmonë kam dashtun me gjet nji rast për t’ju falenderue përzemërsisht për veprat e mrekullueshme artistike që keni botue dhe që i kanë dhane nder e lavdi emrit Tuej, si dhe Shqipnisë sonë të bukur… Veprat e tuaja na kanë dhanë atë kënaqësi të rrallë se janë shkrue me nji art brilant e befasues, kanë mrekullinë e fjalës e horizontet e mundimit të thellë filozofik.” Mbretëresha ishte njohëse e disa gjuhëve të huaja, shpesh luante rolin e përkthyeses së mbretit, dikur punonjëse biblioteke.

Kadare ka ngrënë bukë në shtëpinë time dhe unë kam ngrënë bukë në shtëpinë e tij. Më kujtohet, kur bashkë me time shoqe dhe vajzën e vogël, Enin, bëmë një vizitë në shtëpinë e tij. Helena e mori vajzën në krah dhe duke e përgëzuar, fuste gishtin në zemrën e byrekut dhe e ushqente. Vajza ia përlante me gjithë gisht. Ajo gëzohej dhe kjo lojë vazhdoi gjatë.

– Ah, të ishte, Ismaili e ta shihte! Me vajzat kam hequr keq, kur ishin të vogla.

Kur nga shtëpia ime në Lushnjë, ku ndenji një natë, me tren e bëri rrugën bashkë me Helenën, po shkonim për një vizitë tek prindërit e mi. Rrugës do më thoshte:

– Ai komitet partie që sulmon shkrimtarët, duhet shkrirë!- S`ishte hera e parë, që fliste me këtë gjuhë me mua. Jam ndjerë shumë i vlerësuar, kur më ka dhënë të lexoja në dorëshkrim novelën “Natë me hënë”, “Ndjellësi i fatkeqësive”, “Aeroporti”, etj., sikurse më lexonte këngën e erinive të Oresties së Eskilit, që ishte duke e përkthyer.

– Të iki unë, Ismail, se ty të duhet koha.-i them një ditë.

– E ç`më duhet koha mua?! Ka disa javë që më ka ardhur një zarf nga Franca dhe po përtoj të hap…-Nuk ishte hera e parë, që e shihja të dëshpëruar, sa një ditë do më thoshte: “Më mirë të isha bërë marangoz!”

Fiks në orën 12.30, sikurse Bujari më kishte thënë, vjen gazetari spanjoll, që interesohej për shtëpinë muze të shkrimtarit. U bëra gati të çohesha.

– Bujar, merru ti me të, se unë do vazhdojë me Bardhin!-Bujari vazhdoi të fliste në anglisht me spanjollin, ndërsa biseda jonë u zgjat dhe 2 orë. Ishte ende heret për muzera. Kadareja s`njihej me një të takuar, qofshin ato dhe disa raste, por, vetëm atëherë, kur bashkë me derën e shtëpisë të hapte dhe zemrën, duke të besuar sekrete apo intimitet. S`ka ndonjë pasuri tjetër që të shkaktojë më shumë zili, nga pasuria intelektuale. Kjo po ndodh me Kadarenë. Asnjëherë s`e kam patur problem, që armiqtë e tij të bëheshin dhe armiqtë e mi, sikurse dhe ka ndodhur. Nëse do tentoni të zvogëloni të madhin Kadare, s`keni fat tjetër, veç atij të gaztorit. Nëse në foto na shihni duke qeshur një arsye mund të jeni dhe ju vogëlanë…

  • I drejtë
  • I padrejtë
  • Nuk e di

P R E M T I M    A    S H P R E S Ë – Nga BEKIM ILAZ BLAKU

Në kalldrëme të shkëlqyera
E në asfalte të pluhurosura
Defilojnë dhe të tillë plëngprishës
Me të kaluar të zgjebosur

.
Shpirtra të dridhur
Në prag skëterre
A djaj në petk të engjëjve
Që presin para dere

.
Premtohen kaltërsi
E qiejve përrallorë
Degdisje mendimi
Drejt një qëllimi të gjorë

.
Të shumëpritura pika shiu
Në këtë Tokë të thatë e të zhuritur
Janë e vetmja shpresë
Nga këtu për të mos ikur.

