Organizatat në mbrojtje të mjedisit, arkitektë dhe qytetarë të angazhuar në protestat kundër projektit të turizmit masiv në zonën e mbrojtur Pishë Poro – Nartë u bënë thirrje arktitektëve të huaj që mblidhen sot në Tiranë për edicionin e dytë të Festivalit Ndërkombëtar të Arkitekturës, “Bread&Heart”, që të mos bëhen bashkëfajtorë në atë që ata e quajnë “zbukurim artistik i politikave të buldozerëve”.

Përmes një letre të hapur, mbi 124 individë dhe organizata lokale u kërkojnë pjesëmarrësve të festivalit që të pyesin dhe të flasin për atë që po ndodh në Nartë, si dhe të mos lejojnë që prania e tyre në Shqipëri të instrumentalizohet.

“Teksa jeni mbledhur nën temën “Landscapes of Abundance”, keni për të dëgjuar zërat e protestës jo shumë larg vendit ku po zhvillohet festivali. Prej ditësh tashmë, mijëra shqiptarë kanë dalë në rrugë për të kundërshtuar atë që ne e shohim si një padrejtësi të madhe mjedisore: shkatërrimin e një prej peizazheve më të bukura dhe më të rëndësishme të vendit,” thuhet në letër.

Në letrën e hapur theksohet se punimet në Pishë Poro–Nartë po vazhdojnë pa leje të publikuara, pa një Vlerësim të Ndikimit në Mjedis të bërë publik dhe pa asnjë konsultim publik apo transparencë mbi investitorët, teksa forcat private të sigurisë shtypën në mënyrë të paligjshme protestat qytetare vetëm pak ditë më parë.

Kjo situatë vjen si pasojë e drejtpërdrejtë e ndryshimeve të Ligjit për Zonat e Mbrojtura në vitin 2024, prej të cilave Kuvendi i Shqipërisë hapi zonat e mbrojtura për zhvillime turistike luksoze. Në letër theksohet se sot po dëshmohet zbatimi në praktikë i këtij ndryshimi, ndërsa publiku mbahet në terr informativ.

Firmëtarët i bëjnë thirrje arkitektëve të huaj dhe atyre vendas si dhe pjesmarrësve të tjerë të festivalit që ta vendosin çështjen e zonës së mbrojtur Vjosë-Nartë në zemër të aktivitetit, edhe në përputhje me tematikën e edicionit të këtij viti.

“Një kremtim i peizazhit që injoron peizazhet që shkatërrohen, nuk është më një bisedë për peizazhin. Është një performancë që i shërben thellësisht këtij shkatërrimi,” theksohet më tej në letër./BIRN

LETRA E PLOTE

Një Letër e Hapur për Pjesëmarrësit e Edicionit të Dytë të Festivalit Ndërkombëtar të Arkitekturës “Bread & Heart” në Tiranë, Shqipëri: Landscapes of Abundance, 3–5 Qershor 2026

Për arkitektët ndërkombëtarë dhe vendas, ligjëruesit, moderatorët dhe vizitorët e festivalit,

Teksa jeni mbledhur nën temën “Landscapes of Abundance”, keni për të dëgjuar zërat e protestës jo shumë larg vendit ku po zhvillohet festivali. Prej ditësh tashmë, mijëra shqiptarë kanë dalë në rrugë për të kundërshtuar atë që ne e shohim si një padrejtësi të madhe mjedisore: shkatërrimin e një prej peisazheve më të bukura dhe më të rëndësishme të vendit. Shumë e konsiderojnë këtë shkatërrim të vazhdueshëm si asgjë më pak se sakrifikimi i një thesari natyror për interesat afatshkurtra të investitorëve dhe miliarderëve.

Në këtë moment, makineritë e rënda të gërmimit po shkatërrojnë Pishë Poro–Nartën, një nga zonat e mbrojtura më të rëndësishme ekologjikisht në Shqipëri dhe në rajon, pjesë e ekosistemit të deltës së Vjosës, habitat i flamingove, fokave dhe vendeve të folezimit të breshkave të detit. Dunat, pyjet me pisha, vija bregdetare dhe habitatet e lagunës po dëmtohen në mënyrë të pakthyeshme. Qytetarët, nga të gjitha shtresat e shoqërisë, kanë protestuar prej kohësh dhe vazhdojnë të dalin në rrugë në shifra të pahasura më parë.Organizata mjedisore si PPNEA kanë ngritur alarmin.

Punimet në Pishë Poro–Nartë po vazhdojnë pa leje të publikuara, pa një Vlerësim të Ndikimit në Mjedis të bërë publik dhe pa asnjë konsultim publik apo transparencë mbi investitorin, teksa forcat private të sigurisë shtypën në mënyrë të paligjshme protestat qytetare vetëm pak ditë më parë. Kryeministri Edi Rama dhe qeveria shqiptare pretendojnë se pjesë të kësaj toke janë pronë private. Por a mund të reduktohet një peizazh i mbrojtur në ligjërim të pronësisë?

