Nga jeta e themeluesit të rrymës
së realizmit socialist

Imagjinoni: një shkrimtar i madh rus, një klasik që studiohet në shkollë. Dhe njëkohësisht ai jeton hapur me të dashurën, duke vazhduar të mbajë ish-bashkëshorten. Madje, të dyja gratë e dinë këtë dhe e pranojnë.
Tingëllon si subjekt i një romani sensacional? Por kjo është historia e vërtetë e Maksim Gorkit. Një histori që tronditi bashkëkohësit e tij dhe që edhe sot vazhdon të ngrejë pyetje. Si ndodhi kështu? Dhe, më e rëndësishmja, pse të gjithë ranë dakord me këtë?

Jekaterina – gruaja që u bë pothuajse si motër

Ata u njohën në vitin 1896. Jekaterina Vollzhina punonte si korrektore në një gazetë, ndërsa Aleksei Peshkov (emri i vërtetë i Gorkit) sapo po niste karrierën e tij letrare. Ajo ishte e arsimuar, e zgjuar, nga një familje e mirë. Ai ishte një endacak, që shkruante për endacakët, pa arsimim të rregullt.

Por mes tyre kishte një lidhje. Jekaterina besonte te talenti i tij. E ndihmonte të redaktonte tekstet, i gjente botues, e mbështeste moralisht. Ajo ishte redaktorja e tij e parë dhe kritikja e tij kryesore. Pa të, shumë prej veprave të hershme të Gorkit thjesht nuk do të ishin botuar.

U martuan në vitin 1896. U lindën dy fëmijë – djali Maksim dhe vajza Katja. Nga jashtë gjithçka dukej e rregullt. Gorki shkruante, fitonte para, familja jetonte në mirëqenie. Jekaterina kujdesej për shtëpinë, rritte fëmijët, vazhdonte ta ndihmonte të shoqin me dorëshkrimet.

Por martesa po çahej nga brenda. Gorki ishte njeri i zjarrtë, i paqëndrueshëm. Ai dashurohej shpesh dhe me vrull. Jekaterina e dinte këtë. E duronte. Sepse e donte. Sepse e kuptonte – gjeniu ka të drejtë për dobësi. Kështu ia shpjegonte vetes.

Në vitin 1903 ata u ndanë zyrtarisht. Divorci sipas ligjeve kishtare atëherë ishte pothuajse i pamundur, por në fakt martesa kishte marrë fund. Megjithatë, lidhja mes tyre nuk u ndërpre. Jekaterina mbeti në jetën e Gorkit. Vazhdoi të merrej me punët e tij, të komunikonte me të, të rriste fëmijët. Ata u bënë diçka si miq të ngushtë. Ose si të afërm.

E dini çfarë është interesante? Ajo nuk u martua më kurrë. Gjatë gjithë jetës mbeti Peshkova. Sikur divorci të mos kishte ndodhur. Sikur ajo të ishte ende gruaja e tij – thjesht në një status tjetër.

Maria Andrejeva – gruaja për të cilën ai braktisi familjen

Në vitin 1903, pikërisht kur martesa me Jekaterinën po shpërbëhej, në jetën e Gorkit u shfaq ajo. Maria Andrejeva. Aktore e Teatrit të Artit të Moskës, bukuroshe, yll i skenës.

Andrejeva ishte e martuar me veprimtarin e teatrit Andrej Zheljabuzhski. Kishte dy fëmijë. Por, pasi takoi Gorkin, i la të gjitha. Romanca e tyre u ndez menjëherë. Pasion, çmenduri, zhytje e plotë te njëri-tjetri. Ajo la burrin. Ai u largua përfundimisht nga Jekaterina.

Të them të drejtën, Andrejeva nuk ishte thjesht një aktore e bukur. Ajo ishte një grua e mençur, e arsimuar dhe politikisht aktive. Ishte e dhënë pas ideve revolucionare, bënte pjesë në partinë bolshevike. Për Gorkin, i cili edhe vetë ishte pranë lëvizjes revolucionare, kjo ishte e rëndësishme. Më në fund, pranë tij ishte një grua që e kuptonte jo vetëm si shkrimtar, por edhe si figurë shoqërore.

Ata filluan të jetonin bashkë. Nuk mund të martoheshin zyrtarisht, sepse Gorki ende kishte gruan, Jekaterinën, dhe divorci ishte i pamundur. Por kjo nuk i shqetësonte. E quanin njëri-tjetrin burrë e grua, udhëtonin bashkë, prisnin mysafirë si çift familjar.

