VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Trashëgimia Kulturore dhe organizimi i saj i ç’organizuar Nga Prof. Dr. Lida Fabian MIRAJ

By | November 25, 2021
blank

Komentet

blank

Trashëgimia Kulturore dhe organizimi i saj i ç’organizuar Nga Prof. Dr. Lida Fabian MIRAJ

Rastësisht kam lexuar disa opinione të ndryshme, të botuara gjatë muajit të kaluar në median e shkruar, rreth Trashëgimisë Kulturore në vendin tonë. Diskutimet, me mendime pro e kundër, fokusoheshin në një riorganizim ose rimenaxhim të funksionimit të Trashëgimisë sonë Kulturore.

Duke dashur të bej të njohur ecurinë e këtij procesi, të paktën në tre dekadat e fundit, do të doja të përshkruaja shkurtimisht historikun e këtij organizimi.

Qëndra e Kërkimeve Arkeologjike, u bë gati e pavarur nga Instituti i Historisë në fund të viteve ’70, dhe drejtore ne atë kohë ishte shumë e nderuara dhe shumë e respektuara arkeologe, Aleksandra Mano. Para emërtimit të Qendrës Arkeologjike ekzistonte vetëm sektori i Arkeologjisë, pranë Institutit të Historisë dhe nën vartësinë e tij. Përdora termin ’gati e pavarur’, sepse kjo Qendër kishte një drejtor të përgjithshëm dhe tre drejtues sektorësh ose departamentesh, që përkatësisht ishin: Prehistori, Antikitet e Mesjetë, por që temat e disertacioneve, për marrjen e titujve shkencorë, mbroheshin vetëm në Institutin e Historisë dhe natyrisht piramida mbyllej në Akademinë e Shkencave.

Në gjysmën e parë të viteve ’80 ‘Qëndra’ ndryshoi statusin nga Qëndër e Kërkimeve Arkeologjike në Institut të Kërkimeve Arkeologjike, por që edhe pas këtij ndryshimi, disertacionet vazhdonin të mbroheshin në Institutin e Historisë, si Institut Mëmë. Drejtori dhe drejtuesit e sektorëve emëroheshin gjithnjë nga Akademia e Shkencave. Në fakt pati vetëm një herë zgjedhje të vërteta demokratike, dhe kjo ndodhi në vitin 1989.

Në vitin 1981, kur unë fillova punë si arkeologe pranë Qendrës së Kërkimeve Arkeologjike, ky institucion sapo u zgjerua me krijimin e të ashtuquajturave ‘Bërthama Arkeologjike’, të cilat u organizuan në disa qytete si: Durrësi, Shkodra, Fieri, Kukësi, Peshkopia, Vlora, Korça e Saranda, e më vonë edhe Gjirokastra. Por, në vartesinë e Qendrës Arkeologjike nuk ishin Muzetë Arkeologjike, të cilat asokohe vareshin nga Komiteti i Kulturës e Arteve, dhe në këtë organizim bënte përjashtim vetëm Muzeu Arkeologjik i Tiranës. Ne punonim në Durrës, kishim një zyrë brenda Muzeut Arkeologjik dhe quheshim ‘Bërthama arkeologjike’. Në krye kishte një përgjegjës të emëruar fillimisht nga Qendra e më pas nga Instituti Arkeologjik. Muzeu kishte personel e drejtor të veçantë, dhe natyrisht aty punonin edhe arkeologë të tjerë. Gërmimet Arkeologjike bëheshin nga Arkeologët e ‘Bërthamës’ e materialet e mbledhura shkonin në fondet e Muzeut, kurse arkeologët e Muzeut, pas krijimit të ‘Bërthamës’, nuk bënin me gërmime të planifikuara, por studionin objektet Muzeale. Dhe ky organizim ishte dhe në qytete me muze arkeologjikë, si Apollonia, Butrinti, etj. Pas disa vitesh u kalua në bashkimin e të gjitha Muzeve arkeologjike nen hijen e Institutit Arkeologjik (IA), për pasojë përgjegjësi i ‘Bërthamës’ u bë drejtor i Muzeut dhe e gjithë kjo ishte nën vartësine e Akademisë se Shkencave. Natyrisht që ka funksionuar gjithnjë edhe Instituti i Mbrojtjes e Restaurimit të Monumenteve të Kulturës, i cili ishte nën vartësinë e Komitetit të Kulturës e Arteve, Komitet i cili në vitin 1991 u bë Ministri më vehte nën emërtimin Ministria e Kulturës, Rinisë e Sporteve (MKRS). Në vitin 2000 në këtë Ministri u krijua Drejtoria e Trashëgimisë Kulturore, ndërsa në vitin 2005 kjo Ministri ndryshoi emërtimin. Emrit të saj të gjatë ju shtua në krye të listës edhe një përberës tjetër, kështu që u quajt Ministria e Turizmit, Kulturës, Rinisë e Sporteve (MTKRS) ku Drejtoria e Trashëgimisë Kulturore ështe një nga drejtoritë përbërëse në vartësi të Drejtorisë së Përgjithëshme të Turizmit e Trashëgimise Kulturore.

Shkurtimisht ky është historiku i funksionimit ‘alla Shqiptarçe’ të Trashëgimisë sonë Kulturore.

Gjithnjë, sidomos pas viteve ’90, kam kritikuar hapur këtë çorganizim të funksionimit të strukturave të Trashëgimisë Kulturore. E vetmja gjë e llogjikshme dhe e stabilizuar, për mendimin tim, ka qenë organizimi i Institutit te Monumenteve të Kulturës (IMK), i cili, që në krijimin e tij në vitin1964, ka qenë nën ombrellën e Ministrisë së Kulturës, e ka drejtuar vazhdimisht Studimin dhe Restaurimin e Monumenteve Arkeologjike, Arkitektonike dhe Historike. Ky Institut kishte të ashtuquajturat Atelie të Monumenteve të Kulturës në disa qytete, të cilat funksiononin si departamente të veçanta, por që drejtimi shkencor e teknik bëhej vetëm nga specialistët e Institutit, gjithnjë nën drejtimin e Ministrisë së Kulturës. Më duket se ky organizim vazhdon pak a shume të jetë edhe sot e gjithë ditën, pavarësisht se Atelietë kanë ndryshuar shumë herë emërtimin e më pak ose më shumë herë funksionin dhe, gjithnjë e më shumë në to nuk emërohen më specialistë dhe më keq akoma, ato nuk drejtohen më nga specialistë. Gjithashtu duhet përmendur edhe organizimi i Parqeve Arkeologjike, të cilave i priu krijimi i Parkut të Butrintit, në fund të viteve ’90, dhe që u shtuan kudo në Shqiperi, por që çuditërisht Park Arkeologjik nuk ka Durrësi, me gjithë rëndësinë shumë të madhe të këtij qyteti në antikitet si edhe me monumentet e klasit të parë që janë zbuluar aty, ku mund të përmendim Amfiteatrin, Termat, Forumin Rrethor, Muret Bizantine, Porta Romana, Mozaikët, Bazilika e Arapajt, etj., etj.

Në shumë raste kam shprehur mendimin se IMK dhe IA duhet të jenë dy sektorë ose dy departamente ose dy drejtori të veçanta, por gjithnjë brenda organizmit, nën vartesine dhe në strukturën e Ministrisë së Kulturës. Kjo është edhe eksperienca që mund të marrim nga vendet e tjera apo nga vendet fqinje që janë me trashëgimi kulturore të ngjashme. Koordinimi i gërmimeve arkeologjike dhe restaurimeve është funksionimi më i mirë në këtë fushë. Kur unë ngrija zërin për këtë çështje në Institutin Arkeologjik, drejtues apo ata që rrinin pranë drejtuesve, shihnin shtrembër, sepse për ta ishte shumë më komode vartësia nga Akademia e Shkencave se sa nga Ministria e Kulturës. Arësyeja e këtij komoditeti mbështetej në një logjikë apo fakt të thjeshtë sepse, sipas tyre, çdo Ministër që emërohej bënte menjëherë ndryshime drejtuesish sipas preferencave personale, ndërsa ekzistenca nën Akademinë, ku lëvizjet e drejtuesve nuk ishin shumë të shpeshta, ata ndjeheshin shumë më të sigurtë. Kështu rritej jetëgjatësia e drejtuesve të Institutit Arkeologjik dhe, kjo gjë për vetë ata e për të tjerët që i rrinin afër, ishte mjaft komode.

Si pasojë e këtij çorganizimi ne kemi sot një kaos apo copëzim dhe shpërndarje në funksionimin e Trashëgimise sonë Kulturore.

Instituti Arkeologjik, ka bërë një mbrapaktheu të fortë dhe është kthyer gati gati në atë formë organizimi e vartësie siç ishte para krijimit të të ashtuquajturës Qendër Arkeologjike: dmth ka një prapaktheu në një kohë prej para tre dekadash, që është ajo kohë kur ishte nën vartësi të Institutit të Historisë e tani, pas tre dekada ndryshimesh, u vendos nën vartësi të Institutit te Albanologjisë. Kam përshendetur me shumë pozitivitet vendimin e Këshillit të Ministrave në këto vitet e fundit, që Akademia e Shkencave të ndryshonte funksionin dhe të ishte Institucion Honorifik, ashtu si në fakt është në shumë vende të botës perendimore. Por realisht nuk e kuptoj faktin se përse IA duhet të bënte pjesë në Qendrën e Studimeve Albanologjike, pranë Ministrisë së Arësimit e Shkences dhe jo nën vartësinë e Ministrisë së Kulturës (pavarësisht se kjo e fundit në emërtim Kulturë e ka te dytën, pas Turizmit). Ne krye te Godines ku janë zyrat e Arkeologjisë, në këto tri dekadat e fundit janë shënuar kronologjikisht: Qendra e Kërkimeve Arkeologjike, Instituti i Kërkimeve Arkeologjike dhe së fundmi Qendra e Studimeve Albanologjike. Duket se fjala ose emërtimi Qendër paska qenë ai më i preferuari.

Jam munduar shumë të kuptoj stërhollimet e emërtimeve, apo të të ashtuquajturave emërtime, që shënohen veç për gjetjet e nëntokes e veç të mbitokës; veç gërmime të planifikuara e veç gërmime shpëtimi, dhe ku ta di se çfarë, por të gjitha këto, që do t’i quaja me plotkuptim të fjalës ‘sajesa’, më duken të bëra nga persona apo organizma me mungesa profesionalizmi, të cilët seicilin ndërlikim te (ç)organizimit e lidhin vetëm me emërime personale dhe natyrisht joprofesionale. Por habia më e madhe është kur thuhet se këto emërtime aprovohen vetëm pasi propozohen nga profesionistë të fushës. Kjo në fakt është edhe habia më e madhe!?!? Për pasojë, nga kjo lojë fjalësh ose lojë emërtimesh përcaktuese e jo përcaktuese, ndonëse jam me një experiencë jo të vogël në këtë fushë, nuk arrij dot që ta kuptoj gramatikën ose gjuhën e përdorur.

Nga ky çorganizim restaurime bëhen nga grupe te (pa)specializuara, thënë kjo në një mënyrë shumë elegante ose, nga grupe që nuk e kanë fare idenë e një monumenti kulture, thënë pa elegancë dhe në formën më direkte. Restaurimet e bëra në monumente këto kohët e fundit janë bërë shumë herë më dobët nga ato të bëra në gjysmën e dytë të shekullit të kaluar nga specialistë të respektuar si Gani Shtrazimiri, Koço Zheku, Emin Riza, Fabian Miraj, Lazër Papajani, etj., etj., dhe i kërkoj ndjesë gjithë kolegëve të tjerë, të cilët nuk po i përmend nominalisht, për të mos e bërë shumë të gjatë listën. Kujtoj që dekada më parë, bëheshin gërmime arkeologjike dhe restaurime nga ekipe që ishin të përbëra nga specialistë të Arkeologjise e IMK dhe ata punonin bashkarisht, ndonëse të dy Institutet ishin në vartësi të ndryshme: njeri nga Ministria e Kulturës e tjetri nga Akademia e Shkencave. Kështu në gërmimin e Nymfeut të Apollonisë nga i nderuari Hasan Ceka, ekspedita kishte në përbërje specialistët e restaurimit; në Kalanë e Lezhës ishin Frano Prendi, Koço Zheku, Fabian Miraj etj.; në Bylis ishin Neritan Ceka, Skënder Muçaj, Lazër Papajani e te tjere; në amfiteatrin e Durrësit, gjatë gërmimeve arkeologjike që kam drejtuar, kemi punuar së bashku me antropologun e Institutit të Arkeologjise, Aleksandër Dhima dhe me specialistë të restaurimeve si Lazër Papajani, Guri Pani, Agron Islami, etj. dhe shembujt e këtyre bashkëveprimeve janë të shumtë. Por çuditërisht ekziston akoma një mentalitet ‘tabu’, i cili gjithnjë i mendon të ndara pjesët përbërëse të Trashëgimisë Kulturore.

