VOAL

Please Wait ...
0%

NJË PASDITE NË ZYRIH Nga ISMAIL KADARE

By | September 14, 2017

Komentet

The heaven of my prime of youth! – Poem by FREDERIK RRESHPJA – Translation Servet Bytyçi

FREDERIK RRESHPJA

The heaven of my prime of youth!

The heaven of my prime of youth
from a birds beak
fell over the grove of fairytales .
From the milky way
falls the golden clover of the skies .

The merry jingling bells of the stars
cut from the moon of may ,
,the heaven of my prime of youth
disappears behind the frontiers of the rainbows .

Disappears my prime of youth
behind the frontier of colours
the sadness covers me …
under a moon that can’t smile
under this world that can’t get me ..

 

FREDERIK RRESHPJA

Qielli i djalërisë

Qielli i djalërisë në sqep të një zogu
ra mbi korijen me përralla;
nga kashta e kumtrit bie dhe bie
tërfili i artë i qiejve.

Këmbanat e yjeve lëkunden me hare
prerë nga hëna e majit.
Qielli i djalërisë në sqep të një zogu
u zhduk pas portës së ylberëve.

Zhduket pas portës së ngjyrave djalëria
dhe mua trishtimi më mbulon
nën një hënë që nuk di të buzëqeshë,
në një botë që nuk më kupton.

Botimet e autores Nadire Buzo në Bibliotekën e Kongresit Amerikan

Dy librat e autores Nadire Buzo tashmë janë në Bibliotekën e Kongresit Amerikan. Këtë lajm e dha vetë autorja duke sjellë po ashtu edhe linkun ku jepen të dhënat e  titujve të librave nga vetë Biblioteka e Kongresit Amerikan.

http://id.loc.gov/authorities/names/n2009039711.html

Ata janë:

 

  • Buzo, Nadire. Me Remarkun një natë në Lisbonë, 2009: t.p.
  • Buzo, Nadira. Epoka Kadare, 2016:

Autorja falenderon perzemersisht me këtë rast botuesin e librave te saj Edvin Bega dhe te gjithe stafin e shtepise botuese BOTIMPEX.

 

http://id.loc.gov/authorities/names/n2009039711.html

 

 

 

 

 

Nonda Bulka – Jam arbër – Nga Alfred Papuçiu

Nonda Bulka me bashkëshorten

„Jam arbër dhe arbëri është gjithmonë i lashtë e është gjithmonë i ri“

Sa më shumë ikin vitet, për mua mbetet i paharruar profesori i letërsisë frënge në Fakultet, Nonda Bulka.

 

Mbeten aktuale të gjitha poezitë, skicat, tregimet, rrëfenjat, letrat drejtuar miqve, leksionet në Fakultetin e Letërsisë dhe Gjuhës shqipe dhe frënge në Universitetin e Tiranës të profesor Nondës. U mbushen 114 vjet nga lindja e njërit prej korifejve të letërsisë shqipe, shkrimtarit Nonda Bulka. Kushdo që ka patur fatin të bisedojë me të, të dëgjojë fjalët e tij, të shohë fytyrën e tij të vrarë nga jeta, por të qeshur, ndjen një nostalgji të thellë, pasi ai nuk ndodhet më midis nesh, qysh nga viti 1972. Arbëri, siç e quante ai veten me krenari, mbetet gjithmonë pranë nesh. E shihje gjithmonë të menduar me ato flokët e tij të gjatë, që e fisnikëronin atë burrë jo shtatgjatë, me një shikim të mprehtë dhe me sy të kaltër. Në jetën e tij të shkurtër 66-të vjeçare (1906-1972), ai kishte qënë një prej penave më të mira midis shkrimtarëve të sërës së vet. Kishte shkruar shumë, por botuar pak. Kishte shumë për të thënë, por fliste pak. „Letërsia, shprehej ai në leksionet që na jepte në gjuhën frënge, „është mënyrë e të shprehurit, thellë, si dhe pasqyrë e vërtetë e mjedisit social“.

Duke qënë një prekursor i letërsisë së viteve 30, ku ai kishte kritikuar hapur dhe me satirë regjimin feudal dhe padrejtësitë e kohës, Nonda Bulka më tepër ju kthye veprave të tij të atyre viteve, në mënyrë që të mos sulmonte drejtpërdrejt mangësitë e regjimit komunist dhe mungesën e të drejtave të njeriut. Ne fjalen e tij në Konferencën e tretë të Lidhjes së Shkrimtarëve të hqipërise në vitin 1949, ai ndër të tjera tha lidhur me vargun popullor dhe talentin . „Duhet të kthehemi në vargun e Naimit e të Cajupit. Ashtu do të na kuptoje populli. Njëmbëdhjetërrokëshi i përdorur me ustallëk nuk është i keq. Ne jemi te pajisur me gjenë e paprekshme që nuk mund të mbahet nën sqetull dhe që quhet talent. Kush më shumë kush më pak ne e kemi këtë cilësi të rrallë. Doktorët, avokatët, matematikanët, inxhinierët dalin nga shkollat. inxhinierët e shpirtit jo. Ata perfeksionohen në shkollë por nuk ka shkollë nga të dalin poetët ose prozatorët dhe kjo është një gjë e madhe dhe njëkohësisht një mburje“..

Ai kishte shumë merita, por kurrë nuk u mburr dhe nuk kërkoi aq sa në të vërtetë i takonte! Ishte trim dhe krenar që ishte shqiptar, gjë që e kishte shprehur edhe gjatë kohës që kishte bërë burg në Kështjellën e Ali Pashë Tepelenës. Më 1934 botoi me pseudonimin e tij Chri-Chri shkrimet e tij therëse, fejtone dhe skica, nën titullin « Kur qan e qesh biblili ». Bashkëpunoi tek « Besa », « Flaga »,« Rilindja » (Korçë), « Bota e re » (Tiranë), « Diana ». Nonda bashkëpunoi dhe me gazetat dhe revistat « Arbënia », « Përpara », « Përpjekja shqiptare » etj., ku trajtoi probleme të shumta politike dhe shoqërore. Vite më pas çlirimit ai ju përkushtua punës si pedagog i gjuhës shqipe dhe frënge, por dha dhe një ndihmesë të çmuar me shkrimet e tij therëse në revistën « Hosteni ». Në vitin 1962 botoi « Bota siç ish kur qante dhe qeshte bilbili », si dhe një numër vëllimesh në prozë, por që janë më tepër publiçistikë letrare. Poezitë e Nonda Bulkës janë me tipare origjinale dhe që transmetojnë emocione të veçanta. Ato përbëhen shpesh nga vargje të figurshme e të ndjera, ku shprehet dhimbja dhe gëzimi, satira dhe shpresa për një të ardhme më të mirë. Ato shquhen për vargëzimin klasik, për ekuilibrin midis thënies dhe domethënies. Ato shprehin temperamentin e autorit, gazmor dhe meditues, i zemëruar me të paudhin, por vrasës me pambuk…Shkrimtar realist dhe satirik, ai me veprën e tij luajti një rol të veçantë për zhvillimin e satirës dhe të një letërsie sociale me frymë demokratike. Nonda Bulka mbante lidhje të forta me vendlindjen, dhe shprehte me pathos dashurinë për njerëzit e thjeshtë të Përmetit, të cilët e bënë edhe „Qytetar Nderi“.