SHTATË DEKADA KRIJIMTARI NË SHTATË VËLLIME- Shënim i botuesit BUJAR HUDHRI

REALIZIMI I NJË ËNDRRE TRIDHJETËVJEÇARE
Sot, e mërkurë 17 maj 2023, nga shtypshkronja e shtëpisë botuese Onufri, doli ekzemplari i parë i veprës së plotë të Kadaresë, që do të paraqitet nesër në sallën Albania në
SALONE INTERNAZIONALE DEL LIBRO DI TORINO.
SHTATË DEKADA KRIJIMTARI NË SHTATË VËLLIME
Shënim i botuesit
Në vitet 2007-2009, “Onufri” e botoi në njëzet vëllime krejt krijimtarinë e deriatëhershme të Kadaresë. Për fatin e mirë të lexuesit, përgatitja e përmbledhjes u realizua nën kujdesin e vetë autorit. Vetëm një pjesë e papërfillshme, kryesisht shkrime të rinisë së hershme apo krijime që, sipas gjykimit të tij, nuk kishin cilësinë e duhur artistike, u lanë jashtë kolanës.
Ideja për një version të ri prej shtatë vëllimesh të veprës së plotë u diskutua pikërisht më 28 nëntor 2012, kur Kadareja shfletoi për herë të parë arkivin personal, në apartamentin e tij në Tiranë.
Edhe numri shtatë i volumeve u zgjodh nga vetë autori. Fillimisht u mendua që e gjithë vepra e plotë prej njëzet vëllimesh të përmblidhej në gjashtë volume, ndërsa i shtati të ishte arkivi i pabotuar. Por Kadareja u tregua rreptësisht përzgjedhës me krijimtarinë e pabotuar, sikundër do të shprehej vetë, diku, vite më vonë: “Romanet e mia kishin qenë diçka e gabuar, përderisa kishin lindur jashtë kohës së lejuar për letërsi.”
Kadareja veçoi nga arkivi një krijim të cilin e pagëzoi si zanafillën e veprës së tij letrare. Ishte novela “Në dheun e panjohur”, e cila në faqen e parë mban datën 8 tetor 1953, duke përkuar këtë vit me shtatë dekada krijimtari të autorit. Meqenëse për këtë botim është ndjekur kriteri kronologjik, vëllimi i parë hapet pikërisht me këtë novelë.
Me romanin e tij të parë “Mjegullat e Tiranës” dhe krijimet e pesëmbëdhjetë viteve të fundit, si “Mosmarrëveshja”, “Mëngjeset në Kafe Rostand (Motive të Parisit)”, “Kukulla”, “Kur sunduesit grinden” etj., ky opus shtatëvëllimësh është më i ploti i botuar deri sot dhe e paraqet krijimtarinë e Kadaresë në përmasën integrale të saj, duke mbetur përgjithmonë versioni përfundimtar dhe referencial për të gjitha botimet e mëvonshme në shqip dhe në gjuhët e huaja.
Nuk ka fat më të bukur për një botues se të jetë i pranishëm në jetën krijuese të një shkrimtari si Kadareja, i cili i rishikon shkrimet e tij sa herë i jepet mundësia, me synimin e vetëm për t’i përmirësuar artistikisht e, sidomos, gjuhësisht. Gjatë tri viteve kur përgatitej kolana prej njëzet vëllimesh, ai lexoi kryekreje çdo libër të tij. Ndërkohë, në studion e tij, në kafenenë e preferuar, ndërsa ndjek nga afër ndryshimet, ndreqjet dhe përmirësimet që autori i shënon me dorën e tij mes rreshtave, në fund të tekstit apo anash faqeve të dorëshkrimeve të veprave të dikurshme, e ndihesh sikur ke qenë i pranishëm në kohën kur ato janë shkruar, para viteve nëntëdhjetë. Një mrekulli krejt tjetër ka qenë procesi i botimit të krijimeve të reja të autorit. Përherë, pasi dilnim nga bar “Juvenilja”, ecnim në natyrë, në Parkun e Madh te kodrat e liqenit, ai niste të tregonte vijimin e subjektit, të cilin ende nuk e kishte hedhur në letër. Si në një ëndërr, sheh si të shkasin nëpër gishtërinj grimca ari, po ashtu e ke të pamundur të fiksosh magjinë e fjalëve kur je ti i vetmi që po i dëgjon. Në ato orë të paharrueshme, sikur të mos ishin të kësaj bote, më pushtonte gjithmonë një ndjesi: sa do të doja t’ia përcillja në çast lexuesit gjithçka dëgjoja dhe përjetoja! Po si mund të arrihej kjo? Vërtet botuesi është një ndërmjetës midis autorit dhe lexuesit, por ai mund të bëhet edhe pengesë mes tyre. Nga përvoja tridhjetëvjeçare me një klasik të gjallë të letërsisë botërore, kam mësuar se si arti i botimit dhe i shtypit të kësaj kolane të bëhej i padukshëm, që lexuesi i tij shqiptar, i tanishëm dhe i ardhshëm, kudo në botë, të dëgjonte përhershëm vetë jehonën e zërit të Kadaresë.
Bujar Hudhri
Tiranë, maj 2023

NJË VJERSHË E VJETËR PËR KADARENË- Nga Albert HABAZAJ

 

E shkruar te hyrja e mbyllur e I. Kadaresë

Trokita tri herë në derë,
Thashë, mos erdhe nga Parisi
Të njihte Kulla Eifel
Një gjethe të gjelbër lisi.

Akoma nuk qenke kthyer,
Të të takoj s’qenka fat,
Një zarf po hedh sipër derës,
Kuptohet që s’është trakt.

Duke ngjitur shkallët lart
Drejt demonit Dritëro,
Të mendoja si një makth,
Si Eskil, (si humbës, jo).

Ç’domethënë Kadare,
Fenomen i Universit,
Nga shqipja ka dalë mbi rè,
Diçka mes fatit dhe tersit.

Përulet me krenari
Para teje Çmimi “Nobël”.
Pranoma, o Madhëri
Këtë dhuratëz të vogël!…

Libërthin me poezi
Me emrin “Nata me hënë”,
Nga racioni yt, pak mora
Posaçërisht për mua lënë…

Tiranë, 10.08.1996

 

 

DASHURI DHE DHEMBSHURI PËR BOTËN- Nga Dr. Sonila Sejdaras, Psikologe, Chicago

“Perëndia mbrapsht dhe e dashura” është një roman i shkrimtarit Visar Zhiti, thellësisht prekës i dhimbjes dhe i dashurisë përmes optikës së vuajtjeve të grave gjatë regjimit komunist të një vendi që luftonte vetveten.
Shpirti i Emës përshfaq një dëshirë të vazhdueshme për paqe mes dhimbjes therêse që i shkaktohet asaj (duke u bërë përfaqësuese dhe e të tjerave.)

Rrëfimi gërmon thellësitë në rropatjet dhe padrejtësitë e shkaktuara nga shteti totalitar. Nëpërmjet objektivit të një “njeriu të çmendur” që përmbledh dëshpërimet e brendshme emocionale dhe kaosin, edhe trishtimin që ai ndjen për vendin e tij, i paaftë për të shijuar qëllimin kryesor të jetës, as momentin, më e rëndësishmja që ai nuk mund të shohë shpirtin hyjnor të Emas (kupto dhe të tjera si ajo.)

“Perëndia mbrapsht dhe e dashura” merr në zotërim thelbin e femërores si një forcë e qendrueshme e karakterit, e paqes dhe e fuqisë së patundur, e simbolizuar nga një perëndeshë – protagonistja që rrezaton dashuri dhe dhembshuri për botën.