Sot sheh te ndërhyjnë në monumente të rëndësishme persona që nuk kanë punuar kurrë me monumentet arkeologjike apo arkitektonike, që nuk i kanë studiuar kurrë ato, por që çuditërisht kanë ‘marrë guximin’ të prekin, në mënyrën më joprofesionale e ndonjëherë edhe barbare, monumente me vlera jo vetëm kombëtare, por edhe ndërkombëtare. Këtu do të përmendja të ashtuquajturat restaurime në Amfiteatrin e Muret Bizantine të Durrësit, në Manastirin e Apollonisë, etj., etj. Disa gjurmë shumë të rëndësishme për datimin e mureve Bizantine të Durrësit, të dukëshme që në gjysmën e dytë të shekullit XIX, janë mbuluar ‘pa mëshire’ me llaç e tulla, me një mungesë të plotë përgjegjësie. Kush është fajtor për këtë?! Ai ustai i paspecializuar që vuri pa kujdes llaçin e tullën, ai tekniku që ‘i normoi’ punën, ‘specialisti’ që drejtoi punimet e restaurimit apo vetë qerthulli i organizimit të ç’organizuar?!

Dhe mua më kujtohet një shprehje e lexuar ne vitet e rinisë time qe thotë se Nuk duhet të mërzitemi me makinën e dëborës se ajo nuk është e zonja të fluturojë. Ajo nuk është fare e përgatitur për të bërë një gjë të tillë.

Nuk ka asnjë sens që Trashëgimia Kulturore të riorganizohet në një mënyrë të tillë që të ketë në bazë të organizimit të saj dy objektiva kryesore: të jetë pjesë e zhvillimeve rajonale dhe pjesë e turizmit kulturor, siç thuhej në një nga artikujt që më ranë në dorë. E përkthyer në shqip kjo gjë mua më duket komplet pa sens. Natyrisht dhe padiskutim mendoj se kjo nuk mund të jetë filozofi apo program i një qeverisje demokratike dhe aq më pak e lidhur me zhvillimin bashkëkohor. Trashëgimia Kulturore është një e tërë dhe nqs një nga objektivat e saj është zhvillimi i turizmit kulturor, ajo në asnjë mënyre nuk mundet e nuk duhet që të reduktohet kaq banalisht vetëm në këtë funksion. Ndërsa përbërësi tjetër, i propozuar si zhvillimi rajonal, nuk më jep asgjë tjetër përveç një ç’organizimi me mungesa profesionalizmi të Drejtorive Rajonale, që kanë zëvendësuar ekzistencën e Atelieve të dikurshme të Monumenteve. Nqs këto ‘Drejtori Rajonale, në gjendjen e sotme, janë ‘një grup amorf njerëzish që bëjnë vetëm porositë që marrin nga ministria’ siç thuhet në njerën intervistë, mos vallë decentralizimi do të zhdukë të qenurit amorf të tyre? Natyrisht që jo, por përkundrazi do ta shtoje atë. Dhe padyshim nuk mund të jenë kurrsesi subjektet private, ashtu si thuhet në intervistën tjetër, ato që do te mbrojnë apo do të kenë në dorë veprimtarinë e shpëtimit të Trashëgimisë sonë Kulturore.

Trashëgimia Kulturore është e duhet të jetë vetëm pronë shtetërore, atë e ruan, e mbron dhe e drejton vetëm Shteti Ligjor.

N.q.s. deri tani kemi shembuj negativë të funksionimit të Trashëgimisë Kulturore, nga to duhen nxjerrë mësime për difektet e organizimit apo koordinimit të punës dhe duhet shkuar drejt një institucionalizimi të mbështetur më shumë në profesionalizëm e më pak ose aspak në voluntarizëm e amatorizëm.

Natyrisht që është e nevojshme dhe e domosdoshme për t’u bërë ndryshime konceptuale në organizimin e funksionimit të Trashëgimise Kulturore, por kurrsesi në një disorganizim të tillë. Dhe këtu nuk po përmend Trashëgiminë Kulturore në Muzikë, në Etnografi, atë Shpirtërore, etj., të cilat edhe ato, duhet të jetë nën vartësine e Ministrisë së Kulturës. Gjithashtu nuk mund të mendohet që Instituti i Arkeologjisë të përjashtohet, apo të ndahet më vehte, nën justifikimin se ai nuk është pjesë e shërbimeve në fushën e trashëgimisë kulturore, por vetëm i studimeve shkencore. Si mund te mendohet që Trashegimia Kulturore duhet ndarë dhe vënë nën vartësi Ministrore komplet të ndryshme?! Si mundet që nën Trashëgiminë Kulturore të mos bëjnë pjesë veprimtari të quajtura shkencore, ku grupohen gërmimet e studimet arkeologjike?! A nuk bëjnë pjesë vallë edhe këto në Trashëgimine Kulturore?!

Kjo mënyre konceptimi sjell pasojë faktin që në shumë qendra muzeale, monumente kulture etj., po të kesh kuriozitet e të shkosh deri aty sa mundet që edhe të pyesesh punonjësit për profesionin (dhe natyrisht që është shumë e veshtirë që aty të gjesh profesioniste), ndonjëri mundet që të thotë se është arkeolog, por kur ti mund të mos mjaftohesh me kaq e të vazhdosh të pyesësh më thellë për ndonjë detaj të tillë, si psh se ku ka studiuar, menjëhere do të dëgjosh përgjigjen se ështe duke studiuar part-time për histori, në rastin më të mirë. Dhe kjo gjë është në fakt një aspekt i asaj që përcaktohet si ‘qënia amorfe’ e Drejtorive apo muzeve rajonale. Ndonjë shembull i rrallë pozitiv i emërimit të ndonjë menazheri në vend të profesionistëve, duhet marrë si një rastësi dhe si fenomen i shkëputur, që gjithsesi e në asnjë mënyre nuk duhet të përgjithësohet. Por natyrisht që nuk duhet kaluar në ekstremin tjetër sa të mund të vihen kufizime maksimaliste deri aty sa të absolutizohet fakti që në krye drejtuesi duhet të jetë vetëm me titullin Akademik. Për fat të keq në Shqipërinë tonë të dashur, Akademikët janë emëruar jo gjithmone vetëm mbi bazën e kontributeve reale shkencore, por për fat të keq edhe sipas përkatësive partiake. P.sh. profesorëve të nderuar si Selim Islami, Skender Anamali, Aleksandra Mano, Frano Prendi, Emin Riza, Neritan Ceka apo dhe disa të tjerëve nuk ju dha ndonjëhere titulli ‘Akademik’. Ne vijim të kësaj logjike bëj pyetjen: Ku dhe Sa janë këta Akademikë në Shqipëri?! Konkretisht në fushën e Trashëgimisë Kulturore, për të cilën po flasim, Akademikë janë vetëm dy: Muzafer Korkuti dhe Apollon Baçe. Atëhere kondicionimi me ligj, që në krye të Trashëgimisë Kulturore duhet të jetë person me titullin Akademik, është vetëm në favor të emrave të përvetshëm, padashur këtu të paragjykoj kolegun e nderuar Baçe, sepse Korkuti e ka tejkaluar tashmë ‘mbretërimin’ e tij të stërgjatë në krye të Institutit të Arkeologjisë.

Specialistë të fushës, me titull Doktor, mund të ishin fare mirë në drejtim të Trashëgimisë Kulturore. Kjo nuk perjashton, por përfshin profesionistë që kanë marrë me merita personale profesionale titullin Profesor i Asociuar, Profesor, apo edhe vetë Akademikët, pa qenë nevoja për të vënë kondita përjashtuese për të parët. Natyrisht Institutet e Trashëgimisë Kulturore duhet të drejtohen nga specialistë të mirefilltë të fushës dhe jo persona me ose pa diploma te fushave të tjera. Kështu që p.sh. një specialist i Fizikës Bërthamore, qoftë edhe me titull shkencor, nuk mund te drejtojë Trashëgimine Kulturore, edhe sikur të betohet që e ka shumë për zemër atë dhe, natyrisht nuk mund të ndodhë as e kunderta. Dhe në vazhdim mund të përshëndes idenë që pranë çdo monumenti do të ketë ndërhyrje të vazhdueshme, një sy mbikqyrës në 7 rajonet e trashëgimisë në Shqipëri, por kjo ka rrezik që të bjerë përsëri në nivelin ‘amorf’ të drejtorive rajonale, të cilat duke qënë edhe më të pavarura, mund të përkeqësojnë veprimtarinë e tyre, e cila duhet domosdoshmërisht të jetë e kontrolluar.

Personalisht do të propozoja një skemë më të thjeshtë, funksionale dhe pa shumë stërhollime të funksionimit e organizimit të Trashëgimisë Kulturore. Pa qenë nevoja të ‘shpikim’ apo të vazhdojmë të bëjmë ‘stilin albanez’ ose ‘alla shqiptarçe’; ne kemi shumë shembuj, për të marrë e adaptuar në kushtet tona, nga vende të tjera të pasura me trashëgimi kulturore, dhe të ngjashme me tonën.

Në çdo rast mendoj se organizimi i Trashëgimise Kulturore duhet të jetë domosdoshmerisht i varur nga Ministria e Kulturës dhe natyrisht do të propozoja që edhe nqs kjo Ministri do të vazhdojë të ketë në përbërje Turizmin, në emërtim dhe jo vetëm në emërtim, por edhe në funksion, ky duhet vënë pas Kulturës. Gjithashtu me forcimin e Shtetit Ligjor, që urojmë te mbrrijë sa më shpejt tek ne, Ministri nuk do mund të emëroje drejtues vetëm në bazë të simpative personale apo partiake, por në baze te profesionalizmit, ku gjithsesi ndermjet disa kandidaturave te barabarta, simpatia do te ketë prioritet ne përzgjedhje.

Ndërsa shkolla e Restaurimit pranë Institutit të Monumenteve të Kulturës, nuk më duket shumë e udhës, sepse shkolla e restaurimit duhet të jetë domosdoshmërisht vetëm pranë Universitetit Politeknik, në formën e specializimeve pasuniversitare pranë Fakultetit të Arkitekturës.

Mundet dhe mendoj duhet që në organizimin e Trashëgimisë Kulturore të marrim shembull nga mënyrat e organizimit në vende të tjera të zhvilluara ose edhe kufitare me ne. Në Itali p.sh. ekzistojne brenda strukturave të Ministrisë së Kulturës disa drejtori: 1. Drejtoria e Pergjithëshme për Vlerësimin e Trashëgimisë Kulturore; 2. Drejtoria e Përgjithëshme për Antikitetet, me drejtor aktual Profesorin e Arkeologjisë Stefano de Caro; 3. Drejtoria e Përgjithëshme për Peisazhin, Artet e Bukura, Arkitekturën e Artin Bashkekohor; 4. Drejtoria e Përgjithëshme për Arkivat; 5. Drejtoria e Përgjithëshme për Bibliotekat, Institutet e Kulturës dhe të Drejtat e Autorit; 6. Drejtoria e Pergjithëshme për Kinemane; 7. Drejtoria e Përgjitheshme për Spektaklet. Natyrisht që ka një organizëm qendror, që është Këshilli i Lartë për Trashëgiminë Kulturore e Peisazhin, me drejtues Prof. Andrea Carandinin. Gjithashtu brenda Ministrisë së Kulturës, ekzistojnë në qytete apo rajone edhe Soprintendencat për Trashëgimine Arkeologjike, Arkitektonike e Peisazhistike, Historike, Artistike, dhe Etnoantropologjike. Gjithashtu brenda Ministrisë së Kulturës është edhe Instituti i Lartë i Mbrojtjes dhe Restaurimit. Të gjitha këto Drejtori e Institute kanë një autonomi të veçantë, por gjithnjë janë nën vartësinë e Ministrisë së Kulturës dhe në menyrë direkte nga Sekretari i Përgjithshëm i Ministrisë.

Ndërsa në Greqi ka një organizim paksa të ndryshëm: ekziston Ministria e Kulturës dhe Turizmit me këto drejtori: 1. Drejtoria e Përgjithëshme për Restaurimet; 2. Drejtoria e Përgjithëshme për Muzetë e Punët Teknike; 3. Drejtoria e Përgjithëshme e Antikiteteve e Trashëgimise Kulturore; 4. Drejtoria e Përgjithëshme e Kulturës Moderne; 5. Drejtoria e Përgjithëshme e Sporteve dhe 6. Drejtoria e Përgjithëshme e Turizmit.

A duhet të jetë Trashëgimia Kulturore jashtë Ministrisë së Kulturës?

Mendoj që nuk është fare e udhës, kjo edhe për një arësye shumë të thjeshtë: kanë të përbashkët fjalën KULTURË.

A duhet që Gërmimet Arkeologjike të jenë nën vartësi të Ministrisë së Arësimit e Restaurimi në varësi apo jo të Ministrisë së Kulturës?

Çdo tendencë ndarje do të sillte vetëm disorganizim e çoroditje.