Në vitin 1906 ndodhi një skandal. Gorki dhe Andrejeva shkuan në Amerikë për të mbledhur fonde për revolucionin. Por amerikanët refuzuan t’i prisnin, pasi mësuan se ata nuk ishin të martuar zyrtarisht. Gazetat shkruanin artikuj të ashpër për “shkrimtarin rus që kishte sjellë të dashurën dhe e paraqiste si gruan e tij”. I nxirrnin nga hotelet. Opinioni publik ishte i indinjuar.

Gorki ishte i tërbuar. Ai e konsideronte këtë hipokrizi — të kritikohej jeta personale në vend që të mbështetej çështja revolucionare. Por fakti mbetej fakt: marrëdhënia e tyre ishte skandaloze. Dhe të gjithë e dinin këtë.

Dy gra – një burrë

Ja ku fillon pjesa më interesante. Pas ndarjes me Jekaterinën dhe fillimit të jetës me Andrejevën, Gorki nuk e la gruan e parë në mëshirë të fatit. Ai vazhdoi ta mbante financiarisht. Pagoi apartamentin, i jepte para për jetesë, kujdesej për fëmijët. I shkruante rregullisht letra, e vizitonte, këshillohej me të për çështje pune.

Dhe Maria Andrejeva e dinte këtë. Madje, më shumë se kaq — ajo e pranonte. E kuptonte që Gorki kishte detyrime ndaj familjes së tij të parë. Që Jekaterina nuk ishte thjesht ish-gruaja, por nëna e fëmijëve të tij dhe një njeri i rëndësishëm në jetën e tij.

Po ta mendosh, ishte një situatë e çuditshme. Dy gra që, teorikisht, do të duhej ta urrenin njëra-tjetrën, në fakt bashkëjetonin në paqe. Nuk ishin mike, jo. Por as armiqësi të hapur nuk kishte. Secila zinte vendin e vet në jetën e Gorkit.

Jekaterina ishte e kaluara, por një e kaluar që nuk mund të hidhej tej. Ajo e njihte më mirë se kushdo, e kuptonte krijimtarinë e tij, ruante arkivat, merrej me botimin e librave. Ajo ishte kujtesa dhe ndërgjegjja e tij. Ishte ajo tek e cila ai mund të shkonte për këshillë, pa pasur frikë nga gjykimi.

Andrejeva ishte e tashmja. Pasioni, frymëzimi, bashkëluftëtarja. Ajo jetonte me të, udhëtonte me të, merrte pjesë në çështjet politike. Ajo ishte zjarri i tij. Ajo për të cilën ia vlente të zgjoheshe në mëngjes.

Ndërkohë, të dyja kishin nevojë për mbështetjen e tij financiare. Honoraret e Gorkit ishin të mëdha — ai ishte një nga shkrimtarët më të lexuar të epokës. Paratë mjaftonin për të gjithë. Jekaterina merrte pjesën e saj, Andrejeva — të sajën. Fëmijët ishin të siguruar. Vetë Gorki jetonte me dorë të lirë.

E dini si ndodh ndonjëherë — kur një njeri nuk mund të zgjedhë mes dy grave? Ja, Gorki nuk zgjodhi. Ai thjesht i mbante të dyja. Dhe të dyja e pranonin këtë. Për arsye të ndryshme, por e pranonin.

Çfarë thoshin bashkëkohësit për këtë

Shoqëria ishte e tronditur. Në fillim të shekullit XX, gjëra të tilla nuk bëheshin publike. Mund të kishe një të dashur — por në heshtje, në hije. Ndërsa Gorki jetonte hapur me Andrejevën, e quante gruan e tij, duke vazhduar njëkohësisht të mbante marrëdhënie me Jekaterinën. Kjo ishte një sfidë ndaj moralit tradicional.

Në shtyp shkruheshin gjëra të neveritshme. Sidomos në botimet konservatore. “Shkrimtar i pamoralshëm”, “shkatërrues i familjes”, “shembull i keq për rininë”. Gorkin e akuzonin për shthurje. Disa madje kërkonin të ndaloheshin librat e tij për shkak të mënyrës së pamoralshme të jetesës së autorit.

Inteligjencia u përça. Disa e mbronin shkrimtarin — duke thënë se jeta e tij private ishte punë e tij dhe se duhej gjykuar sipas veprave. Të tjerë e dënonin. Sidomos gratë. Shumë prej tyre mendonin se Gorki po i përdorte të dyja — edhe Jekaterinën, edhe Andrejevën. Se ai ishte një egoist që mendonte vetëm për rehatinë e vet.

Vetë Gorki rrallëherë i përgjigjej kritikave. Kur e pyesnin drejtpërdrejt, thoshte afërsisht këtë: “Unë i dua të dyja gratë. Ndryshe, por i dua. Dhe kam të drejtë të kujdesem për ata që më janë të shtrenjtë.” Për të, kjo nuk ishte diçka e pamoralshme. Ishte e vërteta e tij.

Dhe, në fakt, ai vërtet i donte. Letrat drejtuar Jekaterinës janë plot ngrohtësi dhe respekt. Letrat për Andrejevën — plot pasion dhe butësi. Ai nuk i gënjente asnjërën prej tyre. Nuk premtonte atë që nuk mund ta jepte. Ishte i ndershëm në dykuptimësinë e tij.

Megjithatë, nga fundi i viteve 1910, marrëdhënia me Andrejevën nisi të ftohej. Ajo zhytej gjithnjë e më shumë në politikë, ai — në krijimtari. Filluan të largoheshin nga njëri-tjetri. Deri në vitin 1919, në thelb ishin ndarë, megjithëse formalisht lidhja e tyre vazhdoi edhe për ca kohë. Andrejeva u martua me sekretarin e Leninit, Andrej Zalkindin, dhe iu përkushtua punës partiake.

Pse pranonin ato

Kjo është pyetja më interesante. Pse dy gra të mençura dhe të arsimuara pranuan diçka të tillë? Secila prej tyre mund të largohej, të niste një jetë të re, të gjente një burrë që do të ishte vetëm i saji.

Jekaterina e shpjegonte kështu: “Aleksej është gjeni. Dhe gjeniut i duhet të jetojë sipas ligjeve të veta. Detyra ime është ta ndihmoj të krijojë, jo ta pengoj me kërkesat e mia.” Ajo besonte vërtet se t’i shërbeje një njeriu të madh ishte më e rëndësishme se lumturia personale. Ishte sakrificë, por një sakrificë e vetëdijshme.

Ndërkohë, ajo merrte diçka në këmbim. Statusin e gruas — qoftë edhe ish-gruas — së një shkrimtari të madh. Pjesëmarrjen në krijimtarinë e tij. Siguri financiare. Dhe, ndoshta, një pjesë të dashurisë së tij. Asaj dashurie që kishte mbetur pas pasionit — lidhje, respekt, butësi.

Andrejeva ishte ndryshe. Ajo nuk sakrifikonte — ajo zgjidhte. Zgjodhi Gorkin, duke e ditur se ai nuk ishte i lirë. E kuptonte se Jekaterina do të mbetej në jetën e tij. Por mendonte se ishte më mirë të kishe një pjesë të një njeriu të madh, sesa të kishe të gjithin — por të zakonshëm.

Të them të drejtën, ajo kishte edhe interesin e vet. Gorki ishte i famshëm, i pasur, me ndikim. Pranë tij, edhe ajo bëhej një figurë e rëndësishme. E pranonin në qarqet më të larta, e merrnin seriozisht. Kjo i jepte pushtet. Dhe Andrejeva e donte pushtetin.

Po Gorki? Çfarë fitonte ai? Rehati. Dy gra, secila prej të cilave i jepte atë që i duhej. Jekaterina — qëndrueshmëri, mirëkuptim, lidhje me të kaluarën. Andrejeva — pasion, frymëzim, mbështetje politike. Atij nuk i duhej të zgjidhte. Mund t’i kishte të gjitha njëherësh.

A është kjo egoizëm? Po. Përdorim? Ndoshta. Por që të tre e kuptonin dhe e pranonin. Secili merrte diçka të vetën nga ky konstruksion i çuditshëm. Dhe për sa kohë që ruhej ekuilibri — gjithçka funksiononte.

Fundi i historisë

Në vitet 1920, situata ndryshoi. Andrejeva u largua përfundimisht nga jeta e Gorkit. Ai mbeti pothuajse i vetëm. Kishte romanca të shkurtra, dashuri të kaluara, por askush nuk zuri më vendin qendror pranë tij si më parë.

