VOAL

VOAL

Shqipëria e parë me sytë e Fred C. Abrahams Nga Gjergj Erebara

March 11, 2016
blank

Komentet

blank

NUSJA QE KËRKONTE DYSHEK ME PUPLA- Tregim nga Ramadan Pasmaçiu

 

Me të dëgjuar e kam, pa se është a se nuk është e vërtetë s’mund të them, s’e vë dot dorën në zjarr. Veç di si një e një që bëjnë dy, se kështu ka ardhur gjer te ne, gojë më gojë nga kohërat e shkuara. Që një baba na kishte një djalë. Që ky djali na qenkësh e ç’na qenkësh! I mirë e i mirë, sa nuk i gjendej shok. Mor po, sikur edhe botën të tërë të bridhje me pëllëmbë! Në do për punë, në do për mend, në do për trimëri…
I thotë një ditë babai:
– M’u bëre burrë, or bir. Qysh sot do të hap fjalë se dua të të martoj.
Dhe ashtu bën.
E na u përhap fjala si erë shtatë male kaptuar.
Nuk ishte zakon të kërkoje burrë për vajzën, po për të bërë dhëndër një djalë si ai, kush pyeste për zakone!
Na shkulen njerëzit nga ana e anës.
Lëshohen drejt shtëpisë së tij e të na trokasin te porta:
Dang – dang! Sa njëri, sa tjetri!
Dang – dang, nga mëngjesi gjer në drekë!
Nga dreka në darkë!
Dang – dang gjer në mesnatë, gjer në të gdhirë…
Babait i qesh buza. E kupton ç’janë dhe del e pyet rëndë – rëndë:
– Kush është?
– Jam unë… E do për nuse vajzën e filanit? Fshatar si ti ai, punëtor dhe bujar, i ndershëm dhe i besës. Dhe bija – bletëz e sherbelës dhe e trëndelinës. Apo e bukur! Si hënëz! Apo e paqme! Si rrezja e diellit! E me zemrën të bardhë si dëbora e malit. Do t’jua mbushë shtëpinë me gëzim e dritë. Hë, e do për djalën?
Dëgjon djali, i afrohet të atit ngadalë, e zë lehtë nga krahu dhe i pëshpërit:
– Qenka e mirë, baba! Thuaji po!
– Ti hesht! – ia kthen babai. – Turp për ty t’i japësh mend tyt eti!
Dhe i përgjigjet atij tjetrit:
– Jo, jo, nuk e dua nuse për djalën, se po të na bëjë mot i thatë e të mos na rriten të mbjellat, e të na mbeten hambarët bosh, s’na e mban dot shpirtin gjallë me shkathtësinë e bukurinë që paska, e as me bardhësinë e zemrës.
– E po, mos u bëfsh pishman!
Dang – dang prapë.
– Kush është?
– Jam unë, unë… E do për nuse bijën e filanit? Vërtet jetime dhe e vuajtur, por lum kush e fut në shtëpi! E ka rrahur era e breshëri, ka pirë ujin e bjeshkës. E hijshme dhe e bëshme si pisha e shkëmbit. E mençur dhe duarartë. Tamam për tët bir. Do t’jua mbushë shtëpinë me një mëhallë fëmijë të shëndetshëm. Hë, e do?
Dëgjon djali, zë lehtë të atin nga krahu dhe i pëshpërit:
– Qenka e mirë, baba! Thuaji po!
– Ti mos fol! – ia kthen babai. – Turp për ty t’i japësh mend tyt eti!
Dhe i përgjigjet atij tjetrit:
– Jo, jo, nuk e dua nuse për djalën. Se po të na bjerë vrugu në të lashtat, e të mos korrim dot një kallëz, s’na nxjerr dot nga moti i keq, edhe pse qenka e argasur me vuajtje e halle.
– E po, të daltë mbarë!
Dang – dang për të dhjetën herë, për të njëmbëdhjetën…
– Kush është? – thërret babai dhe i afrohet portës. Dhe na sheh në prag një goxha burrë me një okë mustaqe e me bellus në kokë, e me qostek të artë sahati mbi bark.
– E do çupën e filanit nuse për djalën, or plak? E bukur si zambak i bardhë ajo dhe e kamur. Ju sjell plaçkë sa s’kanë dy fshatra bashkë. Dhjetë ara nën ujë do të ketë për pajë, pesë pendë qe, një mulli, tre vreshta, dyqind rrënjë ullinj, qilima e sixhadera sa t’i vishni konakët me to jashtë e brenda, kazanë bakri për të zjerë rakinë të ardhur nga Stambolli, enë të arta e farfurie…
– Mirë, mirë, mos është e kaluar në moshë? – ia merr fjalën nga goja plaku, se djalën e kam lastar unë. S’më hyn në sy malli e gjëja, në s’është nusja siç e ka hak.
– Jo, për atë Zot!
– Mirë, mirë, po se mos ka ndonjë cen? Se djalën e kam si ylli i mëngjesit unë. Botën të më falësh, s’ia jap nusen derr në thes.
– Jo, jo! Veç është një çikëz e përkëdhelur, me ndonjë naze të vogël e ku di unë!
– Sa për aq s’na prishet puna neve. E re, aguridhe, doemos. Do piqet. Tjetër gjë ke të më thuash?
– Ç’të të them! Të gjitha të mirat i ka! Fol tani, e do nuse për djalën?
– Dëgjon djali, e tund të atin nga krahu dhe s’i pëshpërit, po i flet shkoqur:
– Larg e tutje, baba! Kush ka nge të shkojë pas përkëdhelive të nuses e të durojë nazet e saj! Thuaj jo dhe përcille!
Nxehet babai dhe ia kthen të birit:
– Të na vijë e mira në derë dhe t’i vëmë shqelmin thua?! Thirri, or, mendjes dhe qepe! Ajo është për shtëpinë tonë! Kur të bëjë mot me thatësirë e të mos na rriten të mbjellat, e të na mbeten hambarët bosh, do mos t’ia kemi për gale. Kur të na bjerë vrugu në të lashtat e të mos korrim dot një kallëz, as që do të na lëvizë qerpiku. Se do t’i kemi thënë fukarallëkut def. Do ta blejmë bereqetin tek të jetë më i miri. Ku do të vejë më!
Pastaj i përgjigjet atij tjetrit:
– E dua, qysh s’e dua! Shkurt muhabeti! Ajo të bëhet gruaja e tim biri! Hajt, të na trashëgohen!
– Rrofsh! Se edhe i ati i çupës e ka me shpirt të të bëjë mik.
Dhe të na vjen ora e mirë e të na e bëjnë djalin dhëndër!
Dhe na fillon dasma.
Dasmë, jo shaka!
Veç, dhëndëri – ca si i hutuar e pa ndonjë gëzim kushedi se çfarë!
Pa kur të na arrin karvani i gjatë me pajën!
Hajde pajë, hajde!
Pa kur të na sjellin nusen!
Majë kalit të bardhë e me duvak të kuq mbuluar fytyrën.
Me njëqind krushq para e dyqind prapa…
Mblidhen graria rrotull nuses përmes ahengut e të na e vënë në krye të konakut me një varg këngësh të ëmbla.
Eh, ç’të nusëruar që bën nusja!
Kokulur nga turpi.
S’pipëtin.
E urtëz – manare.
Dhe e nisur, e stolisur.
Gishtat e duarve – me unaza të trasha floriri.
Veshët – me vathë që vetëtijnë.
Gushën – me tre gjerdanë të artë…
I hedh vështrimin nuses babai.
“Thëllënxë mali qenka!” – thotë me vete.
I hedh vështrimin pajës dhe sa s’fluturon me krahë!
“Ç’fat që patëm! Na u mbush shtëpia. Rrofsh, moj nuse, rrofsh! – mërmëron pareshtur.
Theren radhas dele e desh.
Shkohen në hell dhe piqen me merak.
Rakia derdhet lumë dhe kofshët e mishrave të pjekur shqyhen me duf.
Qentë turren pas kockave dhe vërtiten më të majtë e më të djathtë të sheshit nën rap.
Daullja tund dheun.
Gërneta qan.
Cyrlja e fyelli ndjellin zogjtë e çaireve.
Vallja dhe kënga s’reshtin një çast.
Gëzimi bën të ri edhe më plakun.
Çunat këmbejnë shenja me çupat fshehurazi dhe ëndërrojnë dasmat e tyre.
Fëmijët – si keca. Ngjishen me të ngrëna dhe kërcejnë pupthi e kollotumba nëpër bar. Gjumi është arratisur… E ku dëftehen të gjitha!
Pa pastaj nata thyhet.
Nuse e dhëndër mbyllen në gjerdek…
Këndojnë kaponjtë e parë, të dytët, të tretët…
Dasmorët nisin e largohen.
Burrat – marramendshëm e tërë qejf nga pija.
Gratë – duke u argalisur pas tyre.
Dhe, dalëngadalë, gjithçka shuhet e tretet.
Veç bukuria e asaj nate mbetet në çdo mendje.

Kalojnë pak ditë.
Zgjohet nusja mëngjeseve me përtim, sypërgjumur e buzëvarur. Tund kokën e supet andej – këndej e më t’i kthehet plakut:
– Dua të fle në dyshek me pupla! Nuk dua të fle në dyshek me lesh!
Çakërrit sytë plaku e sa s’i bie pika.
“Nuk është parë e dëgjuar t’i ndihet zëri i gojës nuses që sefte! Pa le, edhe të hedhë vickla te vjehrri për kësisoj gjërash!” – mendon. Po, prapëseprapë, e mban veten e i flet butë – butë:
– Nga ta gjejmë, moj bijë! Të rrjepësh tërë pulat e fshatit, s’i nxjerr dot puplat për të mbushur dyshekun tënd.
Nusja thartohet, tund rishtas kokën e supet andej – këndej dhe përplas këmbët:
– Dua, dua dyshek me pupla!
E dëgjon djali dhe habitet. I afrohet të atit dhe i flet ngadalë në vesh:
-Të thashë, baba, do të na plasë buzën kjo! Ta kthejmë tek i ati sa s’është vonë!
– Mos ma thuaj atë fjalë! – e qorton babai. – S’ia heq zakoni derës sonë të përzëjë gratë. Kjo është shtëpia e saj tani, për jetë e mot! Këtu do të plaket e trashëgohet!

Nusja tundet e shkundet.
– Dua përshesh me qumësht dallëndysheje!
– Nga të ta gjemë, moj bijë! As që e dimë në fshatin tonë se ç’është ky lloj qumështi!
Rrudh hundën ajo, tund kokën e supet sa andej – këndej dhe prapë përplas këmbët.
– Dua, dua!
I afrohet djali të atit e i thotë në vesh:
– Baba, ta kthejmë!
– Jo, këtu do të lëshojë rrënjë!

Nuses i kërcejnë kacabunjtë keq. Gërthet:
– Dua të ha me lugë floriri!
– Nga të ta gjejmë, bija e babait! As që dimë se u ngrënka edhe me asisoj luge!
– Dua, dua lugë floriri!
Plakun e mbulojnë djersët.
Prapë i thotë i biri në vesh:
– U pa kjo punë, baba! Ta kthejmë!
– Në gur e në dru fjala që thua! – i përgjigjet babai. – Këtu ku futi këmbët, do t’i bien dhëmbët!
– Po qenka piperkë që djeg, or baba! Qenka si mushkë e pashtruar!
– Ashtu, or bir, po s’ka sëmundje pa ilaç!
Dhe vrasin mendjen të dy të gjejnë ilaçin, por s’i bien në të.
Prapë vrasin mendjen.
Më në fund, vendosin:
Të shkojë djali të gjejë plakën njëmijëvjeçare, që mban në kokë mençurinë e botës! Ajo i di të gjitha.
Del djali në oborr, shalon kalin, ia hipën e bëhet erë.
Nuk bredh kali, po fluturon.
Fluturo ditë e fluturo natë, kapërce një kodër e mal këtu, kapërce një kodër e mal atje!… Përshko një fushë e pyll këtu, përshko një fushë e pyll atje!… Arrin buzë një lumi të thellë e të gjerë gjithë shkumë e valë. Sheh përtej lumit, ulur mbi një kërçep të thatë, në mes të shkurreve e rrapishteve një plakë gërmuqe që qan me lot.
I vjen keq djalit për plakën e i qaset shpejt. Zbret nga kali, bie në gjunjë para plakës dhe e pyet me dhimbshuri:
– Po ç’ke kështu, moj nënë?! Pse më qenke kaq e hidhëruar?!
– E ç’të mos jem, të marrsha të keqen! Kam dhjetë vjet këtu, në këto shkurre e rrapishte, që rripem e ndukem dimër e behar të hidhem matanë dhe s›mund.
– Ashtu! – habitet djali dhe, hop, e ngre në krahë, e vë përpara mbi shalën e kalit dhe çan përmes valëve. Me një dorë mban plakën të mos troshitet e me tjetrën tërheq frerin.
Hë e hë, hë e hë, e nxjerr në zall shëndosh e mirë.
Kënaqet plaka.
– Gëzofsh! – i thotë. – Ma paske zemrën qelibar! Thuamë ç’do nga unë si shpërblim?
-Të më dëftesh ku ta gjej plakën njëmijëvjeçare, që mban në kokë mençurinë e botës.
Ajo buzëqesh.
– Gjetur e ke! Unë jam, t’u bëfsha! Po nuk t’u hapa, se s’të njihja. Tani që të provova, të njoh. Je xhevair. Thuamë pa druajtje ç’do nga unë, or bir?
– Qyyysh! – hap sytë djali dhe i tregon hallin një për një.
Merr frymë thellë plaka, mendohet ca e ia kthen:
– Do të të ndih, doemos. Si mos të të ndih ty! Mbamë vesh tani! Nazet që bën nusja jote e kemi në dorë t’ia largojmë fët – fët. Hiç mos u merakos! Dhe me atë do të plakesh e do të trashëgohesh, siç do edhe yt atë!
Fut dorën në një trastë lëkure varur në qafë ajo dhe nxjerr tri pendëza zogu fluturak: një të zezë, një të bardhë, një të verdhë. Dhe e mëson:
– Fryji së zezës, kur të duash, dhe do të kesh përpara, sa hap e mbyll sytë, dyshekun me pupla për nusen! Me pupla e lëre se çë! Fryji së bardhës, kur të duash, dhe do të kesh përpara, sa hap e mbyll sytë, një tas plot përshesh me qumësht dallëndysheje. Me qumësht dallëndysheje e lëre se çë! Fryji së verdhës, kur të duash, dhe do të kesh përpara, sa hap e mbyll sytë, lugën e florinjtë për nusen! Të florinjtë e lëre se çë! Po e teproi edhe më shumë nusja, thuaj tri herë: “Qejfi në qejf, haka në hakë!” Kaq!
– Të faleminderit shumë! Të paçim sa Tomori! – e uron ai. Merr puplat, i puth dorën plakës, i kërcen kalit sipër me një hov dhe largohet vetëtimë.
…Pas pesë ditësh, ndaj të ngrysur, sos në fshat.
Lidh kalin në oborr dhe i fryn pendës së zezë.
Frap i shfaqet dysheku me pupla. E hedh mbi sup, hyn brenda e ia lëshon nuses te këmbët.
– Ta solla!
Gëzohet ajo e gëzohet, los e qesh dhe e rrëmben sakaq. E shtron duke kënduar dhe bie të flejë.
“O-o-oooz!, – ia bën nga kënaqësia, – o-o-oooz!” dhe pulit qepallat me qejf të madh.
Por, aty nga mesi i natës se përse përpëlitet! Pa edhe nis e kruhet me thonj, gërr – gërr, sa gjakos lëkurën!
Pas ca, zgjohet e llahtarisur, flak tej jorganin, vërtitet në dysheme dhe bërtet në kupë të qiellit:
– E mjera, ç’më gjeti! Obobo! Hiqmani dyshekun me pupla! Obobo! Nuk dua dyshek me pupla! Hiqmani! Obobo!
Çohet i shoqi e i thotë:
– Po ti vetë e kërkove!
I afrohet vjehrri dhe i thotë:
– Po ti vetë e kërkove!
– Jo, jo, nuk e dua, nuku!
Heq dyshekun me pupla nusja dhe merr përsëri dyshekun me lesh.
Fle sa ngopet dhe në mëngjes kërkon përshesh me qumështin e dallëndyshes.
Del djali – dhëndër jashtë, i fryn pendës së bardhë dhe, frap, i shfaqet përpara tasi plot me përshesh me qumështin e dallëndyshes! E merr dhe ia jep nuses.
Gëzohet e gëzohet ajo, los e qesh dhe kërkon lugën e florinjtë!
I fryn pendës së verdhë djali – dhëndër dhe, frap, i shfaqet në dorë luga e florinjtë! Ia jep nuses i qeshur. Gëzohet e gëzohet ajo, los e qesh, dhe fillon të hajë. Ha e ha, kur, pakujtuar, flak syshqyer tasin në dysheme, flak edhe lugën e florinjtë dhe bërtet gjer në kupë të qiellit:
– Nuk dua përshesh me qumësht dallëndysheje, nuk dua nuku, se ma bëri gojën flluga-flluga! Nuk e dua lugën e florinjtë, nuk e dua, nuku, se më shqeu buzët!
I afrohet i shoqi:
– Po ti vetë i kërkove!
I afrohet vjehrri:
– Po ti vetë i kërkove!
– Jo, jo, nuk i dua, nuku!
Pastaj bërtet, se nuk do të pastrojë dyshemenë, se nuk do të lajë enët, se nuk do t’u shkojë fshesën konakëve e shkallëve…
– Ju të pastroni, ju të fshini! – thotë. – Mua më prishen duart!
I shoqi e vjehrri shihen sy në sy, i hedhin nuses një vështrim të habitur dhe s’lëvizin vendit.
I prishet qejfi asaj që s’i shkon fjala.
– Oiii, ç’më gjeti, oiii! Këtu s’më do asnjë, oiii!
Thotë tri herë me vete djali – dhëndër:
“Qejfi në qejf dhe haka në hakë!”
Pa kur na shfaqet në ajër një thupër e thantë e çfarë thupre!
Dhe na sulet mbi nusen: Fshap e fshap – nga kërcinjtë!
Bën çudi i shoqi:
“Ç’është kjo!”- thotë.
Bën çudi plaku:
“Ç’është kjo!”- thotë.
Ulërin nusja në kupë të qiellit, hap derën rrëmbimthi, rrëshqet tatëpjetë shkallëve në oborr…
Po hajt ta ndalje thuprën!
Fshap e fshap – në të ndenjurat, fshap e fshap – mbi shpinë!…
Bridh nusja andej, thupra ndiq andej!..
Bridh nusja këndej, thupra ndiq këndej!..
Kthehet e gjora nuse prapa, ngjitet këmbadoras nëpër shkallë dhe futet brenda, të mos e shohin bota.
Thupra përsëri ndiq dhe fshap!
– Aman, aman! – lutet nusja me lot në sy. – Nuk them më ashtu, nuk them më, nuku! Mos, moj thupër, mos! Do ta pastroj dyshemenë! Do t’i laj vetë enët! Do t’ua shkoj vetë fshesën konakëve! Mos, moj thupër, mos! Nuk them më ashtu, nuku!
– Mos! – thotë dhe babai. – Është bija e shtëpisë!
– Mos! -thotë dhe djali – dhëndër. Është nusja e shtëpisë!
Dhe thupra ndalet. Rrokulliset në një cep dhe nuk lëviz. S’është më e gjallë.
E ngrata nuse! Dridhet gjithë frikë dhe vështron herë të shoqin, herë të vjehrrin, mbështetur e këputur pas murit. Sytë e tyre sikur flasin:
“Nuk je më e vogël e tek jot’ ëmë, por nikoqire në shtëpinë tënde!”
Çikë e nga një çikë, mbushet me frymë ajo, e mbledh veten.
Shkundet, vë futën në mes dhe nis e bën punët.
Veç, duket ca e plogët, se nuk është mësuar.
Të nesërmen rrëshqet më shkathët nëpër punë.
Të pasnesërmen është vërtet e shkathët.
Pa na vjen një ditë, që bëhet flutur dhe e qeshur si trëndafil i çelur.
Pa na vjen një ditë, që i shoqi mendon:
“E ç’na duhen neve thupra e thantë, pupla e zezë, e bardhë, e verdhë!”
Dhe i vërvit në zjarr.
Prej atëherë jeta e tyre rrjedh e lumtur. Po edhe për plakun. Se mbushet shtëpia me një tufë nipër e mbesa si lule, si mollë të arrira, si sorkadhe mali, të mençur e zemërbardhë.

