Startup-i milanez Domyn ka siguruar 1,1 miliardë dollarë për të ndërtuar superkompjuterin “Colosseum” – dhe pas kësaj qëndron një burrë me një histori të pazakontë: Uljan Sharka, një refugjat nga Shqipëria që u largua për në Itali i vetëm në moshë të re dhe, pa diplomë universitare, arriti të ndërtojë një kompani të Inteligjencës Artificiale (IA) me vlerë disa miliardë dollarë.

 

Nëntë të dhjetat e fondeve të mbledhura janë kapital borxhi – një praktikë standarde mes rivalëve amerikanë, por e rrallë në Evropë. Fondet nuk do të shkojnë për studiuesit, por për pajisje harduerike: superkompjuterin “Colosseum” në Italinë jugore, të cilin Domyn po e ndërton së bashku me Nvidia-n dhe grupin teknologjik të Abu Dabit, G42.

Qendra e të dhënave do të funksionojë me rreth gjashtë mijë çipa dhe do të jetë në gjendje të trajnojë modele gjuhësore me më shumë se një trilion parametra. Ndryshe nga shumë konkurrentë, Domyn nuk e merr me qira fuqinë kompjuterike – ajo e zotëron atë plotësisht.

Momenti i zgjedhur nuk është i rastësishëm. Në shkurt, Komisioni Evropian shpalli nismën “Frontier AI Grand Challenge”, duke kërkuar një kompani që do të merrte mandatin për të ndërtuar një model gjuhësor evropian të nivelit botëror.

Në qershor u gjet fituesi: konsorciumi EUROPA, të cilin Domyn e udhëheq së bashku me institutet gjermane Fraunhofer. Sipas Komisioneres së BE-së për Sovranitetin Teknologjik, Henna Virkkunen, “Evropa mund ta përcaktojë vetë drejtimin në fushën e IA-së së avancuar (frontier AI).”

Shpërblimi i Domyn-it nuk do të jetë para, por kohë kompjuterike – deri në 2,5% të kapacitetit të rrjetit evropian të superkompjuterëve EuroHPC për një vit të plotë. Modeli që po zhvillohet pritet të ketë më shumë se 400 miliardë parametra, të mbështesë të gjitha 24 gjuhët zyrtare të BE-së dhe të publikohet nën një licencë të hapur.

Nevoja urgjente për një pavarësi të tillë është theksuar nga ngjarjet e muajve të fundit: SHBA-ja ka kufizuar qasjen e të huajve në modelet më të avancuara të Anthropic dhe OpenAI, ndërsa disa vende, përfshirë Republikën Çeke, kanë ndaluar përdorimin e “DeepSeek” të Kinës në institucionet qeveritare.

Vetë Sharka ka premtuar se modeli do të shfaqet brenda një viti, do të trajnohet nga e para dhe – çka është thelbësore – do të mund të përdoret lirisht në serverët e vetë kompanive.

Është një pretendim i guximshëm, por Sharka ka dëshmuar më shumë se një herë se nuk ka frikë të marrë përsipër rreziqe. Ai ka lindur në Shqipëri dhe, si adoleshent në vitet ’90 – kohë kur vendi po përjetonte varfëri dhe trazira – u largua i vetëm drejt Italisë.

Ai kishte pasur gjithmonë pasion kompjuterët që në fëmijëri dhe e mësoi italishten ndërsa punonte në fushën e teknologjisë së informacionit (IT). Nuk mori kurrë një diplomë universitare dhe mungesa e saj për pak sa nuk i mbylli pikërisht dyert që ai dëshironte më së shumti t’i hapte.

Kur Apple prezantoi iPhone-in e parë, Sharka vendosi se donte të punonte për gjigantin kalifornian. Ndonëse pa diplomë universitare, ai përfundoi programin e certifikimit të kompanisë – dhe ia doli mbanë: nga viti 2012 deri në 2015, ai arriti të shkonte në Silicon Valley dhe të punonte si zhvillues e konsulent pikërisht në selinë qendrore të Apple.

Ishte në Amerikë që ai vuri re një mangësi: softuerët e korporatave ishin tejet të rëndomtë dhe të vështirë në përdorim krahasuar me teknologjinë e destinuar për konsumatorët.

Në vitin 2016, Sharka u kthye në Milano dhe themeloi kompaninë iGenius. Produkti i saj i parë, Crystal, u mundësonte njerëzve pa njohuri teknike të bënin pyetje mbi të dhënat e korporatës duke përdorur gjuhë të thjeshtë e të kuptueshme.

Ajo ide u shndërrua në një koncept më të gjerë: bankat, kompanitë e sigurimeve, sektori i energjisë dhe industria e mbrojtjes nuk duan ta marrin me qira inteligjencën artificiale – ato duan ta zotërojnë atë. Kështu, së bashku me kolegët, Sharka filloi të zhvillonte sisteme të inteligjencës artificiale që mund të funksiononin drejtpërdrejt në serverët e vetë klientëve, veçanërisht në industri të rregulluara rreptësisht.

Në vitin 2024, iGenius u bë një “einhorn” (unicorn) – një kompani me vlerë mbi një miliard dollarë. Qershorin e kaluar, ajo u riemërtua Domyn. Ende dihet pak për raundin e ri të financimit të kompanisë; informacioni u bë i ditur vetëm nga portali i specializuar Sifted. Më herët ishte konfirmuar se vlera e Domyn kishte kaluar tashmë dy miliardë dollarët, e ndihmuar edhe nga blerja e një startup-i tjetër italian, Oròbix.

Që ambiciet e Sharkës të mos mbeten thjesht fjalë në letër, i gjithë kontinenti ka nevojë që ato të realizohen: skena evropiane e inteligjencës artificiale ende mbetet prapa asaj të SHBA-së dhe Kinës. gsh