VOAL

VOAL

Replikë me shkrimtarin Kapllan Resuli – Nga FASLLI HALITI

January 17, 2016

Komentet

BARDI MODERN I DHIMBJES SË TIJ DHE I POPULLIT TË TIJ Nga Visar Zhiti

Poeti ynë nga Gjakova,
që plot me Gjak lirie e ka dhe poezinë…
Baca Ali! – po i thoshim nga nderimi dhe ajo afërsi shpirtërore që të jepte ai, me një krenari të brendshme, që duke i lexuar poezinë kthehej në madhështi dhe adhurim.
Ali Podrimja është poet emblematik.
Shoh një pullë poste të Republikës së Kosovës me portretin e tij, që vështron larg nëpër Shqipëritë, – siç e shkruante ai në shumës, se ka shumë Shqipëri thoshte. Kam mall për letrat e tij dhe do të doja t’i përgjigjesha sërish, t’i nisja një letër sot në Qiell, ku ai 12 vjet më parë iku atje, të endet shpirt në kopshtet e parajsës pas gjithë atyre dhimbjeve në tokën amë.
Bardi modern i eposit shqiptar të shekullit XX, kështu më është dukur. Shfletoj libra të tij, mbyshem me frymë dhe me kushtrime të brendshme. Është poeti shqiptar më i përkthyeri në gjuhë të tjera, në anglisht e bëri albanalogu i dashur dhe miku i përbashkët, Dr. Robert Elsie, në gjermanisht një tjetër mik, përkthyesi Hans-Joachim Lanksch dhe në italisht studiuesja jonë e shquar, pedagogia universitare Blerina Suta, me një parathënie që pata fatin ta shkruaj unë, në greqisht
një tjetër shkrimtar mik, e përktheu Iliaz Bobaj, etj, etj.
Shfletoj Podrimjen sot më shumë se ditë të tjera… S’ka si të mos ndal te poezia “Prizreni”, është në njërin nga librat e tij, dua të dëshmoj në vetë të parë si e donte ai tjetrin, me çfarë empatie. Nën titullit e poezisë si kushtim ka venë emrin tim, e ka shkruar para shumë viteve, me atë hermetizmin e tij mallëngjyes, që ngjan sikur është kod për të vazhduar bisedën tonë, se në vargun e fundit thotë:
Frymon atDheu, paska Zot
dhe s’ka pikë e as presje gjëkundi. E pafund… dhe fjalën atDhe e shkruante siç donte, Dheu – me shkronjë të madhe brenda fjalës, e di ai pse. I veçantë është dhe Dheu që e mbulon në Prishtinë…
Ah, si fillon poezia:
Putha pikën e gjakut
Mes Qiellit dhe Tokës
atëhere kjo pikë gjaku është e ylltë a është bërë yll a yjet janë pika gjaku, është e vuajtjes, e dhimbjes, e dashurisë, imja. Dhe poeti nxiton të thotë:
Më mbuloi drita hyjnore
dhe ashtu ndodhi vërtet me Podrimjen. Ai mbylli sytë përgjithmonë mes poezisë në Francë, në qytetin e vogël Lodevë, pikërisht në një festival poezie, si “poet i hartës së grisur” siç thotë poetja tjetër nga Kosova, Ilire Zajmi, e ftuar dhe ajo atje bashkë me Aliun tonë, ku një vit më parë kishim qenë me të dhe shkrimtarët Luan Starova, edhe poeti Anton Papleka, edhe unë. I ndjej…
Që nga qielli Podrimja “e lëviz gurin, rrënjën”, është në identitet me të gjitha fjalët e shqipes ashtu si dhe me njerëzit që i donte dhe e duan, që u linte ato autografe si poezi më vete…
Po unë kam gëzimin e dhimbshëm se kam marrë dhe një çmim letrar me emrin “Ali Podrimja”, edhe me emrin e mikut të tij, poet panteonik dhe ai, “Azem Shkreli” me librin me poezi “Si është Kosova”. Aty është dhe:
ELEGJIA IME
PËR POETIN ALI PIDRIMJA
– nga Visar Zhiti –

Ulpianë, më 23.07.2012
——————————
Shënim: e solla sot
në vend të një tufe me lule mbi varr…

Intervista- SKIFTER KËLLIÇI, 86 VJEÇ SHKRIMTAR DHE 70 VJEÇ GAZETAR DHE KOMENTATOR SPORTIV (III)

(vijim)
VOAL – Të kthehemi përsëri te krijimtaria letrare.
– Në vitin 1985 botova romanin “Ankthi i ditëve të fundit”, rreth rrëmbimit në dhjetor të vitit 1945 të një eksponenti të lartë zogist që strehohej në Greqi. E pëlqeu regjisori i mirënjohur Kristaq Dhamo dhe deshi që mbi bazën e tij të bënte një film, i cili, pavarësisht nga politizimi i ngjarjeve, do të dilte një film tërheqës policor. Por dikush nga lart, që ishte dhe shkrimtar, paraqiti në Kinostudio një skenar me subjekt disi të ngjashëm me tonin, që ishte edhe i dobët, por që dogji skenarin tonë. Romani “Vrasje në pranverë (1985), që ishte vazhdimi i ngjarjeve të romanit ”Atentat në Paris” dhe mbyllej me vrasjen e pabesë të Avni Rustemit, (prill 1924), u botua, por nuk la gjurmë te kritika, kurse romani “Zhgënjimi”, kushtuar Revolucionit të Qershorit nuk u miratua për botim nga redaksia e prozës në SHB “Naim Frashëri”, madje edhe nga gruaja ime, Natasha, redaktore, e cila nga dita e martesës sonë, (shtator 1979) ka qenë censore e rreptë ndaj meje, pavarësisht se isha burri i saj. Por u pëlqye romani “Vrasës me duar të bardha”, kushtuar vrasjes mizore të atdhetarit të shquar Themistokli Gërmenjit nga Sigurimi i Ushtrisë Franceze më 1917. Ky roman, ndonëse u botua në vitin 1991 në koën e fillimeve aq të vështira të proceseve demokratike, madje në 15 mijë kopje, sipas botuesve ishte vazhdim i traditës së romaneve më të mira me temë historike, ku përfshihej dhe romani “Atentat në Paris”.

VOAL – A iu riktheve përsëri temës sportive?
– Po, më 1998 botova librin “Yjet e futbollit botëror”, dhe romanin ”Tirana dy orë para dënimit” (1999), që i kushtohet përjashtimt absurd të kësaj skuadre legjendare në futbollin tonë në vitin 1967, nga diktatura komuniste, kur ajo po fitonte kampionatin e atij viti. Këta libra sportivë ishin vazhdimi i dokumentarit “Nëpër fushat e futbollit”, (1972) me skenarin tim, dhe të filmit artistik “Fushë e blertë fushë e kuqe, (1985), skenarin e të cilit e shkrova së bashku me regjisorin e filmit Gëzim Erebara, mbi bazën e romanit “Shpërthimi” edhe ai me temë sportive gjatë periudhës së Luftës së Dytë Botërore, deri tani i pari dhe i vetmi film shqiptar me temë sportive me metrazh të gjatë.

VOAL -Vimë tani në mars të vitit 1999, kur ti familairisht u vendose në Amerikë.
– Kjo ndodhi pasi unë atë vit promovova romanin “Vdekja është midis nesh”, kushtuar shkrimtarit Bilal Xhaferi, aq i luftuar nga regjimi komunist, sa u detyrua të arratisej në Amerikë, ku mendohet se është vrarë nga agjentë të Sigurimit të Shtetit, dhe “Të korruptuarit” për fillimet e kësaj plage shumë të rëndë në shoqërinë tonë. U largova, pasi kolegë të mi në TVSH, ndër të cilët “i paafti i famshëm” V.G., më luftuan deri në atë pikë sa nuk më ftuan të komentoja ndeshje të Botërorit 1998, por me dëshirën që, ndonëse larg atdheut, të vazhdoja të jepja në fushën e letërsisë, publicistikës dhe gazetarisë sportive. Dhe kështu ndodhi.

 

VOAL – Në këta 25 vjet në Amerikë ke botuar në mediat shqiptare dhe të Diasporës , edhe në VOAL, shkrime, dosierë, punime me temë historike, letrare, gjuhësore, sportive, (për botërorët dhe evropianët e futbollit), edhe në gazetën tonë “Nacional”, madje dhe romane.

-Ndër ta besoj më i godituri është “Shtatori i gjëmës së madhe”, (2010), kushtuar tragjedisië së 11 shtatorit 2001, në Nju Jork, ku midis 3000 viktimave ishin dhe tre shqiptarë, personazhe të këtij romani, i cili vitin e kaluar u botua nga Enti Lulu në versionin anglisht (“Disastrous September”), dhe së bashku me kolegen time amerikane Kerri Huper, (Carrie Hooper), po në anglisht romani “Një grua midis dy burrave”, (“A woman Between Two Men”), i cili, si i pari, ka temë amerikano-shqiptare. Kam botuar dhe dy romane humoristike ”Tirani ngrihet nga varri”, (2003) dhe “Politikanët mëkatarë fluturojnë në Mars”, (2008), kushtuar korrupsionin galopant në radhët e pushtetarëve tanë të të gjitha ngjyrave gjatë kësaj periudhe të gjatë tranzicioni, por, për fat të keq, ve$ botuesve dhe një rrethi të ngushtë shokësh, nuk kam dëgjuar që dikush të më flasë as mirë dhe as keq për ta. Bën përjashtim libri ”Topi nën këmbët e tyre”, (kujtime, kuriozitete, punime dhe tregime humoristike për futbollin), që u botua në vitin 2021. Kam ribotuar, sipas kritikës me ngritje të dukshme artistike, romanin “Atentat në Paris”,(2011), dhe kam dorëshkrime romanesh me temë iire, mitologjike dhe amerikane, për vlerat e të cilave nuk mund të flas, sepse nuk di nëse do të botohen…

VOAL – Së fundi diçka dhe për familjen.