Para 50 vitesh, në vitin 1965, kur i thashë njëherë profesorit tim të nderuar të letërsisë frënge në Universitet, me të cilin kuvendoja shpesh, se e kishin cilësuar jo më kot: « Biblil i Përmetit », ai m’u kthye duke ndezur si zakonisht atë gjysëm cigaren e tij : « Dëgjo, i dashur Fredi, Përmeti dhe Shqipëria kanë patur dhe kanë njerëz të shquar, më tepër se unë ». „Megjithatë, vazhdoi ai, unë jam arbër dhe arbëri është gjithmonë i lashtë dhe është gjithmonë i ri“. I kujtoj këto fjalë të profesorit tim të nderuar, Nonda Bulkës që shprehin botën e tij shpirtërore, të mishëruar në veprat e tij madhore që do të mbeten në duart e lexuesve, në jetë të jetëve. Ato shprehin pavdekësinë e profesorit, shkrimtarit, poetit, humoristit, njeriut-njeri, fisnik. Profesorit që vinte në Fakultet, si flutur, me biçikletën e tij „Bianki“. Ashtu i thjeshtë siç ishte dhe mbeti gjithë jetën e tij të shkurtër.

Atëhere nuk e zgjata, pasi nuk i pëlqente lavdërimet. Por tani që ai nuk është më midis nesh, i lejoj vetes t’i thurr lavde atij njeriu të madh, por tepër modest. Edhe kur bënte vërejtje për ndonjë shkrim të botuar apo shkruar nga studenti i tij, përpiqej që të « vriste me pambuk ». Bënte vërejtje shoqërore, por me tepër takt dhe maturi. Dhe të nxiste të shkruaje.

Nonda Bulka, nuk i duroi asnjëherë padrejtësitë shoqërore, bile edhe kur ishte me ne si profesor letërsie. Nuk e përtypi mirë meskinitetin e një pedagogu profan N. që pengoi një grup të studentëve të tij të vazhdonin studimet jashtë shtetit, në Francë, pasi sipas atij pedagogu « ishin akoma të rinj »(?!). Nonda ishte ngritur kundër, por ai pedagogu me ofiq i vitit…1966 « kishte fituar » me argumentat e tij banale. Nuk pranoi lavde, megjithëse i takonte për qëndrimin e tij të paepur, për prozën e tij poetike me nerv, për skicat humoristike nga më të mirat gjatë viteve 30-të e më tej, kur vazhdoi të botojë, sidomos në « Hosteni ». Merrej edhe me përkthime nga letërsia frënge, të cilën na e shpjegonte me aq pasion e bukuri. Shpesh qëndronin me sy të ngulur te shikimi i tij serioz, te pamja e tij njerëzore, shprehëse dhe e zgjuar, kur na tregonte me elokuencë për Hygoin, Rabelenë, Dumasin, Merimenë, Lamartinin, Mopasanin, si dhe pena të tjera të shquara të letërsisë franceze, atje në katin e dytë të Fakultetit të Histori-Filologjisë. Megjithëse ishte një nga personalitetet e shtypit të viteve ’30, polemist i shtypit të atyre viteve, ai fatkeqësisht është përmendur pak nga kritika e viteve të mëvonshme ose mund të themi se është anashkaluar pa të drejtë. E vërtetë se ishte modest së gjalli dhe nuk pranonte të jepte intervista apo të afishonte dijet, zgjuarsinë e tij të pamasë, por meritat e tij njihen nëpërmjet poezive, prozave poetike e sidomos skicave humoristike… Nonda Bulka njerëzori, i urti, i dashuri, i dhëmshuri, e meritonte më tepër të përmendej jo vetëm për to, por edhe për përkthimet me vlerë nga shkrimtarët francezë, për përmbledhjet e « Tregimeve të moçme shqiptare » të Mitrush Kutelit (Dhimitër Pasko), etj etj. Nga skicat, fejtonet dhe shkrimet e tij më të mira mbaj mend « Intervistë me Shën Pjetrin », « Mësim gjeografie », « Vija e vdekjes », « Kujtime tragjikomike », « Përralla abisine » etj. Profesor Nonda ishte tepër mirënjohës dhe gjatë kohës që kurohej në Rumani la këtë shënim : « Atdhetarit veteran Dhimitër Kristesku, i dhuroj këtë vepër modeste, në shënjë mirënjohjeje, për mikpritjen, dashurinë dhe ngrohtësinë që ka treguar ndaj meje, me gjithë familjen e tij »(Bukuresht, 31 maj 1972).

Gjyshi i sime shoqeje, Dhimitër Kokoneshi që e kishte patur profesor Nondën shok të ngushtë, pasi qëndronin bashkë në pushime në Pogradec, tregonte se ishte njeri me karakter, nuk mashtronte kurrë kur luanin sëbashku me letra, apo edhe e quante tepër modest, kur shokë të tjerë të një moshe pak a shumë të avancuar, nxirrnin meritat e tyre të « Luftës ». Ai vetëm buzëqeshte dhe vështronte me shikimin e tij të mprehtë, por tepër domethënës…U nda nga ne nga kjo jetë, më 14 nëntor 1972, pasi e breu sëmundja e pashërueshme, njeriun e mirë, të çiltër, të madhin Nonda Bulka. Vepra « Gazetarë dhe publicistë të shquar » (Fjalor enciklopedik), botuar në 2005 nga Unioni i Gazetarëve Profesionistë të Veriut (UGPV), me drejtues Prof. Dr. Hamit Boriçin, i jep një vend të dukshëm figurës së publicistit dhe shkrimtarit pendëartë, Nonda Bulka. Ashtu, siç kemi parë këto vite të demokracisë aty këtu edhe përmbledhje të shkrimtarit penëartë.

Kam shumë kujtime nga profesori im i paharruar Nonda Bulka. Gjatë viteve të Fakultetit, nga bisedat e çiltëra me të, kur pushonte pak të pinte gjysmën e cigares, apo kafen ekspres, apo atje në apartamentin e tij të vogël, në rrugën e Durrësit. Për mungesë vendi po ju tregoj njërin prej tyre.

Ishte pranverë e vitit 1966. Profesori ynë Nonda Bulka hyri në klasë dhe nuk na kërkoi si zakonisht leje për të pirë një gjysëm cigare, por na tha : “ Sot letërsinë, nëse jeni dakord, do ta bëjmë jashtë në natyrë, afër kodrave të liqenit artificial ”. Nuk e di por ishte diçka e veçantë që do ta ruaj si kujtim gjithë jetën time, ashtu si edhe bashkëstudentët e vitit të dytë të degës së frëngjishtes. Chri-Chri, pseudonimi i tij letrar në vitet 30-të, na shpjegonte me aq dashuri dhe përsosmëri ecurinë e letërsisë frënge, sa ne shpesh kishim dëshirë të qëndronim akoma më gjatë me të, edhe pas rënies së ziles që tregonte mbarimin e orës së mësimit. Ai kishte qënë një nga nxënësit dhe profesorët më të mirë të Liceut francez në Korçë dhe kishte studjuar jashtë shtetit. Kishte udhëtuar dhe lexuar shumë dhe dukej që kishte një formim të përkryer që shprehej dhe në leksionet që na jepte, në shkrimet e tij realiste dhe tepër të forta në ide. Na fliste me aq pasion e dashuri për Viktor Hygonë, Romen Roland, Henri Barbusse, Mysenë dhe shkrimtarë të tjerë dhe me shpirtin e tij romantik na tërhiqte në atë botën e bukur të letërsisë frënge. Përkthente dhe vepra të letërsisë frënge, sidomos romane të shekullit XIX. Dhe po ta shohësh me kujdes veprën e Nonda Bulkës së paharruar ajo është një polemikë e një gazetari pendëhollë, e poetit, e narratorit apo e një kritiku dashamirës letrar. Pamfletet e tij të shkurtër në përmbledhjen e tij “Kur qante e qeshte bilbili”, botuar në 1932( ribotuar edhe më vonë, si dhe vepra të tjera të tij), “Vjershat satirike”, “Fabulat” dhe “Maska të çjerra” janë një pasqyrë e shpirtit të tij të pastër, njeriut me karakter të fortë, gjithmonë i buzëqeshur dhe tepër zemërmirë. Flisnim bashkë për letërsinë, i tregoja shkrimet e mija ku më bënte vërejtje të sakta, si fëmijës së tij, « pa më vrarë », por thjesht si një prind i vërtetë. Më tepër më qortonte im atë që kishte një jetë të tërë si gazetar dhe nuk donte qëllimisht që unë të futesha në rrugën e vështirë të shkrimit. Profesor Nonda ishte njeri i madh dhe na donte si fëmijët e tij, na qëndronte pranë, na këshillonte, sepse jeta e tij tërë dallgë, nuk i kishte falur një fëmijë të vetin…Pengu i jetës së tij që deri diku largohej në çastet që ai qëndronte midis nesh, si i njëjtë me ne, pa artifica e mëndjemadhësi, si ai profesor N. i cili edhe frëngjishten nuk e shqiptonte si duhet.