LOVE AND COMPASSION
FOR THE WORLD

By Dr. Sonila Sejdaras
Psychologist, Chicago

“Perëndia mbrapsht dhe e dashura” is a profoundly touching novel of pain and love through the lens of the suffering of women during the communist regime of a country that was fighting itself.
Ema’s spirit embodies a constant desire for peace amidst the intense pain inflicted upon her (becoming a representative for others as well.)

The narrative delves into the depths of the struggles and injustices caused by the totalitarian state. Through the lens of an “insane man” who encapsulates the internal emotional despair and chaos, as well as the sadness he feels for his country, unable to savor life’s main purpose, not even the moment, most importantly, that he cannot see Ema’s divine spirit (understand and others like her.)

“Perëndia mbrapsht dhe e dashura” captures the essence of femininity as a resilient force of character, of peace, and of unyielding strength, symbolized by a goddess – the protagonist who radiates love and sorrow for the world.”

 

Diktaturës nuk i dhimbsej, por i lipsej KADAREA!- Esé nga Përparim Hysi

In memoriam.ISMAIL KADARE!

Natyrshëm që kanë vërshuar shkrime për KADARENË, se ai është GJENI me shkrimet e tij dhe GJENITË paraprijnë.
Jam 82- vjeç dhe 41-vjet kam qenë mësues i GHUHËS dhe Letërsisë SHQIPE dhe kam të drejtën që të flas se si e njoh unë KADARENË dhe sa herë e “kam takuar” atë. Vazhdimisht,tërë jetës, kam lexuar dhe lexoj dhe,padyshim,që KADAREA gjithmonë është më i pranishmi,më i “paveluri” në shijen time letrare. Brenda SHQIPËRISË:i pakonkurueshëm. Në çdo konkurs letrar,dafina e lavdisë,së pari, varej në ballin e tij. I duhej,ndonjëherë,të hidhte”valle në gojë të ujkut” dhe”ujku që përgjonte me synë e madh të Polifemit” nuk ishte një metaforë apo rrezik pontencal,por real. Ai,”ujku” i rrezikut real, hëngri në pangopësinë e tij mitike,kryeministrin bashkë me pesë anëarë byroje dhe nuk kishte fare pengesë që të”hante” dhe KADARENË, Së pari,gjyslykët e KADARESË vështronin jo vetëm prapa perdeve,por dhe prapa maleve. Dhe,së dyti-dhe kjo duhet nënvizuar:”Ujkut” i duhej KADAREJA. E vetmja vlerë letrare dhe intelektuale që çante blokadën të atij vetizolimi made in “Qorrferman”, Ka ndodhur si me atë thënien proverbiale të Leninit që,kur flet për TOLSTOIN,thotë:”Dy carë ka Rusia.Njëri Car Nikolla dhe tjetri Car TOLSTOI.Car Nikolla nuk ka çfarë i bën Tolstoit”, Dhe është e vërtetë e paluajtshme:-KADAREA ishte aq vital dhe aq i njohur në botë,sa”ujku” kafshonte gjuhën. Ç’shkruaj deri tani,nuk është një mendim dhe kaq,,,,por
le të dalim nga “deti i aluzioneve,në sterrë”; si është e vërteta…
* * *
E sollën për”edukim”,se”kishte dalë nga vatha”,në fshatin “AGIM” të zonës së LIbofshës në rrethin e Fierit.Me porosi rezervatë(të kqyret?!!!). Por kryetari i kooperativës,i ndjeri ZOI GRËMI e”kqyri”:- Jo vetëm i krijoi kondita sa më të rehatshme,por edhe me pëlqimin e të rinjëve të fshatit,i vetmi televizor u hoq nga dhoma e kulturës dhe e vendosn në dhomën ku flinte,”i kqyruri”. Jo vetëm kaq:”Gazi i kryetarit” për çdo mëngjes e çonte “të kqyrurin” drejt e tek”Turizmi” i Fierit për të pirë kafen e mëngjesit. Dhe kjo”kqyrje” vazhdon dhe më tej: sa herë që KADARE do shkonte për Tiranë apo do kthehej(për edukim),”GAZI” qe në dispozicion. Nuk shkruaj me apriori,por,ju lutem,më ndiqni. Sado që qe”takimi” i parë, erdhi dhe takimi i dytë:ky,i dyti,qe sa dramatik,por dhe aq butaforik.
E njihja mirë,kryetarin e kooperativës,ZOI GRËMI,dhe,saj bisedës me të,shkrova esenë”Hija e rëndë errapit”. Se,mes tjerash,më tha:”KADARE është si rrap në letërsinë Shqipe,dhe rrapi,nga gjithë drurët,ka hijen më të rëndë”
* * *
“Takimi i dytë”. Ndodhi thagma: KADARE u arratis!!! Me gërma kapitale,gazeta “Zëri i popullit” e dha”mandatën”:-Ismail Kadare tradhëtoi!!! Unë në shkollë,drejtoj dhe bibliotekën (e pasur qe sa të duash) dhe ndodhi çudia: asnjë libër i Kadaresë nuk u hoq nga qarkullimi dhe unë e kolegët e mi,kudo në shkolla,demonstronim poezi e shkrimi të”këtij tradhtari të mirë”. Kështu nuk mbante ujë pilafi dhe ja”takimi i dytë”: u bë ballafaqimi( ia lanë “suazën frontit) dhe”shpurës së rrrehit(në Fier),i paraprinte,antarja e byrosë polotike,Lenka Çuko, Në”vije të trasha”,nuk e heqim KADARENË se e do rinia!!! Pra,me fjalëtë popullit,diktatura i bënte mashalla Kadaresë. Nëse përdor një metaforë të hiperbalizuar,KADARE ishte beton dhe diktatura qe vesë. A ka çfarë
ë i bën vesa betonit?
* * *
“Takimi i tretë”. Kisha shkuar në Amerikë(kam ndenjur atje 12-vjet) dhe një ditë”takova” KADARENË, Shetisja timembesë,Albën,atëherë gati 5-vjeçe,dhe imembesë shumë impulsive,rrëshkiste nga duarët e mia dhe u hidhej në kokë një çifti të moçëm amerikan,Ata e përkëdhelnin dhe më thonë:-sllave,latine apo greke është kjo vëgëlushe,?
-Është nga Shqipëria,- u them unë. U mundova t’u tregoja se ku ishte dhe Zonja (ishte çeke)më tha:- Është vend I Kadaresë. – Big man,-tha dhe i shoqi.
“Takimi i katërt”. Bosi i një ndërmarrjeje u mërzit me një punëtor shqiptar(ishte nga Pogradeci) dhe i tha:-Je i pushuar. I mërzitur,punëtori u qa tek një shoku i tij që dinte mirë anglisht. Ky,tjetri (por çfarë koincidence) e gjeti Bossi që po lexonte një libër të Kadaresë. E kapi demin prej brirësh dhe i tha:-Të lutem,ktheje në punë se është nga vendi i KADARESË!!!.Bosi e thirri dhe i tha:- Falndero Kadarenë! Pogradecari,kur mori rrogën,i tha mikut:-Ma bjerë Kadarenë për drekë se më shpëtoi…
* * *
“Takimi i fundit”.Shkroi librin”Mëngjeset në kafen”Ronstand” dhe unë jo vetëm e përpiva me një frymë,por i shkrova dhe”nënvizoja”:- Kukulla është tregim antologjik dhe një mrekulli KADARIANE. Qeshë i pari që i shkrova dhe më erdhi falnderimi nga KADARETË, Është”darovia” më e madh për gjithë shkrimet që kam bërë. Më erdhi mirë që “Kukulla” doli si libër më vete.E patëm lënë me Elenën që të pinim ndonjë kafe,por ne,pleqtë,nuk i mbajmë dot zotimet. Por,sidoqoftë,unë nuk i them dot lamtumirë KADARESË. Ai ësht aty,mes librave që kam dhe,pse mos e them,është nga të rrallët. E sa për ao “versionet” jo Nobel,pse s’e mori e të tjera:-Nobeli “u vra” qysh në vitin 1901,kur iu dha Prudhonit që askush nuk e njeh. Dhe vazhdmisht është lozur me të. A nuk i thanë BOB DILANIT:-Hajde se të kemi dhë NOBELIN. KADAREJA jo vetëm rron dhe aspak nuk është gabim që të thuash:-Jam nga vendi i Kadaresë!!!
Tiranë,3 korrik 2024