Skifter Këlliçi dhe Natasha Këlliçi

-Si$ thashë dhe më sipër, gruaja ime, Natasha, për një kohë të gjatë punoi redaktore e prozës në SHB ”Naim Frashëri”, pastaj nga viti 1992, deri në vitin 1999, kur u vendosëm në Amerikë, gazetare në Radio Tirana. Për fat të keq, para katër vitesh ndërroI jetë nga një sëmundje e pashërueshme. Djali ynë i vetëm, Maldi, punon në kolegjin muzikor Berkli në Boston, ku jetojmë që me ardhjen tonë në Amerikë, ku ka mbaruar edhe studimet e larta për biznes-muzikë. Eshtë i martuar me një grua amerikane me origjinë hungareze dhe ka dy fëmijë.

Maldi Këlliçi
-Falemnderit shumë për bisedën.
-Falemnderit dhe juve.

(FUND)

Sadije Agolli: Ngjarje të jetuara dhe përjetime

…” Shpesh herë i kisha folur Dritëroit për shoqen time Luixhina , që mbante një kryq të fshehtë në gjoks; që unë shkoja shpesh në kishë dhe dëgjoja kur Luixhina këndonte Ave Marinë në korin e kishës dhe unë ndjeja kënaqësinë më të madhe shpirtërore, ndjehesha më e qetë, më e urtë dhe më e mënçur. Madje me një prift , tek Kisha e madhe në qendër të Shkodrës , së bashku me Luixhinën , biseduam kur isha në gjimnazin “29 Nandori”, edhe për arsyet pse unë kisha shumë emocione kur flisja në shoqëri apo në mbledhje dhe skuqesha deri në veshë. Ai më foli gjatë si psikolog dhe më dha disa këshilla për të pasur besim në vetëvete , për të qenë më e vendosur e shumë këshilla të tjera që në atë kohë nuk i kishim në libra për t’i lexuar . I kisha treguar Dritëroit dhe për një gjyq , që ishte bërë në kinema “ Republika” kundër një prifti . Dua ta përshkruaj këtë gjyq ashtu siç e kam përjetuar unë maturantja e gjimnazit të Shkodrës rreth vitit 1958-1959.

Kishte kohë që fliteshin fjalë se kishin zënë dhe burgosur disa priftërinj spiunë, që bënin agjitacion e propagandë kundër pushtetit popullor etj. Gjithë atë javë shfaqej filmi “ Zekthi” , me subjekt antifetar. Shpesh herë bini këmbanat e kishave . Ishte një gjendje e rëndë , madje mbaj mend se ishin ditë të ftohta , gri. Një ditë, ne maturantëve të dy maturave , na thonë të shkonim në kinema “ Republika” , që të mësonim për historinë e priftit , që bënte punë të pista, edhe kundër pushtetit , edhe si njeri imoral . Gjyqi zhvillohej me dyer të hapura , kishin instaluar edhe altoparlantë të mëdhenj , që të dëgjohej edhe përjashta . Unë hyra në sallë së bashku me shoqet e shokët e shkollës dhe u ulëm në karriget ku zakonisht shihnim filma rusë. Ishte një prift i imtë, shumë i verdhë në fytyrë , i dobët si një fëmijë i parritur mirë. I veshur me një xhaketë të hollë doku gri . Ai dëgjonte pyetjet, akuzat që i bëheshin dhe përgjigjej me një zë pëshpërimë herë po, herë “ nuk më kujtohet mirë kjo gjë”, herë heshtëte . Toni i zërit të gjyqtarit ishte i fortë dhe shpesh herë i bërtiste ta ngrinte dhe ai zërin se nuk dëgjohej fare.

Ai dridhej nga të ftohtit , i mbledhur kruspull. Kur gjyqtari e pyeti dhe i tha:” – Pohoje këtu se ke fjetur dhe me motrën tënde në një krevat !”, ai heshtte . ” Trego si të gjetëm duke fjetur në një krevat me motrën!- “i tha përsëri gjyqtari . – Hë , fol, se në hetuesi e ke pohuar !” . “ Po “- tha ai me një zë pēshpërimë . “ – Më fort , më fort!”- i thërriste gjyqtari .

E gjithë salla e kinemasë e mbushur me njerëz kishte ngrirë. Në atë kohë, u dëgjua një klithmë gruaje :”- Jo, vëlla, nuk është e vërtetë, nuk është e vërtetë! Mos prano vëlla !” Ishte motra e priftit që qante dhe ulërinte , ndërsa unë dola përjashta nga kinemaja dhe volla e volla në një cep të godinës së kinemasë. Kjo skenë më kujtoi kur kam qenë 5-6 vjeçe dhe kam parë se si ia vunë prangat babait dhe xhaxhait tim si tregtarë që kishin fshehur pasurinë në bodrumet e shtëpisë sonë dykatëshe . Pastaj babain e liruan , pasi barrën e burgut e mori përsipër xhaxhai , i cili nuk kishte fëmijë dhe ai pas burgut punoi si punëtor rrugësh e jetonte në një bodrum , pasi shtëpinë dhe gjithë pasurinë ia sekuestruan .

Të gjitha këto histori ia kisha treguar Dritëroit , siç më kishte folur dhe ai për historitë e babait të tij, që , megjithëse familje partizanësh , kur ia morën tokat , e shkatërroi shtëpinë

Intervista- SKIFTER KËLLIÇI, 86 VJEÇ SHKRIMTAR DHE 70 VJEÇ GAZETAR DHE KOMENTATOR SPORTIV (II)

(vijim)

VOAL – Të vimë tani edhe një herë te gazetaria sportive.
– Ndërkohë në vitin 1970 u ktheva në TVSH, ku, ashtu siç kisha krijuar më 1959 “Rubrikën sportive” në Radio, krijova dhe atje një rubrikë të tillë. Natyrisht, nisa të komentoja dhe ndeshje futbolli në televizion, duke u përpjekur të krijoja një stil dhe gjuhë më të pasur, sportive, hera-herës edhe me figura letrare dhe me terma të rinj, mbështetur në përvojën e komentatorëve sportivë, kryesisht sovjetikë dhe italiaë, dhe Anton Mazrekut, prirje për të cilën u kritikova, jo vetëm nga drejtori dogmatik, Thanas Nano, por edhe nga lart.

VOAL – Por jo nga Todi Lubonja, i cili zëvendësoi Thanas Nanon…
– Ashtu është. Kjo ndodhi në janar të vitit 1972. Ishte Todi Lubonja që vuri në jetë propozimin tim që në kohën e Thanas Nanos, i cili e hodhi poshtë si pedant dhe konservator që ishte dhe mbeti, që TVSH-ja të transmetonte ndeshje ndërkombëtare futbolli, të marra “piraterisht” nga RAI dhe televizionet jugosllave, ndërsa unë me kufje do t’i komentoja nga studioja televizive. Kur më 26 prill të atij viti komentova ndeshjen ndërkombëtare të futbollit Itali-Belgjikë, e cila u transmetua nga TVSH-ja, kishte nga ata teleshikues që besuan se unë ndodhesha në Milano, ku luhej ndeshja, por, kur pas dy orësh komentova ndeshjen e dytë, Angli-RF Gjermane, që luhej në Londër, kuptuan se komentoja nga një studio e televizionit tonë. Kështu këto lloj trasmetimesh u bënë traditë dhe kulmuan me transmetimin Lojërave Olimpike që u zhvilluan në vitin 1972 në Mynih, (RFGJ) dhe për traditë vazhdojnë edhe në
ditët tona.

VOAL – Po krijimtarinë letrare nuk e braktise?
– Kisha krijuar bindjen se se isha më i mirë si gazetar sportiv i penës dhe i mikrofonit radioteleviziv, se sa si shkrimtar , dhe kështu ishte, por, sidoqoftë në atë to vite, (1970-72), botova dy vëllime me tregime, njëri “Zërat e jetës “, kushtur kompozitorëve klasikë dhe tjetri, ”Mbi mjegullat e kohëve”, kushtuar njerëzve të mëdhenj të shkencës botërore, bazuar në përvojën time si gazetar e emisioneve artistike në Radio Tirana. Librat u pëlqyen kryesisht nga të rinjtë dhe fëmijët, por të them të drejtën pa ndonjë nivel të dukshëm artistik, që më lanë të kuptoja se unë mund të isha diku në mesin e shkrimtarëve tanë, por që vështirë të ngrihesha më lart. Ndaj fillova të merresha me grumbullimin e materialeve për të shkruar
një histori të futbollit botëror.

VOAL – Ndërkohë në RTVSH ndodhen përbysje.
– Po. Me nismën e vetë diktatorit Enver Hoxha, në pranverë të vitit 1973 u hoq Todi Lubonja si drejtor liberal dhe vendin e tij e zuri përsëri Thanas Nano, i cilësuar nga Byroja Politike dhe
vetë diktatori si konsevator. Ndonësë theksonte se partia luftonte njëlloj si konservatorizmin, ashtu dhe liberalizmin, me rikthimin e Thanasit në RTVSH, Enver Hoxha dëshmoi hapur të kundërtën, kur me riardhjen e Nanos ky institucion theksoi: “RTVSH nuk do të ketë ngritje profesionale, por pro$kat e Todit , nuk do t’I bëjë”. Si pasojë u hoqën gazetarë me prirje liberale të mbështetur nga Todi Lubonja, ndër ta edhe unë, edhe për gabime të miat, aq më tepër , kur Todi Lubonja në takime me shokë “lart” u kishte thënë se unë isha “kokë e madhe në gazetarinë sportive” dhe Fadil Pa$rami, “gazetar profesionalisht për t’u marrë si shembull”.