Profesor Nonda na thërriste herë pas here në shtëpinë e tij në rrugën e Durrësit, ku diskutonim me pasion për letërsinë frënge dhe shqipe dhe ku na servirte edhe ndonjë raki nga Përmeti i tij. Ishte një apartament i vogël prej një dhome dhe një guzhinë. (Nuk kishte kërkuar më tepër, edhe pse njëherë i kishte shkuar për vizitë E.Hoxha, pasi kishin qënë bashkë në Liceun e Korçës). Nonda Bulka shprehej herë pas here me humor ; “Shtëpi e ngushtë, zemër e gjerë”. Kështu ua priste me të qeshur, mjeshtri i prozave poetike e skicave humoristike, të gjithë atyre që vërenin jo pa keq ardhje, dhomën ku jetonte së bashku me të shoqen. Edhe me ndryshimin e shtëpive, shumë më para se të jetonte në shtëpinë te Rruga e Pishave, e më pas te Pallati i Oficerëve, vendi ku banonte shkrimtari i njohur mbetej gjithnjë një dhomë. E vogël, e ngushtë dhe gjithnjë plot. Në apartamentin e ri, Nonda Bulka jetoi dy muajt e fundit të jetës së tij. Pas marrjes së shtëpisë, e vetmja dëshirë që shkrimtari donte të realizonte, ishte që të sistemonte veprën e tij në një dhomë, gjë që i kishte munguar gjatë gjithë jetës. Por vdekja s’e priti. Kjo është edhe ëndrra e Qefserit, kthimi i një dhome në muze ku do të jenë të ekspozuara të gjitha veprat dhe objektet më të dashura të shkrimtarit.

Që kur kishte vendosur të jetonte në Tiranë, pas kthimit nga Franca ku mbaroi studimet për letërsi, NondaBulka kishte jetuar në një sipërfaqe të vogël, ku jo rrallë herë librat i prisheshin nga lagështira. E kujtonte me mall, shtëpinë e tij të fëmijërisë në Leusë të Përmetit, veçanërisht atë verandën e madhe ku gjente prehje, të cilën e gjeti të djegur, si edhe pjesën tjetër të shtëpisë, kur shkoi ta vizitonte pas çlirimit. Si gjithmonë, Chri-Chri (pseudonimi me të cilin shkruante Nonda Bulka), çdo ngjarje, sado të trishtë, do e shoqëronte me humor. Edhe në rastet kur humorin s’e bënte ai, e bënte vetë ngjarja. Qefseri, ish-bashkëshortja e tij, kujton se kur arriti Nonda në Leusë për të parë shtëpinë e tij, e morën për diversant. “Shumë pak njerëz e njihnin se ishte larguar për studime, e vetëm pasi e verifikuan në polici e lanë të lirë”, kujton ajo duke shtuar se Nonda të bënte të qeshje me lot kur e rrëfente historinë. Në këtë shtëpi, u dogj nga nazistët biblioteka e tij aq e madhe saqë iu kishte rënë në sy edhe ushtarëve, që kishin thënë se këtu paska jetuar një njeri shumë i rrezikshëm. Por edhe në shtëpitë e tjera, kur s’kishin gisht nazistët, librat patën një fat të ngjashëm. “Në vitin 1950, jetonim në një dhomë të një shtëpie private tek Rruga e Pishave”, tregon ish-bashkëshortja e shkrimtarit. Për 12 vjet, ai punonte, flinte, hante, krijonte në atë hapësirë të vogël që e paguante me qira. Në vitin 1972, atij i dhanë një dhomë në rrugën e Durrësit, në Pallatin e Oficerave, pasi u transferua me punë në Shkollën e Partisë, ku jepte lëndën e gjuhës. “Meqe jemi te shkolla e Partisë, po kujtoj një humor që Nonda e tregonte shpesh”, thotë Qefseri. “Nonda po bënte diktim një ditë, dhe kur po i korrigjonte fletoren një gjenerali i thotë përse fjalën “Partizan” e ke shkruar me të madhe dhe fjalën “hitler” me të vogël? – Po partizanët ishin heronj, ndërsa Hitleri ishte pushtues. -Po gramatika nuk e ka kështu- iu përgjigj Nonda. -Epo atëherë, ajo është gramatikë borgjeze- i thotë gjenerali”

Me të tillë humor profesori mblidhte në shtëpinë e vogël, shumë miq të tij.

Kur shkonim në apartamentin e tij, shihnim ndonjëherë televizorin, pasi në atë kohë ishin të rrallë. Kishte marrë në Rumani, një xham me ngjyrë për televizorin dhe shikimi ishte me një refleks disa ngjyrësh. Në Rumani kishte shkuar për t’u kuruar nga gryka, sëmundje që fatkeqësisht ja shkurtoi jetën. Dhe një ditë e përcollëm në banesën e fundit në vitin 1972, në moshën 66 vjeçare.

Profesor Nonda kishte një bibliotekë shumë të pasur, sidomos me autorë francezë, por edhe të vendeve të tjera ku kishte vajtur, si autorë rumunë dhe herë pas here na jepte libra për t’i lexuar.

Njëherë një shok i fakultetit tonë u bë gati të merrte një libër nga biblioteka. Profesori, pa u ngritur, por me zërin e tij impulsiv, pjesë e karakterit të tij, e ndërpreu në hovin e tij : “ Djalë, para se të marrësh atë libër, ki parasysh se duhet të kthesh tjetrin që ke marrë ”…Dhe shtoi: “Dua t’u le dhe brezave të tjerë të shfletojnë librat e mi”.

Kujtimi, shoku ynë i klasës, që u largua shpejt nga kjo jetë, me atë të qeshurën karakteristike, na bëri edhe neve që të shpërthenim në gaz.

Ky ishte një mësim i bukur për çdonjerin nga ne. Qysh atëhere më ka mbetur pasion i veçantë t’i ruaj me kujdes librat, kudo që kam qënë, në banesën time në Tiranë dhe kudo që më kanë çuar rrugët e jetës. Në ato mijra botime mbaj si të ralla disa libra të profesorit tim Nonda Bulka, si dhe të profesor Vedat Kokonës.

Më poshtë po ju japim disa rrëfenja nga jeta e shkrimtarit Nonda Bulka

Vizita e Enverit dhe shtëpia e mirë.

