Presidenti amerikan, Donald Trump, u ka bërë thirrje aleatëve që të ndihmojnë në sigurimin e Ngushticës me rëndësi strategjike të Hormuzit, duke i nxitur partnerët që të dërgojnë forca detare për të garantuar vazhdimësinë e dërgesave botërore të energjisë përmes kësaj rruge ujore, në kohën kur po vazhdon konflikti me Iranin.

Kjo thirrje ka nxitur reagime të përziera në kryeqytetet në Evropë dhe Azi, duke vënë në pah pasigurinë nëse do të formohet një koalicion shumëkombësh për të siguruar që kjo rrugë jetike e transportit detar të mbetet e hapur.

Strategu republikan Matthew Bartlett, që në administratën e parë të Donald Trumpit ishte i emëruar politik, dhe aktualisht është bashkëthemelues i grupit lobues, Darby Field Advisors, në një intervistë për Radion Evropa e Lirë se pavarësisht hezitimit, mbajtja e hapur e kësaj ngushtice është në interesin ekonomik të çdo shteti.

Ai tha se Uashingtoni ka sinjalizuar si dominim ushtarak, ashtu edhe gatishmëri për përshkallëzim nëse Teherani përdor dërgesat e energjisë si mjet presioni.

REL-i bisedoi me Bartlettin lidhur me strategjinë që qëndron prapa mesazhit të Trumpit për aleatët, për pasojat ekonomike të një konfrontimi të prolonguar dhe nëse kriza mund të testojë unitetin brenda NATO-s.

Radio Evropa e Lirë: Trump u ka bërë thirrje aleatëve që të dërgojnë luftanije për të ndihmuar në sigurimin e Ngushticës së Hormuzit, por reagimet nga kryeqytetet kanë qenë të ndryshme. Nga perspektiva strategjike republike, sa serioz është problemi nëse Uashingtoni nuk arrin që të formojë një koalicion shumëkombësh për të rihapur ngushticën?

Matthew Bartlett: Ka shumë aspekte në këtë përfshirje, në këtë luftë – ushtarake, ekonomike dhe diplomatike – dhe kjo situatë që lidhet me ngushticën sigurisht ka implikime për ekonominë botërore.

Besoj se gjerësisht është në interesin e të gjithëve që ajo të jetë e hapur dhe, pavarësisht se çfarë mendojnë njerëzit apo shtetet e tjera për presidentin Trump apo edhe për luftën me Iranin, padyshim është në interesin e tyre që ngushtica të mbetet e hapur. Shumica e naftës që kalon përmes ngushticës shkon drejt shteteve të tjera.

Pra, do të shohim nëse vendet do t’i përgjigjen thirrjes së presidentit Trump për një koalicion dhe nëse kjo do të nënkuptojë presion diplomatik, angazhim ushtarak apo ndonjë lloj të ndihmës në terren për shoqërimin e anijeve dhe sigurimin që ngushtica të mbetet e hapur.

Kjo është situata globale. Natyrisht, ajo mund të përmirësohet vetëm me ndihmën dhe mbështetjen e vendeve tjera duke punuar në përputhje me SHBA-në dhe në përputhje me interesat e tyre. Por, sërish, ky mbetet një realitet që vështirë arrihet dhe shumë larg situatës aktuale.

Radio Evropa e Lirë: Presidenti Trump tha se SHBA-ja ka goditur çdo cak ushtarak në ishullin Harg, por me qëllim e ka kursyer deri më tani infrastrukturën e naftës. Në thelb, a është kjo një kartë negociuese, një sinjal për Teheranin se nëse Ngushtica e Hormuzit mbetet e mbyllur, SHBA-ja mund të shënjestrojë linjën kryesore të eksporteve të Iranit?

Matthew Bartlett: Sërish, duket sikur SHBA-ja është angazhuar me Iranin me një forcë dërmuese ushtarake dhe ka neutralizuar marinën dhe forcën ajrore të Iranit, ka shkatërruar një pjesë të madhe të programit të tyre balistik dhe kanë kufizuar aftësinë e tyre për t’u kundërpërgjigjur me sulme.