Do të doja te sillja këtu një shembull: Soprintendenti më jetëgjate i Romës, që ka drejtuar në vitet 1976-2004, ka qenë Arkeologu shumë i nderuar, Prof. Adriani la Regina, autori i shumë botimeve e studimeve arkeologjike. Prof. La Regina njihet si autori i kthimit në Shqipëri ne vitin 1982, të të ashtuquajturës “Dea e Butrintit”, zbuluar nga Ugolini në pranverë te vitit 1928, të cilen Mbreti i atëhershëm, Ahmet Zogu, ja bëri dhurate Mussolinit. Gjithashtu Prof. La Regina, gjatë kohës kur drejtonte Soprintendencen e Romës, riktheu në vendin e saj të origjinës edhe statujën e ashtuquajtur “Venus i Cyrene”, që ishte zbuluar ne Libi dhe që ishte dërguar në Itali në vitin 1911. Keto 2 fakte i dhashë jo vetëm për të respektuar autoritetin e Prof. La Reginës, por edhe të Institucionit që ai drejtonte. Prof. La Regina, ne vitin 1998, ka influencuar shumë edhe në një kontribut tjetër, që u mendua të jepej për arkeologjinë në Shqipëri, por ky është subjekt i një shkrimi tjetër në të ardhmen, me të cilin do të dëshiroja që të njihej publiku shqiptar.

Soprintendencat në Itali, të drejtuara nga arkeologë, që do t’i quaja kolosë të kesaj shkence, dhe që kanë në përbërje specialistë të mirëfilltë të degëve të veçanta të Trashëgimisë, nuk janë të pavarura nga Ministria e Kultures, por në vartësi direkte nga kjo Ministri.

Tek ne, për fat të keq, mungojnë specialist apo autoritete të kalibrit te Prof. La Regines, por edhe në ato raste kur ka specialistet, ndonëse jo kolosë, ata ‘nuk pëlqehen’ ose ‘nuk preferohen’.

Reforma në organizimin e Trashëgimisë Kulturore është e domosdoshme, por e dëshpëruar nga propozimet e lexuara në shtyp, me të cilat profesionalisht nuk jam dakort, mbetem të citoj atë fëmijën e vogël të Andersenit, i cili tha me naivitet se Mbreti është Lakuriq, kur ai ishte vërtetë pa rroba dhe askush nuk guxonte ta pohonte të vërtetën.

Duke i mbyllur këto rreshta të shkruara mund të them vetëm se,

Fola dhe Shpëtova Shpirtin tim. Amen!

Tiranë, Prill 2010

blank

Shqiptarët dhe Emblema e Flamurit të Tyre – Esse nga Aristotel Mici

 

 Flamuri shqiptar me shqiponjën në mes ka historinë e tij të herëshme, që buron nga vete lashtësia e kombit. Jo rastësisht  Eqrem Bej Vlora  do të shkruante për atë në kujtime: “Historia e këtij flamuri tretet në  mjergullën e kohës”[1].   Simboli  emblematik i shqiponjës  në  fushën e kuqe të flamurit fillon në kohën e vjetër Para Krishtit, vazhdon në Mesjetë edhe mbrrin në kohët e reja moderne. Imazhi i shqiponjës së këtij flamuri nis me një  legjendë antike, kurse gjurmët e tij enden që nga librat historikë e deri te dëshmitë materiale, që nga vargjet e poetëve e deri te këngët e trimave kryengritës.

Straboni,[2] duke hetuar për kohën Pellazgo – Ilire, vinte re se ky popull në të vjetrat kohe ishte më i rrepti e më luftëtari e Shqiponja ishte pajtorja më e mirë për të. Atëherë  që kur Zeusi nga pellazgo-ilirët nderohej si perëndi, faltoren e vetë e kishte në Dodonën e thesprotëve, pra në Çamëri. “Dhe kështu me kalimin shkallë shkallë të paganizmit në monotheizëm, shqiponja nga simbol fetar u kthye në simbol kombëtar. Aq shumë u  përngjit ajo me njeriun vetë sa atij zuri t’ia mënjanonte tërë emërtimet e tjera, duke i lënë emrin e vetë përgjithësues “shqiptar” (biri i shqiponjës)”[3].  Natyrisht, ky është një rrëfim legjendar dhe, si i tillë, mund të jetë i diskutueshëm. Po mos të harrojmë se  edhe emri i detit Egje mbështëtet mbi një rrëfim legjendar. Siç na mëson mithi i lashtë, mbreti Egje u mbyt në këtë det, tek pa i pikëlluar velat e zeza të anijes së birit të tij, Tezeut, duke e marrë të birin për të vdekur. Atëherë, sipas mithit të lashtë, emrin e mbretit Egje e mori deti. Edhe kontinenti plak i Evropës e ka marrë emrin nga  një e dashur e Zeusit, me emrin Evropa, me të cilën ai pat rënë në dashuri.. Dihen nga të gjithë  historianët këto emërtime mitiko – legjendare, po asnjë komentator nuk shprehet kundër.

Ka edhe ndonjë studiues që mendon se shqiponja, edhe pse është  simbol, nuk ka qenë ndonjëherë  “totem” e gjyshërve tanë në Dheun e Arbërit; dhe, duke mos qenë e tillë, ajo nuk është  figurë bindëse për të përligjur idene e hipotezës se etnonimi  shqiptar, qoftë në mënyrë hipotetike, mund ta ketë  prejardhjen nga emri i shpendit të “shqiponjës” apo” shqipes”.Aq me mosperfillje shihet kjo ide e mundshme, sa nuk futet as në listat e hipotezave, që rrahin të qartësojnë etimologjinë e fjalës shqipe dhe të emrit shqiptar. Kur lexon një arsyetim të tillë, mendja të shkon vetiu te legjenda e “nënës ulkonjë” në Romën e lashtë, tek ajo ujkonja e gdhendur ne skupturë me emrin Lupa Capitolina, e cila, sipas legjendës, ushqeu me qumështin e saj binjakët Romulin dhe Remin. Kjo ujkonjë nuk ka qenë “totem” për fisin Latin të Laciumit. Këtë e dinë  latinistët, po megjithatë, ata nuk e hedhin poshtë legjendën e themelimit të Romës nga Romi. Për më tepër, figura e “nënës ujkonjë” demonstrohet me madhështi nësa e sa vepra arti, që nga mozaiku dhe pikturat e  Leçes, ne jug të Italisë, e deri te skulpturat, altoreliefet e basoreliefet e Romës  antike dhe asaj  të sotme, pa përmendur reklamat  e panumërta nëpër kutitë e qumshtit. Atëherë lind pyetja pse shqiptarët duhet të jenë kaq shpërfillës ndaj simbolit të tyre shekullor?  Kështu të krijohet një lloj  çudije,  kur atë që na e pohon Straboni si shenjë krenarie, e shmangim  ne sot

*

*            *

Po me tepër se hamendja e një legjende, janë faktet e shumta historike dhe arsyet gjuhësore që të sjellin te hipoteza se simboli emblematik i shqiponjës duhet të jetë në themel të idesë për unitetin tonë  kombëtar. Nuk ka dyshim se flamuri me fushën e kuqe dhe shqipen dykrenare në mes është simboli ynë më i vjetrër mbarëkombëtar. Me këtë flamur në mendje dhe në zemër ne kudo ndjehemi shqiptar. Gjuha shqipe dhe flamuri na bashkojne e na vëllazërojne kudo që të ndodhemi si te  Nëna Shqipëri, si në Kosovë, në Maqedoni, në Preshevë, Bujanovsk, në Mal të Zi, në Itali,  në Greqi, në Turqi dhe kudo nëpër kontinente, nga Amerika e deri në Australi. Flamuri dhe gjuha amëtare janë dy hallkat që na lidhin si vëllezër  shqiptar të një gjaku.

Qysh në shekullin e dytë Pas Krishtit, biografi  i antikitetit, Plutarku, në veprën  “Jetë Paralele” tregon për Pirron e Epirit se kur ushtarët po e glorifikonin pas betejës së Heraklesë (280 PK) duke e quajtur atë “Shqiponjë”. Ai iu drejtua atyre dhe u thotë: “Nga ju unë jam  shqiponjë; dhe si  të mos jem i tillë, kur ju jeni flatrat e mia që me ngrini aq lart!”.[4] Nga ky episod fare qartë duket adhurimi i stërgjyshërve tanë  për figurën e shpendit të shqiponjës, e cila gjatë shekujve do të kthehej në simbol emblematik, duke u bërë shënja më dalluese për të gjithë arbëreshët në Dheun e Arbërit. Këtë ide e mbështet edhe Pashko Vasa në artikullin ”Shqypnia dhe Shqyptarët”, të botuar më 1879, kur shkruan: “Që prej fjalëve që i thanë ushtarët Pirros, e prej fjalëve që iu përgjegj Pirroja, na ka mbetur neve emni shqiptarët, e dheut ynë i thonë Shqypni, e gjuhës yne i thonë shqype e Plutarku  e dëfton hollë e hollë”.[5]

Kurse Apostulli i Shqiptarizmës, poeti Naim Frashëri, do të  thurte vargje  tek poema  “Dëshira e vërtetë e Shqiptarëve”:

U quajt  me këtë emër që moti shqiptari

Nga “shqipja”, q’ish i fortë, në luftë më i pari.

E nga që mbante krye në flamur kurdoherë

Shqiponjën, shenjë  të trimërisë në vlerë[6]

Dhe në vitin 1886 në  kapitullin “Prindërit” tek  “Histori e Shqipërisë” po ky Rilindas i madh do të pohonte:”Shpesi që i themi  “shqipe” ishte sipas besës zogu i Hyjit dhe shenjë e trimërisë. Andaj e kishin në flamur shqiptarët e vjetër, pa  nga shqipja u quajtën shqiptarë”.

Në unison me këtë ide të poetit Naim Frashëri është edhe Prof. Abas Ermenji, i cili në një studim  voluminos për vendin e Skëderbeut në histori, shpreh mendimin e vetë për etnonimin shqiptar si edhe për emrin e gjuhës amtare, ku shkruan se: “Në kohën e Skenderbeut dhe përpara tij, Shqiptarët e quanin veten Arbëreshë. Kështu quhen edhe sot Shqiptarët e Italisë së jugës, që e lanë vendin tonë pas asaj epopeje…. Si qëlloi që gjatë sundimit turk, Shqiptarët u quajtën me emrin që kanë sot?  Emri  Shqiptar dhe gjuha shqipe nuk besohet të kenë asnjë tjetër prejardhje përvec  shqipes që përbën simbolin e flamurit të Skenderbeut.

Pas vdekjes së kryetrimit, Shiptarët nuk u nënshtruan me një herë ndën Turqit. Ata vazhduan për shumë kohë përpjekje e kryengritje, qofshin  krahinore (në veri e në jugë), qofshin në një lidhje më të gjërë, për t’u çliruar nga zgjedha turke. Këto lëvizje ishin të frymëzuara  prej kujtimesh të Skenderbeut dhe të shqipes së tija dykrenore.

Duket se Shqiptarë u quajtën  ata që ecnin pas shqipes, ose ndjekës të shqipes, që ndiqnin akoma flamiurin e Skenderbeut, domethënë luftën e tija. Ky emër pastaj u përgjithësua dhe përfshiu tërë Shqiptarët pa përjashtim.

Nuk na duket të ketë një shpjegim tjetër më të përshtatshëm mbi kthimin e emërit Arbëreshë në emrin Shqiptarë.”[7]

Nga të parët historianë këtë flamur na e tregon Anonimi i Tivarit, më 1480,(i cituar nga Biemmi), i cili shkruan :”Flamuri i Skënderbeut ishte një shqiponjë e zezë me dy krerë dhe e hapur në shesh të kuq”. Dëshmi të njëjtë për këtë flamur me shqiponjën në mes jep edhe biografi i Skënderbeut, Marin Barleti :“Skënderbeu mbante flamuj të kuq, të qendisur me shqiponja të zeza dykrenare, ky ishte flamuri i fisit të tij”.[8]   Ky flamur ishte tipari dallues në të gjitha veprimtaritë luftarake të ushtrisë së Skënderbeut. Flamuri qe bërë pjesë e krenarisë së tyre ndër betejat heroike. Kudo që shkonte  ushtria e Skënderbeut për të luftuar, flamurët nuk i ndante nga vetja. Në të njëjtën vepër Marin Barleti tregon se “trimat e Skënderbeut nën komandën e tij kur shkuan në Pulje, për të ndihmuar mbretin Ferdinand të Napolit…mbanin flamurët e kuq me shqiponjën dy krenare në mes.” .

Po gjurmët e këtij flamuri me shqiponjën dy krenare shihen dy shekuj më përpara epokës Skënderbejane. Shenjat e flamurit me shqiponjë duhet t`i kërkojmë qysh me Principatën e Arbërit dhe Despotatin e Epirit. Aty nga fundi i shekullit XII, Progoni (1190-1199) do të sundonte dhe do të qeveriste principatën e Arbërit me gjithë atributet e një prijësi me vulën e flamurin e tij. Dhe më vonë, siç pohohet në  “Historinë e Shqipërisë”, në vitin 1336, Principata e Arbërit qe forcuar  aq shumë, sa Ludoviku, i  Anzhuinëve, i njohu Andrea Muzakës titullin Despot i Arbërisë[9].  Tre dekada më pas, kur Andrea Muzaka II i mundi bullgarët tek Mali i Peristerit në vitin 1372, pozita e despotatit forcohet edhe më tepër. Në ndihmë të këtij mendimi na vjen Princi Gjon Muzaka, i cili, në Memorien e vetë të shkruar më 1510,  tregon sesi “Perandori i Konstandinopolit u kënaq shumë që zoti Andrea Muzaka kishte pasur një fitore të tillë, me që kishte larguar nga muret e Adrianopolit armikun e tij të madh…I përmenduri Perandor urdhëroi që t`i jepnin atij stemën, d.m.th., shqiponjën me dy krerë….… i dha edhe një titull despotal…  Në të cilin ishte përvijuar me gurë xhevahiri shqiponja që thamë”[10].  Bëhet e qartë nga ky pohim se Muzakajt që pas mezit të shekullit të XIV mbanin titullin e despotit, që jepej nga perandori si edhe flamurin me simbolin e shqiponjës dykrenare.