Atëherë mund të bëhej me shtëpi. Ish-drejtuesi i regjimit diktatorial, si në shumë shkrimtarë të tjerë do të bënte një vizitë edhe në shtëpinë e Nonda Bulkës. Ishte një nga përvjetorët e Lidhjes së Shkrimtarëve. “Se mos bën gabim e kërkon shtëpi gjatë vizitës”, e kishte porositur shkrimtari bashkëshorten. Zakonisht, në këto raste, ata që kishin probleme me shtëpinë, e zgjidhnin këtë problem. “Nexhmija, më pyeti se si i keni punët me shtëpinë. Unë i thashë se ishim shumë mirë, dhe shumë të kënaqur”, tregon ish-bashkëshortja e shkrimtarit. Kështu të gjithë ata që mendonin se pas vizitës së Enverit, Nonda Bulka do të bëhej me shtëpi, e humbën bastin me veten. Me Enverin, ai kishte qenë në të njëjtën kohë për studime në Francë, por megjithatë ata vetëm e njihnin njëri-tjetrin dhe s’ishin miq. Qefseri tregon se Nonda s’ishte bërë kurrë anëtar partie. “Prozave poetike dhe fejtoneve që shkruante, që t’ia botonin i fuste nga një Parti në fund, dhe më thoshte mua që e kishte vënë në fund që kur të vinte koha ta heqja”, tregon ish-bashkëshortja e tij.

4 qeshor 1971, Bukuresht

Të dashur shokë, Sterjo*, Zisa*, Fate

“L’inevitable, l’inexorable, l’ineluctable, l’irreparable …erdhi. (E paevitueshmja, e papërthyeshmja, e paluftueshmja, e pariparueshmja..). Po hyj edhe unë në listën e kandidatëve të 50000-ve që i venë pikë librit të jetës, çdo ditë në turmën e miliardave frymorëve që mbërthen globi..”. Këto mendime trazonin trutë e mija të thartuara, ndërsa aeroplani çante qiejt. Kur zbrita, ndryshova mendim. Janë ato grackat e pabesa të jetës që shpesh tallen me ne. Mora penën t’ju shkruaj shokë të dashur. Se s’kam ç’bëj këtu në spital. Doktorët më panë në fillim dhe janë optimistë. Na mbyti optimizmi… Këto ditë do të më shikojnë me nge. Spitali i mirë..po spital..Optimizmi dhe pesimizmi alternohen si dita pas natës, po më shumë natë se ditë, megjithëse verë.

Dokumentat e spitalit të atyshëm rreth sëmundjes time nuk kanë ardhur, as në ambasadë, as në spital. S’di pse. Unë paraqita xhamat e biopsisë që t’i ekzaminojnë ata. I kisha marrë me vete. S’di çdo të thotë shkenca, se ka raste kur shkenca i ha m…sëmundjes. Siç e shihni edhe nga këto fjalë, shokë të dashur, humori i një farë Nonda Bulka është dhj…fare. Ishallah t’i kthehet prapë, por si zorr e

kam. Tashti po e mbyll duke ju puthur të gjithëve familisht. Sot i shkrova

edhe Qefserit – po ndryshe.

Juaji me dashuri, Nonda

P.S: Në hyrje të spitalit me shkronja të padukshme, po që duken është shkruar

“Voi ch’entrate Lasciate ogi speranza”

(Ju që hyni, braktisni çdo shpresë).

Jo Dante, po K…(Kancer)

  • Sterjo Spasse dhe Zisa Cikuli, shokët e tij më të afërt

Demoni që s’mundi dot

Nonda Bulka s’e hiqte cigaren nga goja. Çuditërisht, ajo e ndihmonte muzën e tij. Madje dhe një festë të vitit të ri, ku me firmë e me inçizim o zotua para shokëve të mos pinte më duhan që pa gdhirë e “shkeli” betimin. “E gjeta duke kërkuar në hi, paketën që kishte hedhur në darkë”, kujton e shoqja me humor. Po ajo thotë se s’qe duhani që ia shkaktoi sëmundjen shkrimtarit, por mërzia nga vdekja e të vëllait të tij. “Me ilaçe dhe me humor do të luftoj demonin që më ka kapur për gryke”, tha shkrimtari kur mori Urdhrin “Naim Frashëri” i Klasit të Parë. Atëherë ai kishte filluar të bënte atë që s’e kishte bërë gjer më parë. Kishte bërë kërkesa të shumta për një shtëpi. “I kish dërguar një letër prekëse Manush Myftiut, pa dijeninë time dhe brenda pak kohe na dhanë shtëpi”, tregon Qefseri. Chri Chri kishte shkruar dhimbshëm. Ata që kanë lexuar “Mëmë e Bir” e dinë se çdo të thotë kjo. Kishte ardhur koha që ai t’i vinte pikën librit të jetës. E në këtë libër pa trashëgimtarë, të shoqes donte t’i linte një strehëz. Dy muajt e fundit të jetës së tij, ai i ndau mes strehëzës dhe spitalit, ku mbylli dhe sytë. Më 14 nëntor në orën 20.10 të mbrëmjes, Nonda Bulka u nis drejt banesës së fundit.

Kur Duçja piqet me Hitlerin

NONDA BULKA

Dy diktatorët më të mëdhenj të Evropës u poqën në Venedik. Shtypi i botës u muar me këtë pjekje diplomatike. Se shpesh herë udhëtime të tilla vendosin fatin e mirë ose të keq të popujvet. Hitleri arriti në Venetik me aeroplan, se udha e qiellit është më e shkurtër dhe sidomos më e sigurtë. Porsa zbriti diktatori gjerman nga aeroplani, Duçja i dolli para dhe ngriti dorën. Hitleri, ngriti dorën edhe ai. Kjo është me pak fjalë “hyrja” e pjekjes. Ajo që ka rëndësi nuk është as ngritja e dorës, as bandat muzikale, as brohoritjet e popullit, as drekat e darkat, as komunikatat zyrtare, as kordialiteti i dukshëm midis dy burrave të shtetit. Këto s’janë veçse formalitete banale, të demoduara, pa shumë shijë. Ajo që preokupon sot shtypin dhe mendjen e turbullt të Evropës, është pyetja: Ç’u bisedua midis Hitlerit dhe Musolinit dy orë rresht, kur u mbyllën “vetëm” që të dy pa asnjë shahit? Se ka disa pika ku Hitleri dhe Musolini duhet të mos kenë ardhur në akord. Hitleri kërkon Austrinë! Musolini thotë “jo”! Hitleri është kundër çifutëvet, Musolini “jo”! Hitleri dhe Musolini vendosën shumë gjëra; por asnjeri nuk mund t’i dijë. Apo ndofta hëngrën e pinë, ngritën dollia, u puthën dhe u pushtuan, shkëmbyen buzëqeshje dhe pastaj, i lanë për më vonë problemet që tani për tani u dukeshin pak si të “koklavitura”? E ku ta dish! E ardhmja mund të na e tregojë. Se udhëtimet e diplomatëve janë si dardha: e kanë bishtin prapa….

Botuar më 1935

Vija e vdekjes

NONDA BULKA

Ofiqari i gjëndjes civile është zëvëndësi i Perëndisë në tokë. Me të marrë vesh se vdiq një njeri, i heq një vijë të kuqe emrit të tij dhe mbaroi puna; ai njeri shkoi e vajti: vdiq; as ushtar vete, as taksa paguan, as borxhet ia kërkon njeri, as vjehra e mërzit, as kalamanjtë i çajnë kokën. Jo! S’ka më për të, veçse errësirë, kështu ka vendosur legjislatori: një vijë e kuqe shënon vdekjen e një krijese.