Duket se Irani po përpiqet të përgjigjet në mënyra asimetrike, kryesisht duke përdorur burimet e tij të naftës si një lloj arme sulmuese ndaj SHBA-së dhe ekonomisë botërore.

*Video: Rreth 90 për qind e eksporteve të naftës së Iranit kalojnë përmes Hargut.

Pasi që ishulli Harg është një stacion për transferimin e naftës, në një mënyrë, presidenti e ka vënë atë në shënjestër dhe ka shkatërruar disa nga sistemet e tij mbrojtëse. Nëse Irani vendos ta përshkallëzojë këtë luftë dhe të përdorë naftën si mjet negocimi në përgjigjen e tij asimetrike, presidenti Trump ka sinjalizuar se është i gatshëm t’ua heqë nga duart këtë kapacitet.

Nuk duket se ai dëshiron ta bëjë këtë dhe nuk duket se një gjë e tillë do të ishte në dobi të dikujt. Megjithatë, mbetet e mundshme që nëse Irani vendos të përdorë burimet e tij të naftës për të mbajtur peng pjesën tjetër të botës, presidenti është i gatshëm të ndërmarrë veprime për ta adresuar edhe këtë, ashtu siç bëri me kërcënimin e tyre ushtarak.

Radio Evropa e Lirë: Në këtë përballje, Irani mund të ndërpresë transportin detar dhe tregjet e energjisë, ndërsa SHBA-ja ka epërsi të madhe ushtarake. Cila palë ka tolerancë më të madhe ndaj kostos ekonomike, nëse kjo shndërrohet në një konfrontim të prolonguar rreth ngushticës?

Matthew Bartlett: Do të argumentoja se kemi të bëjmë me një regjim të ligë, të palogjikshëm dhe të parashikueshëm, që është përgjigjur duke vrarë popullin e vet brenda vendit dhe jashtë duke sulmuar fqinjët e tij. Tani mund të përpiqet të mbajë peng ekonominë botërore dhe do të argumentoja se kjo përbën rrezik të madh për vet Iranin.

Ata kanë një popullsi brenda Iranit që pyet pse shtetet fqinje po investojnë në njerëzit e tyre dhe të ardhmen e tyre, duke u diversifikuar nga nafta, duke u angazhuar në ekonominë globale dhe duke marrë pjesë në komunitetin ndërkombëtar, ndërkohë që populli iranian vazhdon të vuajë sepse regjimi i tyre ndjek armë bërthamore dhe ofensiva ushtarake.

Kjo është në dëm të popullit iranian, i cili ka një kulturë të mrekullueshme dhe të pasur dhe i cili dëshiron të jetë i lirë. Ne i mbështesim këta njerëz, shumica e të cilëve kanë dalë në rrugë, shumica e të cilëve kanë rrezikuar jetën e tyre dhe fatkeqësisht shumë nga ta kanë vdekur në duart e këtij regjimi të ligë.

Nëse regjimi vazhdon të përshkallëzojë në mënyra asimetrike, do të argumentoja se kjo do të jetë rrezik i madh për ta. Bota do të vazhdojë të bashkohet dhe të njohë kërcënimin që ata paraqesin për njerëzit e tyre dhe për mbarë botën.

Edhe nëse shtetet nuk janë të përfshira aktualisht, ato mund të detyrohen që të përfshihen për shkak të pasojave ekonomike. Në fund të fundit, kjo nuk do të rezultojë në favor të regjimit iranian.

Radio Evropa e Lirë: Nga perspektiva republike, si duhet Uashingtoni t’ua shpjegojë këtë strategji aleatëve në Evropë dhe Azi që varen shumë nga energjia e Gjirit Persik?

Matthew Bartlett: Vetvetiu mesazhi është i qartë: Keni një regjim të çoroditur që ka ndërmarrë veprime bizare ushtarake kundër fqinjëve të tij në Gjirin Persik dhe tani po mban peng tregtinë botërore. Kjo prek interesat e botës, qoftë në Azi apo në Evropën.