Me këtë flamur me shqiponjë Andrea Muzaka, në krye të luftëtarëve të tij, do të shkonte në Betejën e Fushë Kosovës më 1389 kundër ushtrisë së Sulltan Murati të Parë. Në atë betejë të prgjakshme, ku, siç shkruan  Evlija Çelebiu[11], “Sulltan Muradi shkoi  700,000 të pafe në teh të shpatës ( nënkupto martirët e rënë  nga radhët e forcave të aleancës së princave  të Ballkanit).  Atje u vra edhe  prijësi i sipërpërmendur i  principatës së Muzakajve.

Lidhur me lashtësinë e flamurit shqiptar me shqiponjën dykrenare duhen përmendur edhe “Statutet e Shkodrëstë zbuluara kohët e fundit në bibliotekën e Muzeut Correr të Venecias. Këto “Statute” hedhin dritë edhe më shumë në lashtësinë e flamurit kombëtar shqiptar. Statutet e Shkodrës  pasqyrojnë  një lloj “kushtetute”  për banorët e qytetit në  shekullin e XIV – XV. Sipas studiuesve ato janë hartuar para vitit 1446. Po ajo që është e rëndësishme të theksojme është fakti se në një faqe të ilustruar të këtyre  statuteve gjendet i pikturuar simboli kombëtar: “Shqiponja me dy krerë”.  Historiania e Mesjetës, Lucia Nadin, duke komentuar këtë faqe të ilustruar të “Statuteve”, shikon se në këtë pikturë pasqyrohet një stemë heraldike e bërë me kujdes:…një shqiponjë dykrenare e kurorzuar me ar në të dy  krerët  (…) “aquila bicipite, coronata d’ oro su entrambe le teste”). [12]  Kjo  studjuese, e nxitur nga zbulimi i këtyre dokumenteve shkruan: “Gjetja e “Statuteve të Shkodrës” rihap një faqe shumë të ndritshme, të harruar të ketij vendi, i njohur vetëm si vendi i Shqiponjave”[13].  Dhe më tej Prof. Nadini, duke analizuar  simbolikën e kësaj embleme, shikon se në të, në mënyrë figurative pasqyrohet  “shqiponja triumfale,  simbol i një autonomie të fuqishme qytetare[14]

Emblemën e Shqiponjës dykrenare  në shekullin e XV e gjejmë jo vetëm në jug të Arbërisë si tek Pricipata e Muzakajve, a po ne Veri si ishte rasti i Statuteve të Shkodrës, po edhe në  Arbërinë e Mesme dhe Veri-Lindore si tek principata e Kastriotëve. Në librin “Historia e Shqipërisë”, kur trajtohet kryengritja e Gjon Kastriotit kundër fillimit të pushtimit turk, tregohet edhe stema e  principatës së tij, me emblemën e shqiponjës me dy krerë, rreth viteve 1429-1430.

Është për t`u vënë re se ky flamur dhe emblema me shqiponjën dykrenare qenë bërë aq të njohur, jo vetëm midis ushtarëve të Skënderbeut dhe popullit në Arbërinë e asaj kohe, po edhe midis radhëve të turqve osmanllinj. Këtë jehonë të simbolit të shqiponjës në radhën pushtuesve turq na e sjellë në mendje Marin Barleti  me veprën e tij “Rrethimi i Shkodrës”, tek tregon se si  Sulltan Mehmeti II, i shoqëruar nga kalorësit e vetë, kur  ka parë pozicionet e qytetit të Shkodrës, paska thënë: “Oh ! se ç’ vend të shkëlqyer dhe të lartë paska zgjedhur shqiponja për vete dhe për  folenë e zogjëvë te saj”.[15].

Po ky flamur do t`i ngacmonte mendimin edhe baronit francez  J.de Lavardin[16], në vitin 1576, kur do të shkruante: “Në flamurët e tij, që ishin të gjithë të kuq, Skënderbeu  kishte një shqiponjë të zezë me dy krerë. Shqiponjën me dy krerë Skënderbeu do ta mbante te parzmorja, në kraharuar, si edhe në vulën shtetërore.”  

               Dhe tani do të ishte më me interes të dimë edhe për shtrirjen gjeografike të emblemës së Arbërisë për atë kohë. Dhe kjo kuptohet më mirë po të kemi parasysh lidhjet e krushqive midis familjeve princërore në shekujt e XIV dhe XV. Kështu përshëmbull tre nga vajzat e Gjon Kastriotit u martuan me bujarë nga familjet e njohura princërore, si tek Muzakajt, Aranitët e Topiajt (Hitoria e Shqipërisë- f.252). Po ashtu, siç tregon Gjon Muzaka në “Memoria”, një motër e Gjin Muzakës, Maria, qe martuar me Gjergj Aranitin. E para bijë e tij, Andronika, kur u rrit, u bë gruaja e Gjergj Kastriotit, Skenderbeut. Kurse Gjon Muzaka e mori nusen e vetë nga dera e Dukagjinëve.  I përmendëm këto krushqi për të  përfytyruar sadopak lidhjet miqësore, si dhe hartën  e aleancave midis familjeve feudale në Arbëri. Dhe në çdo dasëm midis tyre ka lëvizur flamuri me shqiponjën , që i printe krushqit tek kalëronin për çdo festë martese. Deri vonë ka qenë ky zakon. Madje në Kosovë udhëtimi i krushqëve me flamur kombëtrar, kur merrej nusja ishte i gjallë  deri në fillim të këtij shekulli të ri. Kjo dukuri zakonore ka rëndësi të kuptohet për anën etnografike të çështjes: se si  emblema e shqiponjës dykrenare është futur aq natyrshëm në psikologjinë kombëtare qysh nga thellësia e shekujve. Kështu duhet të pranojmë se shenja më dalluese e shqiptarëve pas gjuhës amëtare ishte dhe është flamuri me këtë emblemë. Pra lufta për flamurin dhe me këtë flamur në ballë, në gjoks dhe në zemër ishte lufta për idenditetin kombëtar.

Një dëshmi tjetër materiale që flet për lashtësinë dhe adhurimin e të parëve tanë për flamurin është edhe epitafi në varrin e Gjon  Muzakës, që gjndet në Francavilla të Otrantos: “I plotfuqishmi Jezu, ty të falet këtu Gjon Muzaka, i biri i Gjin Despotit, Zot i Myzeqesë dhe i Epirit që nga qyteti i Bizantit trashëgoi shqiponjën dykrenare qe e mbante në flamur, i dedikohet kurorë detyrimi në vitin e Krishtit 1510”[17]

I ngjajshëm me këtë fakt duhet përmendur si dëshmi me interes për simbolin kombëtar të Shqiponjës edhe varri i nipit të Skënderbeut, Kostandin Kastriotit,  që ndodhet në kishën e Shën Marisë së Napolit, ashtu si e përshkruan edhe  Eqrem Bej Vlora: ”Mbi varrin e nipit të Skënderbeut në kishën e Shën Mërisë së Ëngjejve në Napoli është  venë  stema e tij:  një shqiponjë heraldike me një yll të bardhë e vezullues pesëcepësh mbi të dy krerët”[18]

Këto episode  tregojnë për lidhjen shpirtërore që kanë pasur etërit tanë me simbolin e Shqiponjës, me emblemën e flamurit të tyre. Ata e adhuronin atë në këtë jetë, po edhe deri në amshim. Ashtu, ata duken sikur thonë se edhe të vdekur ata janë  mbajtës të flamurit, janë mbajtës  të shqipes, janë shqiptarë për jetë të jetëve.

Shumë domethënës është edhe një afresk i piktorit të famshëm italian Paolo Veronëzi[19]. Ky artist, në kishën San Sebastian[20] të shqiptarëve të Venecias, ka pikturuar një afresk në qendër të të cili të duket një person që mban në gjoksin e tij të veshur një këmishë me shqiopopnjën dykrenare të flamurit shqiptar. Edhe kjo pamje e afreskut mesjetar, e mesit  të sh.XVI, dëshmon se sa fortë  kanë qenë të lidhur shpirtërisht të parët tanë me emblemën e flamurit të tyre, gjë që i ka bërë aq përshtypje frymëzuese edhe piktorit të famshëm Paolo Veronezit, që  brenda mureve të kësaj kishe e ka trajtuar dy herë embelemën e flamurit shqiptar. Është kënaqësi që këto afreske janë të ruajtura  fare mirë deri në ditët tona.

 

*          *             *

Po ky flamur me shqiponjën në mes do të ishte simboli i bashkimit të stërgjyshërve tanë edhe për gjatë kohës së qendresës kundër pushtimit turko-osman siç shkruan dhe Pashko Vasa në veprën e tij  për kohën e rënies së Shkodres: “Një pjesë e popullsisë, për të mos u nënshtruar gjithësesi, u ngrit e iku në dhe të huaj dhe kërkoi strehim në Itali; një pjësë tjetër mori malet, në majat e të cilave flamuri kombëtar vazhdonte të valvitej krenar dhe i nderuar.”[21]

Kjo lidhje shpirtërore e stërgjyshërve tanë  me simbolin e shqiponjës u ka pas  tërhequrn vëmendjen  shumë  studjueve të huaj, të cilët, duke qënë eruditë të shquar, e dinin rolin e emblemave në Mesjetën Evropiane për të emëruar etnitete a po dinasti të ndryshme. Njeri nga  këta eruditë që qe i angazhuar me gjuhësinë shqipe është albanologu Maximilian Lambertz [22]  Prof. E. Çabej, duke trajtuar problemin e emrit etnik, shkruan në librin e tij “Shqiptaret midis Perëndimit dhe Lindjes”: ”Oberhummer pranon së fundi mendimin e M.Lambertz-it, ky dijetar, thotë ia kishte spjeguar emrin mjaftë mirë prej shqiponjës, si emër i një totemi nga koha e Skënderbeut”[23].

Po në atë faqe të  veprës së tij Prof. Çabej shenon se ky mendim gjen mbështëtje te një vrojtim i Edith Durham-it[24]… “Shqiptarët  quhen kështu pas shqiponjës. Në flamurin e Skënderbeut dhe te stema e Shtetit të ri Shqiptar ndodhet një shqipe.”  Me këtë rast theksojmë se Prof. Çabej nuk shpreh mendimin e tij  për këtë çështje, po ai as nuk e mhon këtë hipotezë. Përkundrazi, ai lë shkas për diskutim, kur në veprën e tij ka pohuar : Duke përmbledhur ç’kemi thënë na rezulton se emri i ri (shqiptar) na shfaqet si emër familjeje në një kohë kur emri i vjetër i popullit është edhe në lulëzim e sipër. Të dy emrat do të kenë luftuar shekuj me radhë me shoqi-shoqin për përhapjen e vet në popull, gjersa nga fundi i shekullit të XVII  emri i ri doli fitues.[25]

Në këtë tragë mundohet të ecë edhe studiusi francez, Robert d’ Angely, i cili, bazuar në gjellitjet e veta për etnonimin   “shqiptar”  thotë se fjala “shkibetar” nuk do të thotë tjetër gjë, veçse mbajtësi i shqipes( i shqiponjës)[26]Dhe më pastaj ky autor  vazhdon ta shtjellojë  idenë e tij  se fjala  “shqiptar u bë e njohur dhe e famëshme për shkak të qendresës së një ushtrie të vogël shqiptare, që ishte bartëse e  shqiponjës, e shqipes  të princit legjendar Gjergj Kastrioti”[27].

I impresionuar nga simbolika e flamurit tonë kombëtar, edhe studiuesi dhe diplomati amerikan Xhorxh Fred Uilliams, i cili dallohej për kulturën e tij gjuhësore  dhe historike, gjykon e shkruan  për popullin tonë në trojet  e ish Arbërisë: “Emri i vërtetë i kësaj toke është Shqipëri, dhe i popullit shqiptar, që do të thotë “toka dhe bijtë e shqipes”.[28]

Ndër shekujt e robërisë turke, shumë nga të dhënat dokumentare për flamurin kombëtar të Shqipërisë nuk kishin mbetur fare të izoluara. Në qarqet e dijetarëve dhe  historianëve të Evropës, kur është folur e shkruar për luftën e Shqiptarëve nën udhëheqjen  e Skënderbeut, është përmendur kohë pas kohe me siguri edhe  flamuri tij. Mjafton të kujtojmë rastin interesant të shkrimtarit amerikan Henri W.Longfellou, i cili më 1873, shkroi një poemë  për heroin tonë kombëtar të titulluar  “Scanderbeg”. Në mënyrë të vaçantë ai përshkruan  momentin solemn, që ka të bëjë me  ngritjen e flamurit me shqiponjën dykrenare, më 28 Nëntor,1443, që në përkthimin e Fan Nolit lexohet aq bukur:

“Nga kështjella shpejt ka rënë

Flamuri me gjysëm hënë,

Edhe populli shikon

Që në vend të tij valon

Flamuri i Skënderit n’ erë,

Skabë’ e zezë me dy krerë[29].