Një ditë prej dite, vajta në komunë. Më duhej një çertifikatë për të provuar se jam plak, se kam punuar për Shqipëri dhe se jam njeri që meritoj hylefe nga qeveria; se, helbete, edhe unë kam punuar për Shqipërinë. Dhe ja me dy fjalë biografia ime: në kohën e Turqisë u mësova fëmijëve gjuhën turke, dhe kur harroja (kohë më kohë), u kujtoja se ka një Shqipëri, e cila mund të bëhet shtet ndonjë ditë; dhe mbaja festë të kuqe; dhe bërtisja tri herë ditën: rroftë Sulltani! por këtë e bëja nga dashuria që kisha për Shqipërinë. Kur iku Turqia, erdhi Greku; hoqa festen e kuqe dhe vura kapello dhe thirra tri herë: rroftë Venizellua! dhe Venizellua më dha para; dhe fytyra e Venizellos zbukuronte gjoksin tim; por këto i bëja nga dashuria që kisha për Shqipërinë. Pastaj u bë Shqipëria dhe unë isha nga të parët që bërtita: rroftë Shqipëria! përvëlova me benzinë festen e kuqe, surratin e Venizellos dhe vura në dritaren e shtëpisë tre flamurë kuq e zi. Dhe gjithë bota habiteshin me atdhetarizmën time. Kjo është shkurt biografia ime. Pra, i bazuar në këto fakte të pamohueshme të atdhetarizmës sime, vajta në zyrë civile. I dhashë zyrtarit emrin dhe mbiemrin. Hapi regjistrat nëpunësi i ndershëm, dhe mbeti si i shushatur kur pa emrin tim. Më pyeti:

– Nga vjen ti?

– Nga greminë e zezë! – iu përgjigja unë.

– Por ti ke vdekur, mor efendi! – se emri yt ka një vijë të kuqe.

E vështrova me sy të zgurdulluar emrin tim me një vijë të kuqe, dhe vura re se, gabimisht më kishin skuqur mua në vënd të gjyshit tim.

– Më varrostë për së gjalli, or paçi belanë! – i thashë mehmurit e dola jashtë duke menduar ç’të bëj.

– Të futem në varr dhe të nxjerr gjyshin prej varrit? Se kështu e do ligji!….Dhe atë që do ligji e do edhe Zoti…. Apo jo?

Botuar më 1934

Njëqind flamurë pa një

Nonda BULKA

Ishte ditë vere në një nga qytetet më të mëdha të Arnautistanit. Ecja filli vetëm duke menduar për hallet e kusuret e këtij vendi heroik, por shumë fatkeq. Vapa përvëlonte. Djersët më kullonin rrëke. I kredhur në të thella kapërceja nga një ngjarje në tjetrën.

Shikoja me sytë e mendjes vendin e shkretuar prej tufanit, tërmetin që po trondit botën dhe që po kthen në shkrumb e hi atë që dora e njeriut e ka ngritur me djersë e gjak. Habitesha me shtazëritë njerëzore. Në këto të thella isha kredhur, kur… fiu, fiu… sirena. – Bum, bum, bum! – krisi topi.

– Bobo, – thashë, – erdhën lanetërit e qenit, shpikja moderne më e mrekullueshme për të shfarosur njeriun.

Pa e vrarë mendjen më thellë, hyra në shtëpinë e parë që gjeta aty rrotull. Mysafir i paftuar, hapa derën e rrugës, pastaj atë të brendshmen dhe instikti vetmbrojtës më drejtoi në një bodrum të sigurt nën tokë.

– Ç’urdhëroni? – ma priti një zotni i cili me grua e fëmijë ishte strukur në një cep të asaj grope të errët.

– Hyra këtu, mbasi jashtë po bëhet festë midis qiellit e tokës. Qielli sulmon tokën dhe toka i përgjigjet. Dhe unë, që s’jam as në qiell as në tokë, hyra këtu nën tokë.

– A janë shumë?

– Nxin qielli katran, efendi.

– Allahalla! Si do vejë ky halli ynë? Kur do të marrin fund kusuret?

U ula mbi një fron gjysëm të thyer dhe po fshija djersët. Njeriu i bodrumit më lëshonte lehtë-lehtë, me kureshtje, nga një bisht syri; sikur matej të më thoshte diçka, po nuk guxonte. Më së fundi foli:

– Si duken punët, or zotni? Ç’është ky hall i madh që na ka rënë? Kur merr fund vallë? Ç’është kjo e keqe që i ka rënë në kokë njerëzisë anembanë?

Ndërsa ai po qante hallin e njerëzimit, unë po vërtisja sytë rreth e rrotull atij bodrumi dhe vura re diçka që më bëri përshtypje:

– Përse i mban ende syfetin e famëmadhit Duçe dhe flamurin me lulka të Imperos? Ti e di që ajo punë mori fund njëherë e mirë.

– Ah, mor bir (më lejo të të quaj bir), – ma priti hallexhiu i bodrumit, – një fjalë e vjetër thotë se bota është e rrumbullakët si top; njerëz si unë që nuk merren me politikë i kanë marrë masat për çdo gjë që mund të ngjasë… Sa ka parë ky qerrata vend!

– Po ky flamuri i Anglisë, pranë atij të Duçes, ç’kërkon këtu në bodrumin tënd?

– Ta thashë, mor bir, jam njeri esnaf dhe hallexhi. Sikur një mëngjes, papritur dhe papandehur, të kërcasë topi andej nga deti dhe të zbresin ata? Ku të gjej stofë për të qëndisur flamurin anglez? Apo të ha ndonjë plumb rrugës? Kështu të paktën e kam mendjen të fjetur.

– Po Stalini me drapër e çekan, ç’punë ka në bodrumin tënd të errët? Mos je gjë bolshevik?

– Jo, vallahi, bilahi s’jam. Po si esnaf njeri që jam, kur të shoh se të gjithë bota do të skuqen, si mund të qëndroj unë i bardhë? Urtësia më këshillon të ngre flamurin dhe të bërtas pas berihasë: “Rroftë!”.

– Qenke plot tru, efendi. I paske marrë masat me kohë.

– Posi, posi, ç’të bësh? Ja! Po fitoj para me grushta, si hallexhi që jam. Kam tre djem dhe që të tre i kam ndarë në tri parti të ndryshme; kështu, ngado që ta kthesh, i kam shpatullat të ngrohta.

– A ke ndonjë djalë në mal?

– Jo bir, jo! E kam vërtitur punën që mishi të piqet dhe helli të mos digjet. Jam njeri i punës dhe jo i politikës. Kur ishte Zogu mbret, unë isha zogist. Kur iku, nuk i thashë as udhë e mbarë.

Kur pllakosi ushtria e Duçes, i dola përpara me flamur dhe tashti që u largua, i dhashë munxët nga prapa. Kur erdhi gjermani, e kisha gati fytyrën e Hitlerit dhe flamurin me kryq të thyer. Kur të shkojë, edhe këtë do ta zë me gurë, për t’i bërë qejfin atij që do të vij pas tij. S’ke ç’bën, duhet të jetosh “me nder” në këtë botë.

Mbeta si i trullosur nga predikimet morale të atij njeriu të njohur dhe të panjohurqë ma hapi aq thellë zemrën; rashë në mendime duke kullotur sytë rreth e rrotull bodrumit ashtu si nëpër ëndërr.

Në një cep më vranë syrin disa flamurë të tjerë.

E pyes:

– Po këta ç’janë?

– Ky është flamuri i grekut, – më tha efendiu.

– E mora vesh. Zotrote qenke grekoman, o efendi.

– Jo bir, jo, nuk jam as grekoman, as djall; por, kur ushtritë e grekut hynë thellë në vendin tonë kundër italianëve, porosita shpejt e shpej flamurin e tyre, që të mos më zinte në befasi. Ja dhe flamuri i Turqisë, që po e ruaj si kujtim të Baba Dovletit. Të thashë, or bir, se jam njeri me parime me karakter, me edukatë dhe s’ma ka ënda të prish muhabetin me asnjë kral që mund të shkelë kët vend.

