Nga Aurenc Bebja*, Francë – 17 Shtator 2026

Gazeta australiane “The Canberra Times” ka botuar, të martën e 3 korrikut 1984, në faqen n°4, reportazhin e gazetares britanike Kerin Hope mbi udhëtimin e saj asokohe në Shqipërinë komuniste. Përmes vëzhgimeve të drejtpërdrejta, ajo përshkruan një vend të mbyllur dhe të izoluar, ku makinat private, feja, kontraceptivët, mjekrat dhe ndikimet e kulturës perëndimore ishin të ndaluara ose rreptësisht të kufizuara, ndërsa vizitorët e huaj lëviznin nën mbikëqyrje të vazhdueshme. Duke ndërthurur informacionin zyrtar me përshtypjet dhe dëshmitë e mbledhura gjatë qëndrimit të saj, Kerin Hope sjell një tablo të veçantë të Shqipërisë së vitit 1984, të jetës së përditshme dhe të realitetit të saj shoqëror e ekonomik, në një prej vendeve më të izoluara të Evropës. Aurenc Bebja e sjell këtë dëshmi të rrallë për lexuesin shqiptar përmes blogut të tij “Dars (Klos), Mat – Albania”.

Makinat, kontraceptivët, mjekrat dhe feja janë të ndaluara

Shqipëria e vogël, “komb i vetmuar” i Evropës

Nga Kerin Hope, e cila ka vizituar së fundmi Shqipërinë

Në kufirin verior të këtij vendi të vogël dhe të mbyllur ballkanik, një roje kufiri me uniformë të stilit kinez hap një portë metalike rrëshqitëse për të lejuar një autobus me vizitorë të hyjë në Shqipëri.

Një flamur i kuq me shqiponjën e zezë dykrenare të Shqipërisë valëvitet mbi pikën doganore në Hanin e Hotit, pika kufitare me Jugosllavinë.

Brenda këtij vendi me 2.8 milionë banorë, një tabelë e vendosur dukshëm mban të shkruar në anglisht: “Edhe nëse duhet të mbetemi pa bukë, ne shqiptarët nuk e tradhtojmë marksizëm-leninizmin.”

Nën udhëheqjen e zotit Enver Hoxha, një admirues i Stalinit, Shqipëria u izolua nga pjesa tjetër e Evropës 40 vjet më parë. Ajo u shkëput përfundimisht nga Bashkimi Sovjetik në vitin 1961 dhe ka mbetur pa një aleat të madh që nga prishja me Kinën në vitin 1977.

Makinat private janë të ndaluara në Shqipëri, ashtu si feja, kontraceptivët, huamarrja nga jashtë, muzika popullore perëndimore dhe madje edhe mjekrat.

Përveç shqiptarëve etnikë që u kthyen para marrjes së pushtetit nga komunistët në vitin 1944, shumicës së amerikanëve nuk u jepen viza për të hyrë në vend. Vizitat për gazetarët e huaj zakonisht nuk lejohen, përveç nëse ata ftohen nga autoritetet shqiptare. Kjo korrespondente, një shtetase britanike, udhëtoi si pjesë e një grupi turistik britanik.

Enver Hoxha, atëherë 75 vjeç dhe i raportuar me shëndet të dobët, rrallë shfaqej në publik. Por portreti i tij, librat dhe aforizmat e tij janë të ekspozuara kudo.

Rreth 3,000 vizitorë të huaj hyjnë në Shqipëri çdo vit. Ata dërgohen në ture të organizuara në fabrika shtetërore, ferma, shkolla dhe site arkeologjike, me autobusë të prodhimit italian. Ata qëndrojnë në hotele të stilit të vjetër, të preferuara nga elita e Partisë së Punës së Shqipërisë — emri i partisë komuniste të vendit — nën vëzhgimin e kujdesshëm të zyrtarëve të Albturist.

Statuja dhe buste të liderit sovjetik të ndjerë Josef Stalin — thuajse të vetmet që ende qëndrojnë jashtë Gjeorgjisë së tij të lindjes — mund të shihen në çdo qytet shqiptar. Stalini nderohet në Shqipëri si hero.

Pika vrojtimi prej betoni të sapondërtuara të stilit të Luftës së Dytë Botërore shpërndahen në peizazh. Bunkerët prej betoni shihen midis blloqeve të apartamenteve në shumë qytete. Pranë kolegjit bujqësor jashtë kryeqytetit Tiranë, topa të vjetër kundërajrorë drejtohen nga qielli.

Karroca të tërhequra nga qe dhe traktorë kinezë të vjetër lëvizin me zhurmë përgjatë rrugëve të ngushta, duke kaluar punëtorë që punojnë tokën me shata në fusha të shpërndara në tarraca kodrinore.

Bujqësia me punë intensive në fermat shtetërore dhe kooperativat, të cilat punësojnë rreth 48 për qind të fuqisë punëtore, e ka bërë Shqipërinë të vetë-mjaftueshme në ushqim që nga viti 1979, sipas zyrtarëve.

“Ne nuk jemi më vendi më i varfër i Evropës,” tha zoti Luan Zhdiu, agronom në Fermën Shtetërore të Agrumeve Ksamil, pranë Butrintit në jug të Shqipërisë. “Tani kemi të ardhura për frymë më të larta se Portugalia.”

“Ne eksportojmë fruta dhe perime të freskëta dhe të përpunuara, sardele të konservuara dhe ullinj — disa në Gjermaninë Perëndimore dhe Greqi.”

Shtatëmbëdhjetë vjet ndihmë ekonomike nga Kina i kanë dhënë Shqipërisë një bazë industriale. Vendi pretendon se është i vetë-mjaftueshëm në energji, falë rezervave të naftës në jug dhe hidrocentraleve nga lumenjtë e shpejtë në veri. Ai eksporton energji elektrike në Greqinë dhe Jugosllavinë fqinje.

Në ekspozitën “Albania Today” në Tiranë, një guidë tregon me krenari një traktor të prodhuar në Shqipëri, tekstile dhe farmaceutikë të prodhuar në vend, si dhe fotografi të një uzine çeliku të ndërtuar nga Kina.

Enver Hoxha, një revolucionar i shkolluar në Francë, mori pushtetin në nëntor 1944 pasi udhëhoqi një fushatë guerile kundër ushtrive pushtuese italiane dhe gjermane naziste. Më pas ai mundi grupet partizane monarkiste dhe nacionaliste rivale.

Mbreti Zog, një udhëheqës fisnor që e shpalli veten monark të Shqipërisë në vitin 1928, u detyrua të largohej në mërgim pasi diktatori italian Benito Mussolini dërgoi forca pushtuese në Shqipëri në prill 1939.

Kur Enver Hoxha mori pushtetin, Shqipëria ende i përkiste Mesjetës.

Kryetarët lokalë drejtonin prona feudale, shumica e shqiptarëve ishin analfabetë, malaria ishte endemike dhe vendi ishte zyrtarisht i falimentuar.

Tani, arsimi dhe kujdesi mjekësor janë falas. Nuk ka taksa dhe, zyrtarisht, inflacioni dhe papunësia nuk ekzistojnë. Asnjë shqiptar nuk lejohet të fitojë më shumë se dyfishin e pagës mujore të punëtorit më të paguar më pak, që është e barabartë me rreth 80 dollarë australianë.

Qiratë janë të ulëta — jo më shumë se 4 për qind e të ardhurave të një familjeje për një apartament në Tiranë. Por shumica e çifteve të martuara jetojnë me prindërit e bashkëshortëve për shkak të mungesës së banesave. Televizorët bardh e zi, të prodhuar në vend, janë të zakonshëm. Shumë familje po kursejnë për një televizor me ngjyra të importuar që kushton rreth 750 dollarë australianë.

Programet televizive janë kryesisht dokumentarë dhe drama vendase, por ka edhe disa programe të huaja të përzgjedhura me kujdes. Filmat e vjetër britanikë dhe amerikanë thuhet se janë të pëlqyer, ashtu si edhe dokumentarët britanikë dhe amerikanë për natyrën dhe shkencën që shfaqen herë pas here.

Lajmet e huaja përqendrohen në demonstratat anti-bërthamore dhe trazirat sociale në vendet kapitaliste, si greva aktuale e minatorëve në Britani.

Shqiptarët në jug mund të kapin programet greke në televizorët e tyre, ndërsa në veri stacionet italiane dhe jugosllave. Por zyrtarisht shqiptarëve u ndalohet të shikojnë programe të huaja.

Java e punës është gjashtë ditë, 48 orë, me dy javë pushim në vit — zakonisht të kaluara në bregdetin e Adriatikut ose në resortet e veriut malor. Punëtorët gjithashtu detyrohen të bëjnë orë shtesë pa pagesë për Partinë.

Shqipëria, kryesisht myslimane, por me pakica të konsiderueshme katolike romake dhe ortodokse greke, u shpall zyrtarisht shtet ateist në vitin 1967.

“Ende shihen njerëz të moshuar që bëjnë shenjën e kryqit, por të rinjtë nuk kanë nevojë për fe,” tha një student 20-vjeçar nga Berati, ku kishat e famshme bizantine janë të mbyllura për vizitorët. “Kleri ishte shumë i korruptuar dhe pengonte përparimin.”

Në birraritë dhe kafenetë, shqiptarët shmangen nga të huajt. Policia largon fëmijët që u afrohen turistëve.

Por në dyqanet e zymta të shënuara sipas mallrave që shesin — Ushqimore (ushqime), Sallam (sallam), Libraria (libra) — turmat grumbullohen rreth të huajve. Të moshuarit ofrojnë me mirësjellje ndihmë në italisht, një gjuhë që shumë e kanë mësuar gjatë pushtimit italian. Por sapo kryhet blerja, biseda ndalet.

Të rinjtë flasin anglisht, të cilën e kanë mësuar për dy orë në ditë në shkollën e mesme.

Vetëm pak shkencëtarë dhe zyrtarë udhëtojnë jashtë vendit. Shqipëria ka linja ajrore vetëm me Greqinë dhe disa vende të Evropës Lindore, si dhe një lidhje me traget me Italinë. Një linjë hekurudhore me Jugosllavinë do të hapet më vonë gjatë vitit.

Kontrollet e rrepta kanë bërë që shumë të arratisur politikë nga Shqipëria ta quajnë vendin “një burg i madh”.

Në hotelet e Albturist, ku vizitorët mbajnë vetë valixhet e tyre, dhomat duket se kontrollohen çdo ditë. Filmi u hoq nga kamera e kësaj korrespondenteje, e lënë një pasdite në një dhomë në Hotel Tirana, hotel i klasit të parë në kryeqytet.