Është me rëndësi të vemë re se si poeti amerikan prej mijëra kilometrsh larg arrin të gjejë subjektin e poemës për heroin kombëtar të shqiptarëve dhe të fokusojë poetikisht emblemën tradicionale “Shkabën e zezë me dy krerë”. Kështu, ky rast, kur në kushtet e shekullit XIX,  një poet i Botës së Re, matanë Atlantikut, kalon oqeanin me fantazinë e tij, për të hulumtuar një të vërtetë historike lidhur me simbolin tonë kombëtar,  nuk ka se si të mos  i jepë kënaqësi çdo shqiptari, që ta ndjejë veten krenar për vendin dhe Flamurin e tij të lashtë si simbol mbarëkombëtar.

Mbas Luftës së Dytë Botërore një tjetër autor, Julian  Ameri,[30] në librin e tij “Sons of the Eagle” (Bijtë e Shqipes),  duke kuptuar adhurimin e shqiptarëve për flamurin e tyre me shqiponjë, do të shkruaj: “Shqiptarët, të cilët pohojnë se vijnë prej ilirëve të vjetër, e quajnë veten “shkipetarë”, fjalë, që po të përkthehet, ka kuptimin  “bijtë e shqipes” .

Pak a shumë këtë gjë thotë  edhe një autor amerikan, Robert  Kaplan në librin “Balkan Ghosts” (Fantazmat e Ballkanit). Duke komentuar për shqiptarët dhe Shqipërinë, ai shkruan se  “Atdheu i tyre quhet  Shqipëria, që do të thotë “toka e shqiponjës” (Land of the Eagle).

Nga sa u parashtrua duket qartë lidhja e përherëshme shpirtërore  e të gjithë  shqiptarëve me simbolin e shqiponjës së flamurit. Ja pra, është kjo arsyeja pse dhe shumë studiues  të huaj  e njësojnë  emrin e shqiptarit dhe të Shqipërisë me simbolin e  shqiponjës së emblemës së flamurit.  Prej gjithë  këtyre deklarimeve kuptohet se Flamuri me Shqiponjën dykrenare qe bërë pjesë e ndërgjegjes sonë shqiptare.

Politika asimiluese e sulltanëve gjatë periudhës së errët të sundimit turk bëri që shumë nga traditat tona kulturore te dobësoheshin ose të zhdukeshin. Kështu qe e ndaluar në të gjitha trevat arbërore të përmendej flamuri kombëtar dhe emri i lavdishëm i Gjergj  Kastriotit – Skënderbeut. Po simbolet kombëtare, si dhe figura e Skënderbeut mbetën të gjalla në mendjen dhe  kujtesën  popullore, e sidomos tek vëllezërit e n jë gjaku , tek  arbëreshët, që u vendosën në Itali, pas vdekjes së Skënderbeut.  Tok me këngët dhe legjendat për kohën e Skënderbeut ata ruajtën dhe flamurin tonë të lashtë. Vlen të përmendet me këtë rast patrioti intelektual Zef Skiroi, i cili, në të përmuajshmen e tij “Arbëri i ri”, do të vendoste rregullisht emblemën tradiciuonale të flamurit me shqiponjë dykrenare, nga 1880 deri 1895. Pak më vonë, mbas vitit 1900 këtë shembull do ta ndiqte edhe F. Konica, i cili edhe ai, kur botoi të përmuajshmen e vetë “Albania”, do të vinte në faqen e parë të kësaj reviste këtë emblemë të Flamurit me simbolin e shqiponjës. Po ky Flamur me këtë emblemë, i ardhur vëllazërisht nga arbëreshët e Italisë, do t’i printe kryengritësit malësorë me në krye Dedë Gjo Lulin, dhe që më 6 prill të vitit 1911 u valëvit  në majën e Deçiçit.

Pak  kohë më herët, para kësaj ngjarjeje, në pranverën e vitit 1908, poeti i Rilindjes Kombëtare, Asdreni, do t’i jepte korit të kolonisë shqiptare të Bukureshtit  poezinë e tij  “Betimi mbi Flamur” si tekst  për Himnin Kombëtar. Kështu filloi të këndohej Himni i Flamurit, që do të vinte me anë të poetit patriot Hilë Mosit nga Bukureshti  në Korçë dhe  prej atje do të përhapej gojë më gojë dhe shpejt e shpejt nëpër disa anë të Shqiperisë. Dhe, pasi qe kënduar për rreth katër vjet, në fusha dhe male, kënga e  Himnit të Flamurit do të futej edhe në Kuvendin Mbarëkombëtar të Vlorës, më 28 Nëtor 1912. Atë ditë historike, kur prinjësi i Kuvendit të pavarësisë, Ismail Qemali, do të ngrinte Flamurin, ai do të bekonte edhe Himnin e këtij Flamuri, që do të këndohej nga Kuvendarët dhe do të shpallej Himn Kombëtar. Që nga ajo kohë , për më shumë se një shekull, Himni Flamurit ka qënë preludi i  i tërë aktiviteteve patriotike, kulturore, artistike e sportive për të gjithë shqiptarët kudo që janë. Qysh atëherë fjalët e Himit Kombëtar na shungullojnë në vesh si një thirrje dhe kushtrim për të qënë të  bashkuar si komb rreth simbolit të Flamurit:

Rreth flamurit të përbashkuar,

Me një dëshirë’ e një qëllim,

Të gjith’ Atij duke iu betuar,

Të lidhim besën për shpëtim.

 

Bibliograf

1-Çabej, E. “Shqipëtarët midis Perëndimit dhe Lindjes” MÇM, Tiranë, 1994.

2- Ermenji, A. “Vendi që zë Sëkënderbeu në Historinë e Shqipërisë”, btimi II, Tiranë, 1996.

3- Vlora, E.  “Kujtime”,  Shtëpia e Librit dhe komunikimit, Tiranë, 2001.

4- Shehu, A.. Gazeta “Illyria”, Nëntor,2003.

5-  Plutarck’s Lives, vol. III, Boston, 1859.

6 – Vasa, P.  “Vepra Letrare” 1, Shtepia Botuese  “N. Frashëri”, Tiranë, 1986.

7- Barleti M.  “Historia e jetës dhe e vep. të Skenderbeut”, Tiranë 1968.

8-  Muzaka, Gj.  “Memoria”, Toena, Tiranë, 1996.

9- Nadini, L. “Statuti di Scutari”,  Universita di Venecia, 2002.

10 – Barleti, M. “Rrethimi i Shkodrës”, sh. Botuese “Naim Frashëri”, Tiranë, 1982.

11 Muzaka, K.  “Memoria”, Toena, Tiranë, 1996.

12- Vasa, P. “Vepra letrare”, 2,  sh. b. “Naim Frashëri”, Tiranë, 1987

13- Angely, R. D’.  “Enigma”,  Toena, Tiranë, 1998.

14-Amery, J. “Sons of the Edagle”,London, 1948.

15- Noli, F.  “Vjersha te Zgjedhura”, Instituti i studimeve shkollore,Tiranë,1965

 

 

Massachusetts

15- XI – 2021

           

[1] Eqrem Bej Vlora, “Kutime”.v.2.,  Shtëpia e Librit dhe e Komunikimit, Tiranë 2001, f.13.

[2] Straboni – ( 63 Para Krishtit – 24  Pas Krishtit): Gjeograf dhe historian i antikitetit greko – latin.

[3] Agim Shehu, Gazeta “Illyria”, Nëntor, 2003.

[4] Plutarch ‘ s  Lives, vol. III, Boston, 1859, f.11 .

[5] Pashko Vasa, Vepra letrare 1, (Shqypnia dhe Shqiptarët),  Shtëpia Botuese “N. Frashëri”, Tiranë, 1987, f..53.

[6] N.Frashëri, “Vepra Letrrare”2, Rilindja, Prishtinë, 1978, f. 150

[7] Abas Ermenji, “Vendi që zë Skëndserbeu në  Historinë e Shqipërisë”, Botimi I I, Tiranë, 1996.

[8]  Marn Barleti, “Historia e jëtës dhe e veprave të Skënderbut”, Tiranë 1968  f..93.

[9]Historia e Shqipërisë, Tiranë 1959, f. 208 .

[10] Gjon Muzaka, ”Mëmoria”,, Toena,Tiranë,1996, f.29.

[11] Evlija Çelebiu:  Kronikan turk..Shënimet e tij nga  përshtypjet që pati për vëndin tonë dhe viset fqinjë janë përkthyer nga A. Myftiu dhë janë publikuar më 2007 nga botimet “Faik Konica” në Prishtinë. Nga kjo përmbledhje kemi  marrë këtë frazë të nënvizuar.

[12] Lucia Nadin, “Statuti  di Scutari”, Universita di Venecia, 2002, f.79

[13] Lucia Nadin,”Statuti di Scutari”,Universita di Venecia, 2002, f. 49

[14] Lucia Nadin, “Statuti di Scutari”., Universita di Venecia, 2002, f.50

[15] Marin Barleti, “Rrethimi I Shkodrës”, Tiranë, 1982, f. 56.

[16] J. de Lavardin ,baron i kulturuar francez që shkroi një libër biografik për Skënsderbeun  i bazuar kryesisht te  M.Barletit.Vepra pati jehonë në Francë dhe më gjërë. Para së gjithash duhet të përmendim mbresat që i la poetit  më të ndritshëm të Pleiadës  P. Ronsard-it, i cili, i frymëzuar nga libri, shkroi një sonnet  lavdëruse për autorin , duke ngritur lart heroin e veprës Gj. Kastriotin/ Skënderbeun,duke e quajtur atë Akil dhe që fitoi njëzet e dy herë kundër turqve Osmanllinj. Shenojmë se kjo sonnet është në faqen e parë të veprës, pra si parathënie, gjë që tregon se  Poeti e ka pas lexuar veprën e Lavardinit në dorëshkrim.

[17] Kostandin Muzaka, “Memoria “ e Gjon Muzakës,Toena, Tiranë, 1996, f.68 .

[18] Eqrem Bej Vlora, “Kujtime”, vëll.2, Shtëpia e Librit dhe Komunikimit, Tiranë, 2001, f.13.

[19] Paolo Veronese është piktor i Rilindjes italiane,  1528-1588.

[20] Kisha San San Sebastian u përkiste shqiptarëve, që kishin vajtur në Venecia pas vdekjes së Gjergj Kastriotit, Skenderbeut. Ndërtimi i kësaj kishe at  filluar më 1605 dhe u kompletua më 1648.

[21] Pashko Vasa, “Vepra Letrare”, vol. 2, Tiranë, Shtëpia Botuese “N.Frashëri”, 1987, f. 21 .

[22]Maximilian Lambertz: (1882- 1963): albanolog austriak; mbas  Luftës së Dytë Botërore u vendos në Gjermaninë Lindore.

 [23] Eqrem Çabej, “Shqiptaret Midis Perëndimit  dhe Lindjes”, MÇM, Tirane, 1994, f.15.

[24] Edith Durham(1863-1944): studiuese angleze në Institutin  Mbreteror Anthropologjik. Në fillim të shek. XX ajo bëri disa shtegëtime kërkimore  në Shqipërinë e Veriut. Përshtypjet e saj janë përmbledhur në  librin ”High Albania.”.

[25] E. Çabej, Shqiptarët midis Perëndimit dhe lindjes, MÇM, Tirannë, 1994, f. 15.

[26] R. d’ Angely, “Enigma”, Toena,  1998, f.180.

[27] R. d’ Angely, “Enigma”, Toëna, 1998, f. 290.

[28] Xh.F. Williams (Georg Fred Ëilliams) (1852-1932), studiues dhe diplomat amerikan, që shërbeu si ambasador në fillim të shek. XX në Greqi dhe në Mal të Zi.

[29]Fan Noli, “Vjersha të  zgjedhura”, Tiranë, 1965, f. 44 .

[30] Julian Ameri (1919-1997): Politikan edhe studiues anglez; u fut në Shqipëri  në prill të vitit 1944  në kuadrin e forcave aleate. Qendroi në Shqipëri në radhët e forcave të luftës  kundër nazistëvë gjërmanë. Pas Luftës së Dytë Botërore botoi disa libra; njëra nga ato është për Shqipërinë  dhe titullohet “Sons of the Eagle”- (Bijtë e Shqipes).

blank

MEDITIME RRETH KUJTIMEVE TË Prof. Dr. ALBERT SOTIRI NË LIBRIN: “NJË JETË PËR THEMELIMIN DHE ZHVILLIMIN E BRONKOLOGJISË NË SHQIPËRI” – Nga Lutfi ALIA

Kur miku im Prof. Dr. Albert Sotiri më propozoi të shkruaj parathënien për librin e tij “Një jetë për themelimin dhe zhvillimin e bronkologjisë në Shqipëri”, jo vetëm u ndjeva i nderuar për ftesën, por dhe u preokupova, sepse ishte një përgjegjësi e madhe për t’u shprehur në atë lartësi, që kërkon ky libër i shkruar nga një personalitet i mjekësisë shqiptare, me veprimtari profesionale, shkencore dhe shoqërore 55 vjeçare.