VOAL – Atëherë iu ktheve përsëri letërsisë?
– Doemos. Desha të shkruaja një vëllim me tregime për figura të njohura shqiptare, në shekuj, duke u nisur nga Avni Rustemi me aktin e tij historik, vrasjen e Esat pashë Toptanit, në qershor të vitit 1920 në Paris, aq më tepër që kishte dhënë shpirt në Spitalin e Tiranës në duart e xhaxhait tim, Reshat Këlliçi, pas atentatit të një vegle të Ahmet Zogut. Por kur në revistën “Studime Historike”nr.4 1964 lexova punimin e pr. Jusuf Alibali me titull “Avni Rustemi para organeve të hetuesisë franceze”, që ishte në të njejtën kohë platforma e një romani, thellova dhe më tej njohuritë rreth kësaj ngjarjeje të bujshme, me dokumente të tjera që gjeta në Arkivin e Shtetit dhe kështu shkrova romanin “Atentat në Paris”, (1978).

VOAL – Roman që u cilësua nga veprat mira letrare me temë historike të letërsisë shqiptare, e cila u bë edhe më e njohur pasi u përshtat për skenë me titullin “Dy krisma në Paris” nga Teatri “Bylis” i Fierit.
– Më saktësisht me plagjatura të shëmtuara nga autorët, Pëllumb Kulla dhe Sheri Mita, sidomos i pari, që madje vodhi nga romani figurën e gjeneralit Sarraj, figurë që në 120 shfaqje të kësaj drame nuk ekzistonte dhe madje e luajti dhe vetë. Por nuk po zgjatem, sepse për këtë vjedhje skandaloze, të pashembullt në letërsinë shqipe, kam shkruar disa herë në shtypin tonë që nga viti 2000.

VOAL – Libri “Historia e futbollit” u botua në fillim të viteve 80-të dhe me sukses të madh.
– Për një arsye të thjeshtë. Ishte libri i parë që botohej për fubollin, një sport aq popullor edhe në Shqipëri, ku përfshihej dhe një kapitull i gjatë për historinë e futbollit shqiptar, vë$anërisht para Luftës së Dytë Botërore, dhe kamponatet kombëtare të zhvilluara në peridhën (1930-38), të pasqyruara gjerëisht në gazetën “Sporti Shqiptar” të asaj kohe, periudhë e lënë qëllimisht në harresë, sepse historia e kampionatev tona të futbolli duhej të fillonte në vitin 1945, me vendosjen e regjimit komunistk. Kështu, cilido që do ta kishte shkruar këtë libër, do të kishte pasur sukses.

VOAL – Megjithatë, ky sukses u bë dhe më i dukshëm, sepse librin e shkruante një gazetar dhe komentator spotiv radio-televiziv me përvojë të madhe, ve$ të tjerash, shkruar me një stil letrar, sepse ai ishte edhe shkrimtar…
– Falemnderit… Por vetëm pas botimit të romanit “Atentat në Paris”, (1978), kur shokë të mi edhe kritikë më thanë se unë isha tashmë shkrimtari afirmuar, pas vëllimit të parë me tregime “Një ndodhi në stadium”, (1968) dhe librave të tjerë , të shkruar gjatë atyre 10 vjetëve.

VOAL – Megjthatë, rikthimi yt në stadiumet tona për të komentuar ndeshje futbolli në TVSH vonoi.
– Kjo ndodhi në vjeshtë të vitit 1983. Përse ky ngurrim, kur unë kisha botuar tashmë dy libra të mësipërm që, më falni për mungesën e modestisë, kishin bërë jehonë te lexuesit? Si$ më kanë shpjeguar më vonë, ngurrimi vinte drejt e nga shefi i madh i propagandës, nga Ramiz Alia, që, ve$ të tjerash, ishte edhe ndjekës i apasionuar i futbollit, jo vetëm në Radio dhe më pas në Televizion, por edhe në stadiume . Por ai ishte në të njejtën kohë edhe shok fëmijërie dhe lufte i Todi Lubonjës, i cili i kishte folur gjithnjë me shumë etuziazëm për risitë që kisha sjellë unë në komentimet e ndeshjeve sportive ndërkombëtare për të cilat rrëfeva më sipër. Po kështu dhe Fadil Pa$rami. Por kur këta të dy u cilësuan nga Enver Hoxha armiq shumë të rrezikshëm të Partisë në fushën e kulturës dhe artit, nuk u panë me sy të mirë edhe ata të cilët ishin vlerësuar prej tyre, shkrimtarë, artistë….Një ndër ta isha dhe unë, kryesisht në fushën e sportit, për prirjet “moderniste” si kometatorët italiaë. Ja përse kthimi im në ekranin televiziv, u vonua derisa shprehja “Edhe ky ka qenë beniamini i Todi Lubonjës dhe Fadil Pa$ramit”, të harrohej ose të mos përmendej më. Dhe për këtë u deshën plot 9 vjet, (gusht 1974-prill 1983).

VOAL – Megjithatë, ti u shfaqe si drejtuesi “Rubrikës sportive” në TVSH për disa muaj, për t’u zhdukur përsëri?

– Një nga drejtuesit kryesorë të RTVSH-së, para se të filloja ta drejtoja atë në prill të vitit 1986, më tha se drejtuesi i mëparshëm i”Rubrikës sportive”, V.G., ishte i ftohtë dhe jo komunikues, gjë që ishte plotësisht e vërtetë, ndaj edhe me rekomandim nga lart rubrikën do ta drejtoja tashmë unë, të cilën edhe e kisha krijuar në vitin 1970. Dhe kështu u bë. Por vetëm për disa muaj, sepse në shtator të atij viti e pashë veten të zëvendësuar nga një gazetar tjetër. Nuk m’u tha arsyeja, të cilën e mora vesh në vitin 1991 nga Marash Hajati, atëherë presidenti i Bashkimit të Gazetarëve të Shqipërisë: V.G. ishte i ftohtë, por unë me mënyrën si flisja, me shoqërimin e fjalëve edhe me gjeste, u ngjaja… komentatorëve italianë”. Kështu, as njeri dhe as tjetri…

VOAL – U kritikove përsëri për gjuhën figurative në komentet e ndeshjeve të futbollit?
– Po. Përpiqesha gjithnjë që ta pasuroja gjuhën sportive me fjalë të reja,si goditje këndi, rivënie anësore, rivënie fundore, barazpeshë, ose me shprehje figurative si:” X.Y.me këtë “arratisje” nga krahu i majtë u shmanget mbrojtësve kundështarë…”që u bë problem, sepse fjala “arratisje” të kujtonte, sipas atyre “nga lart” arratisjen, që ishte tradhti ndaj atdheut dhe absurtitete të tjera të tilla.

VOAL – Besoj se pas rënies së komunizmit ky qëndrim ndaj teje ndryshoi?
– Me të vetmin ndryshim se u vazhdua nga disa kolegë me shokë, ndër të cilët gjithnjë i paafti V.G. dhe drejtori mediokër i TVSH-së, A.G., që bëri $’është e mundur që libri im “Historia e Radio-Televizionit, (1930-1990) të mos botohej, dhe kur u botua, për “gabime ideore”, sepse në libër kritikohej ish -drejtori dogmatik Thanas Nano, babai i kryeministrit të atëhershëm, të mos promovohej më mjediset e këtij institucioni. Dhe kjo ndodhte në Shqipërinë pluraliste, (!?).

VOA – Përse nuk t’u akordua nga këshilli shkencor i IKF “Vojo Kushi” titulli doktor i shkencave për librin “Nga 2-3-5- në 4-4-2”, (Vështrim historik mbi evoluimin e sistemeve taktike të futbollit shqiptar)?
– Histori e gjatë dhe e neveritshme. Në fillim specialitë të futbollit, kolegë të mi më të mëdhenj me moshë ose sa unë, për arsye qesharake, (sepse unë nuk isha diplomuar në IKF “Vojo Kushi”, nuk deshën ta botonin, (1987). Por kur erdhi puna që në vitin 1995 me këtë vepër të botuar të merrja gradën e mësipërme shkencore, në mënyrën më të paturpshme ia arritën qëllimit duke futur në komisionin përkatës specialistë që nuk ishin në fushën e futbollit,(?!)

(vijon)

 

30 vitet e botuesit Hudhri me Kadarenë dhe zullunjtë e Konicës- Nga Fatbardh Amursi