Laokonti – Nga Ismail Kadare

 

 

Më shihni tek mbytem nga gjarpërinjtë
në muze të Louvrit në Madrid, Në New York
Para syve tuaj e aparate turistësh.
Qindra vjet kam që vuaj
nga që s’flas dot
Si të flas?
A mundet një nofull mermeri
të lëvizë një grimë, të korrigjojë diçka?
vini re syte e mi, te zgavrat e thella
një enigmë, si amebë të tharë atje ka.
Një të fshehtë të madhe ndrydh brënda gjoksit
para syve tuaj, në Paris, në Madrid.
Ah, do të doja dyfish të m’i shtonit,
veç sekretin e madhë të shkarkoja një ditë.
Tek më vini rrotull, unë them me vete
kaq të verbër të jeni sa të mos të ndjeni këtë,
që ky ngërç e ky ankth në qënien time
s’êshtë nga gjarpërinjtë, por nga një tjetër gjë?
Mijëra herë në mijra net e ditë
të vërtetën e frikshme përsëris pa pushim.
Me shpresën e marrë se nga kjo përsëritje
ndoshta mermeri peson një ndryshim.
Po s’ndërron ai kurrë.
Art i skulpturës
gënjeshtrën mbi të ka ngrirë përgjithnjë.
I mbërthyer në dëshminë e saj të rreme,
të vërtetën kujtoj e qaj për të.
Si çdo gjë e tmerrshme është i thjesht sekreti,
që brënda boshllëku i gjoksit mban.
Afroni, pra, kokat të dëgjoni të vërtetën,
mua s’më mbytën gjarpërinjtë por trojanët më vranë.
O, sikur të mundja gjithçka të tregoja.
Si do të ngrinit para meje si gur,
por une i dënuar mes rropamës suaj
moskokëçarëse
monologun të thurr
Ju e dini se përpara Trojës ahere,
kali i drunjtë, dhuratë e grekëve u shfaq.
Ky kalë në dy grupe i ndau trojanët:
ta pranonin atë, ose ta flaknin sakaq.
Pajtim me armikun, ulërinin tradhtarët
mjaft më me luftë, zjarr edhe helme.
Erdhi koha që shpatat ti kthejmë në parmenda
armiqte ne miq erdh koha të kthejmë.
Në mbledhje të gjatë “pro” dhe “kundra” kalit,
unë “kundra”, kryesova me tërbim.
Dhe juve ju kam thënë atëhere se hyjnit
gjarpërinjtë më dërguan si ndërshkim.
Ç’përralla kalamajsh, ç’trillim për budallenjtë
unë gjarpërinjtë do t’i mbrapsja me një shkelm.
Po ç’ti bëj fushatës së tradhëtarëve kundër meje
shantazheve, letrave anonime plot helm.
Ditë e natë e me javë polemika vazhdonte,
nga shtresat e mesme e gjer në qeveri.
Ishte vjeshtë.
Nën qiellin e hirnosur me erë
kali i drunjtë përjashta priste në shi.
Atë kalë unë i pari e kisha goditur,
ndaj,e dija, ate s’do të ma falnin përjetë.
Më në fund “vijë e butë” fiton mbi të “ashprën”,
dhe ne “kokëfortët” na vunë në arrest.
Në burg, me gotën e ujit, në mesnatë
helmin na dhanë ata të pijmë
ata qe ulërinin kundër dhunës e shpatës
Që dinin të kafshonin tamam si gjarpërinjtë.
Në mëngjez që pagdhirë në breg të detit
ma hodhën kufomën drejt mbi zhavor.
Rapsodet anembanë përhapën
version fals të gjarpërinjve hyjnorë.
Ky ishte mbarimi i polemikës për kalin,
ju e dini me Trojën se ç’ndodhi pastaj.
Tre mijë vjet rrjesht,
nga muzeu në muzera,
unë hamalli i mermertë, gënjeshtrën mbaj.
Tre mijë vjet…Akoma zjarret e Trojes
si floknaje e kuqe më rrinë në sy.
Po më i tmerrshëm se zjarret, kumet e vomet
ishte fundi fare,
kur u bë qetesi.
Troje e braktisur.
Gërmadhë
Hi i ftohtë
dhe poshtë ne të vdekurit shtrirë rresht.
Dhe papritur, në muzg sipër tokës se mardhur
u ndje diçka që atë çante përmes.
Ç’ishte kjo gërvimë kështu, kjo jehonë?
Vumë veshin. Kuptuam, grekët e ligj
përmbi qëndrën e qytetit me parmëndë lëronin
për të thënë se Troja përjetë vdiq.
Ja më në fund dhe parmënda e tyre.
Ah,plugu i saj si na çante më dysh!
Nga tradhëtia e Trojës, nga gjithë dhembjet,
ky kafshim i parmëndës më i hidhur ish.
T’i kthejmë shpatat më në fund në parmenda.
Kështu thërrisnin atëhere ata.
Midis fjalëve tuaja, si mallkim, si gjëmë
veshët me kapën edhe këtë hata.
Më kanë lodhur më shumë, besomëni, ca fjalë,
se kjo peshë e neveritshme gjarpërinjsh.
Ju, që gjer në hënë kini shkuar, si vallë
s’depërtoni dot deri në gjoksin tim?
Gumëzhina juaj si zhaurimë deti
më vjen nga çdo anë më përplaset në vesh,
nga copëra bisedash shumëgjuhëshe rreth meje
shqetësimet e mëdha të botës marr vesh.
Dëgjoj emra shtetesh të reja që kanë dalë,
emra kombesh e popujsh të rinj dëgjoj,
veç ai, i vjetri, i tmerrshmi kalë,
ashtu si atëhere ka mbetur njëlloj.
Prej patkonjve të tij unë rrënqethem akoma
dhe kështu në mermer i mbrojtur siç jam,
kurse ju, të panjohurit, ju prej mishi dhe kocke
vërtiteni mospërfillës nga salla në sallë.
Vërtiteni,
flisni për teatrin e për plazhet,
për gjithfare motorësh e gjithfarë qeverish,
pa ju shkuar mëndja që ai mund të shfaqet
në një ditë të rëndomtë, nje mëngjes me shi.
Ashtu si atëherë….
po mjaft,
u lodha.
Nga vërtitja juaj po më erren sytë,
nga rropama juaj veshët më gjëmojnë
në muze të Londrës në Louvre e Madrid,
në pafshi ndonjë ditë të bëhem copëra
nga marazi, siç thonë, të plas, t’ia bëj “krak”
jo kujtimet e Trojës, as gjarpërinjtë monstra,
po indiferenca juaj
do të bëhet shkak