Të shkruash kujtime nuk është kusht të jesh shkrimtar, mjafton t’i radhisish ngjarjet me realitetin dhe thjeshtësinë e tyre, ashtu si i ke jetuar. Kësisoj i ka përshkruar Alberti me vërtetësinë, me bukurinë e tyre mbresëlënëse, thjeshtë dhe me kulturë, duke prezantuar një mozaik ngjarjesh, ndjesishë, qëndrimesh, vendimesh, reagimesh, meditimesh, përjetimesh, përsiatjesh, regëtimesh shpirtërore, ashtu si dhe vuajtjet nga persekutimet e absurdit komunist dhe më pas të pseudodemokrateve.

Alberti e përshkruan jetën e tij me një realitet bindës, me guxim, larg monotones dhe të shprehjeve klishe. Por nga ana tjetër, të shkruash për vehten nuk është e lehtë, pasi mund të rrezikohet të biesh në pozita autoidolatrie dhe vetëmburrje, por Alberti nuk është i tillë, përkundrazi shquhet për modestinë dhe qëndrimet me personalitet dinjitoz, andaj është treguar i kujdsshëm dhe realist, duke e rrëfyer aktivitetin e tij shumëvjeçar me vërtetësi dhe thjeshtësi admiruese, të pandarë nga bashkpuntorët dhe kolegët e tij të spitalit dhe të pandara me jetën familjare, shoqërore, profesionale, shkencore dhe politike në ato 55 vite, që ka trajtuar në këtë libër. Kjo mënyrë të rrëfyeri, rrallë herë rastiset kësisoj e trupëzuar në një të vetme, si në monografinë autobiografike të Albert Sotirit.

blank

Gjatë leximit të këtij vëllimi të shkruar me art dhe kulturë më erdhi në mendje një këshillë e albanologut Nikolae Jorga “Shkruaje sipas shpirtit tënd dhe lexoje sipas shpirtrave të tjerëve” dhe unë u ndjeva i përfshirë në udhëtimin 55 vjeçar të Albert Sotirit, duke i përjetuar me emocione ngjarjet e shumta si mjek, bashkëshort, prind, shkencëtarë dhe person publik.

Kujtimet e prezantuara në këtë autobiografi, fillojnë me vitin e diplomimit mjek dhe vazhdojnë deri në ditët e sotme, me rrëfime profesionale, shkencore, familjare dhe shoqërore, të rradhitura me kujdes e në mënyrë elegante, në vazhdimësi llogjike, si një simfoni e pambaruar, sepse Alberti dhe pse pensionist, vazhdon të kontribuoi si mjek dhe shkenctarë në specialitetin e bronkologjisë.

Mjekësia është profesion, është shkencë, është art, është mision humanitar, është përkushtim me guxim, me sakrifica, me ndjenja përgjegjësie tej sensit të detyrës, është shërbim fisnik me devotshmëri shëmbullore për të shëruar jetën e lënduar nga sëmundjet. Të diagnostikosh dhe të luftosh një sëmundje, sa është detyrë dhe sodisfaksion i mjekut, po aq është gëzim dhe mirënjohje nga individat që vuanin nga sëmundja, ashtu si është

gëzim e mirënjohje dhe nga familjarët. Jeta e mjekut është tepër e pasur, por tepër modeste, larg vetëlëvdatave

dhe pikërisht këto aspekte i gjejmë të mishëruara në figurën e mjekut Albert Sotiri.

Në vitin 1966, Alberti filloi ushtrimin e profesionit në bronkologji, një nënspecialitet tërësisht i ri, i pa lëvruar më parë, pa eksperiencë pararendëse, pa baza materiale, pa specializim, gjithçka e filloi nga e para, me përkushtim, me këmbëngulje, me pasion, me studime sistematike të literaturës së huaj të kësaj fushe dhe me përpjekje insistuese për aplikimin e të rejave shkencore në praktikën e punës së përditëshme. Kësisoj Albert Sotiri themeloi, organizoi dhe perfeksionoi shërbimin e bronkologjisë shqiptare, një fushë e re diagnostikimi dhe studimesh të sëmundjeve bronkopulmonare në Institutin e Luftës kundër Tuberkulozit -Tiranë.

Zanafilla, fazat e njëpasnjëshme të ecurisë, të zhvillimit në nivele dhe me kritere shkencore bashkohore të bronkologjisë, janë kontribute të pasionit dhe të punës vetmohuese të Albert Sotirit.

Nuk është rastësi që në këto kujtime, Alberti shpreh mirënjohje, nderim dhe respekt për drejtorin vizionar Dr. Stavri Leka, cili kishte kërkuar hapjen e këtij shërbimi dhe që i foli për herë të parë për bronkologjinë, për rëndësinë e saj në shëndetësi, në veçanti për diagnstikimin e sëmundjeve bronkopulmonare në sanatorium dhe më gjërë, që i foli dhe për të ardhmen e Albertit në këtë specialitet

Çdo lexues do ta ndjeki me emocione, por dhe me respekte ecurinë e Albertit në përpjekjet e vazhdueshme për themelimin, konsolidimin dhe modernizimin e shërbimit të bronkologjisë. E filloi punën me bronkoskopin rigid të Rozenheim, e vazhdoi me bronkoskopin Friedel, i kreu proçedurat me korrektesë dhe saktësi teknike. Ndonëse bronkoskopët rigid përdoreshin dhe nga renimatorët, ndonjë pneumolog dhe nga otorinolaringologët, merita e Alberit është se i pari e aplikoi në bronkologji, kështu e filloi, e themeloi dhe e zhvilloi shërbimin bronkologjik në Shqipëri. Tej praktikës tradicionale të përdorimit të bronkospit rigid, Alberti i perfeksionoi proçedurat, duke përdorur kontraste cilësore, përdori anestetikët si ato të klinikave të vendeve perëndimore, për herë të parë aplikoi aerosoloterapinë, mjekimet me instilacione direkt në trake etj, etj.

Ndonëse për kohë të gjatë iu mohua e drejta e një specializzimi jasht shtetit, Alberti nuk u demoralizua, por vazhdoi me insistim të perfeksionoi shërbimin duke studiuar literaturën e huaj dhe duke u përpjekur me vullnet dhe me profesionalizëm, të aplikoi arritjet më të reja shkencore dhe në shërbimin e bronkologjisë në Spitalin e Sëmundjeve të Mushkërive në Tiranë.

Me konsolidimin e shërbimit të bronkologjisë, kërkoi me inisitim modernizimin e proçedurave diagnostike bronkoskopike, kështu në vitin 1970 përdori bronkoskopin Jaeckson dhe në vitin 1981 bronkoskopin e parë fleksibël Olympus, duke e ngritur onkologjinë shqiptare në nivel bashkëkohore, me teknika diagnostikimi moderne si furçimi i mukozës bronkiale, lavazhi bronkial, citologjinë dhe biopsinë bronkiale etj.

Në këtë veprimtari intensive progresi profesionalo-shkencor të shërbimit të bronkologjisë, Alberti kishte mbështetjen e ish pedagogeve të tij si të Prof. Besim Zyma, Prof. Pellumb Bitri, Prof. Petrit Selenica, Prof. Shefqet Ndroqi, Prof. Hektor Ҫoçoli dhe të kolegëve Dr Agim Safa, Dr. Pandi Pipivani etj.

Bazuar në këto arritje, Alberti shtroi si kërkesë dhe u aprovua nga dekanati i Fakultetit të Mjekësisë krijimi i nënspecialitetit të bronkologjisë. Me kontributin profesional, didaktik dhe shkencor, Albert Sotiri drejtoi specializimet në bronkologji të mjekëve nga Tirana, Durrësi, Shkodra, Prishtina dhe Tetova, kësisoj ndihmoi në hapjen dhe krijimin e rrjetit të shërbimeve të reja të bronkologjisë.

Arritjet profesionale dhe shkencore Alberti i pasqyroi me botimin e shumë studimeve në revistat shkencore kombëtare, punime me nivel të lartë shkencor, të mirëpritura dhe të vlerësuara nga opinioni mjekësor. Këto arritje profesionale dhe shkencore Alberti i prezantoi në kongrese dhe konferenca shkencore kombëtare dhe sidomos në ato ndërkombëtare në Itali, Zvicër, Francë, Kosovë etj.

Veprimtarinë e gjërë dhe intensive profesionale dhe shkencore në bronkologji, Alberti e konkretizoi me mbrojtjen e disertacionit dhe fitimin e titullit “Kandidat i shkencave mjekësore”. Gjatë prezantimit të referatit në këshillin shkencor të fakultetit, ndërsa fliste me kompetenca dhe pasion për rezultatet, më erdhi ndërmend një varg i poetes Sylvia Path “ Kur respiroj, dëgjoj të rrahurat e zemrës dhe jetoj”.

Për meritat në veprimtarinë shkencore, iu akordua titulli akademik Profesor i Associuar.

Formimin profesional dhe shkencor të Prof. Albert Sotiri e vlersonin dhe në klinikat e Italisë, të Francës dhe të Zvicrës. Në një spital universitar në Milano kur drejtori i shërbimit bronkologjik njohu formimin profesional dhe shkencor të Prof Albertit, me të drejtë tha: “Me këta formim, pse ke ardhur këtu te ne?”

Nuk është rastësi që Dr. Di Bernardo në spitalin Forlanini në Romë dhe Dr. Giuseppe Marcianò në Spitalin

Universitar në Siena, i besuan Albertit të kryente ekzaminime bronkoskopike, në të sëmurët e shtruar në

klinikat e tyre, çka dëshmon se ata i njohën dhe i vlerësuan kompetencat profesionale dhe shkencore të Prof Albert Sotirit.

Natyrisht jeta e Albertit nuk ishte fushë me lule, pati dhe pengesa, mosvlerësime nga drejtues mediokër të shquar për paftësi drejtuese dhe menaxheriale, madje u sulmua dhe nga ndonjë koleg cmirëzi, të cilët tentuan ta ndalin vrullin dhe aktivitetin në realizimin e objektivave në profesion dhe në veprimtarinë shkencore.

Nuk munguan vuajtjet nga persekutime dhe padrejtësitë e regjimit absurd komunist, por dhe hakmarrja nga militantët fanatikë të demokratikes. Persekutimet filluan me bashkëshorten Natashën, e cila asi kohe punonte në Institutin e Gjuhësisë, ishte studiuese, shkenctare e gjuhës shqipe dhe sipas partisë, ishte “fajtore” sepse motra e saj ishte martuar me Robert Papavramin. O tempora o mores: filloi ndëshkimi partiak. Natashën e hoqën nga puna dhe e qarkulluan, me saktë për ta kuptuar rinia e sotme e internuan në fshatin Brrar të Tiranës. Alberti ishte nën survejim të sigurimit komunist dhe i sulmuar nga “shokët” e partisë të sanatoriumit, me presione e kërcënime, deri në marrëzi, me kërkesa të ndante Natashën.

Vite të vështira me presione psikologjike, por Alberti, si intelektual i ndershëm dhe dinjitoz i përballoi me guxim sulmet dhe akuzat monstruoze, duke mbrojtur jetën bashkëshortore me Natashën, kështu e ngriti me lart autoritetin, personalitetin dhe respektin shoqëror.

Edhe në vitet e demokracisë nuk munguan sulmet kundër Albertit. Me urdhër nga lart (ashtu si dikur) e nxorrën në pension parakohe dhe në kulmin e prodhushmërisë profesionale dhe shkencore.

Ishin vite të ngopura me tensione politike dhe sociale. Demokracia ende e brishtë, në përpjekjet per t’u konsoliduar dhe për të kompensuar kohën e humbur, po kalonte një periudhë nervozizmi. Konfrontimi me konservatorizmin kokëfortë dhe inatçor, prodhonte probleme social-politike të ndërlikuara, që e vështiresonin rrjedhën e tranzicionit. Brezat ende nuk po çliroheshin nga dilemat, nga kontradiktat dhe nga pasionet. Brezi i vjetër i luftës antifashiste, që kish jetuar gjysëm shekulli me lavdinë e fitores, befas u gjend në pozitë absurde, u friksua se po i humbnin meritat. Brezi i mesëm, e dinte se ç’vlera kishte, por ishte ende pa pushtet dhe pa përkrahje politike, madje qëllimisht, shumë intelektualë me prirje demokratike u lanë në hije. Brezi i ri, masa e madhe e të rinjëve të lëvizjes demokratike, dinte se çfarë kërkonte, por nuk vlerësonte forcën dhe vlerat që kishte për demokracinë, andaj shpesh kaloi në konfuzion. Zgjidhja më e mirë do të ishte “Consensus sapientum”, si këshillonte Sokrati i lashtë, por disa nga ata, që morën karriket në pushtet, filluan të shfryjnë mllefet dhe të prirë nga instinkti tragjik i ndëshkimit të kundërshtarit, përdorën hakmarrjen si mjet për konsolidimin e vehtes, por jo të demokracisë, që shpesh e lënduan dhe e vonuan të rritej e shëndetëshme.