Nëse ka një njeri në Shqipëri, veç bashkëshortes së shkrimtarit, Helena Kadare, autore e librit, sa monografi dhe autobiografi “Kohë e pamjaftueshme”, është botuesi Bujar Hudhri, i cili do të mbetet një pikë reference për njohjen e shkrimtarit përtej librave të botuara nga “Onufri”. Gjatë intervistët me Eni Vasilin në “Open” të titulluar “30 vite me Kadarenë”, botuesi dhe miku i Kadaresë u tregua shpërfillës ndaj hamhamërisë, e cila, e ka shoqëruar shkrimtarin për gjatë gjithë jetës së tij. Aq u mësua shkrimtari me to, sa ishte gati të bënte ndonjë skandal, si e si ta ndërsente lukuninë kundër vetes. I mësuar të ecë kundër rrymës, Kadarenë s`e kanë shqetësuar asnjëherë kundërvëniet, mospajtimet, keqkuptimet, polemikat, veçse: keqinterpretimet dhe shpifjet e shtriganëve. Nëse ia doli t`ia hidhte regjimit me ambiguitete, tinzarllëqet që vinin nga kulisat i hapnin telashe. Në vëllimin 7, botim i “Onufrit”, në f. 631, duke iu referuar rimohuesëve, që bëjnë “flirte me robërinë”, shkrimtari vë në dukje se çdo popull ka në gjirin e vet një energji të kundërt. “Rimohuesit janë të vjetër sa bota. E keqja e Shqipërisë ishte se sasinë e rimohuesëve e kishte tepër të lartë. Më të lartë se caku i lejueshëm, pas të cilit kombi mund të përmbysej.” Kjo “sasi e tepërt rimohuesish” do shfaqej fill pas mortit të tij. “Debati për mitet dhe çmitizimin që zhvillohet në Shqipëri, pas rënies së komunizmit, ka qenë një ndër më të padenjët për nga çoroditja e tij. Nëse do të kërkohej njëfarë karakterizimi i tablosë aspak të këndshme, fjalët që do të shërbenin për të do të ishin: padije, dredhi dhe mashtrim.”-shkruan shkrimtari. Midis dredhanëve dhe shpifsëve: të paditurit përbëjnë shumicën. Ndodh rëndom: ai që s`di, të mëson. Këtë soji, Konica, do e quaji “zullu”. Qëllimi i rilindasve ishte: “për t`i kthyer zullutë nga një turmë të përgjakur në një komb me dinjitet.” Ata shkruan këngë madhështore dhe jo tallavara “kurvash zhurmonjëse në ca kafene të errëta”. Kadare u dha shqiptarëve një ushqim shpirtëror të njëllojtë me të botës së qytetruar. Po ku duan t`ia dijnë ata të tasit me dhallë! “Trahanaja” e Hasan Zyko Kamberit ku e ku më lart nga “Darka e fundit”?! Baroni Groult “kërkon me ngut Akademinë e Gastronmisë në Paris, ngaqë ai, bashkë me mikun e tij, Ismail Kadare, kanë pësuar një zhgënjim të rëndë nga darka e mbrëmshme. Kështu që, për të mos u përsëritur ky tmerr, ai kërkon nga Akademia këshillën e duhur për restorantin e duhur.” Ç`është ky Groult? Mos është gjë një baron droge? Si mik i Shqipërisë ai bashkë me Kadarenë ndërmjetësonte tek Papa, si e si të ndihmohej Kosova.
Gjatë intervistës moderatorja e pyet botuesin Hudhri për shprehjen: “Iku jashtëqitja e kombit”, me gjasa thënë prej Ismailit. “Shpifje”-iu përgjigj botuesi me neveri, duke dhënë një sërë argumentash. (Ndërkohë, gazetarja dhe poetja e njohur Elida Buçpapaj i drejtohet publikisht moderatores: “Eni Vasili, të ftoj për herë të dytë pas 7 vitesh, rrëzoje shpifjen që qarkullon prej 34 vitesh!”) Dihet se sa libra të mrekullueshëm ka shkruar Kadare për qytetin e tij të lindjes. Në festivalin e Gjirokastrës të vitit 1983 për Kadarenë ishte dhënë urdhëri të mos pranohej në qytet. Kur një mik i gjen një dhomë në hotel “Turizëm”, më pas do t`i vinte me fytyrë të prishur duke i thënë se s`duhej të rrinte atje, ndërkohë që: “Veturat e udhëheqësve, të mbushura me gra e dhëndurrë, kalonin hijerënda midis kalimtarëve… Të mos zemërohesha që në qytetin tim të lindjes, atë që unë e kisha bërë të njohur në të gjithë botën me librat e mi, të mos kishte një vend për mua midis mijëra vendeve të rezervuara për gjithëfarë burokratësh, fëmijësh të tyre, marksistë-leninistë vulgarë, etj, etj.” (“Pesha e kryqit” f.122.) M`u kujtua poezia e Vasil Bozos nga Lushnja: “Poetin Vasil duan ta përzënë nga qyteti”) “Nga Roma, ku banon prej kohësh, Matvjeviq më shkruan se ka përfituar nga qendrimi dy ditësh në Zagrep, për të blerë tokën e varrit.”-shkruan Kadare në V.7 në kapitullin “Mozaikal”, f.905. Ky fakt do ju kujtoj përfoljen se ku do të prehej trupi i shkrimtarit?! “Unë jam ateist si shumë nga kolegët e mi, intelektualë shqiptarë…. Unë nuk përpiqem të bëj njerëz për vete: ateizmi im lidhet vetëm me mua dhe unë nuk kam nevojë për makinë shteti që të më përputhë me të… Shqiptarët nuk i kushtonin rëndësi të tepruar kultit… Feja është pjesë e një kulture, cilado qoftë ajo.” (V. 7, “Kohë barbare”, f.401-2-3) Pavarësisht gjithë këtyre mbizotron tejpamja e gjeniut: “Një shkrimtar është më tepër se një parti, ai është një atdhe më vete.” Po ku duan t`ia dijnë ata, që për partinë bëjnë namin, sikurse dhe kinse patriotët, që i shqetëson gjatësia e trupit të Skënderbeut dhe duan ta barabisin me shtatin e Esat pashë Toptanit?! (“Kohë barbare f.315) “Gjithë kombet gëzojnë, ti Shqipëri pse s`gëzon?”,-pyet Naim Frashëri. Mos faji duhet kërkuar tek: rimohuesit? Pyetjes se gazetares se a i ka thënë Kadare të gjitha. Botuesi iu pergjigj me “po”. Nëse lexoni 7 vëllimet e fundit, Kadare u përgjigjet dhe atyre, që lëshuan gojën në mortin e tij. Prisni dhe duroni që ta shihni veten tek pasqyrat që ai ka enkas për ju. Ai është betuar, që, të gjitha poshtërsitë do ua nxjerr para syve. U bë bytha juaj, të merreni me Kadarenë, do thoshte Edison Ypi…

Vasilij Tjuhin: Kadareja të mos botohet edhe pas njëqind vjetësh!, deklaronin kategorikisht në KQ të Partisë Komuniste të Bashkimit Sovjetik

Përktheu nga rusishtja: Bujar Hudhri

Marrë nga portali “Gorkij”

Më 1 korrik 2024 u shua në Tiranë Ismail Kadareja, shkrimtar shqiptar, autor i mbi 80 librave të përkthyer në mbi 45 gjuhë të botës, laureat i pothuaj të gjitha çmimeve të rëndësishme letrare ndërkombëtare (përveç “Nobelit”, ku ishte i nominuar dhjetëra herë dhe nuk e mori dot). Ishte 88 vjeç.

Në Shqipëri u shpall zi dyditore, u ulën flamujt në gjysmështizë, u krijua komision shtetëror për ceremoninë e varrimit, ditën e 3 korrikut, në orën 13:00, kur i gjithë vendi ngriu në një minutë heshtje. Kështu i varrosin presidentët.

Pas viteve ’90, shumë herë përfaqësuesit e të gjitha partive politike në Shqipëri donin ta bindnin që të bëhej president, por ai ka refuzuar kategorikisht. Disa javë para vdekjes u takua me të presidenti i tanishëm me bashkëshorten. E vizituan në kafe “Juvenilja”, ku zakonisht kalonte kohën e lirë me miqtë.

Kadareja ishte për Shqipërinë më shumë se president. Presidentë ka shumë. Kadareja ishte vetëm një.

Përse nuk njihej Kadareja në Rusi

Kur Kadareja u shpall fitues i çmimit inaugural “Man Booker International”, duke lënë pas në shortlist Márquez-in, Kundera-n, Grass-in, Lem-in,  Updike-un, Spark-un, Lessing-un dhe klasikë të tjerë të gjallë, një nga blogerët tanë letrarë shprehu një mosbesim të qartë: E kush na qenka ky Kadareja, më i preferuar se Márquez-i? Vërtet në atë vend të vogël ballkanik paska shkrimtarë të nivelit botëror? Mos ka ndonjë prapaskenë politike? Ndonjë çështje dite?

Më pas, si u njoh më afër me krijimtarinë e Kadaresë, e pranoi se ishte ngutur me dyshimet dhe shkroi: Jo, ky Kadareja është i duhuri. Keqardhje që te ne njihet aq pak.

Shkrimtar i njohur botërisht, laureat i çmimeve prestigjioze letrare, librat e të cilit botohen në dhjetëra vende, po përse në Rusi ishte kaq pak i njohur?

Në vitin 1989, në revistën “Inostrannaja Literatura” u botua romani i tij më popullor “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”,  më pas doli edhe një roman tjetër, që nuk ra në sy në kohërat e stuhishme të fillimit të viteve ’90, edhe disa tregime gjatë njëzet viteve po në këtë periodik dhe deri në fillim të vitit 2020 u kufizua vetëm me këto botime. Dhe bëhej fjalë për një shkrimtar të lidhur ngushtësisht me Rusinë, që zotëronte mrekullisht rusishten, që kishte studiuar në Institutin e Letërsisë “Gorki”. Në Moskë doli libri i parë i Kadaresë i përkthyer jashtë shtetit: përmbledhja me vjersha “Lirika” (1961), redaktuar dhe pajisur me parathënie nga David Samojllov. Del, pra, që duhej ta njihnin te ne qysh prej vitit 1960, por ndodhi krejt e kundërta: deri në fund të viteve ’80 emri i tij në BRSS u ndalua heshturazi dhe ia arritën që të harrohej. Më vonë, për shumë arsye, asgjë nuk ndryshoi.

Tradhtari

Në vitin 1985, njerëz të informuar dhe të lidhur me sektorin ideologjik të KQ-së së PKBS-së, deklaronin kategorikisht se Kadarenë nuk do ta botonin edhe pas njëqind vjetësh. Shkaku ishte i thjeshtë: ai studioi te ne në Institutin e Letërsisë,  pastaj botoi romanin “Dimri i vetmisë së madhe”, në të cilin, duke shfrytëzuar njohuritë e marra, “përhapi thënie të pavërteta për rendin shoqëror dhe shtetëror sovjetik”. Faktikisht, kjo quhej tradhti. Por kohërat ndërrojnë më shpejt se ç’mund ta marrësh me mend.