Në vitin 1932, kur Gorki u kthye në BRSS pas një emigrimi të gjatë, Jekaterina ishte ende aty. Tashmë e moshuar, por besnike. Ajo vazhdonte të merrej me arkivat e tij, me korrespondencën, me botimet. Deri ditën e fundit mbeti engjëlli i tij rojtar.

Gorki vdiq në vitin 1936. Jekaterina e përjetoi atë me 29 vjet, deri në vitin 1965. Gjatë gjithë jetës ruajti kujtimin e tij. Krijoi muze, mblodhi materiale, shkroi kujtime. Kështu mbeti Peshkova — gruaja e Gorkit. Megjithëse zyrtarisht kishin qenë të divorcuar për më shumë se 30 vjet.

Andrejeva gjithashtu jetoi deri në vitin 1953. Punoi në teatër, u mor me veprimtari shoqërore. Por për Gorkin fliste pak. Ajo kapitull ishte mbyllur. Ajo vazhdoi përpara. Ndryshe nga Jekaterina, e cila mbeti e ngurtësuar në të kaluarën.

Nëse mendon, fatet e këtyre grave pasqyrojnë karakteret e tyre. Jekaterina e deshi gjithë jetën një njeri dhe i shërbeu atij. Edhe pas vdekjes së tij. Andrejeva e donte veten më shumë se këdo tjetër. Dhe kur marrëdhënia nuk i jepte më atë që i duhej — u largua pa pendim.

Çfarë thotë kjo për Gorkin

Historia me dy gra është çelësi për të kuptuar personalitetin e Gorkit. Ai ishte një njeri kontradiktor. Predikonte lirinë dhe barazinë, por në jetën personale sillej si feudal. Fliste për një moral të ri, por jetonte sipas ligjeve të vjetra — ku burri ka të drejtë për gjithçka.

Megjithatë ai nuk ishte i pamëshirshëm. Ai me të vërtetë kujdesej për të dyja gratë. I siguronte, i mbështeste, i respektonte. Nuk e braktisi Jekaterinën pas divorcit. Nuk e tradhtoi Andrejevën në kohët e vështira. Në sistemin e tij të vlerave, ai ishte një njeri i ndershëm.

Thjesht sistemi i tij i vlerave ishte ndryshe nga ai i zakonshmi. Ai besonte se gjenitë kanë të drejtë të jetojnë si të duan. Se rregullat për njerëzit e zakonshëm nuk vlejnë për ta. Dhe gjente gra të gatshme ta pranonin këtë.

Mund ta dënojmë. Mund ta kuptojmë. Por nuk mund ta mohojmë — kjo ishte e vërteta e tij. E pakëndshme, egoiste, por e sinqertë. Ai nuk gënjente, nuk fshihej, nuk hiqej si i shenjtë. Jetonte ashtu siç e shihte të arsyeshme. Dhe paguante për këtë — me kritika, me dënime, me skandale.

Në vend të përfundimit

Historia e Gorkit dhe dy grave të tij është një histori për mënyrat se si njerëzit bien dakord mes tyre. Për faktin se marrëdhëniet mund të jenë të ndryshme. Se nuk ka rregulla universale — ka vetëm atë që funksionon për njerëzit konkretë.

Po, për ne kjo duket e çuditshme. Të mbash dy gra njëkohësisht, dhe të dyja ta dinë? Sot do ta quanin poliamori ose marrëdhënie të hapura. Por atëherë nuk kishte terma të tillë. Kishte vetëm jetë — e ndërlikuar, e ngatërruar, por e tyre.

Jekaterina zgjodhi besnikërinë. Andrejeva zgjodhi pasionin. Gorki zgjodhi të mos zgjedhë. Dhe të tre jetuan jetët e tyre siç e panë të arsyeshme. Jo gjithmonë të lumtura. Jo gjithmonë të drejta. Por sipas mënyrës së tyre.

Ndoshta këtu qëndron mësimi. Që dashuria mund të jetë e shumëllojshme. Që marrëdhëniet nuk janë të detyruara të futen në korniza. Që ndonjëherë është më e drejtë të jesh i sinqertë sesa “i rregullt”. Edhe nëse sinqeriteti yt trondit të tjerët.

Gorki jetoi një jetë të vështirë. Shkroi libra të mëdhenj. Mbajti dy gra njëherësh. Dhe vdiq duke ditur se të dyja e mbanin mend. Ndryshe, por e mbanin. Ndoshta për të, kjo ishte e mjaftueshme.

Përktheu: Bujar Hudhri