blank

Realizmi Shkencor dhe Instrumentalizmi – Debati Shekullor! – Esé nga Senad Guraziu

 

(…vallë, kemi arsye të “dyshojmë” në vërtetësinë e gjykimeve shkencore, apo s’kemi si ta dimë – si për ironi, as vetë shkencëtarët s’e dinë, janë të “përçarë” madje dhe sot e kësaj dite, edhe 100 vjet pas Ajnshtajnit…)

***
Debatet rreth realizmit shkencor kanë të bëjnë me çështjen sa ka të drejtë njerëzimi të shpresojë ose të besojë se shkenca do ta “ngopë” realisht kureshtjen e njeriut lidhur me ç’është bota në të vërtetë?. Shkencëtarët realistë (në të cilën grupnajë bënte pjesë dhe Ajnshtajni) pohojnë se njerëzimi ka arsye të mira për t’besuar në parimet e shkencës. Sipas “realistëve” bota jonë është e saktë dhe e vërtetë, pikërisht siç na e “sqaron” shkenca. S’kemi ndonjë arsye të “dyshojmë” në vërtetësinë e gjykimeve shkencore.

Realistët shkencor priren të jenë optimistë – kuptohet, anti-realistët priren dhe bazohen në skepticizmin. Realistët thonë se duke patur parasysh parashikimet spektakolare, inxhinierike dhe sukseset “teorike” të teorive më të mira shkencore, do ishte pothuaj e “pakuptimtë” nëse ato t’mos ishin përafërsisht të sakta (të vërteta).
Mirëpo (shtrohet pyetja) si ta dimë realisht se vërtet është ashtu?

Gjithsesi, një shekull më herët Ajnshtajni dhe Realistët paten “humbur”. Fitimtarë do ishin Niels Bohr dhe Instrumentalistët e “filozofisë” shkencore. Që nga ajo kohë Instrumentalizmi është parë si normë, anise debati është vazhduar në mënyrë aktive për t’mos u ndalur as sot e kësaj dite.

***
Disa nga idetë intelektuale më sfiduese dhe njëkohësisht më të “avancuara” të fizikës moderne padyshim janë të ashtuquajturat “Materia + Energjia e Errët”, “Probabiliteti Kuantik”, “Dualiteti i Valë-Grimcave”, “Vetëdija Kuantike”, “Shpërthimi i Madh (Big Bang)”, “Parimi i Pasigurisë (së Heisenbergut)”, “Teoria e Unifikuar (e Fushave)”, “Gërshetimi Kuantik dhe Jo-lokaliteti”, “Teoria e Relativitetit”, “Vrimat e Zeza”, “Principet Antropike”, e edhe ndonjë diç tjetër e ngjashme.

Gjithsesi, duke ditur se shumçka e shkencës janë teorizime marramendëse, pastaj siç pohojnë Realistët (e filozofisë shkencore), duke u bazuar në sukseset “teorike” (më të mira) të teorive shkencore, atëherë si të orientohemi kur aq shumë gjëra nga materia e shkencës s’dihet nëse janë “teori të suksesshme” apo (herdokur) do të braktisen?!

Bie fjala si ta vërtetojmë “String-teorinë” ndonjëherë, si t’i vërtetojmë panumër dimensionet e saj (anise, nga 20 e kusur… string-istët tashmë i kanë reduktuar dimensionet në 10-11 sosh – por athua vallë pse i reduktuan!). Në çfarë të bazohemi se teorizimet e Hawking për të ashtuquajturat “vrimat e zeza” do jenë sukses i palëkundshëm? Ose përgjithësisht, vallë si ta dimë se do jenë të suksesshme grumbulli sa marramendja i “teorive” të shkencës moderne?

Në fakt, bota shkencore është ndarë në “dysh” si asnjëherë gjatë historisë, ka me dhjetra nobelistë që i mundon e njëjta skepsë. Sëfundi dhe vetë Dr. Stringu (Michio Kaku, njëri nga themeluesit dhe forca shtytëse prapa “String-Teorisë”) në librin me titull “Ekuacioni i Zotit” e pati shpalosur dhimbjen e vet.

Edhe në media e pati pranuar se e kanë një “armatë kritikësh”, se një LHC (Large Hadron Collider) më i madh nuk ofron asnjë garanci për të “dëshmuar” gjë (dmth. tani meqë shpenzimi i miliardave për LHC-n aktual, nuk doli i “mjaftueshëm”. Psh. Sabine Hossenfelder shumçka të teorive i pati hedhur posht, me “supersymmetry”, me “multiverse” e me “string”… varg e varg i pati quajtur “useless” (teorizime kot).

E prapë, megjithatë qarqet e caktuara të fizikës “teorike” kërkojnë të shpenzohen dhjetra e dhjetra miliarda të tjerë për një super-LHC, ndoshta 100km në diametër. Ai aktual (Cern) me diametër prej 30 km ishte pak, për dy dekada miliardat e taksapaguesve u dogjën në erë, për ta “zbuluar” një bozon hipotetik, një “grimcë” të pasigurisë… apo çfarë, pse na duhet tani një tjetër me 100km-diametër!

***
Në filozofinë e shkencës “Realizmi” është pikëpamja se vlera e koncepteve dhe e teorive shkencore nuk përcaktohet nëse ato janë fjalë për fjalë të vërteta, ose nëse në njëfarë kuptimi korrespondojnë me realitetin. Por vlera varet nga shkalla sa ndihmojnë ato për t’bërë parashikime të sakta empirike, ose për të zgjidhur probleme konceptuale.

Me fjalë të tjera, realizmi shkencor është pikëpamja që teoritë shkencore të konfirmuara janë afërsisht të vërteta. Shkencëtarët realistë pohojnë se ne kemi arsye të mira për t’besuar në parimet e tyre. Nëse bazohemi në parashikimet spektakolare dhe në sukseset “teorike” të teorive shkencore, do t’ishte pothuaj e “pakuptimtë” që ato t’mos ishin përafërsisht të sakta (te verteta).

Kjo linjë e natyrshme e mendimit e ka një bazë të respektuar në familjen mbarëbotërore të shkencëtarëve, megjithatë ka qenë subjekt i mosmarrëveshjes filozofike që nga fillimi i shkencës moderne.

Sipas Michael Liston (Univ. i Wisconsin-Milwaukee, ShBA), në vitet ’70 (dmth. të shek. që lamë pas) një formë veçanërisht e fortë e realizmit shkencor u mbrojt nga Putnam, Boyd dhe të tjerët. Sipas Liston “realizmi shkencor” i kësaj periudhe karakterizohet nga këto angazhime si vijon:

1. Shkenca synon të japë një llogari të vërtetë për botën
2. Ta pranosh një teori është të besosh se ajo është (afërsisht) e vërtetë
3. Ekziston një botë e caktuar e pavarur nga “mendorja” dhe një botë tjetër e pavarur nga “gjuhësorja”
4. Teoritë janë vërtet të vërteta (kur ato janë të vërteta), pjesërisht sepse konceptet e tyre “mbyllen” ose korrespondojnë me pronat e vërteta që mbështesin rrjedhshëm përdorimin e suksesshëm të koncepteve
5. Progresi i shkencës konvertohet asimptotikisht në një llogari të vërtetë.

***
Që nga v. 1912 çdo tre vite mblidhen fizikantët dhe kimistët më të shquar nga mbarë bota, dhe sipas agjendës aktuale-konferenciale diskutojnë për arritjet dhe problematikat e Fizikës dhe Kimisë, dy fusha këto jashtëzakonisht të gjera shkencore.

Rreth tubimeve për Fizikën, gjatë gjithë historisë ndoshta më interesantja ishte Konferenca e 5-të, me temën Elektronet dhe Fotonet, në Tetor të 1927. Fizikantët më të shquar të botës qenë takuar për të diskutuar rreth Teorisë Kuantike atëbotë të sapoformuluar. Figurat kryesore ishin Albert Einstein dhe Niels Bohr.

Atëbotë, shkencëtarët i mundonte misteri nëse elektronet, fotonet dhe entitete të ngjashme na ishin valë apo grimca. Në disa eksperimente silleshin si valë (fotoni psh.), në tjerash eksperimente… na “shtireshin” si grimca. Niels Bohr do propozonte se “valët” janë entitete thërmijore joekzistente, përveç nëse të tentohej “vëzhgimi” i tyre. Sipas Bohr, akti i vëzhgimit e “shkaktonte” ekzistencën e tyre. Përndryshe të tilla entitete s’kishin realitet të pavarur në kuptimin e zakonshëm fizik.

Mirëpo sipas Ajnshtajnit elektroni ishte elektron, tani vetëm për shkak të “mosvëzhgimit” si të shpjegohej që elektroni sakaq na bëhet “joekzistent”! Për rreth 3 dekada tutje Bohr dhe ai do debatonin pa e lëshuar “perin”, në fakt, deri në vdekjen e Ajnshtajnit. Bohr e kishte vulosur sigurinë, “është e gabuar të mendosh se detyra e fizikës është zbulimi i ‘natyrës’ së vetë natyrës”! Ajnshtajni nuk pajtohej, sipas tij “qëllimi i vetëm i asaj që e quajmë shkencë është përcaktimi se ç’është natyra”!

Më vonë “pikëpamja” e Bohr do bëhej e njohur si “interpretimi i Kopenhagës” – ironikisht, sot pikëpamja më e “pranuar” e shkencës kuantike.

Dihet se Ajnshtajni kishte probleme me “Kuantikat”, sipas tij qasja kuantike ishte diç si “kundërshti fondamentale për shkencën moderne”. Në v. 1938 në një letër pati shkruar se (Teoria Kuantike) “në fushën inorganike tashmë veç është si qasje mashtruese. Në njëfarë mase është parim i dyfishtë, i cili më shumë i ngjanë shpjegimit sipërfaqësor primitiv dhe rrënjësisht i kundërvihet shkencës moderne”.

Pra kjo konferencë sikur do ishte kulmi i “luftës debatuese” mes Ajnshtajnit (së bashku me “realistët” e vet, të cilët i përkrahnin rregullat strikte të metodës shkencore të parashtruara nga Charles Peirce dhe Karl Popper), kundrejt Bohrit dhe “instrumentalistëve”, të cilët kërkonin rregulla më “elastike”, sipas tyre konkluzat duhej mbështetur në bazë të rezultateve.

***
Fotoja ngjitur – Pjesëmarrësit e Konferencës së Pestë të Solvay, 1927 – 29 pjesëmarrës, 17 prej të cilëve ishin ose u bënë fitues të Çmimit Nobel, përfshirë laureaten e dyfishtë Marie Curie, si e vetmja mes tyre që ka fituar Çmimet Nobel në dy disiplina të veçanta shkencore.

Auguste Piccard (1884-1962), Émile Henriot (1885-1961), Paul Ehrenfest (1880-1933), Édouard Herzen (1877-1936), Théophile de Donder (1872-1957), Erwin Schrödinger (1887-1961) [ Nobel, 1933 ], Jules-Émile Verschaffelt (1870-1955), Wolfgang Pauli (1900-1958) [ Nobel, 1945 ], Werner Heisenberg (1901-1976) [ Nobel, 1932 ], Ralph Fowler (1889-1944), Léon Brillouin (1889-1969), Peter Debye (1884-1966), Martin Knudsen (1871-1949), William Bragg (1890-1971) [ Nobel, 1915 ], Hendrik Kramers (1894-1952), Paul Dirac (1902-1984) [ Nobel, 1933 ], Arthur Compton (1892-1962) [ Nobel, 1927 ], Louis de Broglie (1892-1987) [ Nobel, 1929 ], Max Born (1882-1970) [ Nobel, 1954 ], Niels Bohr (1885-1962) [ Nobel, 1922 ], Irving Langmuir (1881-1957), Max Planck (1858-1947) [ Nobel, 1918 ], Marie Curie (1867-1934) [ Nobel, 1903, 1911 ], Hendrik Lorentz (1853-1928) [ Nobel, 1902 ], Albert Einstein (1879-1955) [ Nobel, 1921 ], Paul Langevin (1872-1946), Charles-Eugène Guye (1866-1942), Charles Wilson (1868-1959) [ Nobel, 1927 ], Owen Richardson (1879-1959) [ Nobel, 1928 ]

blank

MIRO -Tregim nga SHKËLQIM HAJNO

Miro ishte e dashuruar kur doli partizane. Madje, edhe e fejuar. Dhe këtë e dinin të gjithë.

Delo Bora, djali që donte, tani, ishte gjithashtu në të njejtin formacion luftarak. Në një prej brigadave të krijuar në jug të vendit në vitin e fundit të Luftës.

Më parë, që të dy dinin pak për luftën dhe, kur Delo, tregoi një ditë se do të dilte në mal partizan, ajo u pezmatua. Në fytyrën e bukur, iu nder një pikëllim i beftë. Kështu e mbajke fjalën ti, Delo?!- tha trishtueshëm.

– Po ne, i dhamë fjalën njeri-tjetrit që nuk do të ndaheshim kurrë deri në fund të jetës…Apo, i mori era bashkë me lulet e kulumbrive!..Sa jeta e lulekulumbrive. Më the që do bënim edhe një dasëm si në kohëra lufte. Kështu i thamë shoshoqit!…’Më gënjeve me gënjeshtra/Më the sa të vinte vjeshta…”-mërmëriti vargjet e një poeti të njohur asokohe dhe sytë e mëdhenj, I rëshqitën sumbullat e lotëve të hidhur prej dënesës së mbytur.