Tashmë në vitin 1987, në revistën “Inostrannaja Literatura”, Çingiz Ajtmatov nisi të shqyrtojë seriozisht mundësinë e botimit të romanit “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”, pa marrë parasysh kundërshtimet e organeve partiake dhe në vitin 1989 ky roman u botua. Tirazhi i revistës ishte në atë kohë pothuaj gjysmë milioni ekzemplarë. U duk se Kadarenë tashmë publiku që lexonte do ta njihte dhe ai me siguri do të zinte vendin e tij midis autorëve të huaj që ishin bërë popullorë në Bashkimin Sovjetik. Por ndodhi që BRSS-ja u shpërbë, filluan vitet e turbullta ’90. Madje, i përkthyer dhe i botuar me ngut, romani antisovjetik “Dimri i vetmisë së madhe” (në rusisht i përkthyer me titullin “Dimri i ashpër”), për të cilin ai ishte futur në listën e zezë të KQ-së, nuk tërhoqi kurrfarë vëmendjeje. Në fillim të viteve ’90 ishin në kulmin e tyre botimet më sensacionale, njëra pas tjetrës hiqeshin tabutë e dikurshme, kurse libri i botuar i një autori shqiptar jo aq të njohur, për më tepër me një kopertinë gri të errët jo aq tërheqëse, nuk mund të binte në sy. Si fenomen letrar thjesht nuk e vërejtën, kurse për mesazhin e tij antihrushovian tashmë askush nuk ishte i interesuar.

Në fund të viteve ’90 filluan problemet me Serbinë dhe Kosovën, dhe Kadareja ishte shqiptar. Pastaj Shqipëria u bë anëtare e NATO-s. Gjithë kohën Kadareja nuk ishte në rendin e ditës te ne, ishte në fazë të kundërt me tendencat në zhvillim. Procesi letrar më së shumti varet nga lidhjet personale, prania në shfaqjet publike, interesi i botuesve. Botuesit nuk donin të rrezikonin. Disa adhurues të letërsisë frënge, që e konsideronin Kadarenë shkrimtar francez (jo pa bazë), kur vinin në Rusi, sinqerisht habiteshin: si kështu, ndoca shkrimtarë të rendit të dytë apo të tretë ishin popullorë në Rusi, botoheshin me tirazhe të stërmëdha, i ftonin për të folur në salla koncertesh, shkruanin me entuziazëm në kronikat mondane apo me skandalet që kishin lidhje me këta libra, kurse për Kadarenë, shkrimtarin e rendit të parë, librat e të cilit ishin në raftet e librarive të të gjithë botës midis Joyce-it dhe Kafka-s, shumë në Rusi as që kishin dëgjuar?

Nëse e nisim me Homerin

Kadareja ka lindur në vitin 1936, në qytetin përrallor të gurtë, Gjirokastër, në mbretërinë e Shqipërisë, ku sundonte mbreti me emrin Zogu i Parë (megjithëse Zogu, sado e çuditshme, është mbiemri, kurse mbretin e quanin Ahmet), i cili e quante veten pasardhës të princit mesjetar Skënderbeg, heroi që kishte udhëhequr një nga kryqëzatat, por edhe të Aleksandrit të Madh (aspak jomaqedonas, sikurse ta shpjegon çdo shqiptar: përderisa nëna e tij ishte nga Epiri, Aleksandri ishte ilir dhe ilirët ishin paraardhësit e shqiptarëve).

Në shkollë Ismaili i ri hyri kur tashmë sundonte mbretëria italiane, ku në vitin 1939 iu bashkua dhunshëm Shqipëria së bashku me Etiopinë dhe në tekstet shkollore poeti kombëtar i Shqipërisë (dhe i Etiopisë) ishte Dante. Qysh në bankat e shkollës Kadareja u njoh mrekullisht me letërsinë klasike, lexonte Homerin, Eskilin, Shekspirin.

Ismaili e mbaroi shkollën tashmë në pushtetin popullor dhe shkruante hartime për krijimtarinë e Majakovskit, po ashtu për Gorkin, Shollohovin dhe shkrimtarë të tjerë sovjetikë. Poeti i ri studioi në Universitetin e Tiranës. Botoi dy vëllime poetike: “Frymëzime djaloshare” (1954) dhe “Ëndërrimet” (1957). Pas përfundimit me sukses të Fakultetit Filologjik në Universitetin e Tiranës, ai u nis për në Moskë.

Moskoviti i viteve gjashtëdhjetë

Mund të duket paradoksale, por udhëtimi për stazh pasuniversitar në Moskë, kryeqytetin e BS-së, qendrën e komunizmit botëror, solli një përfundim krejt tjetër me atë që, mbase, kishin llogaritur ata që e çuan Kadarenë pikërisht atje. Atij i eci që ata nuk e kuptuan qysh në fillim. Në epokën hrushoviane të shkrirjes së akujve Moska nuk ishte aspak gri apo e mërzitshme, sikundër kanë dëshirë ta paraqesin kinoregjisorët hollivudianë. Kurse Instituti i Letërsisë ishte një qendër e mendimit të lirë, liberalizmit, me një fjalë, gjithçka që më vonë u quajt disidencë. Moskovitët e lexonin me etje “Inostrannaja Literatura”, shkrimtarët më popullorë te publiku i gjerë ishin Hemingway dhe Remarque (portretet e amerikanit me mjekër vareshin në muret e apartamenteve të njerëzve të thjeshtë), kurse tek intelektualët – Sartri dhe Kafka.

Pikërisht me përkthimet në rusisht Kadareja u njoh me letërsinë bashkëkohore të Europës, SHBA-së dhe Amerikës Latine. Studentët e Institutit të Letërsisë lexonin edhe librat samizdat dhe në romanin “Muzgu i perëndive të stepës” Kadareja përshkruan se si ndeshi në auditorin e zbrazët një pirg me letra të shtypura me makinë shkrimi, ku lexoi një mbiemër të çuditshëm: Zhivago. Duke shfletuar tekstin e shtypur me makinë, Kadareja nuk pati interes dhe e la atë po në auditor. E dëgjoi përsëri këtë mbiemër në mbledhjen e përgjithshme të studentëve, ku po diskutohej për dënimin e Pasternakut. Në krah të tij ishte ulur një vajzë duke qarë, të cilën e mori për mbesën e shkrimtarit. Në fakt, ishte Irina, bija e Olga Ivinskajas, së dashurës së Pasternakut. Me Irinën u takua pastaj vetëm në shekullin XXI, në Paris.

Botimi i parë në rusisht i romanit “Gjenerali i ushtrisë sëvdekur në revistën e përmuajshme “Inostrannaja Literatura”, Moskë

Modernisti sovjetik

Kur David Samojllov, një njeri që kishte pasur probleme në jetë me pushtetin ndaj u tregua tepër i kujdesshëm, kur përgatiti për botim librin me përkthime të poezive të autorit të ri shqiptar. E quajti të domosdoshme ta paralajmëronte në parathënien e shkruar nga ai për ndikimet moderniste dhe avangardiste në krijimtarinë e Kadaresë. Ishte i bindur që kjo mund ta dëmtonte poetin, por nuk e rishkroi parathënien dhe e këshilloi Kadarenë të hiqte dorë nga botimi i librit. Poeti i ri pranoi me ngazëllim të quhej modernist dhe nuk pranoi të hiqte dorë. Studiuesit e letërsisë le të analizojnë se cilat poezi në këtë vëllim kanë ndikim nga Majakovski dhe cilat nga avangarda perëndimore, por gjithsesi ishte një fillim i shkëlqyer.

Nuk dihet se si do të ishte fati i mëtejshëm i krijimtarisë së tij, por pikërisht në kohën që Kadareja studionte në Institutin e Letërsisë ndodhi ndërprerja e marrëdhënieve Shqipëri-BRSS. Kadareja ishte i detyruar të kthehej në atdhe, i cili, përkundrejt pritjeve të shërbimeve inteligjente, pas shkëputjes nuk u kthye drejt Perëndimit, por në Lindje, në krah të Kinës, në konfliktin politik në lidhje me vlerësimin e figurës së Stalinit dhe më tej, pas shkëputjes edhe nga Kina, përfundoi në izolim të plotë.

Arratisja në BS, një përpjekje e dështuar

Situata në Shqipëri ishte aq ndrydhëse për autorin e ri (modernist dhe avangardist) sa, madje, mendoi të arratisej. Nuk zgjodhi Perëndimin. Zgjodhi Lindjen – Bashkimin Sovjetik. Në Moskë kishte të njohur, zotëronte përsosmërisht rusishten dhe prej aty, hamendësonte se si i huaj do ta kishte shumë të lehtë nëse domosdo i vinte rasti për të shkuar në Perëndim.

E planifikoi arratisjen në vitin 1962, kur ishte i ftuar në Festivalin Botëror të Rinisë dhe Studentëve në Helsinki. Historia e arratisjes së dështuar është rrëfyer imtësisht nga fjalët e tij prej bashkëshortes së Kadaresë, Helenës, në librin e saj të kujtimeve, “Kohë e pamjaftueshme” (2011). Para se të nisej ai ua dha dorëshkrimet për t’i ruajtur miqve besnikë, u dha lamtumirën përgjithmonë atdheut dhe së fejuarës, pa i ndarë me askënd planet e tij. Në qoftë se dikush do ta dinte, atëherë në kohën e hetimit do ta konsideronin si bashkëfajtor.

Në kthim nga Helsinki, delegacioni shqiptar bëri një ulje në Pragë dhe  pas njëzet e katër orësh do të fluturonte për në Tiranë. Atëherë Kadareja iu drejtua ambasadës sovjetike me kërkesën për strehim politik dhe u paraqiti bashkëpunëtorëve të habitur të ambasadës librin e botuar në Moskë, ku dukej qartë portreti i tij. Ambasada, si u ndesh me këtë rast të jashtëzakonshëm, pavarësisht disa vonesave burokratike, e mori të arratisurin shqiptar dhe e strehoi në një hotel në Pragë, me një emër të fshehtë, që të nesërmen ta dërgonin në Moskë. Historia e mëtejshme na kujton një libër të Dostojevskit. Dhoma konspirative e ofruar nga ambasada ruse ishte aq ngushtë sa një varr. Pasi kishte vendosur i bindur që të arratisej, Kadareja s’dihet pse u kthye në hotelin ku ishte akomoduar delegacioni shqiptar dhe fjeti atje. Pastaj, duke llogaritur gjithë kohën se në cilin çast do të ishte më e përshtatshme që të shkëputej nga delegacioni shqiptar, shkon së bashku me të gjithë në aeroport dhe madje duke iu afruar shkallëve, ende përfytyron që të kthehet tani dhe t’ia mbathë. Kur avioni u ngrit, ai mori frymë i lehtësuar: tani nuk varej asgjë prej tij dhe nuk mund të merrte kurrfarë vendimi. Arratisja për në BS nuk ndodhi.

Shqiptari më i njohur në botë

Romani i parë i Ismail Kadaresë “Gjenerali i ushtrisë së vdekur” ishte një ngjarje letrare. Pasi e përktheu Jusuf Vrioni në frëngjisht, Kadareja u bë i njohur në gjithë botën. Franca u bë për Kadarenë porta për në botën perëndimore. Shumica e përkthimeve të veprave të Kadaresë nuk bëhej nga shqipja (sepse nuk kishte përkthyes të kualifikuar nga shqipja), por nga frëngjishtja. Luajti rol edhe fakti që Shqipëria nuk e kishte nënshkruar konventën e së drejtës së autorit. Ashtu sikundër edhe në BRSS, në Shqipëri përkthenin dhe botonin kë të donin, pa u trembur nga penalizimet.

Një nga përkthyesit më të njohur të veprave të Kadaresë në anglisht, David Bellos, duke u justifikuar, madje, ka shkruar një artikull të tërë se si duhej të merrej me një punë të pamenduar ndonjëherë, me ripërkthim (retranslating) të librave të Kadaresë nga frëngjishtja dhe jo nga shqipja, që ai nuk e zotëronte. Situata dukej pa rrugëdalje. Kadareja duhej ripërkthyer. Shqip pakkush dinte. Sido që të ishte, në vitet 1970 dhe 1980 Kadareja u bë shqiptari më i njohur në botë (pas Enver Hoxhës, kuptohet), prodhuesi i produktit kulturor që eksportohej, burimi i valutës së fortë dhe për hir të kësaj mori disa privilegje, që shqiptarët e thjeshtë s’mund t’i kishin, si mundësia për të udhëtuar jashtë shtetit.

Intervistë e Vaisilij Tjuhinit me Kadarenë për gazetën “Sankt-Peterburgskie Vedomosti”

Përse Kadareja nuk është Sollzhenicin

Në epokën e re, kur Kadareja nominohej për çmimin e radhës, fillonte një fushatë për diskreditimin e Kadaresë në qarqet letrare europiane (që përbëhej kryesisht nga shkrimtarë të nderuar nga vendet e ish-kampit socialist, por kishte edhe mjaft shqiptarë). Pjesëmarrësit e saj argumentonin se ai nuk mund të pretendonte autoritet moral, pasi gjatë sundimit të Hoxhës gëzoi të gjitha përfitimet, botoi, udhëtoi jashtë vendit dhe nuk ishte aspak i përfshirë në luftën politike kundër regjimit diktatorial. E akuzuan se nuk ishte si Sollzhenicini. Ai i pranonte qetësisht këto akuza. Po, ai nuk ishte Sollzhenicini. Ai merrej me krijimtari letrare dhe letërsia ishte për të lufta më sublime dhe më e rëndësishme.

Konfrontimi i hapur me regjimin më të ashpër në Europë mund të çonte në vetëm një gjë: ekzekutimin, ose, në rastin më të mirë, dënimin me pesëmbëdhjetë vjet. Atëherë askush nuk do ta dinte se ai ishte një shkrimtar i shquar dhe nuk do të kishte mundur të shkruante asgjë. Në fund të fundit, që Kadareja kishte të drejtën me vete dëshmon qoftë ai fakt që librat e shkruar prej tij në Republikën Popullore Socialiste të Shqipërisë, edhe sot e kësaj dite, përkthehen dhe ribotohen në të gjithë botën.

Të shkruash në kushtet e një diktature totale

Nuk mund të thuhet kurrë që jeta për Kadarenë ishte e lehtë. Rrethanat përcaktonin kushtet e ekzistencës dhe Kadareja shfrytëzonte mundësi të tilla, si: duke shkruar romane me temë historike, duke zotëruar gjuhën e Ezopit, mësoi si të kapërcente censurën. Romani “Pallati i Ëndrrave”, veprimet e të cilit zhvillohen në Perandorinë Pseudoosmane fillimisht doli para lexuesit me disa kapitujt, prej të cilëve përgjithësisht asgjë nuk ishte e qartë, dhe me titullin “Nëpunësi i pallatit të ëndrrave”, në një vëllim me tregime dhe novela. Pas një viti autori e botoi tekstin e plotë të romanit dhe censura nuk funksionoi, sepse u mendua se bëhej fjalë për ribotim, madje nuk e lexuan me vëmendje fare. Pastaj u zhvillua plenumi i KQ-së, akuzat nga tribunat e larta, kërcënimet, ndalimi i librit dhe tërheqja e tij nga të gjitha libraritë. Por kaluan veçse dy javë nga momenti i daljes dhe i gjithë tirazhi prej njëzet mijë ekzemplarësh u shit krejt.

Dorëshkrimet e romaneve “Vajza e Agamemnonit”, “Qyteti pa reklama” dhe “Hija” u nxorën nga Shqipëria fshehurazi nga botuesi i tij francez sikur të ishin përkthime nga gjermanishtja dhe u vendosën në një kasafortë të një banke në Paris, me kushtin që të botoheshin në rast të një vdekjeje të papritur të autorit, për çfarëdo shkaku (duke përfshirë aksident automobilistik apo helmim nga ushqimi). Subjekti i romanit “Piramida” ka lidhje me ndërtimin e piramidës së Keopsit, por në shumëçka të kujtonte situatën në Shqipëri. Dorëshkrimin autori e fshehu te miqtë e tij besnikë para se të arratisej për në Francë. Kjo ndodhi në vitin 1990, kur emri i Kadaresë u shfaq në listën e përfaqësuesve të inteligjencies, e cila ishte në shënjestër të Sigurimit.

Kavalieri, akademiku, klasiku

Pasi mori nënshtetësinë franceze, Kadareja mund të botonte gjithçka që nuk mundi të botojë më parë dhe tashmë kishte mundësinë të shkruante ato që s’mund t’i shkruante më parë. Në shumë vende e konsiderojnë si autor francez dhe për këtë ka një arsye të fortë, sepse të gjithë librat e rinj dilnin pothuaj njëkohësisht në frëngjisht. Kadareja u zgjodh anëtar i Akademisë Franceze të Shkencave Morale dhe Politike, i dekoruar me Urdhrin e Legjionit të Nderit të të gjitha shkallëve. E kaloi jetën midis Parisit dhe Tiranës si dhe në vilën e tij buzë detit Adriatik. Por librat i shkroi në shqip dhe mbeti shkrimtar shqiptar.

“Pallati i ëndrrave”, rusisht

Bilanc

Në vitin 2010 Kadareja erdhi në Moskë dhe foli para studentëve të Institutit të Letërsisë. Rezultat i këtij udhëtimi, në shumëçka i kushtëzuar nga nostalgjia e viteve të rinisë, ishte libri i fundit i shkrimtarit “Kur sunduesit grinden” (2018), një akord final i krijimtarisë së tij. Pas këtij libri Kadareja deklaroi se nuk do të shkruante më dhe e mbajti fjalën.

Është edhe më mbresëlënëse që libri i fundit i autorit me famë botërore i kushtohet letërsisë ruse dhe shërben si një lloj qendre organizuese për të gjitha veprat e tij “ruse” – përmbledhja me poezi “Lirika”, romanet “Muzgu i perëndive të stepës” dhe “Dimri i vetmisë së madhe”, disa tregime, skenari “Sorkadhet e trembura” sipas të cilit Yuri Arabov realizoi filmin “Gjirokastra”.

Në vitin 2021 nisi kthimi i Kadaresë në Rusi – doli përkthimi i “Pallatit të Ëndrrave” dhe vetë autori ka shkruar se ky roman është përkthyer në vende të ndryshme, por asnjë botim nuk i ka ngjallur kaq emocion sa ky version rusisht.

Pavarësisht jetës së gjatë dhe të vrullshme, në diçka vijoi të mbetet moskoviti i viteve gjashtëdhjetë, student i instituti të letërsisë me emrin Gorki.

Çfarë mund të lexojmë nga Kadareja

Për ata që nuk e zotërojnë gjuhën shqipe (pra, shumica e lexuesve) mbetet vetëm një alternativë – ta lexojnë Kadarenë në frëngjisht. Pikërisht në këtë gjuhë është përkthyer pothuaj krejt vepra e tij dhe nga frëngjishtja librat e tij përkthehen në gjuhët e botës. Në anglisht është përkthyer afërsisht një e treta e opusit të tij.

Në rusisht mund të lexohen veprat që tashmë janë botuar: “Lirika”, “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”, “Dimri i vetmisë së madhe”, disa tregime në “Inostrannaja Literatura”, “Pallati i Ëndrrave”.

Së afërmi do të dalin “Gjenerali i ushtrisë së vdekur” (një përkthim i ri, i bazuar në botimin e fundit të veprës së tij të plotë); “Vajza e Agamemnonit” dhe “Pasardhësi”, në një vëllim; disa kapituj nga “Kur sunduesit grinden” do të botohen në “Inostrannaja Literatura” në nëntor të këtij viti.

(Marrë nga ExLibris)

INTERVISTA – SKIFTER KËLLIÇI, 86 VJEÇ SHKRIMTAR DHE 70 VJEÇ GAZETAR DHE KOMENTATOR SPORTIV (I)

Sa herë që dëgjohet të flitet për Skifter Këlliçin, secilit i vete mendja menjëherë te futbolli, që ka arritur te lexuesit e gazetave, radiodëgjuesit dhe teleshikuesit tanë 7 dekada më parë edhe nëpërmjet penës, Radios, ekranit televiziv. Pastaj edhe nëpërmjet veprave letrare që ai ka shkruar më pas po me temë sportive.