*Laokonti është personazh i njohur në mitologjinë e lashtë greke.
Sipas saj, ai kundërshtoi që trojanët të fusnin brenda mureve Kalin e rrezikshëm.
Si dënim ai dhe dy djemte e tij u mbytën nga gjarpërinjtë gjigandë.

 

Takimi i fundit mes dy shkrimtarëve, dy kollosëve të letërsisë shqiptare…

Takimi i fundit mes dy shkrimtarëve, 😍 dy kollosëve të letërsisë shqiptare…
📌Ismail Kadare dhe Dritëro Agolli, dy yjet që nuk do të shuhen kurrë në historinë e Shqipërisë

RE ME PANTALLONA- Poemë nga VLADIMIR MAJAKOVSKI – Përktheu ISMAIL KADARE

Një re me pantallona (Облако в штанах, Oblako v shtanakh) është një poemë e shkruar nga  Vladimir Mayakovsky në 1914 dhe botuar për herë të parë në 1915 nga Osip Brik. E titulluar fillimisht Apostulli i 13-të (por u ndryshua titulli kur një nga censorët e këshilloi – a të ka shkuar mendja të shkosh në kampet e punës). Kjo poemë e madhe e Majakovskit u shkrua nga këndvështrimi i një dashnori të refuzuar, duke përshkruar temat e ndezura të dashurisë, revolucionit, fesë dhe artit, duke çuar zgjedhjet stilistike të poetit në një kulm të ri, që lidh linjat e parregullta të gjuhës deklamatore me rima befasuese.Konsiderohet si një pikë kthese në veprën e tij dhe një nga gurët e themelit të poezisë futuriste ruse. Voal.ch ju ka sjellë këtë poemë të përkthyer nga shkrimtari i shquar Ismail Kadare, por kemi gjetur vetëm tre pjesët e para, kur poema në fakt ka katër pjesë.

——

 

Mendimin tuaj
Që rri në trurin e butë,
Si shërbyesi i dhjamur, kur ëndërron në kolltuk
Do ta ngacmoj me zhelen e përgjakur të zemrës,
Duke e tallur hidhur, me thumba, pa turp.

Në shpirt asnjë fije të thinjur unë s’kam,
Dhe as ëmbëlsi prej plaku të tharë.
Duke shurdhuar boten me zërin tim këmbanë,
Shkoj, udhëve, i bukur,
Njëzetedyvjeçar.

Ju të ëmbëlit!
Dashurinë me violina e rrëfeni,
Mbi tupane, i vrazhdëti, e vë ndjenjën shpuzë.
Jo kurrë dashuri si unë s’mund të keni,
Ku të kete vetëm buzë.

Dëshironi
Të bëhem prej mishit, i tërbuar
Dhe si qielli, duke ndërruar tonet,
Dëshironi
Të jem tepër i ëmbëlsuar,

Jo burrë, por re me pantallona.
S’besoj se në botë egziston Nica fare
Dëgjoj si murmuritin fjalë të shenjtorëve
Burrat e mërzitshëm, si spitalet
Dhe gratë, si proverba të stërpërdorura

– Pjesa I

 

I merrni përçart fjalët e mia ?

Kjo ndodhi
Ndodhi n’Odesë

“Do vij në katër” – tha Maria.

Tetë
Nëndë,
Dhjetë e pesë

Ja dhe mbrëmja,
Në honin e natës,
Rrëshqet nga dritoret
E mvrejtur,
Mbrëmje dhjetori.

Mbi shpinat e ndryshkura shqyhen ne gaz
Temjanorët.

Mua tani me zor do më njihni:
Një masë dejesh,
Rënkon.
E tërë.
’i duhet vallë gjithë këtij shkëmbi ?
Por shkëmbi i duhen shumë gjëra!
S’ka rëndësi.
Pse ky bllok është prej bronxi,
Dhe se zemra është hekur e ftohtë.
Natën do që gulçimin tënd
Ta ndrysh tek një grua
E ngrohtë.

Dhe ja,
I madh
Përkulem mbi qelq,
Ballin shtrëngoj në dhimbjen e kockave.
Do vijë dashuria apo jo ?

Cila dashuri,
E madhja, apo e vockëla ?
Nga e gjeti të madhe ky trupth ?
Duhet për të një dashurizë e vogël,
Një dashuriçkë!
Ajo ju trëmbet borive t’automobilave,
Ka qejf tingujt e zileve
Të deriçkës.

Akoma dhe akoma
i lagur nga uji,
Përballë fytyrës së shiut të rreptë,
Pres,
Spërkatur nga ushtima e dallgës së qytetit.
Mesnata si me thikë,
E ndoqi
Dhe e preu
Të mallkuarin!

Ra ora dymbëdhjetë,
Si koka nga supet e t’ekzekutuarit.
Në xhamë pikat e shiut
Gjarpërojnë,
Si një grimasë vigane lëvizin,
Sikur ulërijnë kimerat
E kishës Shën Mërisë së Parisit.
E mallkuara!

Dhe kjo duhet këtë natë!
Erdh’ koha të ulërij.
Dëgjoj:
Në heshtje,
si i sëmuri nga shtrati,
u hodh një nerv.

Dhe ja
Në fillim kaloi,
Çalë-çalë,
Pastaj me vrap,
Ndihet qartë,
I shqetësuar.

Tani ai dhe pas tij dy të tjerë
Sulen me vrap të tërbuar.
U shemb suvaja e katit të parë.
Nervat
Të mëdhenj,
Të vegjël,
Të rëndë,
Hidhen të harbuar,
Dhe ja,
Nervave po u merren këmbët!
Dhe nata në dhomë zgjatet dhe zgjatet,
Nga mpirja dhe hija të rënduar sytë.
Pa pritur dyert kërcasin,
Sikur hotelit
Dhëmbët i kërcitën.

Hyre ti,
E rreptë si “na”-ja
Dorashkat duke vërtitur, ndërkohë
The:
“E dini –
Unë do martohem!”
E mirë, martohuni.
S’ka gjë.
Do duroj.
E shihni sa i qetë rri!
Si pulsi
I të vdekurit.
Ju kujtohet ?
Ju thatë:
“Xhek London,
Pasion,
Pare,
Të bredh”,
Por unë një gjë dija:
Ju jeni Xhokonda.
Të cilën duhet ta vjedh.
Dhe ma vodhën.

Prapë do loz i dashuruar,
Harqet e vetullave do t’i ndez flakë.
Ç’t’i bësh ?
Dhe në shtëpinë, q’u dogj e u shkrumbua,
Nga një herë jetojnë endacakë!

Talleni ?
“Më pak se ç’ka kopekë lypësi,
Ju keni gurë çmendurie të rrallë”
Mos harroni
Si u shëmb Pompeu,
Kur pompeasit Vezuvin tallën.

Ej!
Zotërinj!
Amatorë
Shenjtorësh,
Krimesh të tmerrta,
Më të tmerrshmen gjë,
A e kini parë,
Fytyrën time,
Kur
Unë
Jam absolutisht i qetë ?

Dhe e ndjej
“Unë”
Për mua është pak
Dikush tjetër me çpon brenda trupit si kama
Alo!
Kush flet ?
Mama
Mama!
Biri juaj u sëmur mrekullisht.
Mama!
Atij zjarr në zemër i ra.

I thoni motrave Ludës dhe Oljës
Se vëllai ku të futet s’ka.
Cdo fjalë
Bile dhe shakatë,
Që shqipton me gojën, q’i digjet
Hidhen si prostitutat lakuriqe
Prej shtëpisë publike, që ka marrë flakë.
Njerëzit nuhasin,
Mban erë mish i djegur.
Dikush vrapon.
Kaska.

Shkëlqime.
Mos hyni me çizme!
U thoni zjarrfiksave:
“Në zemrën që digjet hyet me ledhatime.”
Shpëtoj vetë.
Lotët e syve zbraz si fuçija.
Më lini të kapem për brinjësh
Hidhem! Hidhem! Hidhem! Hidhem!
U shembën.
Prej zemrës dot nuk hidhesh!
Nga zgavra e buzëve
Nga fytyra, që u dogj,
Një puthje e përcëlluar hidhet përjashta.
Mama!

Nuk mund të këndoj!
Në kishën e zemrën kumbojnë veç psallmet.
Figurat e fjalëve dhe shifrave të përcëlluara
Nga kafka dalin,
Si fëmijët nga gërmadhat pranë.
Kështu dikur
U ngritën të tmerruara
Drejt qiellit
Duart e shkrumbuara të “Luizitianës”.
Njerëzve të trembur
N’apartamentet e qeta
Mëngjezi ju hyn
Me njëqind sy.
Britmë e fundit,
Së paku për mua, të djegurin,
Në shekuj, rënko ti.
—-


RE ME PANTALLONA – Pjesa II

Lermëni të qetë!
S’jam shok i të mëdhenjve.
Un’ “nihil” vë
Përmbi cdo gjë.
Asgjëkundi.
Askurrë të lexoj s’dua.
Si janë librat ?
Si librat.
Asgjë.