Nëpër faqet paparunde tani, i breshëruan lotët…

I zënë ne befasi Delo, kapi me duar fort lëkurën e tëmthave nga të dyja anët, sa dukej se do t’i shkulte e t’i flakte në arishten aty, ndanë fshatit.

-Oooo Zot!-vikasi me një pasthirrmë duke parë nga lugjet e fshatit dhe manastiri i Shën Marinës që dukej si i ngulur prej qiellit në majën e kodrinës pranë shtëpive.

-O Zoot i madh!-u dëgjua sërish, më tepër së brendshmi sesa, për vajzën që kish lidhur fjal’ e besë për ta kaluar bashkë jetën deri ne fund, siç i pat premtuar.

-Miro, zemëroo! Mendova më të keqen…Që ty, të të ruaja. Ndaj…Do që të vemi tok? Do? Tok do të vemi në mal! Dhe e përqafoi në shtegun e shtëpisë së saj atë mbrëmje të parafundit të qëndrimit në fshat.

***
Partizanët atë buzëmbrëmje ishin shpërndare në një lirishte, në lëndinat e Loficës.

-Shikoji luleshqerat Miro, janë prush dhe po të presin me aromëm e tyre. Shihi manushaqet edhe veshlepujt, Ejani!-sikur thonë…dhe I vuri mbi kapelën e partizanes një kurorë të punuar me gjethe të njoma dafine dhe dy kurora me luledele.

– Thonë se këto ditë po presim kolonat e fundit të gjermanëve që po tërhiqen drejt veriut dhe Tiranës, Edhe pak. Edhe pak dhe ne, do të jetojmë bëshkë, siç e kemi bërë me fjalë e betim te lëndina e Tisies te Buza e Bredhit..Miroja ime, lulja ime.. . Arom’ e luleve të malit. E moskovolisura ime…!

Ajo qeshte si e hutuar nga një ndjesi gëzimi që I kish pushtuar krahërorin.

Delo ishte bërë i njohur ndër shokët edhe për pushkë si nishanxhiu numër edhe për zemrën e fortë, po edhe për shakatë e humorin lab që i buronin natyrshëm.

Të nesërmen formaconi luftarak i tyre ,‘Maro Konda’ kish marrë urdhër t’i zinte pritë një autokolone gjermane që vinte nga Greqia.

Vendi i caktuar i pritës, diku në jug, iste një kthesë e dyfishtë e xhades që gjarpëronte përmes kanionit gëlqeror të përroit të Bujanës. Duket si një grackë e ngritur enkas për pusi.

Batalioni kishte objektiv pikërisht goditjen në urën e Bujanës. Aty besohej se kolona armike do të hynte dhe do të mbyllej si në çark poshtë shkëmbinjve të thiktë mbi kurriz të xhades dhe mbi urën e ngushtë. Piërisht përrth kësja gracke natyrore veshur me hilqe e përrall, ishte pozicionuar batalioni. Humbjet ishin shënur nga të dyja palët.

Por në përfundim të pritës pasi Delo si mitralier, kishte mbuluar me zjarr sulmin e shokëve, tani nuk dukeshin më shenja jete.

Një grantë fatalë e hedhur në pozicionin e tij, kish bërë të heshtëte mitrolozi përgjithmonë i tij.

***
Lajmi për rënien e Delos, djaloshit mitralier ,vetëm një muaj para çlirimit të vendit, u përhap menjëherë. Dhe mori dhënë.

Miro sa e mori vesh u shugulluan veshët sikur një gjyle topi t’i kish rënë aty para këmbeve dhe u plandos nga të fikëtit.

Pas varrimit të mitralierit me të shtëna nderimi. Në ditën e mandatës për të, ishte dhënë porosi që dy vajza partizane t’i rrinin sa më pranë në pikëllimin e madh dhe ajo, të mos merrte pjesë në pritën e radhës në aksin nacional përgjatë rrugës nacionale që zgjatej në drejtim të kufirit me Greqinë nga ku riteshin të tjera autokolona armike.

Por Miro nuk dëgjoi askënd. Dëgjoi kokën e saj.

Ishin muajt e fundit të luftës.

-Më lini pak vetëm,-u tha shoqeve Miro.

Ato hezituan dhe panë njera-tjetrën.

-Më lini vetëm! Dua të flas me Delon dhe me lulet-tha ajo e përhumbur.

Shoqet panë sërish njera-tjetrën me keqardhje për gjëndjen shpirtërore të Miros. Pas pak, u ngritën duke marrë edhe armën e saj e duke shkuar te hija e një dushku aty pranë. E shihnin me bisht të syrit me keqardhje nga frika mos bente ndonjë të pabërë prej hidhërimit të madh.

Miro e vetmuar, e hoqi kapelën dhe i prishi flokët e prerë me krehërin e gishtave.

“Delo drita ime…Pse ma bëre këtë, o ylli i jetës sime?! Ne u betuam shoshoqit… harrove?….Më bëre edhe kurorë me fletë dafine dhe ma vure në kokë”…

Futi dorën në xhepin e bredshëm të palltos së madhe dhe nxori fletët e dafinës që I patën mbetur nga duart e tij.

-O Zot, Përse?

Kaq tha dhe iu përhit fytyra e qeshur e njeriut të dashur në çastet e fundit të jetës. Në vesh I kumbonte ende çdo ditë zëri I bukur i tij kur I fliste për të nesërmen e luftës.

Tani, çdo gjë nuk ishte si më parë. Tani, çdo gjë, ishte pa kuptim për Miron dikur të dashuruar.

Çe donte më jetën pa të? Ç’e donte më ?

Më të moshuarit i jepnin kurajo. Ti duhet të luftosh t’ia marrësh hakun Delos. Haku? Hakmarrje….Gjakun nuk duhej t’ia falte kurrë!.Gjaku, me gjak!

***
Pas dy ditësh në skuadrën e saj erdhi një nga korrierët e komandës së batalionit.

-Të kërkojnë në komandë. Miro, eja tani me mua. Ata të presin,

– Çfarë kanë me mua? Mos ka ardhr mëma nga fshati? Mos…-Po asgjë nuk kishte të qartë.

Pas pak u gjendën në komandë. Ishte një banese gjysmë të rënuar në periferi të një fshati.

-Eja Miro! Eja -tha njeri nga ata të komandës.

Pastaj iu drejtua dy të rinjve të veshur me uniform që bënin roje te porta kryesore:

-Bëni gati të dy robërit gjermanë.

Pas pak, në kopshtin pranë shtëpisë gjysmërënuar sollën të lidhur dy njerëz me uniformë gjermane. Dukej që ishin të rinj, me shtat të lartë dhe me uniforma të ushtrisë së tyre me spaleta të shqyera. Ishin pa kapele dhe të lidhur duarsh të dy bashkë.

-Mbaji aty qenërit! Te muri!-urdhëroi dikush nga komanda.

Vajza e sapothirrur qëndrote të oborri i shtëpisë së komandës dhe ndiqte gjithë sye veshë skenën.

***
Dikush doli nga bendia e katit te dyte në krye të shkallëve të jashtme të banesës së gurtë.

-Miro!-iu drejtua prerë njeriu që mesa duket ishte I komandës.-Tani, e ke rastin të hakmerresh për vrasjen e Delos!…Ja, armiqtë!.-Qëlloi me armën time-dhe i zgjati një automatik gjerman. Menjëherë prnë tij u arfuan edhe tre burra të tjerë me uniformë.

-Merre!-thirri njeriu I komandës duke I zgjatur një automatik gjerman.

Miro hezitoi. Hodhi sytë e egërsuar nga dy të rinjtë gjermnaë që kishin moshën e Delos..

Pastaj shtrëngoi dhëmbët dhe grushtat.

-Merre! Apo të vjen keq? Në mos këta, shokët e tyre kanë qëlluar mbi Delon!

-Merre automatikun!-sokëlliti si i ndërkryer tjetri.

Maro në fillim hezitoi. Pastaj, zgjati dorën dhe e rrëmbeu armën duke parë nga dy robërit. Njeri prej tyre që dukej si më i vogël dhe me flokë të verdha, dridhej dhe qante. Diçka thoshte në gjuhën e nënës.

Të dy e kuptuan atë që do të ndodhte dhe të tmerruar u mbështetën tek njeri-tjetri me duart e lidhura bashkë. Shikonin me llahtarë nga vajza që mori automatikun pothuaj dhjetë hapa larg tyre.

-Jepi tani! Zjarr!-komandoi njeriu që i kish dhënë armën.

Por Miro hezitonte sërish. Ja i vrava..i tha vetes. Ma kthejnë dot njeriun tim? -Ma kthejne dot njeriun tim?-bërtiti ajo aqsa, njeriu i komandës u tremb.

Pastaj, ajo e drejtoi fillimisht armën mbi dy të robërit e tmerruar.

-Qëlloi!-u dëgjua sërish komanda.-Qëlloi qenërit! Tai! Për gjakun e Delos!

Pas një grime të rëndë kohe ajo, e ngriti armën lart dhe qëlloi në ajër.

Tjetri e pa tmeruar dhe i inatosur njëherësh.

-Përse nuk shtie mbi ta? Ke frikë? Eee!?Ke frikë?

Ajo e pa e egërsuar me armën që mbante në dorë.

-Nuk kam frikë! Jo! Edhe dora nuk më dridhet!. Jo! Por, edhe po t’i vrisja, njeri, nuk ma sjell dot Delon.-tha ajo dhe u kthye e u nis për tek shoqet e skuadrës .

Pas këtij çasti, mbi murin, kopshtin dhe rrethinat ku i çuan të dy robërit e huaj, u nder një heshtje e rëndë prej varri.

Por krisma nuk u dëgjuan.

***
Pas tre ditëve kur batalioni u nis për rrugën e fundit në atë luftë. Miro u shtang dhe mbajti këmbët një grimë teksa dëgjoi një këngë labe në fushimin e brigadës së 40 S:

“Një mjegull e zezë ra/ Që në Kuç’ e Llogora/ Thonë e vra Deloja/ Deloja që bën shaka…”

Asaj ane, thonë se Miro nuk u martua kurrë më. As pas luftës. As kur bora e moshes nisi te binte mbi krye duke zbardhur vit pas viti, krejt.

Jetoi me kujtimin e Delos deri në fund të jetës dhe, me nipërit e mbesat e saj.

blank

Dy përralla – Përktheu Nga Agim Xh. Dëshnica

KATËR SHURDHË

– indiane –

Në të dalë të fshatit, bariu po ruante dhentë. Ato kullosnin qetësisht te një livadh me bar të dendur. Kur dielli u ngrit lart sa një hosten, bariun e gjorë e griu uria. Në mëngjes, ndërsa po dilte prej shtëpisë, e kishte porositur gruan t’i sillte drekën në kullotë. Mirëpo, megjithëse kaloi një kohë e gjatë, ajo nuk po dukej.
U mendua bariu i gjorë. Po sikur të shkonte në shtëpi? Po dhentë kujt t’ia linte? Hodhi sytë përqark dhe pa bekçiun e fshatit. Shkoi pranë tij e i tha:
– Më bëj një nder, mik i dashur! Shikoma pak tufën e dhenve se mos shpërndahet dhe humbet, sa të vete për drekë në shtëpi! Do të kthehem pa vonesë dhe për shërbimin tënd do të të shpërblej!
Bariu qe i sjellshëm dhe bujar, por kishte një të metë. Ishte aq shurdh sa, sikur të kriste pushka atje pranë, nuk e dëgjonte e nuk e kthente kokën, si t’i kishte të vulosur të dy veshët. Por, e keqja më e madhe ishte se nuk e dinte që po fliste me një shurdh!
Bekçiut as që i hyri gjë në vesh nga tërë ç’i tha bariu. Pandehu se ai donte t’i merrte barin e lopëve. Ia ktheu me zemërim:
– Kush e ka kositur këtë bar, unë, apo ti? Thirri mendjes, mos m’u lut dhe zhdukmu nga sytë! Kaq ta bësh dhëmbin, nuk ta jap! Dashke të m’i ngordhësh lopët nga uria, kurse bagëtinë tënde ta ngopësh për shtatë palë qejfe, hë!? Jo, more! Hajt, shporru, të thashë!
Në fjalë e sipër, bekçiu e shtyu me dorë bariun, por ai kujtoi se i dha fjalën që do të kujdesej për dhentë, ndaj u nis i lehtësuar drejt shtëpisë. Tek ecte me nxitim, e ndau mendjen t’i jepte gruas një mësim të mirë, që të mos harronte më t’ia sillte drekën.
Mbërriti kështu në shtëpi, por ç’të shihte! Gruaja e rrëzuar në prag të derës, qante dhe ankohej. Ajo pati ngrënë natën bezele të paziera. Por ato, edhe pse nga shija në gojë ia kalojnë mjaltit, në bark janë më të rënda se plumbi.
Bariu ynë i mirë e ngriti gruan, e shtriu në shtrat dhe u përpoq t’ia pushonte dhimbjet. Gjeti ilaçet që pati marrë nga xherahu i fshatit dhe ia dha. Ajo u bë më mirë dhe, më në fund, u çua në këmbë. Pas kësaj, bariu u ul të hante. Por koha kaloi. Atij iu kujtua bagëtia dhe u shqetësua. Ç’bëhej me to, vallë? Mos u kishte ndodhur ndonjë gjë? Tha kështu me mend dhe shpejtoi të kthehej. Po, kur arriti, u gëzua sa s’ka, se i pa dhentë, tek kullosnin qetësisht në livadh. Si njeri i kujdesshëm që ishte, i numëroi kokë për kokë. Asnjë nuk mungonte. I lehtësuar pëshpëriti: “Bekçiu qenka burrë i ndershëm! Duhet shpërblyer se s’bën!”
Në tufën e dhenve ai kishte një sheleg, që edhe pse çalonte pak, qe i shëndoshë. E hodhi në sup e iu afrua bekçiut.
– Faleminderit, i nderuar bekçi, për kujdesin tënd! – i tha. – Merre këtë sheleg! E ke hak nga unë, se u shërbeve dhenve të mia si t’i kishe të tuat!
Bekçiu, si shurdh që ishte, nuk dëgjoi asnjë nga fjalët e tij.
– Ç’faj kam, bre, pse çalon shelegu yt!? – ia ktheu.
Bariu, duke mos dëgjuar se ç’i tha, iu përgjigj:
– E, ashtu vërtet, çalon pak, por, sidoqoftë, është sheleg i mirë. Merre, piqe! Haje me miqtë dhe ngrini dolli për shëndetin tim!
– A do të shporresh me të mirë? – bërtiti bekçiu. – Të thashë njëherë, por ti s’marrke vesh! Këmbën e shelegut s’e kam thyer unë! Në grigjën tënde jo vetëm s’kam qenë, por as sytë s’ia hodha, kupton?
Bariu, duke mos dëgjuar asgjë, mbante para bekçiut shelegun dhe e lëvdonte.
Bekçiu e humbi durimin e iu hakërrua me grushte.
Edhe bariu i lodhur nga lutjet, u nxeh, përveshi mëngët e i tregoi grushtet e tij. Për pak do të përlesheshin, por në atë çast atypari kaloi një kalorës. Ata e prenë zënkën, u sulën e i dolën përpara. Duhet t’ju rrëfej, se indianët kur zihen e kanë zakon t’i luten dikujt për të gjykuar.
Kundërshtarët tanë kapën frerin e kalit të kalorësit për ta ndalur, njëri djathtas e tjetri majtas.
– Na bëj një të mirë! – iu lut atij bariu. – Ndalo pak çaste dhe gjyko se cili prej nesh e ka fajin! Këtij njeriu unë po i fal shelegun më të mirë të kopesë, kurse ky kërkon të më qëllojë me grusht.
– Ndalu pak, or kalorës! – tha bekçiu. – Për të gjykuar se kush nga ne ka të drejtë, më dëgjo mua më parë! Ky bari i keq s’po më ndahet! Thotë se shelegun e tij e bëra unë sakat! Çudi e madhe!
Mjerisht, gjyqtari i zgjedhur prej tyre ishte më shurdh se ata! Ai u bëri shenjë me dorë ta dëgjonin dhe foli si i zënë në faj:
– E pranoj se ky kalë që i kam hipur nuk është imi! E gjeta para pragut të shtëpisë sime dhe meqenëse kisha një hall të madh, ia hipa, i graha shpejt dhe u nisa për qytet. Nëse kali është juaji, jua kthej në vend! Merreni! Por, nëse nuk e doni, më lini të shkoj e të mbaroj hallin, se s’mund të qëndroj më gjatë me ju! Koha nuk më pret!
Bariu dhe bekçiu, si shurdhë që ishin, as që morën vesh se ç’u tha! Veç menduan se kalorësi nuk po vendoste të shpallte fajtorin. Ndaj të dy e ngritën zërin dhe e shanë me turlilloj fjalësh!
Në ato çaste panë duke kaluar përbri tyre kryeplakun, brahmanin. Të tre vrapuan pranë tij dhe nisën t’i qanin hallin.
– Ju kuptoj! Ju kuptoj! – iu përgjigj brahamani. – Patjetër ju ka dërguar gruaja ime, që të më të ktheni në shtëpi. Por, jeni lodhur kot! Qysh kur u martova me të, ajo më detyroi të bëja aq mëkate, sa as lumi i shenjtë Gang, s’i lan dot. Më mirë ta kaloj jetën, duke lypur në vende të huaja, se sa të rroj me të! E kam vendosur! Pra, askush nga ju s’arrin të ma ndërrojë mendjen për të jetuar edhe më tej me atë grua të ligë!
U bë sakaq rrëmujë e madhe. Të gjithë ata thërrisnin së bashku me tërë fuqinë, duke mos kuptuar se ç’thoshte njëri e tjetri. Ndërkaq, ai që kishte kalin, pa në largësi disa njerëz tek vraponin. Pandehu se ishin të zotët e kalit, ndaj me shkathtësi kërceu mbi të e ia mbathi me të katra drejt qytetit.
Bariu vuri re se po ngrysej. Tufa qe shpërndarë, ndaj vrapoi të mblidhte dhentë e t’i vinte përpara për në fshat, duke u ankuar se në këtë botë s’ka drejtësi. Atij iu kujtua se në mëngjes, sapo kishte dalë nga shtëpia, i pati prerë rrugën një gjarpër i madh, gjë që, sipas paragjykimit indian, ishte shenjë jo e mirë për atë ditë të prapë.
Bekçiu u kthye në kasollen e barit, pa atje shelegun e pafajshëm, që kishte lënë bariu. Dhe, duke menduar se po hakmerrej ndaj tij, pa e zgjatur, e hodhi mbi sup dhe e çoi në shtëpinë e vet. Kurse brahmani plak u kthye në fshatin e parë që i doli përpara, për të kaluar natën. Uria dhe lodhja ia kishin ulur paksa zemërimin.
Të nesërmen erdhën miq e të afërm dhe e bindën brahmanin e mjerë, të kthehej në shtëpi, duke i premtuar ta qërtonin të shoqen e tij grindavece, që të sillej mirë e të mos e mërziste.