VOAL – Kështu pra, Skifter, së pari gazetaria sportive dhe pastaj letrare?
– Saktë. Ishte një ditë e hënë fillim gushti i viti t 1954, kur unë, djalë 16-vjeçar me pantallona të shkurtëra, lashë te portieri i Ministrisë së Shëndetësisë, ku ndodheshin zyrat e gazetës “Sporti Popullor” një shkrim prej dy faqesh fletoreje, rreth përfundimit të kampionatit lokal të tenisit që ishte zhvilluar në Parkun “Sportiv ”Rinia”. Në këtë kampionat vëllai binjak, Luani, ishte shpallur kampion dhe Adnani, djali i xhaxhait, nënkampion; dhe merreni me mend që atë mërkurën në faqet e kësaj gazetë, aq popullore, unë dhe im vëlla, dhe shumë bashkëmoshatarë pamë të botuar shkrimin, poshtë të cilit me shkronja të mëdha lexohej dhe emri im: SKIFTER KËLLIÇI. Që nga ajo ditë dhe më pas, sipas rasteve, unë vazhdova të shkruaja në këtë gazetë shkrime, që u pasuan më pas me shkrime të tjera, madje edhe për Botërorin e Futbollit në Suedi, (1958), në gazetën “Zëri i Rinisë”, pastaj nga viti 1959, kur sapo kisha mbaruar studimet larta dhe isha tashmë gazetar në Radio Tirana, nisa komentimin e ndeshjev të futbollit, krahas Ismet Bellovës dhe më pas të Anton Mazrekut, të kthyer pas një pauze prej disa vitesh në mikrofonin sportiv të Radio Tiranës; pastaj nga viti 1970 krijova “Rubrikën Sportive” në TVSH me disa ndërpreje, deri në vitin marsin e vitit 1999, kur u vendosa përfundimsht në Amërikë, ku vazhdova përsëri të shkruaja për sportin, edhe letërsi artistike, (vëllimin e parë me tregime,madje sportive me titull “Një ndodhi në stadium” e pata shkruar në vitn 1958 në moshën 30-vje$are).Pra, së pari e kam filluar të shkruaj gazetari sportive dhe pastaj letërsi artistike.

VOAL – Përmende pak më parë emrin e Luanit, vëllait tënd binjak. Dy emra kafshësh të egra…
– Nëna ime nga Shkodra, rritur në një mjedis të ngritur, veç të tjerash, kishte lexuar një libër pështatur nga gjermanishtja, ku dy fëmijë quheshn Agron dhe Benon. Gjyshja donte të na quante Asllan dhe Kapllan, pra në turqisht luan dhe tigër. Gjyshi, vërtet kishte mbarur studimet e larta për financë në Turqi, ku kishte punuar në disa vise të Perandorisë Osmane, por i kthyer me gjithë familjen në atdhe në vitn 1918, ishte zgjedhur deputet në Parlamentin e Parë Shqiptar, (1921-24) në krah të Fan Nolit, Luigj Gurakuqit, at Gjergj Fishtës, Avni Rustemit…., nuk donte që ne binjakët të mbanim emra turq, ndaj na vuri emrat Luan dhe Skifter. E vërteta është se mua nuk më pëlqen emri që kam.

VOAL – Të kthehemi te krijimtaria. A pate dilemë nëse do të bëhesh shkrimtar apo gazetar, veçanërisht sportiv?
-Jo. Kur fillova studimet e larta për gjuhë-letërsi, në kursin tonë u miqësova me Dhimitër Xhuvanin dhe Jorgo Bllacin që njiheshin që atëherë si letrarë me talent. Një kurs më lart se u unë njoha edh me Ismail Kadarenë dhe letrarë të tjerë, që botonin letrësi artistike, kur unë ende vazhdoja të botoja te “Sporti Popullor”shkrime të thjeshta. Edhe dy tregime që botova në faqen letrare të “Zërit të Rinisë”, qenë të dobëta, ndaj vendosa të bëhesha gjuhëtar, por pa u shkëputur nga shkrimet për sportin, duke përfshrë edhe sportet ndërkombëtare. Ndërkohë, madje fillova të përmirësoja me vullnet rusishten dhe italishten, dy gjuhë, mendoj të domosdoshme për atë periudhe për $do intelektual që kërkonte të zgjeronte horizontin e tij. Mund të kisha përfunduar vërtet gjuhëtar, sepse isha ndër studentët më të mirë të profesorëve të njohur Shaban Demiraj, Stefan Prifti, Mahir Domi,Eqrem #abej, por rrethanat dhe pasioni më sollën në Radio Tirana që të filloja të punoja gazetar i emisioneve letrare dhe sportive, aq më tepër që në vitin 1958 fillova të lexoja si folës edhe në emisionet e lajmeve, i bindur që nuk do të bëhesha kurrë shkrimtar.

VOAL – Por u bëre dhe radiokronist i ndeshjeve të futbollit”?
– Po. Ishte një dëshirë imja që 10 vje$ të bëhesha si Anton Mazreku, babain e gazetarisë sportive shqiptare, të cilin e imitoja hera-herës, kur fëmijët e mëhallës ku jetonim, luanin futboll. Në tetor të vitit t 1959, 21-vje$ar, bëra një provë të regjistruar në magnetofon gjatë një ndeshjeje , që e dëgjuan jo vetëm shefat e redaksisësë së informacionit në Radio Tirana,por edhe specialistë në Federatën Shqiptare të futbollit, ndër të cilët vetë Anton Mazreku, që më përgëzoi. Kështu së bashku me komentatorin e njohur sportiv Ismet Bellova, që kishte nisur të komentonte në mikrofonin sportiv dy vite më parë dhe më pas me vetë Anton Mazrekun, që u bashkua me ne pas tre vitesh, krijuam një “trio” të paharruar vokale, e cila nga viti 1970, (në vitin 1969 papritmas ai ndërroi jetë), u kthye në një skuadër radiokronistësh të talentuar, ndër të cilët, Veli Rada, Aleko Gjergo, Frederik Fico, Ymer Striniqi…

VOAL – Atëherë, si ndodhi që, gjithsesi botove librin e parë me tregime, me titullin “Një ndodhi në stadium”?
– Me të ashtuquajturin qarkullim kuadri në vitin 1966 u emërova mësues në Berat, ku i njohur për emisionet e mësipërme letrare në Radio, më mbanin dhe si shkrimtar, ndaj me rekomadimin e Seksionit të Arsimit të Beratit më dhanë 18 orë mësim, duke më krijuar kështu hapësira të lira edhe për të shkruar. Ndaj dhe unë fillova të shkruaja vëllimin me tregime ’”Një ndodhi në stadium”, (1968), me temë sportive, që e njihja më mirë se fushat e tjera të jetës.

VOAL – Ky libër u prit mirë, sidomos nga lexuesit e rinj.
– Ashtu besoj, sepse ishte e para vepër letrare me një temë të tillë si sporti. Por në shtypin letrar për të nuk u shkrua asnjë recension. Madje nuk shkroi asnjë koleg imi në gazetën “Sporti Popullor”. Botova pastaj një vëllim të dytë me tregime, gjithnjë me tëmë sportive, por u nxitova. Me këtë libër nuk pata ngritje artistike. Përgatita dhe një vëllim me tregime me temë shoqërore, dhe ndonëse pjesa me e madhe e tyre ishte botuar në shtypin e kohës, vëllimi nuk u botua…. U mërzita dhe vendosa të merresha vetëm me gazetari. Por në vjeshtë të vitt 1969 shkrimtari ynë i madh Ismail Kadare, që edhe ai me qarkullim kuadri kishte ardhur në Berat si korrespondent i “Dritës”, më dha të lexoja novelën e tij “Qyteti i jugut” me motive vetëjetëshkrimore. U mahnita. Dhe menjëerë nisa të shkruaja novelën “Kujtimet e mëhallës së vjetër” (1970), ku në qendër ishin dy vëllezër binjakë në vitet e Luftës, disa prej ngjarjeve të së cilës i kisha pëjetuar dhe unë me vëllanë, atëherë 5-6 vjeçarë. E dorëzova në redasinë e prozës së SHB “Naim Frashëri”, por kur pas dy javësh vajta atje të merrja përgjigje, më thanë se e kishin kaluar novelën te redaksia e letërësisë për fëmijë, ku e kishin pëlqyer, sepse kishte edhe ngjarje që, ve$ tetjersh, lidheshin me skuadrat antifashiste të futbollit gjatë pushtimit fashist. Kështu krejt rastësisht u bëra shkrimtar për fëmijë. Atëherë mora guxim të shkruaja romanin “Pas gjurmëve”, (1971), me protagonistë përsëri dy vëllezërit binjakë, por ne vitet e para të Pasluftsës, që u pëlqye dhe më shumë, madje nga regjisorja legjendare Xhanfise Keko, e cila në vitin 1979 me skenarin tim, bazuar te ky roman, realizoi filmin për fëmijë me të njejtin titull, i cili fitoi Çmimin Special” në Festivalin Ndërkombëtar të Filmit për Fëmijë në Xhifoni,(Itali).