U ngrita në këmbë, u solla dy-tri herë rreth atij muzeu origjinal që mund të pagëzohej me emrin tingëllues “muzeu i karakterit” dhe sytë m’u mbërthyen mbi një flamur të çuditshëm, të bardhë si dëbora me një rreth të kuq në mes.

– Po ky i kujt është, mor efendi?

– Ulu, – ma preu ai, – se është punë e gjatë që të ta shpjegoj. Disa vjet më parë po rrija në kafe duke pritur një mik, ortakun tim, me të cilin dërgonim fasule në Greqi; duke pritur mikun e fasuleve, në tryezën aty pranë, disa si biçim shkollarë bisedonin për politikë. Ishte ajo kohë kur kishte nisur lufta midis Japonit dhe anglo-amerikanëve. Japoni po korrte fitime aq të vrullshme, sa asnjeri nuk mund të parshikonte se ku do ti mbanin këmbët anglezët dhe amerikanët. Një nga shkollarët hidhet e i thotë shokut: “Ashtu siç ka nisur puna, s’është çudi që një ditë t’i shohim japonezët të vijnë deri në Tiranë!”. Sa dëgjova këto fjalë, shpejt e shpejt bëra gati edhe flamurin japonez. Kështu më zuri gjumi rehat.

Bombardimi kishte marrë fund. Sirena më lajmëroi se kishte ardhur koha për të dalë nga strofka e atij idealisti. Ndërsa po matesha që ta përshëndesja, befas më ra ndër mend diçka dhe e pyeta:

– Të falenderoj, mor efendi, për mësimet e larta të moarlit që më dhe, por as më thua, të lutem, në gjithë këtë grumbull flamujsh dhe fytyrash, si nuk ma zë syri asgjëkundi Skënderbeun dhe flamurin kuqezi?

Efendiu ngurroi pakëz si i menduar, rrotulloi sytë andej-këtej, pastaj duke m’i mbërthyer si me frikë, më thotë:

– Ke hak, ke hak. S’më kishte shkuar ndër mend; e ku ta kesh mendjen më parë, në këtë kohë trazirash dhe përleshjesh? Pastaj me autoritet i drejtohet të birit dhe i thotë: Kujtomë, kur të vemi në dyqan të porosisim edhe një flamur të Shqipërisë, se s’dihet, edhe ai mund të na hyjë në punë!

Hapa sytë. Isha në ëndërr. Se idealistë të tillë s’mund të ekzistojnë veçse në ëndërr.

Botuar më 1944

Kritika letrare për veprën e Nonda Bulkës

Ermir Nika

Nonda Bulka, duke e parë si i trajton dukuritë jo vetëm kulturore, por edhe sociale e politike të Shqipërisë, zë pa dyshim një vend me rëndësi në kulturën e shkruar shqipe të shekullit të njëzetë. Për një shqyrtim sa më objektiv e të shumanshëm të krijimtarisë së tij letrare dhe publicistike është e udhës të analizohen me hollësi edhe disa nga tiparet më kryesore të formimit të tij, të cilat kanë ndikuar drejtpërsëdrejti në forcimin e mëtejshëm të personalitetit të tij letrar e intelektual.

Shkrimtari dhe publicisti Nonda Bulka ka lindur më 1906 në fshatin Leusë të Përmetit. Pasi mbaroi Liceun Kombëtar të Korçës, ai ndoqi studimet e larta për drejtësi e për letërsi në Francë. Bulka u njoh asokohe nga afër me gjuhën, me kulturën, me rrymat letrare, me idetë e me lëvizjet e mëdha politike e shoqërore që gëlonin jo vetëm në Francë, por edhe në tërë vendet e zhvilluara evropiane. Kjo periudhë përkon me forcimin e mëtejshëm intelektual të tij dhe dëshmon për ndikimin që patën tek ai kultura, emancipimi shoqëror dhe idetë përparimtare të kohës, të cilat jo vetëm i përqafoi, por nisi edhe t’i pasqyronte në shkrimet e veta letrare e publicistike të botuara në shtypin e atëhershëm periodik të Shqipërisë. Edhe pse në vend të huaj, Nonda Bulka, ashtu si edhe shumë intelektualë e atdhetarë të tjerë shqiptarë, s’i shkëputi asnjëherë lidhjet me Shqipërinë, me zhvillimet e saj, dhe e shqetësonte thellimi përherë e më i madh i gjendjes së vështirë sociale dhe ekonomike në atdheun e tij gjatë gjysmës së parë të shekullit të njëzetë. Kësisoj, emri i tij spikati në shtypin shqiptar të viteve 30 jo vetëm për origjinalitetin krijues në fushën e letërsisë e të publicistikës, ku ai nisi të shkëlqente me talentin, me stilin origjinal e me satirën, por edhe për mënyrën si e shihte dhe si e kritikonte pareshtur realitetin shqiptar, në të cilin po shfaqeshin, para së gjithash, shenjat e një shoqërie të paqytetëruar, çka mishërohej sidomos në shpërfytyrimin e vazhdueshëm të qenies njerëzore. Nonda Bulka njihej në letërsinë shqiptare të viteve 30 me pseudonimin Chri-Chri. Shkrimet e veta, fejtone e skica, arriti t’i përmblidhte më 1934 në vëllimin “Kur qan e qesh bilbili”, vepër që u ribotua në vitin 1962 e më pas në vitin 1967 nga Shtëpia botuese “Naim Frashëri”. Më vonë botoi edhe proza poetike, skica humoristike dhe disa përkthime nga letërsia franceze, ku shquhet në mënyrë të veçantë shqipërimi i romanit “Evgjeni Grande”, vepër tejet e rëndësishme e shkrimtarit të shquar francez Honore dë Balzak.

Nonda Bulka, ashtu sikurse shumë shkrimtarë e publicistë të shquar, kishte atë aftësinë intuitive për të njohur e për të depërtuar në problemet më nevralgjike të jetës së përditshme shoqërore, duke i trajtuar dukuritë e ndryshme dhe paradokset e kohës me ironi e me sarkazëm therës, çka i jepte mundësi t’i bënte autopsinë jo vetëm shoqërisë ku jetonte, por edhe mendësisë së trashëguar dhe vizionit të zbehtë të individit ndaj sfidave të kohës. Në krijimtarinë e tërë brezit të shkrimtarëve e të publicistëve të viteve 30, por sidomos në botimet e atëhershme të Nonda Bulkës dhe më vonë të Migjenit, bie në sy pasqyrimi i mjerimit e i jetës së zymtë të vegjëlisë shqiptare me shkrime tronditëse si “Mëm’ e bir”, “Lipësi”, “Njeriu misterioz”, etj., të cilat janë një demaskim i hapur i padrejtësisë sociale, demaskim që synon të ndërgjegjësojë mbarë shoqërinë për të mos lejuar shfytyrimin e mëtejshëm të natyrës njerëzore dhe dallimet e thella që viheshin re midis shtresave të ndryshme të shoqërisë. Ndër shumë bashkëkohës të tij, ai shquhej për reagimin energjik e të atypëratyshëm ndaj kërkesave të ditës, për larminë e problemeve që trajtonte dhe për qartësinë e mendimit që e karakterizonte në shkrimet e tij. Nonda Bulka është vlerësuar nga kritika letrare e paraluftës dhe e pasluftës si një ndër shkrimtarët e parë të viteve 30, i cili solli me krijimet e vet kritikën e drejtpërdrejtë, protestën e hapur ndaj regjimit të Zogut, demaskimin e shoqërisë së prapambetur feudale dhe denoncimin e politikës antishqiptare të kohës, motive këto që u trajtuan më pas pothuaj nga të gjithë autorët e rinj të viteve 30, sidomos nga Migjeni. Por disa herë Bulka nuk arriti dot të shmangte përsëritjen e ca temave e motiveve dhe s’i shpëtoi një fryme mohuese e ndonjë toni pesimist. Në mbarë veprën e tij publicistike ndihet koha në tërësinë e saj, ndihet realiteti objektiv i Shqipërisë, por gjithsesi ajo mbetet brenda kufijve të fejtonit e të skicës. Megjithatë, kur analizon tërë atë gamë të gjerë të krijimtarisë letrare e publicistike të viteve 30, bie në sy sakaq misioni që u ndërmor në kulturën shqiptare falë atij brezi shkrimtarësh, ku një rol të veçantë luajti edhe krijimtaria e Nonda Bulkës. Në këtë kontekst mund të thuhet se krijimtaria e tyre letrare pati rëndësi dhe ndikim të drejtpërdrejtë në zhvillimin e në përsosjen e mëtejshme të prozës artistike. Kjo krijimtari, duke përvijuar tiparet, qoftë edhe fillestare, të një letërsie militante, solli në tregim temën e ditës, ndihmesën për ta thelluar realizmin kritik dhe për ta afruar letërsinë gjithnjë e më shumë me jetën, dhe gjuhën e saj me gjuhën e gjallë e të përditshme.

Duke analizuar me vëmendje pikërisht shkrimet e botuara nëpër organe të ndryshme të shtypit gjatë viteve 30, vëmë re, përveç disa motiveve me karakter të përgjithshëm, si morali e varfëria, të trajtuara si pjesë të realitetit shqiptar të kohës, edhe tri motive kryesore. Së pari, motivet që kanë të bëjnë me kulturën e me letërsinë në veçanti. Në këtë aspekt, Bulka i ndërgjegjëson shkrimtarët dhe poetët e talentuar për rolin e letërsisë dhe u bën thirrje të lidhen me realitetin e varfër e dramatik që karakterizon jetën sociale të Shqipërisë e të shqiptarëve. Së dyti, motivet që kanë të bëjnë me fenë. Në këtë rast ai rreket të gjejë një raport midis misticizmit fetar dhe realizmit, duke u ndikuar dukshëm edhe nga formimi i vet ateist. Së treti, motivet me natyrë plotësisht antifashiste, ku ai përpiqet t’ia bëjë të qartë shoqërisë shqiptare të kohës se ç’përfaqësojnë fashizmi e nazizmi për paqen botërore, duke nxjerrë në shesh kësisoj synimet grabitqare dhe antinjerëzore të luftërave pushtuese.

Nonda Bulka dhe i tërë arsenali i tij letrar ka qenë në fokus të gjykimit e të vlerësimit prej kritikës letrare. Madje edhe sot, kur po mbushen dyzet vjet qysh nga vdekja e tij, ai radhitet ndër emrat e shquar që kanë tërhequr pareshtur vëmendjen e kritikës letrare në të gjitha trevat ku është folur e është krijuar në gjuhën shqipe. Sapo doli në dritë më 1934 libri i tij “Kur qan e qesh bilbili”, reagimi i kritikës qe i atypëratyshëm lidhur me individualitetin e ri krijues që po shfaqej në fushën e letrave shqipe. “Dy fjalë Chri-Chriut” është ndoshta i pari shkrim kritik rreth krijimtarisë së Nonda Bulkës, botuar te “Gazeta Rilindja” nga Polikseni Mihali më 14 nëntor 1934. Në këtë shkrim bien në sy, ndër të tjera, këto mendime e vlerësime për krijimtarinë e saponisur të Nonda Bulkës: “Penda jote, i nderçëm Zotni, është e re, sikurse jini dhe vetë i ri, por besimi i jonë n’atë është i math, se shohim një përparim kohë më kohë, që na mbush plot shpresa në të ardhmen.” Te po kjo gazetë botohet edhe një artikull i redaksisë, me titull “Pak fjalë mbi veprën e Chri-Chriut”, ku vihen në dukje dhe vlerësohen disa prej karakteristikave kryesore të përmbledhjes “Kur qan e qesh bilbili”. Kohë më vonë do të tërheqë vëmendjen e opinionit publik, sidomos të qarqeve letrare, një tjetër shkrim me titull “Kur e heq barku bilbilë – Ekzistenca e Perëndisë e provuar pa një pa dy”, botuar nga Terentius Pika te “Gazeta e Korçës” më 24 prill 1935. Në këtë shkrim trajtohen kryesisht raporti që ekziston midis Perëndisë dhe Nonda Bulkës, pikëpamjet e tij ateiste dhe ndikimi i besimit fetar në psikologjinë e në jetën shoqërore të vendit. Autori i këtij shkrimi mjaft interesant dhe shpotitës ka parapëlqyer që mendimin e vet për këtë vepër ta përmbyllë me fjalët: “Pastë uratën z. Chri-Chri se do të na zinte gjumi dhe Perëndia i shtoftë inatin!”.

Një analizë të hollësishme e me diapazon më të gjerë, ku shqyrtohen të gjithë faktorët kryesorë që ndikuan në forcimin e personalitetit krijues të Nonda Bulkës, ka bërë studiuesi Mark Gurakuqi me rastin e ribotimeve të veprës “Kur qan e qesh bilbili” gjatë periudhës 1962-1967. Emra të shquar të letërsisë, të kritikës e të studimeve letrare dhanë më pas një ndihmesë të shquar për të nxjerrë në pah e për të përuruar vlerat letrare, estetike e njerëzore që përcilleshin në kulturën e shkruar e në mendimin shqiptar nëpërmjet pendës së Nonda Bulkës. Këtu do të veçonim: “Nonda Bulka për fëmijët” nga Bedri Dedja, “70-vjetori i lindjes së Nonda Bulkës – 40 vjet shkrimtar, publicist, pedagog” nga Fatmir Gjata, “40 vjet veprimtari letrare e Nonda Bulkës” nga Llazar Siliqi, “Polemika me shoqërinë dhe me artin zyrtar të kohës para Çlirimit në veprën e Nonda Bulkës” nga studiuesi i mirënjohur Myzafer Xhaxhiu, i cili ka botuar edhe mjaft shkrime të tjera kritike për veprimtarinë krijuese të Nonda Bulkës, si “Satirizues i mprehtë dhe pohues entuziast”, “Në 40-vjetorin e shkrimeve të para të Nonda Bukës” dhe më pas studimi i tij hyrës me rastin e botimit të plotë të veprës letrare të Nonda Bulkës. Kësisoj, Myzafer Xhaxhiu mbetet një ndër njohësit më të mirë dhe studiuesit më seriozë të veprimtarisë letrare e publicistike të këtij shkrimtari e publicisti. Po ashtu një tjetër studiues i njohur, Vehbi Bala, në artikullin “Krijimtari me problematikë dhe frymë popullore” e ka përqendruar vëmendjen tek analiza e dukurive që lidhen me disa veçori të veprës letrare të Bulkës. Ndërkaq, edhe shkrimtari Naum Prifti ka dhënë një ndihmesë të vyer në hartimin e parathënies dhe në përgatitjen e vëllimit “Tregime të zgjedhura” të Nonda Bulkës, përmbledhje që u botua vetëm disa muaj pas vdekjes së autorit. Artikuj kritikë e mjaft shkrime të tjera rreth rolit që ka luajtur vepra letrare dhe publicistike e Nonda Bulkës në letrat shqipe, kanë botuar edhe emra të tjerë të njohur të fushës së letërsisë, si Dhimitër Shuteriqi, Andrea Varfi, Tonin Miloti, Perikli Jorgoni, Dionis Bubani, Lipe Nano, Nasho Jorgaqi, Floresha Haxhiaj, Fatos Arapi, Niko Mihali, Hasan Mekuli, Sinan Gashi, Alfred Papuçiu, Adelina Mamaqi, Zisa Cikuli dhe Ilinden Spasse. Po ashtu, edhe studiuesi Stilian Adhami, i cili njihet sot si kritiku e studiuesi më i ri i veprës së Nonda Bulkës, sepse vitet e fundit, krahas një sëre artikujsh studimorë që nxjerrin në pah disa nga vlerat më të spikatura të Nonda Bulkës e të veprës së tij letrare, ka botuar edhe një studim monografik për jetën e për krijimtarinë letrare e publicistike të këtij shkrimtari.