A e dini se ç’do t’ju bjerë ndër mend, pasi të lëçisni këtë përrallë? Ja, se çfarë: në botë ka njerëz të mëdhenj e të vegjël, që megjithëse nuk janë të shurdhër, sado t’u flasësh nuk të dëgjojnë e as të kuptojnë. Dy vetë, sapo takohen, në mes tyre kërcet sherri, pa u marrë vesh pse! Fyejnë ata pa të drejtë njëri – tjetrin. Pastaj ankohen se janë fatkeq, duke e gjetur shkakun te kripa e derdhur përtokë, apo te pasqyra e thyer! Për shembëll, një miku im në shkollë, ulur në bankë si shurdh i vërtetë, nuk dëgjonte se çfarë thoshte mësuesi.
Ç’ndodhi më pas? Kur ai u rrit, ia kaloi edhe budallait. Njerëzit e zgjuar mundohen të dëgjojnë, për të mësuar gjithçka, kurse ai ankohej, se gjoja pati lindur fakeq. Bëhuni të mirë, o miq, e jo shurdhë! Veshët i kemi për të dëgjuar. Një i urtë ka thënë se njeriu ka dy veshë dhe një gjuhë. Pra, është e udhës që më shumë të dëgjojmë sesa të flasim!

TRIMËRIA E LEPURIT VESHGJATË
– Samuil Marshak

Në një pyll të dendur me lisa e shkurre lindi një lepurush veshgjatë, syshtrembër e bishtshkurtër. Sapo doli nga strofkulla për herë të parë, në ato orë mëngjesi, e gjer në mbrëmje, ai u tremb e u tremb sa gjaku desh i ngriu. Kështu një ditë, dy, një javë, dymbëdhjetë muaj… I gjori lepurush! Dhe e gjithë kjo ndodhi, nga tërë ç’pa e dëgjoi përqark. Nga gurët përtokë e nga drurët, që ngriheshin përpjetë. Kërciste një degëz e thatë, fërfërinin gjethet nga era, brofte lart në majën e lisit një zog, binte një top bore përdhe, zemra e lepurushit në gji dridhej e përpëlitej!
Hë, hë, lepurushi u rrit e, së fundi, u mërzit aq fort nga ajo gjendje, sa befas nuk pati më frikë nga asgjë dhe nga askush.
– S’ia kam frikën kujt! – thërriste nëpër pyll. – Ta dini mirë, se asgjë s’më tremb! Asnjë s’ma del për guxim e trimëri!
Me të dëgjuar ato thirrje lepujt e moshuar, të rinj e të reja dhe plot nëna me lepurushët, u mblodhën te sheshi në mes të pyllit. U habitën e nuk po u zinin besë veshëve nga ato që thoshte lepuri syshtrëmbër e bishtshkurtër. Deri atëherë s’ishte parë e as dëgjuar që një lepur të mos trembej nga askush.
– Hej, Veshgjatë, as nga ujku nuk ke frikë ti?
– Jo! As nga dhelpra, nga ariu e nga kushdo qoftë!
Me ato fjalë të gjithë sa qenë, i madh e i vogël, u zbavitën si asnjëherë tjetër. Të rejat kukurisën, duke e mbyllur gojën me putrat e para. Gratë e mira qeshën me gjithë shpirt. Madje, edhe pleqtë, që kishin shpëtuar për një qime nga kthetrat e dhëmbët e ujkut, vunë buzën në gaz.
“Sa lepur qesharak!” – dëgjoheshin zëra nëpër sheshin me hije.
Të gjithë u pushtuan nga një gazmend i papritur. S’mbeti asnjë nga lepujt pa u gajasur. Filluan të luanin laradasha, të hidheshin përpjetë, të bridhnin e të ndiqnin njëri – tjetrin si të marrë.
– Ç’ta zgjas me ju! – bërtiti lepuri i trimëruar. – Dëgjoni, pra! Po më ra ujku në putra, pa një pa dy, do ta shqyej në vend!
Plasi gazi përsëri.
– Ha, ha, ha! Çfarë karagjozi! Pa shih, ç’budalla! – thërrisnin lepujt me sa u hante fyti.
Ndërkaq, ujku i uritur sillej nëpër pyll. Ec e ec dhe mendonte:
“Ah, sikur të kapja dot qoftë edhe një lepur sot! Do ta gëlltisja në çast gjithë lezet!”
Kur, befas, diku pranë dëgjoi se një tufë e tërë lepujsh bërtisnin dhe qeshnin me të madhe. Ndaloi, nuhati ajrin, eci vjedhurazi ngadalë – ngadalë përmes shkurreve dhe mbërriti fare afër sheshit, ku lepujt vazhdonin të luanin, të qeshnin e të talleshin me mburravecin veshgjatë e syshtrembër, që thërriste më fort se ata.
“Eh, vëllaçko, prit edhe pak, se në dhëmbët e mia do ta mbyllësh atë gojë llafazane!” – mendoi ujku dhe hodhi sytë të shihte, teksa tërë ajo zhurmë gazmore u ndërpre, kur mburraveci i ngritur mbi këmbët e mbrapme, thirri:
– Dëgjoni, o frikacakë! Tani do t’ju tregoj diçka për të qeshur! Unë… Unë…Unë… Në atë çast gjuha i ngriu. Kishte pikasur me dridhmë sytë e ujkut, që e vështronin drejt dhe s’po mbushej dot me frymë.
Pas pak, ndodhi diçka e papritur. Lepuri mburravec kërceu lart dhe ra si top mbi ballin e gjerë të ujkut. U rrokullis mbi shpinën e tij, u rrotullua rreth vetes në ajër, mandej u përplas në tokë. U ngrit dhe ia dha vrapit me sa mundi. Vrapo e vrapo! Të gjorit lepur i dukej se ujku po e ndiqte këmba – këmbës, për ta kapur me dhëmbët e mprehtë. Së fundi, i lodhur tek s’mban më, iu prenë gjunjët, mbylli sytë dhe u rrëzua pa ndjenja te një gropë nën shkurre. Kurse ujku në atë kohë po vraponte në drejtim të kundërt. Në çastet kur lepuri i pati rënë përsipër, ai kishte pandehur se dikush e qëlloi fort. Ndaj, i tmerruar, ia mbathi nga sytë – këmbët. Pasi u largua shumë, u ndal e i zemërruar siç qe, tha me vete të shkonte nëpër pyje të tjerë, me shpresë se mund të gjente lepuj, ndryshe nga ato soje shtazësh të çuditshme, që luanin, qeshnin dhe qëllonin me gurë, apo plumba!
…U desh një kohë e gjatë që lepujt të mblidhnin veten. Disa qenë fshehur brenda zgavrave të drurëve, disa nën shkurre, të tjerët në hendeqe mbuluar me bar. Më në fund, u mërzitën tek rrinin të fshehur dhe filluan një nga një të nxirrnin veshët jashtë e të përgjonin me kujdes. Pastaj dolën dhe kërkuan njëri – tjetrin.
– A pa, pa, sa u trembëm! E patë si ia punoi ujkut lepuri ynë guximtar? – tha më i zgjuari. – Po të mos qe ai, asnjë nga ne s’do të mbetej gjallë!
Lepujt në shenjë miratimi tundën veshët.
– Po tani ku është ai? – pyeti një lepur i moshuar. – Mos vallë e ka ngrënë ndonjë ujk tjetër?
– Ç’thua ashtu, xhaxha!? – thirrën shumë të tjerë dhe nisën ta kërkonin nëpër pyll. Ec e ec! S’ka! Ec e ec! S’ka!
– Ja, ja, tek po fle! – bërtitën tre lepuj të rinj.
Pas atij tmerri, lepuri i patrembur ishte zhdukur nëpër shkurre dhe qe shtrirë pa frymë te një gropë. Dukej sikur flinte. Teksa qëndronte pa lëvizur, dëgjoi tek i thoshnin:
– Të lumtë! Çohu, o shpëtimtari ynë!
Lepuri kapsallti sytë, u ngrit, u shtriq disa herë dhe doli nga gropa.
– Faleminderit, vëlla! – brohoritën lepujt rreth tij.
– Ah, frikacakë! Pse, ç’ menduat ju!? Ende s’e ditkeni, se kush jam!? – ua ktheu lepuri me mburrje.
Më i zgjuari e mori fjalën pësëri:
– Me shkathtësinë dhe guximin tënd, o trim, e tmerrove ujkun e lig!
Qysh nga ajo ditë, edhe Veshgjati syshtrembër e bishtshkurtër, nisi të besonte vërtet, se nuk i trembej kujt dhe se ishte bash ai, që e kishte tmerruar ujkun e uritur!

blank

Më vodhën jetën Nga Çiljeta Bome

Më vodhën JETEN
Më vodhën oksigjenin
Më vodhën NENEN
Më vodhën BABEN
Më vodhen shtepinë
Më vodhën pasurinë
Më vodhën ENDRRAT
Më vodhën ledhatimet
Më vodhën qumshtin e NENES
Më vodhën bukën e gojës
Më vodhën të drejtat si fëmijë
Më vodhën buzëqeshjen
Më vodhën strehën familjare
Më vodhën kujtimet
Më vodhën meritat dhe talentet
Më vodhën shkollimin
Më vodhën Artin
Më vodhën e ç’nuk më vodhën….
Bashkekombësit e mi qe nuk kishin as fe e as nder….ata qe i shërbenin djallit te madh dhe prap sot vazhdojne të zhvatin cilindo njeri te ndershëm që ju del përpara!
Ne vendin tim dhe ne vendin tuaj ,është e ndaluar rreptësisht të jesh njeri i ndershëm!
Nje gjë veçse nuk ma vodhën dot !!
SHPIRTIN TIM TE PASTER , NDERGJEGJEN DHE NDERSHMERINE qe m’i ka kultivuar kaq bukur gjyshja ime fisnike
blank

Poetja shqiptare Irma Kurti botohet në Francë

 

Libri titullohet “Ce n’est pas un rêve” dhe botohet nga Le Lys Bleu Èditions

Një tjetër sukses për krijimtarinë e poetes shqiptare Irma Kurti.

Pas botimeve të fundit në Kanada, Kamerun, Filipine e Prishtinë poezia e saj “udhëton” në Francë.

Libri titullohet “Ce n’est pas un rêve” (Nuk është një ëndërr) dhe botohet nga Le Lys Bleu Èditions. Ai përmban vargje te poetes të shkruara ndër vite. Përkthyes i poezive nga anglishtja në frëngjisht është Gaya Esau.

Poetja shqiptare e komenton kështu lajmin e botimit të librit: “Kjo përmbledhje e merr titullin nga një poezi, por për mua ai ka kuptim simbolik. Botimi në Francë ka qenë ëndrra ime e hershme dhe jam e lumtur që tashmë është një realitet i prekshëm.”

Në parathënien e librit citohet gazetarja italiane Grazia Pia Licheri e cila shkruan për krijimtarinë e poetes: “Me një gjuhë të thjeshtë e të drejtpërdrejtë, poetja Irma Kurti na ofron edhe një herë një shumëllojshmëri ndjesish, një lloj ditari në vargje që hap dyert e reflektimit ndaj temave intime dhe ekzistenciale.

Irma Kurti arrin drejt e në zemrën e lexuesit, duke hedhur poshtë si gjithmonë idenë se poezia është një mjet i zgjedhur për disa, sepse format narrative të mbushura me zbukurime dhe shtojca letrare nuk i përkasin aspak stilit të saj. Atëherë është emocioni vetë që e merr fjalën përmes një kujtimi, një imazhi, një mendimi, të përshkruara në mënyrë kaq të saktë saqë ta lejojë lexuesin të hyjë në majë të gishtave në jetën e autores, duke ruajtur ndërkohë identitetin e tij.”

Irma Kurti ka botuar 26 libra në gjuhën shqipe, 17 në italisht, 9 në anglisht dhe 2 në frëngjisht. Ka përkthyer 11 libra të autorëve të ndryshëm, si dhe të gjitha veprat e saj në italisht dhe anglisht.

Librat e saj, përveçse në Shqipëri, janë botuar edhe në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Kanada, Francë, Itali, Rumani, Kosovë, Filipine dhe Kamerun.

 

blank

 

 

 

blank

Përsëri për gjuhën e njësuar dhe dialektin – Nga Donika Omari

Shkrimi i mëposhtëm, i botuar në gazetën Shekulli më 25.01. 2008, po ribotohet në kuadër të debatit për gjuhën e njësuar dhe dialektin.

Po i shkruaj këto radhë me synimin që të jap ndonjë sugjerim për njohjen më mirë të gegërishtes nga përdoruesit e gjuhës standarde, sidomos nga  të rinjtë. Kam qenë në moshë të vogël, besoj nga vitet `45-`46 të shekullit të kaluar, kur kam lexuar për herë të parë përrallat e mbledhura nga at Donat Kurti. Megjithëse jam me prejardhje nga jugu, nuk kisha ndonjë vështirësi të madhe për t`i kuptuar. I lexoja e i rilexoja, ngaqë më tërhiqnin shumë. Në fillim dihet që vetëm i merrja me mend fjalë si fërlik, orrl, rregj etj., kuptohej nga konteksti se fërliku ishte një haje, (më vonë mësova se ishte berr i pjekur në hell) se orrli ishte një shpend (shqiponja), se rregji ishte mbreti etj. Me kalimin e kohës u jam kthyer herë pas here këtyre përrallave të zgjedhura e të përpunuara me shije nga ai prift i ditur, dhe fjalët që s`kuptoja pakësoheshin. Shumë vjet më vonë, nga fundi i viteve `80, kur  iu vura punës për të bërë unë vetë një përmbledhje përrallash, duke u bazuar në një përzgjedhje nga përrallat e Kurtit, nga botimet e Institutit të Folklorit e të tjera burime, pata kënaqësinë t`ia jepja edhe lexuesit të gjerë ato  që kisha lexuar në vogëli, e që për dekada të tëra nuk mund të ribotoheshin, përveçse si botime akademike, se kriteri ideologjik i botimeve letrare për masat nuk i përjashtonte as këto krijime të popullit që vijnë nga shekujt. Nuk  pengoi dialekti, qoftë ai i veriut qoftë ai i jugut, që lexuesi ta rrëmbente nga libraritë këtë botim, që pati një tirazh shumë të madh prej mijëra kopjesh. Po kështu nuk ka penguar sot dialekti shkodran që veprat e at Zef Pllumit të arrijnë tirazhe të larta botimi. Me këtë përmendje desha të vë në dukje se një lexues që di të çmojë vlerat e vërteta nuk stepet përpara vështirësish të tilla siç janë ato që mund të nxjerrë përdorimi i dialektit. Nuk besoj se lexuesi nuk do ta lexonte psh një vepër të I. Kadaresë ose të F.Kongolit nëse, ta zemë, këtyre shkrimtarëve do t`u lindte në zemër të shkruanin në gegërisht. Natyrisht nëse do ta njihnin mirë dialektin. Siç pati bërë në shtypin letrar të viteve `30 një shkrimtar tosk, në një prozë të këndshme, me një shkodranishte që s`i linte gjë mangut asaj të një shkrimtari shkodran. Pra, fakti që lexuesi i sotëm u shmanget veprave të shkruara në dialekt, mendoj se vjen së pari ngaqë përgjithësisht i mungon vullneti për të kapërcyer sadopak atë vështirësi që ka sjellë përdorimi për një kohë të gjatë vetëm i standardit; dhe së dyti ngaqë (le ta themi, dhe pa u hyrë shpjegimeve përse, meqë kjo kërkon një hapësirë më vete) në gegërisht nuk kemi sot kulme të tilla, siç janë veprat e autorëve të sipërpërmendur, që t`i imponohen lexuesit me një penë të fuqishme dhe realizime të mëdha artistike.