Këtu nuk bëhet fjalë vetëm për një projekt të kundërshtuar masivisht. Kjo situatë vjen si pasojë e drejtpërdrejtë e ndryshimeve të Ligjit për Zonat e Mbrojtura në vitin 2024, prej të cilave Kuvendi i Shqipërisë hapi zonat e mbrojtura për zhvillime turistike luksoze. Një ndryshim ligjor që duhet të shfuqizohet për të garantuar ruajtjen e peizazheve të mbrojtura sipas standarteve evropiane. Ajo që po dëshmojmë sot është zbatimi praktik i këtij ndryshimi: një zonë e mbrojtur e riklasifikuar, e hapur për investime dhe ndërtime, ndërkohë që ekosistemet e saj po zhduken dhe publiku mbahet në terr informativ. Fatkeqësisht, gjatë katër mandateve radhazi të qeverisë aktuale, kjo qasje duket se po shndërrohet çdo ditë e më shumë në një model veprimi dhe jo në rast të izoluar.

E teksa gjatë këtyre tri ditëve do të diskutoni se si arkitektura, arkitektura e peizazhit, planifikimi urban, arti, ekologjia dhe kultura mund t’u përgjigjen transformimeve të shpejta që po ndodhin në të gjithë vendin, ne ju bëjmë thirrje të ngrini pyetje kritike mbi një shkatërrim që vë në pikëpyetje vetë objektin e këtyre diskutimeve. Ju kërkojmë ta shqyrtoni me kujdes këtë histori dhe ta lexoni përtej narrativave të pushtetit.

Shumë prej jush shkruajnë dhe flasin për qëndrueshmërinë, vernakularen, etikën e ndërtimit dhe nevojën për të dëgjuar përpara se të ndërhyhet. Ky është momenti kur këto zotime vihen në provë, së bashku me integritetin tuaj profesional. A është kjo liri për të ndërtuar, apo liri për të bërë këtu atë që do të ishte ndaluar, sfiduar ose bërë e pamundur në vendet tuaja? A do ta pranonit një trajtim të tillë ndaj një ligatine të mbrojtur në vendin tuaj? A do të qëndronit në heshtje nëse një lagunë, një korridor migrimi shpendësh apo një vijë bregdetare publike do të trajtoheshin si një kantier privat ndërtimi, pa transparencë dhe pa respektimin e procedurave ligjore? A jeni të gatshëm të bëheni bashkëfajtorë në zbukurimin artistik të politikave të buldozerëve përmes një festivali që, teksa mban titullin “Landscapes of Abundance”, në fakt rrezikon të legjitimojë këtë erozion të peizazhit, të nxitur nga grykësia dhe shkatërrimi që sjellin të pushtetshmit?

Arkitektura nuk është thjesht privilegji i imagjinimit që u rezervohet disave por se mbi të gjitha është disiplina për të ngritur pyetje të vështira brenda vetë atyre hapësirave që e nxisin bashkëfajësinë. Ndonjëherë refuzimi për të marrë pjesë në projekte e procese përjashtuese është vetë një akt hapësinor. Nëse tema e këtij viti është “Landscapes of Abundance”, atëherë Vjosë–Narta nuk është jashtë tematikës së festivalit. Ajo duhet të jetë vetë zemra e tij pulsuese! Një kremtim i peizazhit që injoron peizazhet që shkatërrohen, nuk është më një bisedë për peizazhin. Është një performancë që i shërben thellësisht këtij shkatërrimi.

Duam që ta dini se ne do të jemi aty, në rrugë dhe në sheshet publike, duke refuzuar të qëndrojmë në heshtje. Jemi të vendosur të mos lejojmë që ky shkatërrim të vazhdojë pa rezistencë.

Ju kërkojmë të mos lejoni që prania juaj në Shqipëri të instrumentalizohet dhe të shërbejë si mbulesë për një proces që përjashton publikun, anashkalon mbrojtjen ligjore dhe hesht zërat kundërshtues.

Ju kërkojmë të mbani përgjegjësi dhe të kërkoni llogari nga autoritetet përkatëse.

Ju kërkojmë të mos bëheni bashkëfajtorë.

Ju kërkojmë të bojkotoni.

Pyesni për Nartën. Publikisht! Flisni për të. Kërkoni të ndalet shkatërrimi dhe të anulohet projekti!

Ju ftojmë gjithashtu të dilni jashtë hapësirave të festivalit dhe të bashkoheni me ne. Duke vepruar kështu, mund të njihni një anë të Shqipërisë që nuk përjetohet dot pas dyerve të mbyllura: zërat e njerëzve të saj, lidhjen tonë me tokën dhe përpjekjen tonë për ta mbrojtur atë.

Me urgjencë,

Qytetarët e Shqipërisë dhe të diasporës, organizatat lokale mjedisore, arkitektë dhe aktivistë në Shqipëri

Sign here/ Firmos ketu: