Prof.dr. Fatmir Terziu, Mjeshtër i Madh, ka bërë emër në krejt kulturën mbarëkombëtare jo vetëm si kritik letrar, por edhe si shkrimtar, poet dhe filmogaf. Arti i kritikës letrare është pasqyruar mjeshtërisht në studimin e tij me titull “Kritika ndryshe”, një vepër kjo në dy vëllime, e botuar respektivisht në vitin 2009 dhe 2011. Kritika e Profesor Fatmirit është pjesë e pandashme e botës së tij letrare dhe luan një rol të rëndësishëm në formimin e shijeve të lexuesve. Në personalitetin e tij është mishëruar më së miri talenti mbresëlënës i kritikut dhe i shkrimtarit. Profesori ka analizuar dhe vlerësuar vepra të dhjetra e dhjetra shkrimtarëve dhe poetëve tanë, nisur gjithmonë nga pozitat e një intelektuali frymëzues ndaj krijuesve të të gjitha moshave, sidomos ndj atyre të moshave të reja. Analizat e tij përbëjnë një risi të re në kritikën tonë letrare, në dallim të theksuar nga kritika letrare e periudhës së diktaturës komuniste, kur denigrimi i krijuesve, me pasoja tronditjen e tyre shpirtërore, ishte një dukuri tejet vrastare.

Kritika letrare e Profesor Fatmirit është përqendruar në analizën dhe vlerësimin e veprave, duke nxjerrë në pah jo vetëm vlerat e tyre artistike, por edhe rëndësinë dhe ndikimin që ato kanë në formimin e shijeve artistike të masës së lexuesve. Megjithëse kritika letrare është një zeje tejet e vështirë, Profesor Fatmiri, si një mjeshtër i fjalës artistike, ka arritur të pasqyrojë me art prirjet e krijimtarisë letrare, stilet e autorëve dhe idetë e tematikës së krijimtarisë, ka zbuluar motivet e nëntekstit, ka zbërthyer kompozicionin dhe strukturën e veprave, duke hyrë paraprakisht në kontekstin historik dhe social, në të cilin janë krijuar.

Vlerësimet kritike të Profesor Fatmirit e orientojnë vëmendjen e lexuesve drejt aspekteve të qenësishme të veprave letrare dhe zbulojnë ide, të cilat jo gjithmonë janë të kapshme nga lexuesit.

Nisur nga bagazhi i pasur kulturor që ka grumbulluar në personalitetin e vet, Profesor Fatmiri ka vite që ka punuar për krijimin e romanit “Gabor”, një vepër kjo e llojit të veçantë në thesarin e kulturës sonë kombëtare. Romani është strukturuar mbi bazën e simbolikës dhe të alegorisë.

Simbolika, në penën e Profesor Fatmirit, përfaqëson njërën nga prirjet më të rëndësishme në krijimtarinë artistike, ku figurat konkrete, sendet ose dukuritë e jetës përftojnë një kuptim shtesë, figurativ. Në dallim nga metafora dhe krahasimi, simboli është i shumëkuptimshëm dhe shpeshherë kërkon një analizë të thellë për t’u kuptuar plotësisht.

Në këtë roman autori ka përdorur gjerësisht simbolikën për të shprehur ide politike dhe vlera sociale, Përgjithësisht, në letërsinë artistike, shkrimtarë të ndryshëm e kanë përdorur simbolikën për të pasqyruar armiq, trofe, skena fitoresh dhe demonstrim force nga ana e shtetit. Figurat e perëndeshës së Fitores – Niki, në lashtësi shërbenin për të zbukuruar monedhat, reliefet, statujat, duke iu kujtuar njerëzve bëmat e lavdishme të së kaluarës dhe për t’i frymëzuar për heroizma të tjera.

Alegorinë autori e përdor për të karakterizuar ide dhe parime abstrakte përmes personazheve, ngjarjeve ose figurave. Në dallim nga sombolika, e cila mund të shpjegohet me mënyra të ndryshme, alegoria në këtë roman ka zakonisht një kuptim të vetëm. Shembullin më të qartë në përdorimin e alegorisë e ka dhënë Dante Aligeri (1265-1321) në veprën “Komedia Hyjnore” (La Divina Commedia – 1308-1321), në të cilën ai udhëton nëpër ferr, purgator dhe parajsë, çka simbolizon rrugën drejt Hyjnisë.

Në qendër të romanit është Gabori, të cilin shkrimtari e përshkruan edhe si njeri, edhe si mjedis, edhe si send. Këtu vërtitet miti rreth gurit.

Guri, me vetitë e tij fizike dhe magjike, gjithmonë pati tërhequr vëmendjen e njerëzve që në kohët e vjetra. Kur kundron llojet e gurëve të ndryshëm, njeriu mund të zhytet thellë në legjenda dhe mite të lashta. Çdo gur ka përmbajtjen dhe cilësitë e veta unikale, të cilat mund të ndikojnë mbi energjinë dhe karakteristikat e njeriut.

Ekzistojnë një mori faktesh dhe legjendash interesante për gurin. Fjala vjen, guri i Hënës është vlerësuar për një kohë të gjatë si një gur enigmatik, me të cilin lidheshin mite dhe legjenda të ndryshme. Thuhet se guri i Hënës përgjigjet për emocionet dhe intuitën, si edhe ndihmom për baraspeshimin e qendrave energjetike në organizmin e njeriut.

Ekziston një legjendë e bukur persiane për gurin, si gjë e çmuar, në të cilën thuhet se, në zanafillë të jetës, Zoti – Krijuesi i gjithçkaje që ekziston në këtë tokë, pati krijuar një botë të mrekullueshme, të pastër dhe harmonike, për njerëz besnikë. Për ruajtjen e saj, pati vendosur një mbrojtje hyjnore – një mbulesë të fortë qiellore. Por Fryma e ligë e shkatërrimit dhe e mashtrimit pati hyrë në atë botë të përkryer, e përdhosi dhe e shkatërroi. Copëzat e asaj mbulese ranë në tokë, duke u shndërruar në gurë, por nuk e humbën energjinë hyjnore të mbrojtjes dhe të ndihmës. Që prej asaj kohe, ata shërbejnë si kujtesë për një botë të përkryer dhe si shoqërues për të shkuar drejt saj.

Në këtë roman, Profesor Terziu e befason kaq shumë lëxuesin me fantazinë e tij krijuese, saqë e bën të mos e lëshojë nga dora. Sendet, dukuritë dhe forcat jofrymore të natyrës ai i pajis me tipare dhe emocione njerëzore. Objektet dhe dukuritë e përshkruara në roman “frymorëzohen”, fillojnë të veprojnë si qeniet e gjalla.

Le të ndalemi në disa shembuj nga romani, në të cilët autori ka “frymorëzuar”, ka “shpirtëzuar” aromën, dritën, erën, gurin, hënën, mjegullën, rrënjën.

“Ajo doli pa thënë asnjë fjalë. Dhe ndërsa ecte drejt, ndjeu që aroma e jargavanit për herë të parë nuk e ndiqte, por e braktiste”.

“Drita të merr fuqi sa herë që e përdor”.

“Dhe pastaj fryu Era e Shkretimit, dhe thithi jetën nga toka në rrugën e saj, dhe e la atë të zezë dhe të çarë”.

“Ky ishte vendi, ku njerëzit ruanin me kujdes Gurin, e guri kishte arsye të shfaqej e rishfaqej, të bëhej mit, e të zvetënohej, të shkelej e të ringjallej”.

“Kur hëna ishte e re, e hollë dhe e turpshme, mezi dukej në qiell”.

“Mjegulla Gri zbriti mbi tokë dhe i mbuloi shpirtrat e njerëzve me një vello harrese”.

“Një rrënjë lindi me arrogancën e saj të shkëlqyer”.

Një dukuri e tillë ka rrënjë të thella dhe vihet re në tradita të ndryshme letrare. Por duhet theksuar se “frymorëzimi” apo “shpirtëzimi” i sendeve dhe i dukurive të ndryshme është vënë re jo vetëm në vepra me subjekt përrallat.

Shembuj të sendeve të “frymorëzuara” mund të gjenden në letërsinë e epokave dhe të gjinive të ndryshme. Me këtë mënyrë rrëfimi, Profesor Terziu ka arritur të krijojë një tekst të ngjeshur me një forcë bukur shprehëse, çka e bën lexuesin të përjetojë emocione të fuqishme. Këtë mënyrë rrëfimtarie ai e përdor në krejt hapësirën e romanit, për të nxjerrë sa më mirë në pah temperamentin dhe karakterin e heronjve të tij, për krijimin e figurave metaforike dhe zbulimin e gjendjes së tyre shpirtërore.

Një shemull “frymorëzimi” të sendeve e gjejmë në romanin “Portreti i Dorian Greit” (The Picture of Dorian Gray – 1890) të shkrimtarit irlandez Oskar Uailld (Oscar Wilde – 1854-1890). Sendi i “frymorëzuar” në këtë roman është ora, e cila simbolizon vrapimin e kohës dhe vdekjen.

Sendet “e frymorëzuara” në letërsi përdoren shpeshherë për pasqyrimin simbolik të nocioneve abstrakte. Fjala vjen, një shpëpi e shkatërruar mund të personifikojë një shpresë të humbur ose një ëndërr të vrarë. Ngjyra e verdhë simbolizon fatkeqësinë, shuarjen e shpresave, ngjyra jeshile – fatin e mirë, optimizmin, shpresën. Profesor Terziu i përdor metaforat për t’i pëcjellë lexuesit mendimet dhe emocionet e heronjve të romanit përmes figurave të sendeve të “frymorëzuara”, të cilat e ndihmojnë të krijojë një mjedis të caktuar. Zhurma dhe fishkëllima e erës, fjala vjen, e shton tensionin dhe dramacitetin në përshkrimin e ngjarjeve.

Në këtë roman, autori ka nxjerrë në pah disa tipare kryesore të sendeve “të frymorëzuara”. Po rendisim disa nga këto tipare:

Vetëdija. Ato mund të shfaqin pavarësinë e vet dhe janë të afta të tregojnë qëllimet dhe motivimet e veta.
Ligjërimi. Janë të afta të flasin dhe të komunikojnë me personazhe të tjera, të shprehin mendimet, ndjenjat dhe dëshirat e tyre.
Emocionet. Mund të përjetojnë emocione, të tilla, si gëzim, trishtim, frikë dhe tërbim. Reagimi i tyre emocional mund të ndryshojë në varësi të situatës.
Veprimi. Janë të afta të kryejnë veprime dhe të bashkëveprojnë me botën që i rrethon. Ato mund të lëvizin, të bëjnë diçka ose të ndikojnë mbi personazhet e tjera.
Fati dhe vdekja. Mund të kenë fatin e vet dhe mund të vdesin ose të zhduken. Ato mund të shfarosen, të shkatërrohen ose të humbasin fare pa nam e pa nishan.

Në saje të këtyre tipareve, sendet e ”frymorëzuara” në këtë roman bëhen qenie të gjalla dhe të kontaktueshme me lexuesin, janë të afta ta kuptojnë dhe të hyjnë në botën e brendshme të të tjerëve.

Pas simbolikës dhe alegorisë, Profesor Fatmir Terziu zbret në terrenin konkret të realiteti shqiptar, të jetës së popullit shqiptar, i cili përjetoi diktaturën më të egër në Europë, por, fatkeqësisht, nuk qe i aftë të ndiqte shembullin e popullit hungarez, të popullit çek, të popullit rumun dhe të popullit polak, të cilët, megjithëse e kishin fqinje kryekështjellën e diktaturës komuniste – Rusinë sovjetike, i patën rrëzuar diktaturat komuniste me vendosmërinë më të madhe. Si është e mundur që populli shqiptar, i ndodhur disa mijëra kilometra larg Rusisë neocaristo-komuniste, vazhdon të imitojë popullin rus, që ka shtruar kurrizin para bandës së Kremlinit, me në krye kryekomunistin Putin, të cilin e do dhe repekton aq shumë, saqë s’i bëhet vonë fare, që, pas sulmit fashist kundër Ukrainës më 24 shkurt 2022 dhe deri tani, janë vrarë më shumë se 1 milion ushtarë dhe oficerë rusë. Prandaj njëri nga heronjtë e këtij romani shpërthen me dëshpërim në kontekstin në vijim:

“Kalorësi ngriti shpatën. Prej këtej fillon territori i errësirës së vërtetë. Evia, mos e përdor dritën pa paralajmërim. Ajo nuk e dëgjoi. Jo sepse nuk donte, por sepse brenda saj diçka tjetër foli. Një zë. Një zë i lashtë. i ngrohtë, por i hidhur:
“Një popull që sheh ëndrra që e lënë në gjumë të përjetshëm… Çfarë qenka ky popull që po fle?… A mos vallë gjumi i tij s’është gjumë, por mallkim i shekujve që s’e lanë të zgjohej? A mos është plagë e vjetër që ka marrë trajtë gjumi, si një fëmijë që mësoi të mos qajë, se askush s’e dëgjoi kurrë…?.. O popull i heshtur, i varrosur për së gjalli në vargun tënd të durimit…”. Ajo mbylli sytë për një çast. Këto nuk ishin më vargje. Ishin të vërteta. Ishin plagë. Ishin kujtesa e një populli të tërë që kishte mbetur në gjumë për shekuj… “Në çdo shekull të kanë thirrur me trumbeta, të kanë nxjerrë nëpër llogore, të kanë bërë flamur dhe kurban, por kurrë s’të mësuan të jesh zot i vetes tënde… Zgjohu, o popull i heshtur, jo për të bërë zhurmë, por për drejtësi. Zgjohu, jo për të rrëzuar, por për të ndërtuar ndershmëri mbi pluhurin e mashtrimit…”.

Profesori Fatmir Terziu ka stigmatizuar me art komedinë e kalimit nga diktatura në të ashtuquajturën demokraci, që degjeneroi në demoshëmti, e cila e bëri popullin të bjerë viktimë e megamashtrimit përmes firmave piramidale. Prandaj njëri nga heronjtë e romanit shpërthen:
“Ky sistem është një gjarpër që vdes vetëm po e shkele mbi tru”.

Fryma konkrete ndijesore e figuracionit artistik të këtij romani, u jep skenave të pasqyruara në të një forcë të admirueshme qartësie përmes rikrijimit të tipareve të qarta deri në tejdukshmëri. Kur përshkruhen anët e jashtme ose të brendshme të skenave jetësore pëmes leksikut, i cili të ngjall përfytyrime të kristalta, lexuesit i duket sikur shikon para vetes një tablo, të punuar nga një dorë mjeshtërore dhe i lind dëshira “ta prekë me dorë”.

Ky roman është një tjetër kurorë suksesi e Profesorit Fatmir Terziu, e cila pasuron denjësisht thesarin e kulturës sonë mbarëkombëtare.

Kaliforni, 10 janar 2026