Të gjitha këto të vijnë në mend kur lexon shkrime të diktuara nga brenga e shqetësimi se lexuesi i shmanget dialektit verior. Brengë e kuptueshme dhe e përligjur. Por i papërligjur mllefi, subjektivizmi, ekstremizmi në qasjen ndaj këtij problemi, mungesa e propozimeve realiste dhe konstruktive për zgjidhjen e tij. Se s`ka asnjë vlerë të  qahesh kundër gjuhës së njësuar. Kongresi i drejtshkrimit pati rrjedhojën  pozitive se hymë edhe ne në rangun e popujve të zhvilluar që kanë një gjuhë letrare të përbashkët.

Por gjuhë e njësuar nuk do të thotë domosdo gjuhë e letërsisë artistike. Në ndalimin e përdorimit të dialektit edhe në krijimtari, këtu qëndron dhuna e padrejtësia e kryer ndaj gegërishtes, me rrjedhoja afatgjata të rënda ndaj gjuhës në përgjithësi, sepse dihet se të folmet janë përrenjtë që ushqejnë lumin e gjuhës kombëtare.

Kam punuar në shtëpinë botuese “Naim Frashëri” kur është bërë kongresi i drejtshkrimit. Është e qartë se na përfshiu urdhri që edhe në krijimtari të përdorej vetëm standardi. Krijuesit shkodranë K.Jakova, Ll.Siliqi. M.Gurakuqi, S. Çefa etj., duke filluar prej një date të caktuar, me keqardhjen e madhe të tyre, por edhe të gjithkujt që e shijonte shkodranishten, duhej të hiqnin dorë nga kjo e folme e ëmbël. Po ashtu përkthyesit shkodranë të kryeveprave homerike. Kur u vendos të ribotohej Iliada, Gjon Shllaku u detyrua ta kthejë pérkthimin nga gegërishtja në gjuhën e njësuar. Çka, në këtë rast, ishte e mundshme dhe përkthyesi ia doli me sukses. Por ishte e pamundur një ndërmarrje e tillë për “Komedinë Hyjnore”, me ato tercina të rimuara përkthyer me aq mund e mjeshtëri nga Pashko Gjeçi. Prandaj kryevepra danteske nuk  u ribotua dot, me gjithë mungesën që ia ndiente kultura jonë.

Për një gjuhë të njësuar nuk u vendos brenda ditës. Dihen përpjekjet për të afruar dy të folmet bazë të shqipes që janë bërë nga Komisia Letrare e Shkodrës aty nga fillimi i vitit 1917, ku u caktuan disa parime e rregulla për drejtshkrimin e shqipes. Si edhe përçapjet e Kristoforidhit e të Konicës edhe më parë, nga fundi i `800-ës. Në “Albaninë” e tij Konica nuk bënte thjesht teorizime rreth mundësive që ekzistonin, por jepte edhe modele konkrete si sugjerim për t`u vënë në përdorim. Dhe është interesante të vihet re sesa delikat e i kujdesshëm tregohet ai herë-herë për të mos shfaqur ndonjë parapëlqim për njërin a tjetrin dialekt, sidoqë vetë është nga jugu. Megjithatë, ashtu i paqëndrueshëm siç ishte në pikëpamjet e tij, nuk rri pa vënë në dukje epërsinë e toskërishtes. Kur flasim për paqëndrueshmëri pikëpamjesh lidhur me problemin e afrimit të dy dialekteve bazë, me synim shkrirjen e tyre në një gjuhë kombëtare, nuk mund të mos kemi parasysh se vetë problemi, shumë i ndërlikuar, detyronte luhatje qëndrimesh. Siç ndodh ende në ditët tona në pikëpamjet që shfaqen lidhur me rrugën që mund të ndiqej për të arritur te një gjuhë e njësuar.

Pas mbarimit të luftës, me vendosjen e një pushteti diktatorial, që në pjesën më të madhe përbëhej nga jugorë, ishte e qartë që peshorja do të rëndonte nga ana e toskërishtes. Por vendimi i prerë përfundimtar nuk erdhi menjëherë. Pati një sërë konferencash e konsultash për gjuhën, si në `52-shin, `54-ën, `55-n organizuar nga Instituti i Shkencave, si edhe botime të herëpashershme për problemin, derisa me themelimin e Akademisë së Shkencave, (1972) u ndërmor Kongresi i Drejtshkrimit, që vendosi përfundimisht për një çështje të shqyrtuar, të diskutuar e të mbetur pezull për një kohë aq të gjatë. (Planifikime për një gjuhë standard bënin nga ana e tyre gjuhëtarët e Prishtinës, siç trajtohet me imtësi dhe dokumentim të saktë në librin e R.Ismajlit: “Në gjuhë” dhe “për gjuhë”). Sado të themi se qe ndërhyrje e shtetit diktatorial të asaj kohe, në fund të fundit, u arrit të merrej e të vihej në jetë një vendim që u dha fund qëndrimeve aq të kundërta, luhatjeve, pavendosmërive, skepticizmit, që kanë karakterizuar diskutimet lidhur me njësimin e gjuhës letrare gjatë një shekulli;  zgjidhja e këtij problemi, përndryshe,  për kushedi sa kohë do të zvarrisej ende, dhe shqiptarët ende sot, në fillim të mijëvjeçarit të tretë, do të vazhdonin të ishin pa një gjuhë të njësuar, e cila, siç thotë E.Çabej, “është tregues i shkallës së kulturës së një populli; një popull i kulturuar ndër të tjera dallohet edhe për një gjuhë shkrimi të formuar e të njësuar.”

Tani është e udhës të shihet si mund të rifitohet ç`është humbur nga gegërishtja, si mund të riaktivizohet në letërsinë artistike, si mund të afrohet lexuesi tek ajo, e sidomos rinia. Janë krejt pa dobi mllefet, të përcjella me një fjalor të dhunshëm, plot shprehje të forta, me një subjektivitet të skajshëm, me mungesë të plotë tolerance për mendimin e tjetrit, nga të rinj të politizuar që nuk duan të ndjekin shembullin e të vjetërve, pra të atyre që e pësuan dhunën drejtpërdrejt dhe  prapë kjo nuk ua egërsoi shpirtin, siç e dëshmuan kur patën mundësi të shpreheshin lirisht për dhunën e pësuar.

Një nga masat qè propozohen për njohjen e dialektit verior është të futet ky në programin shkollor si lëndë mësimi. Sikur të jetë gjuhë e huaj! Le ta shohim problemin në rrafsh praktik. Pra, nxënësve do t`u mësohet se nënës në shqip i thonë edhe nanë, ose se shqipja ka edhe paskajoren etj. A nuk është pak si fyese për zgjuarsinë e nxënësve? Mos u mësohet napolitançja në shkollë italianëve? Megjithëse është më larg italishtes standarde se ç`është shkodranishtja nga shqipja standarde. ( Një albanolog skandinav ka theksuar se dialektet e shqipes nuk janë aq larg nga njëri-tjetri sa ato italiane) A nuk ka mënyra  bashkëkohore për t`u ngjallur lexuesve të sotëm interes për gegërishten? Dhe jo thjesht për gegërishten por për tërë një kulturë e një letërsi të shkruar në këtë të folme?

Dy janë përfitimet e mëdha që ka nxënësi e përgjithësisht lexuesi të familjarizohet me dialektin e veriut. Së pari do të jetë në gjendje të shijojë  krijimtarinë e traditës letrare gege: krijimtari poetike, dramaturgjike, narrative, studimore, etj.

Përfitim tjetër i madh prej njohjes së dialektit është pasurimi i gjuhës së njësuar.

Por për t`i arritur këto synime duhet një vullnet i fortë, me ndjekje të vazhdueshme të problemit, me diskutime e propozime të vlefshme dhe realiste, në mënyrë që të arrihet një sensibilizim e një përfshirje e institucioneve, e mediave, e arsimtarëve, e shkrimtarëve, e mbarë shoqërisë.

Në shkollat italiane nxënësve u mësohet gjuha e Dantes nëpërmjet shënimeve në tekst, që mund të zënë më shumë se gjysmën e faqes, për shpjegimin e fjalëve të dala jashtë përdorimit, se kanë kaluar jo pak  por rreth 700 vjet që kur shkroi fiorentini i madh. Shkollat tona sot paskan vështirësi t`u mësojnë nxënësve gjuhën e veprave të shkruara qoftë edhe para gjysmë shekulli! Për t`ia bërë të njohur Danten jo vetëm nxënësve por edhe publikut të gjerë ndërmerren recitime të kryeveprës së tij në kanale televizive nga artistë të mëdhenj, si Vitorio Gasman, para disa vjetësh, e Roberto Beninji sot. Ky artist i mrekullueshëm po tregon gjithë gjeninë e tij me mënyrën entuziaste e plot frymëzim se si, pasi i shpjegon, i komenton, i ndan e pastaj i bashkon prapë vargjet, i reciton pastaj në gjuhën e origjinalit po edhe në italishten e sotme këngët e poemës së pavdekshme danteske, duke na dhënë, me një tërheqje gjithëpërfshirëse, tërë madhështinë, thellësinë  e freskinë e saj edhe pas kaq shekujsh. Për sa u përket dialekteve, këto ruhen sot nëpërmjet këngëve, (le të kujtojmë këngët aq të bukura napolitane), pjesëve teatrore, skeçeve televizive, etj. Megjithatë, megjithëse i duan dhe i ruajnë të folmet krahinore, (një profesor italian nga ishulli i Proçidës më thoshte se italishtja për ata ishte si gjuhë e huaj që e mësonin në shkollë), prapë një italiani nuk i pëlqen të bëjë figurë të keqe duke folur në dialekt në publik. Po të qëllojë funksionar shtetëror, ky nuk u shpëton talljeve e përqeshjeve. Është një mësim edhe për ne shqiptarët. Funksionarët shtetërorë duhet të jenë të parët që të tregojnë seriozitetin dhe kulturën e tyre duke respektuar standardin. Të parët edhe të ndërmarrin rifitimin e humbjeve në gjuhë.

Por ç`t`i kërkosh një shoqërie që po tregohet e pandjeshme ndaj humbjesh edhe më të mëdha, siç është përçudnimi i gjuhës. Mbetem e habitur dhe e dëshpëruar kur shoh se  si po kalon pa u trajtuar, pa u marrë në shqyrtim, pa u bërë problem madhor i shtetit, i mediave, i shkrimtarëve, i vetë gjuhëtarëve pikërisht përçudnimi i gjuhës. Sa me lehtësi po perdoren fjalë e shprehje krejt të huaja për shqipen! Se si po goditet vetë struktura e gjuhës! Po edhe kjo është prapë më pak e rëndë  se diçka tjetër edhe më e shëmtuar: përçudnimi që i bëhet dijes. Në kulturën e një populli ka probleme të ndryshme, disa  më shumë e disa më pak të rëndësishme. Mençuria e një kombi qëndron në të kapurit e problemit kyç, zgjidhja e të cilit lehtëson zgjidhjen e të tjerëve. Dhe ç`gjë mund të ketë më të rëndësishme se respekti për dijen? Përpara se të flasë a të shkruajë në dialekt a në standard, me një gjuhë të pastër apo të përmbytur me fjalë të huaja, në gjuhën e vet apo në gjuhë të huaj, njeriu, mbi të gjitha, duhet të jetë i pajisur me dije të sakta. As një fshatari të pashkollë nuk i lejohet të mos i dijë saktë ato gjëra të thjeshta që lidhen me punët e tij bujqësore a blegtorale. Por ai edhe po s`i diti nuk dëmton njeri përveç vetes. Merreni me mend sa i dëmshëm bëhet një  “ i shkolluar” kur u përcjell të tjerëve njohuri që truri i tij i ka fiksuar për së mbrapshti, duke treguar me këtë se ka mbetur i pakultivuar, me gjithë shkollën që ka bërë! Dhe ja ku kemi arritur. Në mediat tona, në institucionet, në tekstet shkollore s`kanë të numëruar rastet e dhënies gabim të njohurive, të koncepteve, të fjalëve. Pra, një dukuri që përbën një anomali të paparë gjëkund është kthyer në normalitet. Dhe, për çudi, këto probleme nuk zënë ballin e vendit. Po pse? Sepse nuk japin dorë të shfresh mllefet politike. Sepse dhunimin gjuhës kombëtare e dijes ndërkombëtare ia bëjnë të gjithë krahët e politikës. Kështu shohim se gazetat, që shkruajnë psh se “Si kohë Naimi vjen pas Fishtës” vazhdojnë të shiten, funksionarë shtetërorë që thonë: populli ynë inspiron, (për aspiron) vazhdojnë të duartrokiten, drejtues televizivë që thonë plot broçkulla përgëzohen nga dëgjuesit! Ky është problemi nr. 1 i kulturës shqiptare dhe që duhet t`u prishë gjumin intelektualëve shqiptarë. Të  ngjallet vullneti dhe ambicia për t`i mësuar drejt e saktë dijet. Shkollat tona të nxjerrin të rinj të arsimuar e jo gjysmë të arsimuar. Atëherë mund të kemi shpresë që të rinjtë, duke pasur përgatitjen e duhur, do të arrijnë ta duan e ta vlerësojnë shqipen në gjithë pasurinë e saj, dhe kështu do të jenë në gjendje ta kapërcejnë dialektin si pengesë për të shijuar vlerat.

Ndërkohë, shkrimtari i brengosur e me dy mendje “me shkrue a mos me shkrue”, mund t`i japë një dorë ndihme procesit të njohjes së gegërishtes. Atë kohë e mund që harxhojmë për t`u ankuar mund ta shndërrojmë në energji pozitive, duke nxitur me shkrime, apo edhe me përfshirje të drejtpërdrejtë, aktivitete të ndryshme, si psh organizim pasditesh letrare me recitime pjesësh të zgjedhura nga shkrimtarët gegë; emisione televizive sipas shembullit italian të sipërpëmendur; olimpiada mes klasash shkollore për të nxitur të njohurit dhe të shijuarit e letërsisë së këtij dialekti; botime antologjike nga letërsia më e mirë e veriut (përfshirë përzgjedhje nga folklori aq i pasur), më shumë rekomandim veprash nga kjo letërsi si lexime jashtëshkollore për nxënësit, etj.

Siç thotë Nënë Tereza: “Në vend që të ankohesh për errësirën, më mirë ndiz një qiri”.

blank

Në 50-vjetorin e Kongresit të Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe – Nga Akademik Jani Thomai

Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe është një nga ato ngjarje madhore, që, sikundër Kongresi i Alfabetit i Manastirit, ka zënë vend tashmë jo vetëm në historinë e gjuhësisë shqiptare, por edhe në historinë e popullit shqiptar. Me të drejtë Kongresi i Drejtshkrimit të Gjuhës Shqipe dhe Kongresi i Alfabetit i Manastirit janë parë si dy ngjarje madhore simotra në vlerat e në frymën e tyre jo vetëm shkencore e kulturore. Vlerat e mëdha të këtyre kongreseve tashmë janë të njohura e janë jetësuar në gjithë botën shqiptare.

Siç dihet, Kongresi i Drejtshkrimit sanksionoi përfundimisht fizionominë e variantit letrar (standard) të gjuhës shqipe, që ishte arritur përgjithësisht në praktikën gjuhësore disavjeçare. Mbajtja e tij nuk ishte vetëm detyrë, por edhe dëshirë e kahershme. Kush e përjetoi atmosferën që krijoi ky Kongres, sidomos gjatë punimeve të tij, e ka ndier plotësisht si delegatët po merrnin përsipër përgjegjësi e detyrim shkencor, me vullnet të lirë e me përkushtim, të vetëdijshëm për këtë vepër aq madhore e historike për popullin shqiptar. Solemniteti dhe entusiazmi drithërues që sundonin ishin të natyrshëm e të përligjur, mbi të gjitha se Kongresi i Drejtshkrimit, si institucioni më i lartë i përkujdesjes për gjuhën tonë, mishëronte e përmbushte dëshirën e bashkësisë sonë kombëtare.

Kongresi shprehu qartë idealin kombëtar të përbashkimit, i paraprirë dhe i udhëhequr nga dy ide të fuqishme: “Një komb – një gjuhë (letrare)” dhe “Gjuhë letrare e njësuar mbi bazën e bashkëveprimit ndërdialektor”. Tëdyja këto teza rridhnin vetiu  nga realiteti historik e gjuhësor dhe njësoj përshkoheshin nga e njëjta frymë e bashkimit kombëtar. Konsulta Gjuhësore e Prishtinës (1968) dëshmoi gjithashtu,  ndër të tjera, se praktika gjuhësore ishte e arrirë për të zgjidhur çështjen e një varianti të njësuar (letrar, standard) të gjuhës shqipe, – shtysë e fuqishme për një kongres gjuhësor mbarëkombëtar.

Kongresi mblodhi në kuvend personalitetet më të shquara intelektuale të kohës, nga të gjitha fushat e veprimtarisë krijuese dhe nga e gjithë bota shqiptare. Përcaktimi e formulimi i parimeve të përgjithshme të drejtshkrimit të gjuhës letrare, në pajtim me veçantitë morfostrukturore të shqipes, ishte një nga arritjet më kryesore. Ato udhëhoqën punimet e Kongresit, përligjën zgjidhjet drejtshkrimore e mbështetën shkencërisht rregullat e drejtshkrimit. Por Kongresi e shtriu vështrimin shkencor përtej fushës së drejtshkrimit, si në nënsistemet e tjera të gjuhës, ashtu edhe në fushat e përdorimit të saj. Në këtë vështrim ai është quajtur edhe Kongresi i gjuhës letrare të njësuar.

Kongresi me punimet e veta pati produktivitet të lartë e dha më pastaj fryte të mira, sidomos në dy drejtime:

– Arritja e parë e shënuar ishte shtrirja e përdorimi i gjuhës letrare (standarde) në komunikimin publik e zyrtar, në shkallë të gjerë, të shpejtë e të njësuar, në ato fusha ku është e domosdoshme (si shkolla, veprimtaria administrative-juridike, por edhe një pjesë e krijimtarisë shkencore, publicistike, letrare etj.) në të gjithë hapësirën shqiptare.

– Arritja e dytë po aq e shënueshme ishte hartimi i veprave gjuhësore kodifikuese; pas Kongresit e si porosi të tij, u hartuan, siç dihet, “Rregullat e drejtshkrimit të gjuhës shqipe”, “Fjalori drejtshkrimor i gjuhës shqipe”, “Gjuha letrare shqipe për të gjithë” e më tej vepra të tjera madhore, po ashtu kodifikuese, si “Fjalori i gjuhës së sotme shqipe” etj. Me këto vepra iu dha mbështetje edhe kulturës së gjuhës.

Në Kongres u mbajtën kumtesa shkencore nga të gjitha fushat e gjuhësisë dhe për shumë fusha të përdorimit të gjuhës (ligjërimet, të folmet, letërsia etj.), çka i dha atij përmbajtje të gjerë, jo vetëm si kongres drejtshkrimor, por thuajse për të gjitha nënsistemet, siç është pohuar edhe më parë.

Po të ndalemi pak në fushën e leksikologjisë, të tilla ishin kumtesat për leksikun e frazeologjinë shqipe ose për formimin e fjalëve e brenda tyre për semantikën leksikore e mbishtresimet stilistike, ligjërimore etj., që nuk lidheshin formalisht me drejtshkrimin dhe me kërkesat sipas parimeve të përgjithshme të tij, por me kritere të tjera specifike të normës në leksik, duke përfshirë kryesisht tri burimet e pasurimit (fjalëkrijim /neologji/, leksik dialektor e huazim), të lidhura ngushtë edhe me kërkesat e kulturës së gjuhës. Kongresi iu përmbajt parimit themelor për normën në leksik, të zbatuar edhe në leksikografi: Fjalët nuk vlerësohen sipas burimit a krijuesit të tyre, por sipas rregullsisë së ndërtimit në pajtim me natyrën e shqipes dhe sipas vlerave  pasuruese që sjellin në gjuhën letrare. Krijimi i fjalëve të reja, po ashtu pasurimi i strukturave kuptimore të fjalëve nëpërmjet përdorimeve të figurshme, – njësoj si fjalëkrijimi, – ngritja në normë e leksikut dialektor e përvetimi i fjalëve të huazuara të nevojshme sipas parimit të mësipërm, pa kufizime të tjera, i nënshtrohen këtij parimi. Pas Kongresit dhe në frymën e tij filloi botimi i revistës për kulturë gjuhe, “Gjuha jonë”, ku rregullisht përmbahej rubrika “Fjala shqipe në vend të fjalës së huaj”, materialet e së cilës më pas u përmblodhën në një fjalor.

Shqipja standarde në ditët tona ka njohur një zhvillim të shpejtë e të gjerë. Por mendoj se, sidomos në fushën e leksikut, para së gjithash ajo ka nevojë për ruajtjen e përligjur të pastërtisë dhe sidomos për pasurim të mëtejshëm. Leksiku dialektor po vjen nëpërmjet fjalorëve të rinj krahinorë, letërsisë artistike, ligjërimit të folur etj. Formimi i fjalëve të reja dhe lindja e kuptimeve të reja (neologjia) kanë një zhvillim të ndjeshëm pasurues. Natyrisht, në kushte të kohës, me hapjen e shqipes e me rritjen e kontakteve me gjuhë të tjera, më shumë nën trysninë e anglishtes, vjen një rrymë fjalësh të huazuara, sidomos në terminologji, por disa pa kriter, pa kontroll e pa nevojë edhe në leksikun e përgjithshëm; nga kjo rrymë shpesh është thyer disi qëndresa për mbrojtjen e shqipes nga huazime të tilla e kështu cënohet identiteti i saj. Sot shprehet me të drejtë shqetësimi për “shfytyrimin” e leksikut të shqipes nga huazimi pa arsye e pa kufi i fjalëve të huaja të panevojshme, çka nuk pajtohet me frymën e Kongresit të Drejtshkrimit. Për të sjellë këtu një rast konkret, po përmendim përdorimin e tepruar të huazimeve të panevojshme këto vitet e fundit, shpesh për snobizëm a si shprehje e “hapjes” dhe e “modernizimit” të shqipes, aq sa në disa fusha të përdorimit të gjuhës, sidomos në medie, por edhe në rrethe a grupe të tjera sociale, po përvijohet një zhargon albangle. Po shmangemi pak nga solemniteti i kësaj ngjarjeje madhore, siç është Kongresi i Drejtshkrimit, duke ndërtuar një dialog të shkurtër me shembuj realë të nxjerrë nga ligjërimi i shkruar e i folur:

ALBANGLÉ

Hallo, Drin, si ke qenë?

Hi, mirë, në top formë. Ti?

– Edhe unë mirë. Dëgjo, po të marr në fix, se në mobile më ka përfunduar mbushja. Si e ke ditën sot?

– Isha duke parë Best of pushime on top. Tash jam free, pse?

– Atëherë takohemi live te “Rogneri”, salla numër pesë, five, po qe open. Ke një love nga Nesi, mezi të pret.

– Je vërtet one, apo e bën për show? Si në filmat me happy end!

Wow! E gjete! Gjithsesi, kur të jesh i disponueshëm, më ço një okej.

– Do të vonohem ca, më duhet të paguaj cash një shumë të madhe diku. Mbrëmë humba edhe derby-n londinez. Arsenali të dilte të paktën për play-off. Nuk më pëlqen trand-i i këtij kampionati.

– E unë sot ndoqa në videocall përshëndetjen e presidentit të Ukrainës. E dhanë live. Pastaj më ndodhi…

– Oh, yes!  E di, më ke treguar ç’të ka ndodhur, është vërtet një top story! Por stop me këto. Je krejt out! Kthehu në kohë reale. Nuk dua të bëj big brother-in, por merre shtruar, mos e përjeto kaq keq!

– Për week end ku ishe?

– Ah, në Jalë, ishte vërtet exelent! Shihemi?

– Më mirë e mbyllim on line, mjaft, dil në off line, flasim live kur të takohemi.

Okej. Me mua ke access në çdo kohë. Këtu më ke, s’jam as për pub-e e as për disco…

Dhe, siç shkruhej në fund të disa artikujve në gazeta të viteve ’30: “Ka dhe më”, domethënë “Vijon”.

Në tabelat e dyqaneve, të lokaleve, të bizneseve, të shitoreve, të merkatove etj. të merr malli të shohësh një në gjuhën shqipe. “Kështu e do biznesi!” thonë! Profesor Edmond Tupe paralajmëron kohë të zeza për shqipen: “Do të vijë një ditë që do të pyesim njëri-tjetrin; ‘Do you parlare shqipish?’”.

Gjithsesi, shqipja nuk është gjuhë e mbyllur, kjo do të thotë se do të marrë terma të huaj të nevojshëm e ndërkombëtarizma, bashkë me sendet që emërtojnë a me konceptet e reja që shprehin. Vetë zhvillimi i pandërprerë i gjuhës shqipe e hapja e saj, mjaft dinamik veçanërisht tre dhjetëvjeçarët e fundit, nxit  kërkesën për rishikimin kohë pas kohe gjithashtu jo vetëm të normës leksikore, por edhe të rregullave të drejtshkrimit, siç theksohet edhe në Rezolutën e Kongresit. Veç  kësaj, në zgjidhjet që dha Kongresi ka vend, sado pak, për plotësime, për ndryshime të atyre që nuk i kanë qëndruar kohës, për njësime e thjeshtime të mëtejshme rregullash etj., siç e ka vënë në dukje edhe kritika shkencore. Të gjitha këto janë të natyrshme, si për çdo gjuhë e si për çdo veprimtari tjetër shkencore në fushën e gjuhësisë, – më të dukshme pas një periudhe 50-vjeçare. Këto përligjën ngritjen e Këshillit Ndërakademik për Gjuhën Shqipe nga Akademia e Shkencave e Shqipërisë dhe Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës, më 2004, i cili studioi, diskutoi e propozoi disa ndryshime, plotësime e përmirësime të mundshme të drejtshkrimit të shqipes në drejtimet që përmendëm e në rrethana të reja të kohës sonë. Vendimet për këto propozime i takojnë një institucioni të lartë shkencor i barasvlershëm me Kongresin e Drejtshkrimit, jubileun e 50 të të cilit e festojmë këtë vit.

Shumë nga firmëtarët e Rezolutës së Kongresit të Drejtshkrimit nuk janë më në këtë jetë, por ata janë me ne me firmat e tyre dhe me veprën  tyre të çmuar. Përherë e më tutje të gjithë firmëtarët e Rezolutës së Kongresit do të jenë po aq të nderuar e të vlerësuar që na bashkuan më fort me njësimin e gjuhës standarde, sikundër firmëtarët e Kongresit të Alfabetit  na bashkuan me alfabetin e njësuar dhe Abetaria e përbashkët gjithashtu.

Marrë nga ExLibris

blank

Si i edukoi Hemingway fëmijët e tij deri në burrëri. Djali i tretë: U lehtësova kur u varros

Në foton e mëposhtme, Ernest Hemingway hedh një kanaçe në ajër në një rrugë fshati të mbuluar me borë, me një lëvizje të këndshme që duket se i pëlqen. Fotoja është shkrepur nga John Bryson për Revistën “Life” më 1 shkurt 1959 përgjatë lumit Big Wood, pranë shtëpisë së shkrimtarit në Ketchum, Idaho.

blank

Duket një gjest i improvizuar dhe imazhi ka një prekje intime, por në realitet ishte një pozë, rezultat i një ideje të Bryson. Ernesti po aktronte, por ai pretendoi se veproi në mënyrë spontane dhe mori të gjitha meritat. Ky është problemi me shkrimtarin: ka shumë gjëra që dëshironi të mos i dini.

Rruga letrare

Në atë kohë, Ernesti ishte në dy seri katastrofike të goditjeve elektrike terapeutike dhe dy vjet më vonë ai do të bënte vetëvrasje. Ishte koha kur çdo njeri që dëshironte t’i afrohej shkrimit në Amerikë, duhej të merrej, në një mënyrë ose në një tjetër, me temën e burrërisë që karakterizonte veprën e Hemingway-t, me gjithë gabueshmërinë dhe ironinë e saj të natyrës seksuale. Brezat e shkrimtarëve aspirantë, jo vetëm i lexonin romanet e tij, por duhej t’i studionin tërësisht për të shkuar përtej kuptimit të thjeshtë të fjalëve. Ishte thjeshtësia e The Tales of Nick Adams për të na rrëmbyer dhe për të na bërë të besojmë se mund të bëhemi edhe shkrimtarë. Pikërisht prej andej filloi gjithçka, duke nxitur një përzierje ngurtësie dhe thjeshtësie, në dëshirën për të shkruar seriozisht dhe për të bërë art në mënyrë burrërore: një qëndrim që mbaroi rrënimin e maskulinitetit amerikan, tashmë i kthyer në një armë të mprehtë. Në më të fundit të The Tales of Nick Adams, Fathers and Sons, Nick gjurmon kujtimet që e tregojnë Ernestin si një njeri të dobët që e ka tradhtuar veten. Nick e donte atë gjithsesi dhe i kalon kujtimet e fëmijërisë derisa e kupton se mund të pajtohet me babanë e tij duke shkruar për të.

Një fis i çuditshëm

Patrick ishte i dyti nga tre fëmijët që Ernesti kishte nga dy gratë e tij. John Hadley Nicanor, i quajtur më vonë Jack, ishte i pari. Patrick Miller Hemingway dhe vëllai i tij më i vogël, Gregory “Gigi” Hancock, ishin fëmijët që Ernesti pati me Pauline Pfeiffer. Kjo ishte gjithçka që dija për Ernestin si baba kur, në vitin 1995, u punësova për të shkruar një mini-serial bazuar në Fiesta, drejtuar dhe prodhuar nga mbesa e tij, Mariel Hemingway.

Babai i Marielit, Jack ishte i vetmi dëshmitar i gjallë i asaj periudhe në jetën e Ernest. U takuam për darkë në shtëpinë e familjes në Ketchum, me gruan e tij të parë Puck (nëna e Marielit) dhe motrën e saj më të madhe, Muffet. Kur takova Jackin, ai ishte i sjellshëm dhe i dobishëm: më tregoi për muzikantin e preferuar të Ernestit (Fats Waller), zakonet e tij të leximit (katër ose pesë libra në të njëjtën kohë) dhe kështu me radhë.

Arkivi fotografik

Ai më tregoi shumë fotografi dhe vura re se privilegji që Ernesti e nënvlerësoi aq fort në autobiografinë e tij, u përgënjeshtrua nga numri i madh i njerëzve në rrethin e tij që kishin një aparat fotografik, ose që dukej se synonin gjithmonë të përjetësoheshin. Imazhet që përshkruajnë Jackin në moshën trevjeçare në Austri, në dëborën e Vorarlberg me prindërit e tij, të rinj dhe të bukur, gjenden në fakt në biografitë e shumta të Hemingway.

Pashë gjithashtu disa fotografi të tre vëllezërve Hemingway, zakonisht duke buzëqeshur me babanë e tyre, shpesh me pushkë ose shufra peshkimi, teksa kapnin peshq të mëdhenj ose shfaqnin me krenari plaçkën e një udhëtimi gjuetie. Disa foto portretizojnë Patrick dhe Gregory me kostume marinari.

blank

Imazhet e tjera të marra nga reporteri i luftës, Robert Capa, tregojnë dy djemtë më të vegjël duke gjuajtur zogj me babanë e tyre pranë Sun Valley në vitin 1940, kur Ernesti ishte i martuar me Martha Gellhorn, të paraqitura gjithashtu në pamjet ku të gjithë pinë birrë dhe djemtë janë 9 dhe 12 vjeç. Akoma më zbuluese ishte një seri fotosh të bëra më herët, në Pilar, varkën 12 metra të Ernestit, kur Jack ishte 12 vjeç: Ernesti fle në sternë me një pije në dorë dhe duke mbajtur automatikun Thompson që përdorte për të gjuajtur peshkaqenë.

blank

 “Zoti miu”

Është e vështirë të imagjinohet një baba kaq i pakujdesshëm dhe në të njëjtën kohë i dashur ndaj djalit të tij, një temë që përsëritet në letra. Patriku quhet “Mouse”, “Zoti Mickey Mouse”, “Mouse më i dashur”, “Mickey Mouse”, “Mouse Mouse”. Ernesti është gjithmonë “baba”, në fillim shumë i dashur dhe i vëmendshëm. Në fillim të librit, Patrick i shkruan babait të tij nga Shkolla Canterbury në Konektikat, duke e pyetur nëse mund ta vizitojë atë për Ditën e Falënderimeve. Ernesti i përgjigjet atij nga Finca Vigía, në Kubë, duke i shkruar se është i zënë dhe duke u ankuar për motin: “Djali im, sot nuk është një ditë e ngrirë, do të kishim nevojë për më shumë uiski Old Taylor të servirur të nxehtë”. Është sikur të ishin dy bashkëmoshatarë. Letrat janë në rend kronologjik dhe variojnë nga vitet kur Patrick ndoqi kolegjin (Harvard) deri në kohën kur u transferua në Tanganyika (tani Tanzani), ku jetoi për 25 vjet duke punuar si fermer dhe rojtar i kafshëve. Si ai dhe babai i tij shkruajnë mrekullisht për peizazhet, zogjtë, gjuetinë dhe peshkimin, duke u emocionuar në shprehjen e mungesës së njëri-tjetrit. Me kalimin e viteve, babi jep këshilla dhe mendime për tema të ndryshme, si sporti, arsimi, gratë, ish-bashkëshortet, piktura, shmangia e shërbimit ushtarak, paratë dhe tregtia e tokës.