Këto situata të ndërlikuara, sidomos ngjarjet e vitit 1997, Alberti i përballoi me qëndrime dinjitoze, me personalitetin intelektual të demokratit liberal dhe patriot, duke vazhduar të punojë dhe të kontribuojë me profesionalitet në zgjidhjen e problemeve shëndetësore dhe në ndihmë të personave, që kishin nevojë për shërbim shendetësor.

Këto qëndrime konseguente dhe dinjitoze të intelektualit patriot, të mjekut me aktivitet intensiv 55 vjeçar profesional dhe shkencor në shërbim të popullit, e prezantojnë Prof. Dr. Albert Sotirin figurë të shquar të mjekësisë shqiptare.

blank

Zuckenberg paralajmëron sensor të prekjes dhe lëkura robotike për ‘metaverse’

“Shqisa jonë e prekjes na ndihmon të lundrojmë në botën përreth nesh. Me të, ne mund të mbledhim informacione rreth objekteve, të tilla nëse janë të lehta apo të rënda, të buta apo të forta, të qëndrueshme apo të paqëndrueshme”

Bashkë-themeluesi dhe shefi ekzekutiv i kompanisë Facebook, Mark Zuckerberg, i cili tani është kreu i kompanisë së re mëmë për gjigantin e mediave sociale, Meta, ka njoftuar krijimin e sensorëve të prekjes dhe lëkurave robotike për universin imagjinar ‘metaverse’, transmeton Anadolu Agency (AA).

“Disa hulumtime të reja interesante nga ekipi ynë i inteligjencës artificiale për të kuptuar botën përmes prekjes. Ne projektuam një sensor të prekjes me rezolucion të lartë dhe punuam me universitetin ‘Carnegie Mellon’ për të krijuar një lëkurë të hollë roboti”, shkroi Zuckerberg në një postim në Facebook.

Sipas tij, “kjo na sjellë një hap më afër objekteve virtuale realiste dhe ndërveprimeve fizike në metaverse”.

Departmenti i inteligjencës artificiale i kompanisë Facebook sot prezantoi robotin ‘ReSkin’, respektivisht një lëkurë e re me ndjesi të prekjes e krijuar nga studiuesit e kompanisë Meta në bashkëpunim me universitetin Carnegie Mellon.

“Shqisa jonë e prekjes na ndihmon të lundrojmë në botën përreth nesh. Me të, ne mund të mbledhim informacione rreth objekteve, të tilla nëse janë të lehta apo të rënda, të buta apo të forta, të qëndrueshme apo të paqëndrueshme, që i përdorim për të kryer detyrat e përditshme, nga veshja e këpucëve deri në përgatitjen e një vakti ushqimi”, thuhet në njoftimin e projektit.

Sipas njoftimit, derisa inteligjenca artificiale me teknologjinë e sotme mund të inkorporojë në mënyrë efektive shqisat si vizionin dhe tingullin, ndjenja e prekjes mbetet një sfidë e vazhdueshme.

Më tej, thuhet se ReSkin me trashësi 2-3 milimetra mund të përdoret për më shumë se 50 mijë ndërveprime dhe kushton më pak se 6 dollarë secila në 100 njësi.

Më 28 tetor, Facebook u ri-emërua në Meta, me çka do të bashkojë aplikacionet dhe teknologjitë e kompanisë, përfshirë WhatsApp, Instagram, Facebook dhe divizionin e tij të realitetit virtual Oculus.

Më 17 tetor, Facebook njoftoi se për të ndërtuar universin imagjinar ‘metaverse’ planifikon të krijojë 10 mijë vende të reja të punës me aftësi të lartë në Bashkimin Evropian (BE).

blank

Gjithçka që duhet të dini rreth metaversit

Vizitorët shikojnë instilacionin e artit të titulluar: “Makina e halucinacioneve – Hapësira: Metaverse” në Hong Kong më 30 shtator 2021.

RFE/RL

Termi “metavers” është kryefjala e fundit që ka kapluar imagjinatën e industrisë së teknologjisë – aq shumë sa që njëra ndër platformat më të njohura në internet është riemërtuar, për të sinjalizuar përqafimin e idesë futuriste.

Njoftimi i 27 tetorit, i kryeshefit ekzekutiv të Facebook-ut, Mark Zuckerberg, për ndryshimin e emrit të kompanisë së tij në Meta Platforms Inc., apo Meta, shkurtimisht, mund të jetë gjëja më e rëndësishme që i ka ndodhur metaversit, që kur shkrimtari i zhanrit fantastiko-shkencor, Neal Stephenson, shpiku këtë term, për novelën e tij të vitit 1992, “Snow Crash” (shqip: Aksident në borë).

Por Zuckerberg dhe ekipi i tij nuk janë të vetmit vizionarë të teknologjisë me ide për formën që duhet të marrë metaversi, i cili do të shërbehet nga një përzierje e realitetit virtual dhe teknologjive të tjera. Dhe, disa prej njerëzve, që e kanë menduar atë prej kohësh, kanë pikëpyetje për një botë të re, të lidhur me gjigantin e mediave sociale, që mund të fitojë qasje në edhe më shumë të dhëna personale, dhe i cili akuzohet se ka dështuar të ndalojë shpërndarjen e dezinformatave të rrezikshme dhe veprimet e tjera të dëmshme në internet, të cilat i keqësojnë problemet në botën e vërtetë.

Çka është metaversi?

Mendojeni atë si jetësimin e internetit, apo të paktën pasqyrimin e tij në 3D. Zuckerberg e ka përshkruar atë si “mjedis virtual” brenda të cilit mund të futeni – në vend se vetëm ta shikoni në një ekran. Në thelb, është një botë e komuniteteve të pafundme të ndërlidhura në mënyrë virtuale, ku njerëzit mund të takohen, të punojnë dhe të luajnë, duke përdorur pajisje të realitetit virtual, syze të realitetit të shtuar, aplikacione në telefonat e mençur apo pajisje të tjera, shkruan AP.

Ai gjithashtu do të inkorporojë aspekte të tjera të jetës ‘online’, si tregtia dhe mediat sociale, sipas Victoria Petrockut, analiste që përcjell teknologjitë e reja.

“Bëhet fjalë për zhvillimin e ardhshëm të lidhjes, ku të gjitha gjërat fillojnë të bashkohen në një univers paralel e të pafund, dhe ku e jetoni jetën tuaj virtuale njëjtë sikur e jetoni jetën tuaj fizike”, ka shpjeguar ajo.

Çfarë do të mund të bëni në metavers?

Brenda metaversit, ju do të mund të shkoni në një koncert virtual, të bëni një ekskursion ‘online’, të shikoni apo të krijoni vepra arti, dhe të provoni apo të blini rroba digjitale.

Metaversi po ashtu mund ta ndryshojë edhe praktikën e punës nga shtëpia, në mes të pandemisë së koronavirusit. Në vend se t’i shikojnë kolegët në katrorë të vegjël në videothirrje, punonjësit do të mund t’i bashkohen atyre në një zyrë virtuale.

Facebook-u, tashmë i njohur si Meta, ka krijuar një softuer për takime për biznese, të quajtur Horizon Workrooms, që mund të përdoret me pajisjet e tij të realitetit virtual, Oculus VR, ndonëse recensionet e para nuk kanë qenë aq të mira. Pajisjet, që vendosen në kokë, kushtojnë 300 apo më shumë dollarë amerikanë, duke i bërë përvojat më të avancuara të metaversit të papërballueshme për shumë njerëz.

Ndërkaq, ata që kanë mundësi t’i blejnë ato do të munden, nëpërmjet figurave të tyre, që njihen si “avatarë”, të enden nëpër botët virtuale, të krijuara nga kompani të ndryshme.

“Një pjesë e madhe e përvojës në metavers do të përqendrohet në mundësinë për t’u teleportuar nga njëra eksperiencë në tjetrën”, është shprehur Zuckerberg.

Kompanitë teknologjike ende duhet të gjejnë mënyrat për lidhjen e platformave të tyre ‘online’ me njëra-tjetrën. Për ta realizuar një gjë të tillë, platformat konkurruese teknologjike do të duhet të merren vesh për një varg standardesh, në mënyrë që të mos jenë “disa njerëz në metaversin e Facebook-ut dhe disa të tjerë në metaversin e Microsoft-it”, ka thënë Petrock.

A po përqendrohet Facebook-u krejtësisht te metaversi?

Zuckerberg po angazhohet plotësisht për atë që ai e sheh si brez të ri të internetit, sepse mendon se ai do të jetë pjesë e rëndësishme e ekonomisë digjitale.

Kritikët dyshojnë se zhvendosja potenciale mund të jetë një përpjekje për të larguar vëmendjen nga krizat e kompanisë, përfshirë akuzat për monopol, dëshmitë e ish-punonjësve sinjalizues dhe vërejtjet për trajtimin e dezinformatave.

Ish-punonjësja Frances Haugen i ka akuzuar platformat e Facebook-ut se për dëmtim të fëmijëve dhe për nxitje të dhunës politike, pasi i ka kopjuar dokumentet e brendshme hulumtuese dhe ua ka dorëzuar ato Komisionit amerikan për Letra me Vlerë dhe Shkëmbime.

Ato gjithashtu i janë dhënë një grupi mediash, përfshirë The Associated Press, që ka botuar një varg shkrimesh, duke treguar se si Facebook i ka vënë fitimet si prioritet, para sigurisë, dhe i ka fshehur hulumtimet e veta nga investitorët dhe nga publiku.

A është metaversi vetëm projekt i Facebook-ut?

Jo. Kompani të tjera, të angazhuara rreth metaversit, përfshijnë Microsoft-in dhe prodhuesin e çipave, Nvidia.

“Ne mendojmë se do të ketë shumë kompani që do të ndërtojnë botë dhe mjedise virtuale në metavers, ashtu siç ka shumë kompani që bëjnë gjëra në World Wide Web (shqip: Rrjeti mbarëbotëror)”, ka thënë Richard Kerris, nënkryetar i platformës Omniverse të Nvidia-s. “Është e rëndësishme të jesh i hapur dhe i zgjerueshëm, që të mund të teleportohesh në botë të ndryshme, qoftë të njërës kompani apo të tjetrës, ashtu siç kaloj nga njëra uebfaqe në një uebfaqe tjetër”.

Kompanitë e videolojërave gjithashtu po marrin një rol të rëndësishëm. Epic Games, kompania që ka krijuar videolojën e popullarizuar “Fortnite”, ka grumbulluar 1 miliardë dollarë nga investitorët, si ndihmë për planet e saj afatgjate për ndërtimin e metaversit. Platforma e lojërave Roblox është një tjetër lojtare e madhe, teksa ka paraqitur vizionin e saj të metaversit, si një vend ku “njerëzit mund të bëhen bashkë nëpërmjet miliona përvojave 3D, për të mësuar, për të punuar, për të luajtur, për të krijuar dhe për t’u shoqëruar”.

Edhe markat prodhuese po përpiqen t’i bashkohen trendit. Shtëpia italiane e modës, Gucci, ka bashkëpunuar në qershor me Roblox-in, për të shitur një koleksion të aksesorëve digjitalë. Coca-Cola dhe Clinique kanë shitur zhetonë digjitalë, duke e konsideruar si hap në rrugën drejt metaversit.

A do të jetë kjo një mënyrë tjetër për të na marrë të dhënat?

Përqafimi i metaversit nga ana e Zuckerbergut në disa mënyra bie në kundërshtim me një parim thelbësor të entuziastëve të tij më të mëdhenj. Ata e shohin metaversin si çlirim të kulturës ‘online’ nga platformat teknologjike, si Facebook, që kanë marrë pronësinë e llogarive, të fotografive dhe të shkrimeve të njerëzve, dhe kanë shitur atë që kanë nxjerrë nga ato të dhëna.

“Ne duam të kemi mundësinë të lëvizim nëpër internet me lehtësi, por gjithashtu duam të kemi mundësinë të lëvizim nëpër internet në një mënyrë që s’përfshin gjurmimin dhe monitorimin tonë”, ka thënë investitori Steve Jang, partner menaxhues në Kindred Ventures, që merret me teknologjinë e kriptovalutave.

Duket qartë se Facebook-u dëshiron të vazhdojë modelin e vet të të bërit biznes, i cili është i bazuar në shfrytëzimin e të dhënave personale, për të shitur reklama specifike edhe në metavers.

“Reklamat do të vazhdojnë të jenë pjesë e rëndësishme e strategjisë rreth asaj që bëjmë në mediat sociale, dhe me gjasë do të jenë edhe pjesë e rëndësishme të metaversit”, është shprehur Zuckerberg së fundmi.

Petrrock ka thënë se e shqetëson fakti se Facebook-u po përpiqet të prijë në rrugën drejt një bote virtuale, që mund të kërkojë edhe më shumë të dhëna personale, dhe që mund të ofrojë potencial edhe më të madh për abuzime dhe për dezinformata, kur këto probleme ende nuk janë rregulluar në platformat e veta aktuale.