Në disa mënyra, ne duhet ta vlerësojmë se sa e hapur ka qenë përgjigja e këtij regjimi dhe sa qartë e ilustron çështjen në fjalë. Çdo shtet duhet ta njohë këtë dhe të veprojë sipas interesit të vet. Irani qartazi duket se po punon kundër këtyre interesave.

Pra, nga një koalicion – diplomatik, ushtarak, detar apo tjetër – që mbron tregtinë ndërkombëtare dhe minimizon sjelljen destabilizuese të Iranit do të përfitonin të gjithë.

Radio Evropa e Lirë: Nga perspektiva e Partisë Republikane, a është ky po ashtu një test për unitetin dhe ndarjen e barrës brenda NATO-s?

Matthew Bartlett: Aktualisht, nuk jam i sigurt se cilët hapa specifikë ka ndërmarrë NATO-ja, por duhet patjetër të shqyrtojë çfarë hapa mund të jenë të duhur. Ne kemi parë që Irani potencialisht mund të dërgojë raketa drejt shteteve anëtare të NATO-s, kryesisht drejt Turqisë. Ne kemi parë lidhje asimetrike mes Rusisë, Iranit dhe Kinës, përfshirë bashkëpunimin me dronët të lidhur me fushëbetejën në Ukrainë.

Këtu ka lidhje. Kjo nuk do të thotë se NATO-ja duhet të angazhohet plotësisht apo të përshkallëzojë situatën, por duhet të përgatitet për të ndërmarrë veprim të përshtatshëm – ushtarak, diplomatik apo ekonomik – teksa situata vazhdon të zhvillohet globalisht. NATO duhet të përgatitet, qoftë nëse kjo nënkupton deklarata që i bëjnë thirrje Iranit të ndryshojë sjelljen e tij apo të përgatit asete ushtarake nëse është e nevojshme.

Radio Evropa e Lirë: Qeveria e Gjermanisë tha se kjo luftë “nuk ka të bëjë me NATO-n”. Cili është reagimi juaj?

Matthew Bartlett: Aktualisht, kjo është pjesërisht e vërtetë, dhe një pjesë e saj mund të ndryshojë teksa ndryshon edhe fushëbeteja – qoftë përmes pasojave ekonomike, kërcënimeve ndaj aleatëve të NATO-s sikurse është Turqia, apo lidhjeve më të gjera mes Rusisë dhe Iranit. Prandaj, ka të vërtetë në këtë deklaratë, por fatkeqësisht nuk është kaq e thjeshtë sa duket.

Radio Evropa e Lirë: Disa qeveri evropiane historikisht kanë qenë më të kujdesshme lidhur me konfrontimin me Iranin. A besojnë republikanët se aleatët e NATO-s në fund do të linjëzohen me Uashingtonin për të mbrojtur transportin detar përmes Ngushticës së Hormuzit, apo kjo mund të vë në pah ndasitë brenda aleacës?

Matthew Bartlett: Është e paqartë. NATO është një aleancë, dhe është aq e fortë sa anëtari i saj më i dobët. NATO veçse ka shumë çështje që duhet të trajtojë, kryesisht luftën mes Rusisë dhe Ukrainës. NATO-ja ka bërë shumë në këtë drejtim dhe ukrainasit kanë treguar kurajë të jashtëzakonshme dhe kanë treguar sesi lufta moderne po evolon, veçmas me dronë.

NATO-ja duhet të vazhdojë të vlerësojë kërcënimet reale. Nuk duhet të zgjerojë shumë misionin e saj apo të shpërqendrohet nga shqetësimi kryesor për Ukrainën. Megjithatë, duhet të jetë po ashtu në dijeni të lidhjeve dhe implikimeve që përfshijnë Iranin – nga fushëbeteja në Ukrainë deri te Lindja e Mesme dhe kërcënimet ndaj ekonomisë botërore që prekin shtetet e NATO-s.

Radio Evropa e Lirë: Irani duket se po vë bast se vuajtjet ekonomike të SHBA-së dhe Evropës mund të ushtrojnë presion ndaj Uashingtonit që të tërhiqet. A është kjo një llogaritje e gabuar?

Matthew Bartlett: Duket ashtu. Përgjigja e tyre vetëm sa ka ilustruar qëllimin e tyre të vërtetë. Ky është një regjim i ligë që synim ka armët bërthamore. Ne kemi armë bërthamore dhe zgjedhim që mos t’i përdorim. Duke parë sjelljen e tyre gjatë javëve të fundit, besoj se është e qartë që nëse ata do të kishin armë bërthamore, ndoshta do t’i kishin përdorur.

Tani ata po tentojnë të shkaktojnë më shumë dhimbje dhe kaos për popullin e tyre dhe për botën. Nuk jam i sigurt se kjo forcon pozicionin e tyre. Është e kundërta. Kjo i ekspozon më shumë ata dhe rrit nevojën për të adresuar menjëherë këtë situatë.

Po, mund të ketë vuajtje ekonomike në terma afatshkurtër. Por, nëse ata e përshkallëzojnë më tej situatën, kjo vetëm do të rrisë presionin ndaj shteteve të tjera për të ndihmuar në zgjidhjen e situatës sepse është e paqëndrueshme. Në fund, kjo nuk do të japë rezultat të favorshëm për regjimin iranian.

Radio Evropa e Lirë: Ka ende debat lidhur me atë se cilat janë objektivat përfundimtarë të SHBA-së në luftë. Si i interpretoni qëllimet e Shtëpisë së Bardhë?

Matthew Bartlett: Kemi parë ndryshim të gjuhës lidhur me çështjet sikurse ndryshimi i regjimit dhe sa gjatë do të zgjasë ky konflikt.

Në fund, duket se ka një qëllim të thjeshtë: një regjim iranian i dobësuar që nuk mund të kërcënojë Amerikën, Perëndimin apo fqinjët e tij. Gjatë 47 vjetëve, ky regjim ka qenë një forcë destabilizuese në Lindjen e Mesme dhe ka gjak amerikan në duart e tij, nga Iraku e deri te bashkëpunëtorët e tij si Hezbollahu dhe Hamasi, përfshirë edhe sulmet e tmerrshme të 7 tetorit [2023].

Duket se jemi të gatshëm të durojmë retorikën e tyre – “Vdekje Amerikës, vdekje Izraelit” – për aq kohë sa ata nuk kanë kapacitet për të vepruar mbi të. Kjo nënkupton eliminimin e ambicieve të tyre bërthamore, raketave balistike, dronëve dhe rrjeteve të bashkëpunëtorëve në mënyrë që armiqësia e tyre të reduktohet në fjalë e jo në vepra.

Radio Evropa e Lirë: Përtej Iranit, çfarë mesazhi besojnë republikanët se kjo po përçon te kundërshtarët e tjerë të SHBA-së, sikurse Rusia dhe Kina?

Matthew Bartlett: Nuk jam i sigurt se është e mençur për këdo në botë të mendojë se Donald Trumpi është budalla. Duket se ai është i gatshëm të angazhohet globalisht në mënyra që asnjë president tjetër nuk ka qenë i gatshëm – në aspektin diplomatik, ekonomik dhe ushtarak.

Nëse jeni një kundërshtar, duhet të mendoni dy herë për interesat e SHBA-së dhe sjelljen tuaj në botë. Aleatët gjithashtu duhet të përgatitur më mirë për të qëndruar pranë SHBA-së dhe të pranojnë se ky president, madje edhe në një kohë të shkurtër, ka afirmuar udhëheqjen e SHBA-së globalisht në shumë mënyra të ndryshme – dhe padyshim që ende nuk e ka përfunduar këtë gjë.

Përgatiti: Mimoza Sadiku