Vendi i fundit i pushimit

Në verën e vitit 1996 shkova në Ketchum me fëmijët e mi më të vegjël për të festuar 4 korrikun në Hailey dhe për të përfunduar disa punë për miniserialin. Në mëngjesin e ditës së parë, ne vizituam varrin e Ernestit në varrezat jashtë autostradës 75, jashtë qytetit. Guri i varrit ishte vendosur horizontalisht në barin e prerë, i rrethuar nga katër pisha të larta dhe i lyer me shishe boshe verë të lirë, të lëna nga dikush që kishte bërë festë në varreza.

Programi ynë përfshinte edhe një vizitë në shtëpinë e Ernestit. Nuk u kisha thënë fëmijëve të mi se ishte përvjetori i vetëvrasjes së tij. Shtëpia ndodhej në një kodër të pjerrët me pamje nga lumi Big Wood dhe ishte në tre kate, prej betoni të derdhur që të dukej si druri. Ballkoni i gjelbër i errët dhe përfundimi i gjelbër në dritaren e madhe i dhanë një ndjesi të paqartë moderniste.

Hyrja kryesore ishte përmes një atriumi të vogël me pllaka të konsumuara, ku Ernesti qëlloi veten në gojë dhe vdiq në rroba banjo. Në kuzhinë, etiketat e verës ishin ngjitur në derën e frigoriferit. Një poster i lirë i ndeshjes me dema zbukuronte murin e shkallëve që të çonin në dhomën kryesore të gjumit. Ernesti punonte në një dhomë gjumi, ulur në një tavolinë të vogël përballë dritares me pamje nga malet Sawtooth.

Edhe pse shtëpia nuk ishte më ashtu siç e kishte lënë shkrimtari, agjencia e mbrojtjes së mjedisit “Nature Conservancy” nuk e kishte vendosur ende kompletin, të kompletuar me një makinë shkrimi mbretërore në tavolinë. Dukej si një vend i këndshëm për të punuar, nëse nuk mund të mendohej zhurma shurdhuese e të shtënave në sallë.

Ne takuam Patrikun dhe Gregorin. Patrik, me një ajër të dukshëm reflektues, erdhi nga Montana, ku po kalonte vitet e tij të pensionit. Gregu u prezantua: ishte i vogël dhe fliste me zë të ulët. Ai na falënderoi për vizitën, duke iu përkulur fëmijëve të mi, duke u përsëritur emrat e tyre dhe duke u shtrënguar dorën, me një qëndrim mikpritës dhe të përulur në të njëjtën kohë.

Djali i ndërgjegjshëm

Nuk ka asnjë referencë për vetëvrasjen, përveç në shënimin e shkruar nga Patriku në epilog dhe në përshkrimin e funeralit të Ernestit në një arkivol të mbyllur: “Në arkivol kishte gjithçka përveç hirit të një vdekjeje paqësore”. Në të gjitha letrat, Patrik është një djalë i mesëm i ndërgjegjshëm, i cili përpiqet të zgjidhë problemet midis vëllezërve dhe babait të tij. Ernesti është gjithmonë inkurajues, por ai bëhet gjithnjë e më kërkues dhe kritik, duke u mburrur se u dërgon para dhe më pas ankohet për to, kritikon të dashurat dhe gratë e tyre. Në vitin 1954, Ernesti i shkroi Patrikut nga Londra: “Midis fëmijëve të mi ti ishe i vetmi vëlla për mua”.

Fundi i Gregorit dhe Gloria

Kur vdiq në vitin 2000, Gregori e quajti veten Gloria, ai e quajti veten transvestit dhe u përpoq të detoksifikohej nga alkooli; vuante nga çrregullimi maniak depresiv dhe ishte në një qeli në seksionin e grave të një burgu në Miami, pasi u arrestua pesë ditë më parë në bulevardin Key Biscayne, dukshëm i dehur, i zhveshur, duke mbajtur një fustan veror rozë dhe këpucë me takë të lartë.

blank

Ai nuk e kishte parë dhe nuk kishte folur me të atin që nga viti 1952. Ai tha për Washington Post, “U ndjeva jashtëzakonisht i lehtësuar kur varrosën babanë tim dhe kuptova se ai ishte vërtet i vdekur, se unë nuk do të mund ta kisha zhgënjyer, as ta lëndoja”. Sikur kjo të mos ishte mjaft e trishtueshme, Gregory deklaroi më tej se Patriku “u shkatërrua plotësisht nga babai im, deri në atë pikë sa nuk mund të bënte asgjë në jetë”. “Papa: A Personal Memoir”, i shkruar nga Gregory në 1976, ishte një përpjekje elegante dhe e dhimbshme për të shpjeguar marrëdhënien me të atin.

blank

Alkooli

Miniseriali nuk e pa kurrë dritën, sigurisht edhe për shkak të disa aspekteve ekscentrike të skenarit tim. Një shkrimtar tjetër u përpoq ta merrte sërish. Nuk u zhgënjeva, nëse jo për aspektin ekonomik. Kur u punësova, nuk e dija që Ernesti i kishte rritur të tre fëmijët e tij nën efektin e alkoolit.

Unë nuk isha në dijeni për shumë gjëra. Mania e Ernestit e pushtoi aq sa të rrihte gjoksin, me një sjellje të vrazhdë që pasqyronte gjithë dhunën e maskulinitetit që kishte krijuar jo vetëm për veten, por edhe për fëmijët e tij. Patriku e donte gjithsesi dhe në epilog shkruan se Ernesti u përpoq në çdo mënyrë të ishte një baba i mirë. Në letrat e të atit, tonet bëhen gjithnjë e më të neveritshme. Ato të Patrikut janë shumë të ndryshme dhe zbulojnë vullnetin për të qenë një djalë sa më i mirë, një njeri më i mirë se sa ishte Ernesti në ditën e tij më të mirë. /Nga Terry Mc Donell, Il Corriere della Sera/

blank

“Një buqetë me poezi”, një vëllim i freskët poetik i Bashkim Saliasit – Nga Viron Kona

 

“Gjysh, eja të luajmë, bashkë të rrimë,
në bregun me rërë, në detin me dallgë,
gjyshi Bashkimi harroi pleqërinë,
luajti me mbesën në shkumën e bardhë”.

“Një buqetë me poezi”, vëllimi i parë poetik i Bashkim Saliasit, përmban brenda tij poezi realiste dhe të shkruara me shumë dashuri. Ndonëse i fushës së biologjisë, autori e përpunon artistikisht mendimin poetik, duke treguar merak e kujdes, ashtu siç bën bujku kur i shërben bimës, kur e plehëron, e ujit, e krasit, i pastron barërat e këqia, gjithnjë me qëllim që prodhimet të dalin sa më të shëndetshme.

Nis ky vëllim me poezinë “Ne të dy”, e cila ka si lajtmotiv shprehjen e ndjenjave të bukura të dashurisë dhe krijimin e një familjeje të shëndoshë. Vargjet stolisen me një figuracion të freskët poetik, që na emocionon, na mbetet në mendje dhe na shoqëron gjatë leximit të poezisë: “Dikur në rini,/në dy sytë e tu të bukur,/ pashë pranverat që do të vinin,/të ndoqa si lulen një flutur”. Po ndalem edhe te strofa e tretë: “Të bëra nënë, më bëre baba,/ jetës i dhamë e na dha gjithçka,/me cicërima fëmijësh na u mbush shtëpia,/thesaret që na fali jeta e dashuria”. Poezía e parë është edhe një “semafor” që hap rrugën për poezitë e tjera: “Urim për ditëlindjen”, ”Bora dhe unë”, ”Moment”, ”Ëndërr”, “Meli”: ”Meliani, djali im i parë,/ gëzon nënë, gëzon babë,/brenda tij dy emra rrinë,/si një urë lidh dashurinë”.

blank
Duket se natyra i ka harmonizuar bukur gjërat, ajo i jep njeriut gëzime edhe në moshën e tretë, sepse atëherë në familje gjallërojnë mbesat dhe nipërit me zërat e tyre gazmorë dhe çapkënllëqet. Ata të hidhen në gjoks e të shtrëngojnë fort krahët rreth qafës, ndërsa gjyshërit ndjejnë se jeta vazhdon, nipërit dhe mbesat janë vijim i jetës, moment ky që të ngazëllen dhe të lumturon. Në këtë atmosferë rrjedh këndshëm poezia “Sila”, e cila i kushtohet mbesës, që gjyshërit e kanë pritur bashkë me dallëndyshet. Autori gjen rast të përshkruaj çaste dhe detaje shprehëse të gëzimit që shkakton ardhja e mbesës në shtëpi apo edhe boshllëkun që ajo krijon kur vonohet, teksa gjyshërit e malluar presin me padurim me sytë nga dera. Saliasi shkruan thjeshtë, bukur e me sinqeritet: “Pushteti i saj është absolut,/na ka bërë më paqësorë, më të butë,/në jetë s’kam ditur një sekret,/ nipërit dhe mbesat të bëjnë mbret!” Kështu vijon edhe poezía “Sila në plazh”, ku përshkrimet janë edhe më të spikatura e plot ngjyrime poetike. Mbesa luan me dallgët dhe e fton edhe gjyshin që t`i shkojë pranë e të luajnë të dy: “Gjysh, eja të luajmë, bashkë të rrimë,/ në bregun me rërë, në detin me dallgë./ Gjyshi Bashkimi harroi pleqërinë,/ luajti me mbesën në shkumën e bardhë”.

Veçanërisht në këto krijime, që kanë në qendër fëmijët dhe marrëdhëniet që ata krijojnë me gjyshërit, duket se Saliasi shfaq edhe një talent e prirje për të lëvruar poezinë për fëmijë, pasi duke qenë edhe mësues gjatë gjithë jetës, ai e ndjen veten shumë pranë vogëlushëve, njeh mirë botën dhe ndjenjat e tyre, fjalorin që ata përdorin, njeh mirë karakteret e pastra dhe të pafajshme fëmijërore. Mallin për fëmijët, si dhe nipërit e mbesat që i ka në mërgim, autori e shpreh te poezía: “Princi i gëzimit”: “Sa u hap porta, ndriti tërë shtëpia,/ erdhi im bir me nipin nga Greqia,/nga gëzimi iu përgjunjëm me mall e lot,/ çmimin, gjysh dhe gjyshe morëm sot!”.

Bashkim Saliasi e njeh mirë shtypin, pasi ai ka shkruar shumë në faqet e tij, por kushedi pse ai ndihet i shqetësuar. Në gjuhën e bukur shqipe hyjnë padrejtësisht huazime, fjalë të huaja të panevojshme, të cilat poeti i quan “tartabiqe”. Këtë shqetësim të drejtë, ai e shpreh te poezia “Fjala”: “Dridhet sot fjala shqipe,/ka humbur kuptim e vlerë,/fjalët e huaja si tartabiqe,/gjuhën po shkatërrojnë si asnjëherë”.

Përbëjnë një grup interesant poezitë që shprehin probleme të jetës sociale, si poezia “Padrejtësi”, ku autori shpreh keqardhjen për njerëzit e punës, të cilët punojnë e rropaten pareshtur, kurse frutet e mundit të tyre i përvetësojnë të tjerë, shfrytëzuesit dhe njerëzit e korruptuar: “Bujku mbjell, ha zengjini,/s`do t`ia dijë për fukaranë,/puntori ndërton, ju e dini,/vila për pushtetarët tanë”.
Disa nga poezitë e këtij libri janë të natyrës së epigrameve, ku me pak vargje autori kumton mesazhe dhe ide jetësore të rëndësishme. Të tilla janë poezitë: “Jeto”, “Ðikur nuse sot plakë”, “Zemërimi”, “Kritika”, “Kambanat”, “Llum”, “Dallaverexhiu”, etj. Po citoj pak vargje nga poezía “Mendimi”:“Është si dielli,/herë rrezaton,/herë mbulohet me re,/ shkreptin e bubullon…!”
Në vëllim rrezatojnë edhe poezi, ku autori tregon aftësitë e tij përshkruese të natyrës, të mjedisit, si dhe dukuri dhe fenomene natyrore, me të cilat ne kontaktojmë shpesh: “Përplasen valët në bregun e brishtë,/ me vete sjellin simfoni muzash”; “Lulëzojnë mimozat, /çelin karafilat, /gëzojnë manushaqet, /këndojnë bilbilat!”

Bashkimi është tip i njeriut social, ai ka shumë miq e shokë, ai di ta mbaj shoqërinë, madje ndihmon në harmoninë mes shokëve. Ndërkaq, ai edhe i portretizon poetikisht dhe me dashuri disa nga miqtë dhe shokët, duke vënë në dukje cilësitë e tyre më të mira. Po përmend poezinë kushtuar “Agron Bardhit”, apo poezínë “Si lule bore në saksi”: “U zbardhëm si dëbora,/ s’i harrojmë ato kohëra,/ floku yt i bardhë, fisnikëri,/si lule bore në saksi!”

Poeti ka aftësinë të shpreh bukur në vargjet poetike edhe gjuhën e ironisë apo ndonjëherë edhe të sarkazmës, kur satirizohen apo vihen në lojë zakone e dukuri negative, që shfaqen tek njerëz të veçantë. Te poezia “Mimoza”, poeti rrëfen thjeshtësisht bukurinë por dhe brishtësinë e lules “mimozë”, e cila u mashtrua nga lajkat e gjembit dhe e pësoi nga naiviteti i saj. Nëpërmjet vargjeve kritike e thumbuese poeti denoncon braktisjen e fshatit, vendit ku bleron natyra, ku prodhohet buka dhe ushqimi bazë për njeriun. Kjo dukuri shfaqet edhe te poezia “Shtegtarët emigrantë”, ku Saliasi shpreh dëshpërimin dhe vuajtjen shpirtërore për ikjet në emigrim, që lënë pas gjurmë dhembjeje e trishtimi: “Kanë mbetur varret, pleqtë e braktisur,/ që presin të kthehen të gjallët e ikur,/rrugicat kërkojnë zëra fëmijësh gazmorë,/ të mos harrojnë vendin ku janë rritur”.

Poeti ndihet krenar për vendlindjen, atje ka kujtime të fëmijërisë, të rinisë, di dhe shumë gjëra nga rrëfimet e prindërve e gjyshërve për fshatin e tij, Dobrushë, për Skraparin si qytet e rreth, për natyrën tepër interesante e tërheqëse të kësaj treve të begatë dhe me pasuri të shumta kulturore e shpirtërore.

Lexuesi i përjeton këto mesazhe, sidomos kur lexon poezinë kushtuar fshatit të lindjes, Dobrushës, e cila gjeografikisht ndodhet rrëzë malit të Tomorrit: “Pranverë është stina jote,/plotë me lule e freski,/zogjtë vijnë në ditë shqote,/dhe folenë e ngrenë tek ti./E kujtoj verën e thatë,/plotë me fruta begati,/burrat janë lisa të gjatë,/mendje hollë, zemër flori”. Sikurse, ndjenja të tilla të bukura shfaqen edhe te poezia “Tomori – mal i shenjtë”: “Në Tomor ku dielli zë e ulet,/ gjithë natyra ngado buzëqesh,/para tij Shpiragu me respekt përulet,/ Adriatiku me dallgë e përshëndet”. Shfaq emocion e ndjeshmëri poezía “Prindërit e mi”, ku biri-poet shpreh mallin dhe dashurinë për prindërit, të cilët bënë një jetë shumë të thjeshtë, por asnjëherë s`u ankuan. Ata jetuan kurdoherë me dinjitet, duke merituar respektin e fëmijëve të tyre, por edhe të fshatit e të krahinës: “Me punë, me mund e djersë rritën fëmijët,/ dhe jo pak, një buqet me trëndafila-tetë,/dera e shtëpisë mbeti e hapur për miqtë,/dhe kurrë s’u ankuan, jetuan me dinjitet”. Shpreh një motiv popullor interesant dhe origjinal poezía:”Qaj nëna ime, qaj sa jam gjallë”. Autorit nuk i hynë në sy asgjë tjetër përpara thesareve të vërteta të jetës që, për poetin është familja:”Ua kam falur botën, çdo pasuri,/asnjë pushtet s’më josh, s’më hynë në punë,/familja me nipër e mbesa dhe fëmijët,/ janë thesare të jetës, që vlejnë më shumë”.

Bashkim Saliasi ka punuar mësues në shumicën e jetës së tij aktive, kështu që ai s`mund të mos shkruante vargje poetike kushtuar shkollës dhe arsimimit të fëmijëve. Te ky vëllim, ai ka zgjedhur ta shpreh këtë ndjeshmëri me vargjet humoristike të poezisë “Humor shkollor”, që, për hirë të së vërtetës, është poezi me ritëm, e këndshme dhe tërheqëse; gjuha rrjedhë natyrshëm e pa sforco, në vargje ndihet gjallëria, ngjyrimet, figuracioni dhe dora e talentuar e poetit. Në përfundim, poeti shpreh një urim të sinqertë për shkollën, ku ai kreu detyrën e zëvendësdrejtorit, derisa doli në pension: “Në këtë 20 vjetor,/vijmë të gjithë me duar plotë,/shkolla jonë “Vëllazërimi”,/më e mira për nga mot!”.

Mendoj se poezía:”Tiranë, e bukura Tiranë” është ndër poezitë më të bukura të këtij vëllimi. Me një gjuhë të thjeshtë e të figurshme, por dhe me vargje të mbushur me ndjenjë dhe dashuri, poeti i këndon kryeqytetit të Shqipërisë sonë të dashur, Tiranës. Krijojnë emoción edhe të dyja poezitë në mbyllje të vëllimit, poezía”Lulja jonë plot mirësi”, kushtuar mbesës Aurës, e ku autori nuk i kursen ndjenjat dhe figurat e bukura letrare: “Je e vogël lozonjare,/gojëmbël dhe bujare,/mbesa ime zanë trime,/diamant me shkëlqime./Kur del në telefon,/zemra jonë na gufon,/je thesar, je flori,/mjalt i mjaltit, s’ka, si ti!”

“Qershia mbi tortë”: vëllimi mbyllet me poezinë “Dashuria jonë” të cilën autori ia kushton vajzës së tij me rastin e festimit të 42- vjetorit të lindjes. Një poezi e veçantë për nga bukuria artistike, e stolisur me figura tërheqës, me vargje që rimojnë ëmbëlsisht dhe me mesazhin e dashurisë së prindërve për bijën e tyre, që është e shoqëruar me urimet më të bukura të zemrave prindërore: “Dhe sot nga larg, ne ta festojmë,/Ditëlindjen tënde, o e jona bukuri,/Trokasim gotat dhe ty të urojmë,/Shëndet e jetë o e jona dashuri!”.

Në përfundim të këtyre radhëve dëshiroj të them se vëllimi poetik “Një buqetë me poezi”, i Bashkim Saliasit shfaqet si një pranverë e begatë, që paralajmëron krijime të tjera.
Në këtë përvojë të parë poetike, autori na prezantohet si një poet me aftësi krijuese, ai shfaqet me sinqeritet në gjithçka që shkruan, zotëron një gjuhë të thjeshtë, plot muzikalitet e tërheqëse, ndërsa mesazhet që përcjell te lexuesi janë mbresëlënëse.

blank

DRAMA E HIDHUR E NJË POETI – Esé nga SAZAN GOLIKU

Një foto e rinisë e poetit Agim Mato

 

Agim Mato jetonte buzë detit, por nuk e shihte detin, punonte por nuk e shijonte dobinë e kënaqësinë e punës, ishte i lirë brenda vetes në mendimet e dëshirat e tij, por nuk e gëzonte atë liri që i duhej për të realizuar veten. Fati i Agimit ka qenë i dhimbshëm. Atë vetë nuk e futën në burg si të atin, por e përjetoi në mënyrë të dyfishtë. Ishte kaq i zgjuar sa i shmangu hekurat në duar e në dritare. Por ai provoi burgun e të atit bashkë me nënën e vëllezërit ekonomikisht, shpirtërisht e potencialisht.

Poetit Agim Mato ia dhanë, ia hoqën dhe përsëri ia dhanë të drejtën e botimit, sipas valëve goditëse të luftës së klasave. Për paradoks, edhe  pas 20 vjetësh pas rënies së diktaturës, ai nuk botoi libër. E kisha pyetur disa herë: “Pse nuk i boton librat e tu? Çfarë pret?” Ai nënqeshte hidhur si një i  burgosur që i hapet porta e burgut, por ende ngurron, sikur nuk është i bindur që është i lirë. Po asesi kjo nuk do të thoshte se Agimi Mato nuk ishte  Agim Mato poet, se atij i ishte shuar në zemër e mendje zjarri i krijimit. Përkundrazi, ai shkruante, lexonte, rishkruante dhe si fara e ullirit priti  për të shpërthyer kapakun e heshtjes dhe për t’ia besuar lexuesve këngët e tij.

Libri “Jashtë eklipsit” i vitit 2012 mund të quhet një pranverë poetike e Agim Matos. Te ky lulëzim nuk mund të mos derdhej urrejtja e natyrshme për diktaturën, për plagët e kufizimet absurde që ajo i krijoi atij si individ, familjes së tij, popullit të tij. Ky libër është një lloj hakmarrje ndaj diktaturës.

Motivet e lëna përgjysmë (se edhe për dorëshkrimet “e gabuara, “armiqësore” dënoheshe) janë rishikuar, plotësuar e ripunuar, për të parë dritën e botimit pas 30 vjetësh. Pra, kemi një libër të shkruar në dy kohë të ndryshme, po duke parë thelbin perspektivë, kemi në dorë të njëjtin poet si stil, si koncepsion poetik dhe si ideal estetik.

Poezia e Agimit ka një harlisje të organizuar të figurave stilistike, të metrikës së lirë, të imazheve jetësore e fantastike që krijon gati në çdo varg, të shtresave e nënshtresave semantike e semiotike. Poezitë ai i strukturon të ngjashme me figuracionin e një peme që është vazhdimisht në lëvizje. Pra, lëvizja e karakterizon poezinë e tij, e cila rrjedh përherë e shqetësuar, e ngarkuar me kontradikta ndjesore dhe ekzistenciale, me shprehje të fshehta e të hapura të pakënaqësisë ndaj realitetit që poeti ka përjetuar, por pa e bjerr asnjëherë dashurinë për njeriun dhe vendin ku ka rrënjët e veta.

Edhe pse krijimtaria e tij poetike shtrihet me ndërprerje drastike në një periudhë kohe prej dyzet vjetësh, Agim Mato i mbeti besnik stilit të vet. Ky konstatim nuk nënkupton ngurtësimin në prirjet  e fillimeve (“Jug”, “Në prag të shtëpive tona”, “Buka e fjalëve”), kur ai shkroi e botoi në kushtet e kufizimeve të të ashtuquajturit realizëm socialist, por flet qartë për konsekuencën e vijimësinë e parimeve e kërkesave të tij cilësore, të cilat mishshërohen artistikisht në një nivel edhe më të lartë në saje edhe të lirisë, edhe të përvojës e kulturës së gjerë.

Them se ai e mbajti premtimin e tij:

“…Më është dashur… edhe be të rëndë kam bërë,
se rëndë më ka peshuar fjala e dhënë.
Dhe nëse do të vdes pa e mbajtur fjalën,
si në baladë do të shihni të ringjallem…”

blank

Më 27 shtator 1917 u nda nga jeta piktori i shquar Edgar Degas

VOAL- I lindur në Paris më 19 korrik 1834, emri i tij i vërtetë është Hilaire Germain-Edgard De Gas.

I ndjeshëm dhe i talentuar me një karakter ëndërrimtar, por në të njëjtën kohë të vendosur, ai tërhiqet menjëherë nga shkencat humane, një atraksion që i ati e ndihmon ta kultivojë me “mësimet” personale të letërsisë dhe artit. Për sa i përket karakterit të tij, vetë Degas do ta përshkruajë veten si më poshtë: “Unë isha ose dukesha i fortë si gjithë të tjerët, nga një lloj impulsi ndaj brutalitetit që më vinte nga dyshimi dhe humori im i keq. U ndjeva aq i lënduar, aq naiv, aq i dobët, ndërsa më dukej se llogaritjet e mia të artit ishin kaq të drejta. Unë i fyeva të gjithë dhe veten time.”

Degas i pjekur ishte i vetmuar, edhe nëse ndonjëherë shqetësohej vetë për këtë. Ai shpesh jetonte i mbyllur në studion e tij, i zhytur plotësisht nga puna dhe eksperimentet e tij me teknikat më të ndryshme të pikturës.

Në vitet e para, kur u regjistrua në shkollën e mesme, prirjet e tij drejt materies së pastër piktorike u theksuan gjithnjë e më shumë, në dëm të kërkimeve letrare e poetike. Një shenjë e fortë e kësaj prirjeje vjen kur mësojmë se i riu Dega frekuentonte me ngulm Kabinetin e Estampes të Bibliotekës Kombëtare, një vend që e lejon të vinte në kontakt me riprodhimet e mjeshtërve të mëdhenj të së shkuarës.

I pakënaqur me soditjen pasive të veprave të admirueshme, ai fillon të kopjojë disa nga ato printime: në thelb, një studim indirekt të artistëve si Mantegna, Durer, Rembrandt apo Goya.

Fatkeqësisht, ndër angazhimet që duhen respektuar, është edhe ndjekja e leksioneve universitare në të cilat ai merr pjesë si student i drejtësisë. Por është vetëm një formalitet, sepse mendja e tij shkon vetëm tek imazhet e pikturave të mëdha apo veprave që do të krijohen.

Një urgjencë e fortë krijuese fillon të përhapet.

Degas i la shpejt studimet për t’iu përkushtuar tërësisht artit. Një i ri i asaj kohe nuk kishte perspektiva të mëdha në këtë kuptim, përveçse iu përmbahej moduleve dhe njohurive të diktuara nga Akademia e Arteve gjithëpërfshirëse e atëhershme.

Më 1854 ai filloi të ndiqte mësimet e Louis Lamothe, një artist i vlerësuar në atë kohë, por tashmë pothuajse i harruar. Lamothe, dikur nxënëse e Ingresit, arrin t’i përcjellë Degas rëndësinë që Ingres i jepte vizatimit.

Madje, në vitin 1855 Edgar Dega takoi mjeshtrin, i cili në atë kohë ishte 75 vjeç, nga i cili mori këtë këshillë: “Vizato vija, o djalë, shumë rreshta, pavarësisht nëse vijnë nga kujtesa apo nga natyra”.

Degas me një zgjedhje të guximshme vendos të mos përqafojë modelet e propozuara nga Akademia, të konsideruara prej tij si të vjetruara dhe pa forcë krijuese, por preferon t’i përkushtohet përfaqësimit të asaj që e rrethon, duke i kushtuar vëmendje të madhe jetës ashtu siç u shpalos në tensioni i saj i papërpunuar historik, edhe nëse piktori do të përpiqet gjithmonë të kuptojë aspektet më poetike.

Nuk mund të humbisni një udhëtim në Itali, shtëpia e kryeveprave të mëdha dhe lartësisë artistike. Në vitet ndërmjet 1856 dhe 1860, në shoqërinë e një tjetër piktori të madh dhe vizionar, Gustave Moreau, Degas vizitoi Napolin, Romën, Firencen, Pizën dhe Sienën.

Nëse Italia është padyshim një burim reflektimesh të thella artistike, thellimi dhe ndikimi në ndjeshmërinë piktoreske, Degas po kërkon edhe elementë “të tjerë” që nuk i përkasin traditës tanimë (të lodhur?) perëndimore. Prandaj ai është i interesuar (disi në vazhdën e modës së kohës), për serialet japoneze dhe veçanërisht për produktin më tipik të asaj shkolle figurative: printet. Këto këndvështrime të reja dhe origjinale të ilustrimit oriental i rrënjosin bindjen se gjuha figurative mund të përdoret në një mënyrë tjetër, në një mënyrë më pak konvencionale dhe të shkëputur nga tradita perëndimore dhe më pas fatalisht “akademike” e këndvështrimit dhe e mënyrës “e drejtë” të renditjes së objekteve.dhe figurave.

Nuk duhet të harrojmë se ato janë vitet në të cilat një shpikje e re teknike shpërtheu si një rrufe në qiell, e destinuar të revolucionarizojë vetë konceptimin e artit piktor: fotografisë. Nga ky i fundit i zbuluar, nga studimi i rezultateve që imazhi i realitetit shfaqet pasi filtrohet nga thjerrëza, Degas nxjerr qëllimin e transferimit të një pjese të atij konceptimi të ri në telajo, duke u përpjekur të kapë edhe ato momente kalimtare të realitetit. të vështira për t’u kuptuar, të tilla që të duken, në shikim të parë, si fotografi të rastësishme, veçanërisht në rregullimin hapësinor.

Prandaj, pikturat e tij marrin korniza fotografike. Tipike në këtë kuptim janë pikturat “Orkestra all’Opera” (nga viti 1869) dhe “Luci della limalta” (1876-77); Së fundi, sërish përsa i përket fotografisë, kontributi i këtij mediumi është thelbësor në studimet e tij mbi kuajt e vrapimit, me të cilat artisti punon që nga viti 1861.

Jo çuditërisht, Degas ‘interesohet për kuajt, si dhe për kërcimtarët shumë më të famshëm (përfaqësimi poetik i të cilëve është arsyeja e vërtetë e lavdisë së Degas me publikun). Në fakt, lëvizja e kalit, në natyrën e tij substanciale enigmatike (para ardhjes së kamerës), përfaqësonte një mundësi shumë interesante dhe të pashtershme studimi për të kapur shumëllojshmërinë e pozave të një trupi në veprim.

Në të njëjtat vite, Degas u takua me Edouard Manet, përmbysësin e shkëlqyer të “zakoneve” të mira pamore të borgjezisë, i cili pasi e inkurajoi të kultivonte interesin e tij për realitetin bashkëkohor, e prezantoi atë me atë grup artistësh të rinj që më vonë do të bëheshin të famshëm si impresionistë. .

Megjithatë, përkatësia në një klasë më të lartë shoqërore i bën Degas dhe Manet të zhvillojnë interesa dhe zakone të ndryshme nga ato të impresionistëve të tjerë, të cilëve u pëlqente të pikturonin jashtë, duke preferuar peizazhet dhe një jetë të lidhur me “bohemën”. Dy artistët i duan garat me kuaj dhe ndajnë një pasion për muzikën, gjë që i bën ata të ndjekin teatro.

Pikërisht në këto vite Degas merret shpesh me tema teatrale dhe muzikore, edhe pse ndonjëherë ai sigurisht që nuk e përçmon peizazhin.

Duhet theksuar se e vetmja ekspozitë personale e organizuar nga Degas daton në vitin 1892, në të cilën ai prezantoi njëzet e gjashtë “peizazhe imagjinare” të cilat nënvizojnë në këtë specifikë ndryshimin në krahasim me kolegët e tij impresionistë.

“Mësimi i vallëzimit”, i përfunduar në 1875, është piktura e parë në shkallë të gjerë kushtuar kërcimtarëve. Piktura e tij përbëhet nga ambiente të brendshme, drita artificiale, studime mbi lëvizjen. Një deklaratë e vetë piktorit na jep këto fjalë: “Piktura është para së gjithash produkt i imagjinatës, nuk duhet të jetë kurrë një kopje. Ajri që shihni në piktura nuk merr frymë”.

Dhe duke folur për nudot e Degas, J.K. Haysmans, në vitin 1889, shkruante: “… Nuk është më mishi i sheshtë dhe i lëmuar, gjithmonë i zhveshur i perëndeshave, … por është me të vërtetë i zhveshur, i vërtetë, mish i gjallë, mish i prekur nga abdesi dhe tekstura e tij e ftohtë është gati të shkrihet”.

Në vitin 1883 vdekja e mikut të tij Manet e prek atë thellë, aq sa ai tërhiqet dhe izolohet nga bota. Dobësimi progresiv i shikimit shkakton një ndalim të konsiderueshëm të prodhimit të tij.

Edgard Degas vdiq në vendlindjen e tij, tashmë plotësisht i verbër, në moshën tetëdhjetë e tre vjeç, më 27 shtator 1917.
Disa vepra të Degas

Kuajt e garës përpara tribunave (Parada) (1866-1868)
Prova e baletit në skenë (1874)
Klasa e vallëzimit (1873-1875)
Kërcimtar i Gjelbër (1877-1879)
Hekuruesit (1884-1886)/Elida Buçpapaj


Send this to a friend