Më parë kujtoja,
Librat bëhen shpejt:
Erdhi poeti,
Buzët lehtë i hapi,
Dhe që nga buzët fluturoi drejt
Një varg,
Gati.

Por qenka ndryshe,
Para se të nisë,
Vërtitet gjersa kallo i dalin prej fërkimit,
Në lymin e zemrës zvarriset
Peshku budalla i përfytyrimit.
Dhe pasi qërojnë rimat,
Ndërsa ziejnë
Një çorbë me bilbila dhe dashurira,
Rruga gjuhë-presë si memece përpëlitet
Se s’ka me se të flasë, të ulërijë.
Kullat e Babelit të qyteteve
I ringrëmë ne papushuar,
Kurse zoti,
Qytetet në rrafshina të shkreta
I kthen,
Gjuhët duke ngatërruar.

Rruga e heshtur dhëmbjen e nxorri,
Një britmë u dëgjua pa pritur, histerike,
Rrugës si hala ne grykë i ngelën
Taksitë topolake dhe karrocat thatanike.
Mbi gjoks të rrugës,
Si TBC kalimtarët.

Qyteti mbylli udhën me kyçin e territ.
Dhe ahere,
Megjithatë,
Një turmë se nga doli,
Duke mbajtur me zor një britmë vreri.
Ndoshta
Korit të ëngjëjve, që këndonte psallme,
Zoti, i grabitur, dënim ka për t’i dhënë.
Kurse rruga ulëriti me të madhe:
“Shkojmë të shdëpemi duke ngrënë!”
Përshkohet qyteti nga Krupët dhe krupthët e hekurt,
Që vetullat i ngrysin nën ballin përposh,
Ndërsa në gojë kalben
Kufomat e fjalëve të vdekura,
Veç dy fjalë majmen:
“Maskara”
Dhe
“Borxh”.

Poetët
E lagur, me dënesë dhe pelerina,
U sulën, flokët duke ndukur:
“Si t’i vëmë në një këngë.
Dhe zonjushën
Dhe dashurinë
Dhe vesën mbi lulen e bukur ?”
Dhe pas poetëve
Kompania tjetër
E studentëve,
E policëve,
E prostitutave.
Zotërinj!
Ndaluni!
Ju s’jeni lypsa,
Mos guxoni të kërkoni lëmoshë skutave!
Ne, të shëndoshët,
Hapa viganët,
Mos ta dëgjojmë,
Po ta shqyejmë cdo horr
Nga ata, që i ngjiten si shtojcë, pa pare,
Cdo krevati dopio bashkëshortor.
Atyre mos iu lut:
“Ndihmomë zot”.

Mos iu lut
As për hymn,
As për oratorio.
Ne vetë jemi pjesë e hymnit të madh
Të zhurmës së fabrikave dhe laboratorëve.

Ç’është Fausti per mua,
Që si fishekzjarr i kotë
Rrëshqet me Mefistofelin në të qiellit parkete ?
E dini ?!
Unë kam në këpucë një gozhdë
Më të tmerrshme se fantazia e Gëtes vetë.

Unë
Gojëarti,
Çdo fjalë e të cilit
Shpirtin ka rilindur,
Trupin ka gjallëruar,
Po ju them:
Më e vogla kokrizë pluhuri
Ka më shumë vlerë se çdo gjë që kam shkruar.
Dëgjoni!

Predikon me rënkime e hakmarrje
I ditëve të sotme grykëçjerri Zarathustra!
Ne me fytyrat, si çarçafë të palarë,
Me buzë të varura si llustra,
Ne
T’internuar në qytete leprozësh
Ku leprën e shkaktuan llumi dhe ari
Ne jemi më të pastër se qielli i Venedikut,
Nga detet dhe diejtë së bashku i larë.
Aq më bën që s’ka
Tek Homerët dhe Ovidët
Njerëz si ne,
Me blozë të lyer,
Unë e di,
Qielli do të zbehej po të shihte
Arin e shpirtit tonë të shkëlqyer.

Dejet dhe muskujt
Më të sigurtë se lutjet janë.
Lëmoshë nga koha s’kërkojmë më kot,
Secili nga ne
Në duar mban
Rrypat dhe frenat e botës.

U ngjitën në Golgotha auditoret
E Moskës, Kievit, Odesës, Petrogradit
Dhe s’pati asnjë
I cili
Mos thërriste,
Kryqëzojeni,
“Kryqëzojeni bardin”.
Por, njerëz
Unë ju kam dashur,
Megjithëse ju ofenduar më keni.
Ndonjëherë a e kini parë
Si, dorën që e rreh, e lëpin qeni ?

Unë
I talluri nga gjenerata e sotme
Si anekdotë
E ndyrë
E gjatë
Shikoj përtej kohës, në horizontet,
Ku asnjeri s’shikon këtë natë.
Atje ky syri i njerëzve s’arrin
Në krye të hordhive t’uritura,
Tatëpjetë,
Me kurorën me gjëmba të revolucionit,
Vjen viti i shtatëmbëdhjetë.
Unë jam pararendësi i tij tek ju,
Ku është dhembja, me të jam bashkuar,
Në çdo pikë loti, që u derdh diku,
Vehten kam kryqëzuar.