(vijon)

Kujtim prej hiri që bie si muzg- Cikël poetik nga LULZIM LOGU

Ndoshta…

Ndoshta nesër papritur nuk do të jem tjetër, por në lëkurën time prapë
Prapë ndjej shijen e athtë të netëve të pambaruara me ty dhe trupin tënd
Teksa avullon tisin e ngrohtë të dashnisë të vonuar në kohë dhe ankthin
Ankthin e të qënit pjesë e të fundmes strehë të pasionit mëkatar, të vjetër
Të vjetër tashmë në pamundësinë e mbijetesës…

Ti ngadalë shndrrohesh në një kujtim prej hiri që bie si muzg
Mbi krahët e thyeshëm të ëndrrës së pafajshme dhe shpresës…

Moli
Cukla resh ndjellin muzgun pranë nesh
Dhe shlyejnë buzëkuqin prej buzëve tua
Që ngadalë shndrrohet më i ëmbël, më gri
E ndjej që edhe sonte po të ikësh sikur dielli
Asnjë peng mes nesh nuk mbetet tjetër
Kur silueta jote te moli shket , varkë e fundit
Mbi syrprinën e ëndërrt të vesës…

Vera
Mbi qelqin e gotës vizatuar trajtat e mungesës
Ngjyer në tulin e purpurtë të një qershie të vetme
Zhytur padashur në lëngun e akullt që marrëmënd
Duke kuptuar ritmin e çmendur të jetës
Dhe kufijtë e vetes…

Shtyj gotën përtej pragut, por nuk thyhet
Teksa rrokulliset në barin e brishtë të muzgut
Vera e vjetër…

Amanet
Amanet ta kisha lënë zemrën pa ngurim
Atë mbrëmje jam kthyer me gjoksin bosh
Një pikëllimë të madhe në zgavrën e tij
Binte si këmbanë natën e pambarueme
Ndërsa ti shkoje me zemrën time në duar
Ndër banesa të shkretuara, ndër mure…

Amanet ta kisha lënë zemrën pa ngurim
Llambë për ty në rrugën e gjatë të kthimit
E pashë kur u shua skaj horizontit të largët
Si drita e zbehtë e një ylli …

Një zog nate ulet të çukisë mbi mua
I uritur dhe me cicërima ndër vaje
Por ti mos u ndal rrugës tënde e dashur
Si fener shprese, zemrën time mbaje…

Koha
Netve, kur më merr malli
Kthej kohën e shkuar kah vetja
E flas me të në sofrën e natës
Së bashku pimë verë të valë
Me gllënjka të vogla, të ngadalta
Dehemi pakuptuar deri në ag …

Ajo ka shkuar në krahë yjesh
Në sofrën e përmbysur të mëngjesit
Pelerinë e saj e përgjakur kullon
Diellin e sapolindur dhe të sotmen
Pengjet e mia merr me vete
Si lotë shiu mbi horizont i zbraz…

Tropojë, Mars 2024

Bujar Hudhri rrëfen raportet me Kadarenë: Ndjej një boshllëk, por edhe njëlloj qetësie. Ja fjalia e fundit që më tha…

Në emisionin “Open” në News24 ishte botuesi Bujar Hudhri. Ai ka folur për gjeniun e letrave shqiptare, Ismail Kadare, që u nda nga jeta më 1 korrik.

Hudhri tha se tashmë ndjen njëlloj qetësie, duke iu referuar këtu intensitetit të takimeve dhe punës me Ismail Kadarenë.

Por, botuesi shprehet se largimi i ismail Kadaresë i ka krijuar edhe një boshllëk.

“Nuk kam ku të shkoj, nuk ngutem, pasi bisedat dhe takimet, bashkëpunimi me Kadarenë, ishte me një instensitet të rrallë, gjithëpërfshirës.

Kjo përfshirje emocionale ishte si ajo shprehja që po e perifrazoj “Shqipëria hyri në diktaturë si në festë”. Kisha një bashkëpunim të gjatë, një bashkëpunim që përfshinte procesin krijues, atë rishikues”, tha Hudhri.

Në vijim ai ka sjellë në vëmendje fjalinë e fundit që i ka thënë Kadare, tre ditë para se të ndahej nga jeta.

“Falimenderit Bujar”, kjo ishte fjalia e fundit që më ka thënë ditën e premte, ndërsa të hënën u nda nga jeta.

Hudhri tha se Ismail Kadare nuk kishte probleme shëndetësore, ndërsa shkaku i vdekjes është “arrest kardiak”.

“Pengu që kam është që nuk arrita të flas ditën e fundit, të hënën”, tha Hudhri.

Në vijim ai rrëfeu se shkak i takimeve me Ismail Kadarenë është bërë vëllai i botuesit. “Unë synoja të mbështesja autorët shqiptarë, letërsinë shqiptare.  E ndjeja që ndaj letërsisë shqipe, ndaj shkrimtarëve shqiptarë po mbahej një qëndrim jo i drejtë.  Kadare kishte botuesen e tij në Paris, Brikena Çabej. Nuk synoja ti zija vendin Brikenës, por Kadare donte botuesin e tij në Tiranë”, tha Hudhri.

Në vijim, ai rrëfeu takimin e parë që kishte me Ismail Kadarenë. “Më la një takim në shtëpinë e tij në orën 14:00, unë me thënë të drejtën mendova se ishte kohë dreke, dhe nuk shkova. Por më pas mësova se në orën 14:00 ai zhvillonte takimet më të rëndësishme”, rrëfeu Hudhri.

(BalkanWeb)

“Pengjet e Kadaresë” Rrëfehet Bujar Hudhri: Kur i dhashë honorarin e parë u emocionua, ja momenti më i sikletshëm

Botuesi Bujar Hudhri, duke folur në emisionin “Open” në News24, për raportet dhe bashkëpunimet që ka pasur me gjeniun e letrave shqipe, Ismail Kadare, ka zbuluar edhe një detaj të pathënë më parë.

“Kur Kadare më ka dhënë librin e parë, unë i kam dhënë një honorar. U emocionua shumë, ishte një shumë e konsiderueshme. Fytyra e Kadaresë mori një ngjyrë të purpurt, kështu i bëhej kur emocionohej shumë. Më pas më foli për shpenzimet që i ishin shtuar etj etj”, rrëfeu Hudhri.

Ai tha se për të demonstruar se kush është njeriu Ismail Kadare kam arritur që për 15 vitesh ta ulja në një kafene (lokal) ku ai takohej me njerëz pafund, bënte fotografi, dhe mendoj se këto ishin ndoshta momentet më të bukura për jetën e Kadaresë në Tiranë.

Duke folur për momentet më të vështira në marrëdhënien 30-vjeçare me Kadarenë, Hudhri tha se “para dy-tre vjetësh, kishte botuar një shkrim për 25 vjetorin e marrëdhënieve me shkrimtarin e madh, dhe isha në siklet. Titulli i shkrimit ishte “Terren i vështirë dhe vazhdimisht binin rrufe”. Ua sa titull i bukur qenka, më tha Kadare, dhe e lexoi të gjithë shkrimin”.

Hudhri tha se me Kadarenë kishte debate, përplasje, por që ndjehej rehat në atë gjallërinë e tij. Ai e konsideroi Kadarenë një gjeni, por gjithmonë pyeste “e, si tu duk. Ndoshta edhe për të provuar se si do të ishte reagimi”.

“Kadare punonte 90 minuta në ditë, aq ka punuar gjithë jetën”, tha Hudhri.

 

(BalkanWeb)

Dashuria është t’i shohësh fëmijët të fluturojnë- Nga Franco Battiato- E shqipëroi Elida Buçpapaj

Fëmijët rriten nga dashuria jonë: kaq mjafton.

T’i duash fëmijët me zjarrin e zemrës do të thotë të mësosh të heqësh dorë prej tyre.

Ata që besojnë se të jesh prind është një e drejtë dhe jo një detyrë, përfundojnë duke i indoktrinuar fëmijët e tyre në vend se t’i edukojnë ata.

Fëmijët tanë, megjithatë – siç ka shkruar Khalil Gibran – nuk janë tanët, ata nuk vijnë nga ne, por nëpërmjet nesh, ne nuk duhet t’i konsiderojmë ata pronën tonë: ata nuk duhet të detyrohen të mendojnë si ne, të bëjnë të njëjtën jetë si ne sepse ata kanë mendimet e tyre, të cilat mund të jenë të ngjashme me tonat, ose ndonjëherë krejt të kundërta, dhe gjithsesi është mirë që ata t’i kenë dhe të kapen pas tyre.

Fëmijët tuaj nuk janë fëmijët tuaj.

Ata janë bijtë dhe bijat e vetë jetës.

Shumë herë kam dëgjuar një prind të thotë: Duhet ta rregulloj fëmijën tim. “Ta sistemoj”. Si një vazo kineze.

Ti ke lindur një objekt apo ke lindur një shpirt njeriu?

Nëse ke sjellë një shpirt në botë, nuk ke pse ta rregullosh atë sipas shijeve të tua, shpirti shkon atje ku duhet të shkojë.

Çfarë mesazhi japim ndryshe?

Meqenëse ju si nënë nuk mund ta bëni këtë, atëherë do të kujdeset babai.

Një prind është si një instruktor fluturimi, ai duhet të të mësojë të fluturosh.

Ai nuk është dikush i cili shpreson që ju duhet të qëndroni në shtëpi deri në moshën gjashtëdhjetë vjeçare, në mënyrë që të bëheni një lloj kujdestari për prindin.

Ky është egoizëm, nuk ka të bëjë fare me dashurinë.

Dashuria është t’i shohësh fëmijët të fluturojnë.

Franco Battiato
“Riflessioni”

(Nga Facebook – tek muri i Shqipe Saraçit)

Tek Ura mbi Ibër Poezi nga Elida Buçpapaj

Tek ura mbi Lumin Ibër
kalimtarët janë të rrallë
si retë e rralla në qiellin
mbi kokat tona

Tek Ura mbi Lumin Ibër
kalimtarët e rrallë
janë të heshtur
si retë e heshtura
në qiellin mbi kokat tona

qiell i rimtë sykthjellët
me ndonjë re tek-tuk
si kalimtarët tek-tuk
në Urën mbi Ibër

tre qenushë endacakë të bukur
patrullojnë
mbi Urën e Lumit Ibër
kanë uri dhe na afrohen
miqësisht
futen në fokusin
e aparatit fotografik
si miq të vjetër
nuk pyesin çfarë etnie ke
sytë i kanë miqsorë, lutës
t’i ftosh në shtëpinë tënde në Europë
të luajnë me fëmijët
të lehin gjithë gaz
kur kthehesh në shtëpi
nga udhëtimi në Mitrovicë –
nga Ura mbi Lumin Ibër
aty ku qentë endacakë të uritur
lypin miqësi jo bukë
të mbushin
barkun e uritur
dhe vijnë e fotografohen me ty
sikur të jenë
pjestarë të familjes


Send this to a friend