Përgatiti: Trim Haliti

blank

Metaverse – Ideja e Mark Zuckerberg për të transformuar të ardhmen e teknologjisë dixhitale

VOAL – Pas skandaleve të fundit, defekteve në sistem dhe protestave që kanë përfshirë të gjithë botën, Mark Zuckerberg prezantoi Metën të enjten. Themeluesi i Facebook e quajti atë një “metaverse”: një platformë e re që synon të transformojë të ardhmen tonë dixhitale, me një botë virtuale ku punoni, takoheni dhe blini ndërsa jeni ulur në shtëpi.

“Metaverse, sipas përkufizimit aktual, është një grup teknologjish që ju lejon të ndërveproni me shërbime të ndryshme, duke mos i parë më përmes një ekrani, por përmes një zhytjeje 360 ​​°”, shpjegon Paolo Attivissimo, një ekspert i njohur në teknologjive dixhitale. Kjo është e mundur përmes syzeve speciale ose helmetave teknologjike, të cilat ju lejojnë të shijoni informacionin kudo. “Në këtë mënyrë ne nuk kemi vetëm mundësinë për të komunikuar verbalisht ose vizualisht, por edhe përmes objekteve apo paraqitjes së vetes. Unë për shembull mund të hyja në metaverse duke u veshur me veshje dixhitale dhe duke ndryshuar pamjen time, duke e bërë veten të panjohur.”

Sipas Attivissimo, me këtë lëvizje Facebook nuk do të fshijë përgjithmonë mungesat e sigurisë që ka trashëguar: “Përkundrazi, është një zgjatim i asaj që është bërë deri tani”. Sipas ekspertit, shumë më tepër të dhëna për aktivitetet tona do t’i jepen një kompanie “që nuk ka një origjinë shumë inkurajuese të mbrojtjes së të dhënave”. rsi-eb

blank

Përpjekjet e NASA japin rezultat- Panelet diellore regjistrojnë 3 tërmete të fuqishme në Mars, një prej tyre zgjati 90 minuta

InSight e NASA-s në Mars ka zbuluar tre tërmetet e saj më të fuqishëm deri tani, duke u dhënë shkencëtarëve një pamje edhe më të qartë të brendësisë së Planetit të Kuq.

InSight vuri re dridhje 4.2 dhe 4.1 të shkallës Rihter më 25 gusht, pastaj kapi një tërmet tjetër afërsisht 4.2 ballë më 18 shtator që zgjati për gati 90 minuta.

Pavarësisht nga dallimet e tyre, dy tërmetet e gushtit kanë diçka të përbashkët përveçse të mëdha: Të dy ndodhën gjatë ditës, koha më e erës – dhe, për një sizmometër, më e zhurmshme – në Mars. Sizmometri i InSight zakonisht gjen tërmete gjatë natës, kur planeti ftohet dhe erërat janë të ulëta. Por sinjalet nga këto tërmete ishin aq të mëdha sa të ngriheshin mbi çdo zhurmë të shkaktuar nga era.

InSight u vendos pranë ekuatorit Marsian në nëntor të vitit 2018, i ngarkuar me hetimin e brendësisë së planetit si kurrë më parë. InSight ka zbuluar më shumë se 700 tërmete në total, dhe ata kanë zbuluar shumë për brendësinë e planetit tashmë. Shkencëtarët kanë mësuar se korja e Marsit është më e hollë nga sa mendonin dhe se është më shumë si kore e hënës sesa e Tokës  dhe është shpërbërë nga goditjet e asteroidëve.

Për shkak se korja marsiane është shumë e thatë dhe e thyer, tërmetet e saj zgjasin shumë më tepër se tërmetet. Ato jehojnë midis çarjeve në kore, dhe nuk ka aq lagështi për t’i absorbuar ato. Pra, tërmetet që InSight ka ndjerë kanë zgjatur zakonisht 10 deri në 40 minuta.bw

blank

Studim: Shkrirja e akullnajave zvogëlon diversitetin gjenetik të arinjve polarë

Një studim i kryer në Norvegji zbuloi se shkrirja e akullnajave për shkak të ngrohjes globale zvogëlon diversitetin gjenetik të arinjve polarë, transmeton Anadolu Agency (AA).

Studiuesit nga Instituti për Kërkime Bioekonomike në Svanvik të Norvegjisë, kanë studiuar ndikimin e ndryshimit të klimës tek arinjtë polarë.

Studimi, i kryer nga Snor Hagen dhe Simo Maduna, ekzaminoi mostrat e ADN-së të marra nga 622 arinj polarë në arkipelagun Svalbard pranë Polit të Veriut.

Analiza, e bazuar në kritere të ndryshme, zbuloi se diversiteti gjenetik është ulur me 3 deri në 10 për qind midis viteve 1995 dhe 2016.

Duke deklaruar se shkrirja e akullnajave ka bërë që specie të ndryshme të arinjve polarë të ndaheshin nga njëri-tjetri, studiuesit thanë se për shkak të situatës së re, është rritur çiftëzimi brenda species.

Studiuesit thonë se për sa kohë që ndikimi katastrofik i ndryshimit të klimës në akullnaja zgjat, arinjtë polarë do të jenë në rrezik të humbasin diversitetin e tyre gjenetik.

Studimi u botua në revistën “Royal Society”.

blank

Doni të jetoni 1 vit në Mars? NASA kërkon katër vullnetarë

NASA po kërkon vullnetarë për të praktikuar jetën në Mars. Katër persona do të kalojnë një vit duke jetuar në modulin 3D.

Në këtë mënyrë stimulohen kushtet e jetesës në Mars dhe përgatiten vullnetarët.  Objekti i improvizuar ndodhet në Qendrën Hapësinore Johnson të NASA -s në Houston, Texas dhe është më i vogël se një fushë tenisi.

Ekuipazhi do të përballen me rrethana që ndodhin në Mars. Këtu përfshihen  vonesat e komunikimit të burimeve limite dhe dështimet e pajisjeve. Ata gjithashtu do të kryejnë shëtitje të simuluara në hapësirë dhe do të kryejnë kërkime shkencore.

NASA thotë se ky do të jetë një mision “fizikisht dhe mendërisht i kërkuar”. Dhe kërkesat e tij të aplikimit janë njësoj kërkuese.

Për të marrë pjesë, duhet të jeni 30-55 vjeç, me diplomë Master në një lëndë STEM. Aplikantët gjithashtu, duhet të kenë regjistruar një përvojë “2 vjeçare” profesionale në zonën e tyre ose  1.000 orë si pilot i avioni.

NASA thotë se hulumtimi i saj do të ndihmojë në përgatitjen e rrugës për misionin njerëzor në Mars. Ky mision mund të nisë diku në vitin 2030.

blank

A mbaron diku hapësira kozmike, apo shtrihet në pafundësi?

Mbi kokat tuaja ndodhet qielli, ose siç e quajnë shkencëtarët atmosfera. Ajo shtrihet rreth 32 kilometra) mbi Tokë. Ajo është një përzierje molekulash, me pjesë të vogla të ajrit aq të vogla saqë miliarda prej tyre i thithim sa herë që marrim frymë.

Mbi atmosferë është hapësira. Ajo quhet kështu sepse ka shumë më pak molekula, dhe me shumë hapësira ​​boshe midis tyre. A keni menduar ndonjëherë se si do të ishte të udhëtonit në hapësirën e jashtme, dhe pastaj të vazhdonit më tej? Çfarë do të gjenit vallë? Shkencëtarët si unë janë në gjendje të shpjegojnë shumë nga ato që do të shihnit. Por ka disa gjëra që nuk i dimë ende, si për shembull nëse hapësira shtrihet në pafundësi.

Planetët, yjet dhe galaktikat

Në fillim të udhëtimit tuaj në hapësirë, ju mund të njihni disa nga imazhet. Toka është pjesë e një grupi planetësh që lëvizin në orbitë përreth Diellit – me disa asteroide dhe kometa midis.Ju mund ta dini që Dielli është në fakt vetëm një yll mesatar. Ai duket më i madh dhe më i ndritshëm se sa yjet e tjerë vetëm sepse është më afër Tokës.

Por për të arritur në yllin tjetër më të afërt, do t’ju duhet të udhëtoni 1.6 miliardë km nëpër hapësirë. Edhe nëse do të mund të udhëtonit me sondën më të shpejtë hapësinore që ka prodhuar deri më tani NASA, do t’ju duheshin ende mijëra vjet për të arritur atje.

Nëse yjet janë si shtëpitë, atëherë galaktikat janë si qytete plot shtëpi. Shkencëtarët vlerësojnë se ekzistojnë 100 miliardë yje vetëm në galaktikën ku bën pjesë Toka. Nëse do të mundeshit t’i zmadhonit, përtej galaktikës së Tokës, ato 100 miliardë yje do të përziheshin së bashku, dhe do të ngjanin me dritat e ndërtesave të një qyteti të para nga një avion.

Kohët e fundit astronomët kanë mësuar se shumica e yjeve kanë planetët e tyre që orbitojnë rreth tyre. Madje disa janë si Toka, ndaj është e mundur që ata mund të jenë shtëpia e qenieve të tjera të gjalla. Por do t’ju duhej të udhëtonit nëpër 9.6 trilionë km hapësirë ​​vetëm për të arritur tek një galaktikë tjetër.

Pjesa më e madhe e asaj hapësire është pothuajse plotësisht e zbrazët, me vetëm disa molekula dhe grimca të vogla të padukshme misterioze, që shkencëtarët i quajnë “lënda e errët”. Duke përdorur teleskopë të mëdhenj, astronomët shohin miliona galaktika në çdo drejtim. Nëse do të mund t`i shihnit për një kohë shumë të gjatë, për miliona vjet, do të dukej sikur po shtohej gradualisht një hapësira e re midis të gjitha galaktikave.

A ka një fund hapësira?

Nëse do të mund të dilnit jashtë hapësirës së njohur dhe sa do të dëshironit, a do të vazhdonit të udhëtonit përgjithmonë nëpër galaktika? A ka një numër të pafundmë galaktikash në çdo drejtim? Apo Universi e ka një fund? Dhe nëse po, me çfarë përfundon?

Këto janë pyetje për të cilat shkencëtarët nuk kanë ende përgjigje të prera. Shumë prej tyre mendojnë se ka të ngjarë që ju vetëm të vazhdoni të ndeshni galaktika në çdo drejtim dhe përgjithmonë. Në këtë rast, Universi do të ishte i pafundmë.

Disa shkencëtarë mendojnë se është e mundur që Universi në fund të mbështillet në vetvete, ndaj një ditë do të riktheheshit atje ku do ta kishit filluar udhëtimin por nga drejtimi tjetër. Shkencëtarët e konsiderojnë kryesisht të pamundur që Universi të ketë një fund, pra një rajon ku galaktikat ndalen ose ku do të kishte një pengesë të një lloji të caktuar që do të shënonte fundin e hapësirës. Por askush nuk e di me siguri.

Shënim: Nga Jack Singal, profesor i asociuar i fizikës, Universiteti Riçmond, SHBA. / “The Conversation” – Bota.al

blank

Einstein e shkroi kur ishte profesor në Universitetin Politeknik të Zyrihut – Në ankand pjesë nga dorëshkrimi i ‘Relativitetit’

VOAL – Një dorëshkrim i autografuar me 54 faqe i shkruar nga fizikanti Albert Einstein dhe inxhinieri Michele Besso midis qershorit 1913 dhe fillimit të vitit 1914 do të dalë në ankand në Christie’s në Paris më 23 nëntor.

Dokumenti i dy shkencëtarëve zviceranë, njëri me origjinë gjermane, tjetri italian, dëshmon për një fazë vendimtare në zhvillimin e teorisë së relativitetit të përgjithshëm, e cila ka reformuar kuptimin modern të funksionimit të universit. Si i tillë, është padyshim dorëshkrimi i Ajnshtajnit (Çmimi Nobel në Fizikë 1921), më i vlefshmi i ofruar ndonjëherë në një shitje publike, i vlerësuar në 2-3,000,000 €.

Autografet e Ajnshtajnit para vitit 1919 janë jashtëzakonisht të rralla në treg. Si një nga dy dorëshkrimet e mbijetuara që dokumentojnë gjenezën e teorisë së përgjithshme (së bashku me të ashtuquajturin fletore të Zyrihut nga fundi i vitit 1912/fillimi i vitit 1913 – tani në Arkivin e Ajnshtajnit në Universitetin Hebraik të Jeruzalemit), autografi që do të dalë në ankand jep një pasqyrë të jashtëzakonshme në punën e Ajnshtajnit. SDA-eb

blank

NASA publikon pamjet panoramike të Marsit

Pamjet zbuluan strukturën malore dhe të ashpër të planetit të kuq, i cili është rreth 392 milionë kilometra nga Toka

Agjencia amerikane e hapësirës, NASA, publikoi pamjet panoramike të Marsit, transmeton Anadolu Agency (AA).

Sipas lajmit në gazetën “The Hill”, pamjet e siguruara javën e kaluar nga mjeti kozmik i NASA-s “Curiosity” janë regjistruar në muajin korrik.

Pamjet zbuluan strukturën malore dhe të ashpër të planetit të kuq, i cili është rreth 392 milionë kilometra nga Toka.


blank
blank
blank
blank
blank
blank
blank
blank
blank
blank
blank
blank
Send this to a friend