Tani asgjë asnjeriut nuk i fal.
Në shpirt butësisë i dogja çdo fije.
Kjo është më e vështirë se të marresh
Njëqind mijë Bastije.
Dhe kur koha të vijë
Që ardhjen e shpëtimtarit
Me rebelizëm ta prisni
Shurdhues e plot tmerr,
Ahere unë
Shpirtin do shkul fare
Ta shkel e t’ua jap
si të përgjakur flamur.
—-


RE ME PANTALLONA – Pjesa III

Ah, ç’ndodhi kështu,
Nga erdhi kjo gjë.
Midis ditëve me diell
Të këtyre vendeve ?
Pa pritur, në kokë,
Si perde e trishtuar,
Më erdhi shtëpi e të çmendurve.
Dhe siç ndodh,
Kur kryqëzori
Mbytet diku,
Marinarët ikin nga anija e zhdukur,
Ashtu, me sytë të shqyer
U sul kuturu
Gati i çmendur, Burluku.
Me qepallat e përgjakura e të përlotura
U zvarris,
U çua,
Iku i strukur,
Dhe pa pritur ëmbëlsisht mes lotëve
Buzëqeshi dhe tha:
“Bukur”!
Sa bukur në bluzën e verdhë
Shpirtin të mbështjellë kur futim,
Sa bukur
Të thërresësh
Nën gijotinë:
“Pini kakao Van Huten”!
Këtë sekondë
Të bujshme
Të tmerrit
Me asgjë s’do ta ndërroja
Më të mirë.
Mes tymit të cigares,
Pas gotës së likerit,
Fytyra e Servjaninit u zgjat e pirë.
Si guxoni ta quani vehte poet
Dhe si zog të cicëroni më kot ?

Sot
Duhet
Kasketë
T’i bëhemi kafkës së botës.
Ju,
Të shqetësuar nga i vetmi mendim:
“A kërcej vallë me hijeshi”?
Vështroni si dëfrej
Pa pushim,
Unë, horri i udhëve,
Kumarxhi-batakçi.

Nga ju,
Të njomurit me dashuri të vogla
Që nëpër shekujt
Lëshuat veç lotë,
Po shkoj unë
Diellin ta vë si monokël
Në sy, që të shoh këtë botë.
Veshur në mënyrë të çuditshme e pa hire,
Mbi tokë i zjarrtë,
Kudo do të vete,
Dhe përpara meje, lidhur me zinxhirë
Napoleonin, si kone, do ta marr me vehte.
Toka, si grua, që ka qejf të dorëzohet,
Do të shkrihet, do tundet plot naze
Buzët e sendeve
Që do gjallërohen
Do bëlbëzojnë
“Çaça, çaça, çaça”.

Papritur,
Retë
Dhe mjegullat e tjera,
Në qiell bënë një rrëmujë të bardhë,
Dhe dukej sikur puntorët u derdhën,
Qiellit i shpallën grevë të madhe.
Me rrufe, me ulërimë nga qielli u lëshua
Duke fshirë qurret me buzë së largu,
Dhe fytyra e qiellit u shtrëmbërua
Për një çast,
Si fytyra e Bismarkut.

Dhe dikush
Ngatërruar në punët e reve
Duart drejt kafesë i zgjat,
Herë i ëmbël,
Herë femëror,
Herë si i topit shtrat.
Ju kujtoni,
Se dielli ëmbëlsisht
Faqet i përkëdhel kafenesë ?

Jo, jo, shkojnë të pushkatojnë kryengritësit
Trupat e gjeneral Galifesë!
Nxirrni duart nga xhepat, kalimtarë,
Rrokni gurë, bomba, thika, ç’të jetë,
Dhe në qofte se ndokush duar s’ka fare
Le të goditë me ballin e vetë.
Marshoni, ju t’uritur,
Të përulur,
Thatanikë,
Të palarë, të mbushur me pleshta.
Marshoni!
Të hënat dhe të martat.

Do t’i ngjyejmë me gjak si për festa,
Toka nën thika le të kujtojë
Ata që t’i poshtërojë desh,
Toka bullafiqe,
Tamam si dashnore,
Që Rotshildi dikur e desh!
Që flamurët të valviten midis batareve,
Ashtu siç ndodh me rregull në çdo banket,
Ju, shtylla elektrike, ndrejini drejt reve,
Mishrat e varura që kasapi shet.
Dikush shahet,
Lutet,
Thërret,
Grindet,
Pëleshet pas pak.

Në qiell, i kuq si Marsejeza
Dridhet perëndimi-gjak.
Erdh çmënduria.
S’ka si e ndalon.
Nata po vjen
Me të ngrënë,
Me pije.
Vështroni –
Qielli prapë komploton
Me yjet e spërkatur nga tradhëtia!

Erdhi
Bën gosti si Mamaj,
Hypur mbi shpinë të qytetit,
Këtë natë të zezë si Azefi në çdo skaj
S’e përshkon dot syri i poetit.
Strukem në një qoshe të tavernës, në banak.
Me verë tryezën dhe shpirtin spërkat,
Dhe po ndjej,
Që nga këndi, të rrumbullaktë,
Sytë e Shën Mërisë më shohin me inat.

C’ti dhurosh asaj nga dhuratat shabllone –
Ndriçimin e tavernës së trishtë ?
E sheh,
Përsëri në Golgotha të dënojnë
S’duan Barabë,
Por Krisht.
Ndoshta unë,
Në mendjen njerëzore.
Me asnjë fytyrë s’ngjaj.
Unë
Ndoshta
Jam më i bukur
I bijve të tu në çdo skaj.
Haré jepu njerëzve
Si shkumba në det
Të ngrihen,
Të rriten sa më parë
Djemtë të bëhen burra sa më shpejt
Dhe vajzat sa më shpejt
Të bëhen me barrë.

Dhe fëmijëve jepu mençuritë,
E magjistarëve te moçmë me thinja.
Dhe do të vinë ata
Dhe do pagëzojnë fëmijtë
Me emrat e vargjeve të mija.
Unë, që kërkova maqinat dhe Anglinë,
Ndoshta pa e ditur as vetë,
N’Ungjillin më të thjeshtë jam tanimë
Apostulli i trembëdhjetë.
Dhe kur zëri im
Pa turp rënkon në erë
Me orë të tëra,
E me ditë pambarim
Ndoshta Jezu Krishti ju merr erë
Luleve të shpirtit tim.


Send this to a friend