Këtu duhet nënvizuar fakti se, edhe përtej kufijve administrativë të Shqipërisë, vepra letrare e Nonda Bulkës është vlerësuar gjerësisht nga kritika letrare, e cila i ka kushtuar një hapësirë të gjerë trajtimit të risisë, të origjinalitetit e të diapazonit krijues që ngërthen vepra e tij. Në punimin me titull “Proza e Nonda Bulkës para luftës”, që i kushtohet botimit të veprës së plotë të shkrimtarit në fjalë nga Shtëpia botuese “Rilindja” në Prishtinë më 1969, studiuesi i mirënjohur Rexhep Qosja e mbështet objektin e trajtimit në tri shtylla kryesore: 1. Prijatari i letërsisë së angazhuar sociale; 2. Bota pa maska; 3. Vlera letrare e kësaj proze. Në këtë punim analizohet ndihmesa që ka dhënë krijimtaria e Bulkës në letërsinë shqipe dhe në emancipimin e procesit krijues e të mendimit mbarëshoqëror shqiptar.

Vlen të përmendet këtu se një dukuri mjaft e spikatur në profilin letrar të Nonda Bulkës është fakti që ai, gjatë krijimtarisë së vet letrare, nuk e ka parë asnjëherë problematikën shqiptare jashtë zhvillimeve social-politike dhe larmisë kulturore evropiane. Bulka ka qenë një shkrimtar që u kundërvihej regjimeve antipopullore dhe normave e dukurive negative që shfaqeshin në shoqërinë shqiptare të çdo kohe.

Por në tërë shkrimet kritike të botuara në Shqipëri për veprën e Nonda Bulkës gjatë kohës së diktaturës bie në sy fakti se krijimtaria e tij letrare është gjykuar e vlerësuar gjithmonë në aspektin e pasqyrimit, të goditjes e të ironisë therëse të tij ndaj regjimit monarkik, dhe asnjëherë nuk janë vënë në dukje jehonat dhe aludimet e tij letrare që kishin të bënin edhe me problematikat e me dukuritë negative që viheshin re në periudhën e diktaturës, gjatë së cilës krijimtaria e Nonda Bulkës qe gjithmonë e pranishme dhe fshikullonte paradokset e tiparet më negative të shoqërisë dhe të sistemit politik e administrativ të kohës. Kjo vërejtje lidhet edhe me një tregues tjetër mjaft domethënës: megjithëse në vitet 80 të shekullit të kaluar krijimtaria e tij letrare u botua e përmbledhur në disa vëllime, gjatë hulumtimeve që kemi bërë në arkivin dorëshkrimor të Nonda Bulkës kemi konstatuar se edhe në këtë përmbledhje, e cila u botua disa vjet pas vdekjes së autorit, janë lënë jashtë ose janë redaktuar ndjeshëm, në bazë të kritereve që duhej të zbatoheshin në botimet shqiptare të asaj periudhe, një pjesë e konsiderueshme dhe tejet përfaqësuese e shkrimeve të botuara kur autori ishte gjallë. Më anë tjetër, reagimi i kritikës gjatë periudhës së diktaturës është disi anemik, sepse tiparet thelbësore të krijimtarisë së Bulkës analizohen në mënyrë të njëanshme, ku spikat një vlerësim i kufizuar i veprës së tij dhe një studim sipërfaqësor i gamës së problematikave që ngërthente në tërësi krijimtaria e tij publicistike dhe letrare. Pra, në vitet 80, krijimtaria e Nonda Bulkës u përmblodh në një kolanë prej vetëm tri vëllimesh, që u botuan njëzet vjet pas vdekjes së autorit.

Në analizën e në rivlerësimin e veprës së plotë të Nonda Bulkës spikat sidomos krijimtaria e tij publicistike, e cila shtrihet në një hapësirë të gjerë e gjithëpërfshirëse. Përveç çështjeve të rëndësishme të jetës së përditshme, pena e autorit rreket të trajtojë me guxim edhe çështje thelbësore ndërkombëtare që kanë të bëjnë me krijime e me prishje ekuilibrash të bashkëjetesës paqësore në rrafsh botëror.

Nëpërmjet veprës së vet letrare e publicistike, Nonda Bulka arriti të bënte gjyqësinë e krejt shoqërisë shqiptare të shtrirë në tri periudha. E para ndër këto tri periudha ka si objekt regjimin monarkik të Ahmet Zogut në të gjitha aspektet e tij. Periudha e dytë përfshin vitet e diktaturës, ku në mjaft shkrime, një pjesë e të cilave s’janë botuar të plota, kurse pjesa tjetër pret të shohë dritën e botimit, goditet, me një analizë të thellë, me një retorikë shpotitëse e me një sarkazëm dërrmues, aktualiteti shqiptar në të gjitha aspektet e tij. Periudha e tretë shtrihet përtej kohës kur autori ishte gjallë, dhe ka të bëjë me ndikimin e veprës së tij në mendësinë, në kulturën, në prirjet e në komunikimin që ajo po krijon tashmë me lexuesin e një brezi tjetër, vetëdija e të cilit rreket të farkëtohet në dy kahje: në kahjen e traditës dhe në kahjen bashkëkohore, dy koordinata këto që shfaqen si vijimësi e si pjesë përbërëse të një procesi të ngadalshëm zhvillimor, jo vetëm në fushën e mendimit estetik e letrar, por, para së gjithash, edhe në aspektin e një reflektimi dhe të një ndryshimi që po ndodh në vetëdijen e njeriut të sotëm dhe në botën ku ai jeton.

Disa nga veprat e Nonda Bulkës

Vepra 1 (1932-1942)

Vepra 2 (1943-1972)

Vepra 3 (fabula)

Vepra 4 (poezi dhe përkthime)

Vepra letrare (1980)

Vepra (Argeta-LMG-2007)

Vepra të zgjedhura « Proza e Nonda Bulkës para lufte » (Rilindja, Prishtinë, 1969)

Sketches and short stories (1984)

Maska të çjera (1969)

Thumba pa helm (1975)

“Nonda Bulka dhe Përmeti” (Neraida 2006)

Botimi i përmbledhjes „Proza e Nonda Bulkës para lufte“ në 1969, nga Profesor Rexhep Qosja, megjithëse kanë kaluar 40 vjet që ai doli nga shtypi, mbetet aktual. Siç mbeten aktuale dhe të gjitha poezitë, skicat, tregimet, rrëfenjat, letrat drejtuar miqve, leksionet në Fakultetin e Letërsisë dhe Gjuhës shqipe dhe frënge në Universitetin e Tiranës. U mbushen 103 vjet nga lindja e njërit prej korifejve të letërsisë shqipe, shkrimtarit Nonda Bulka. Kushdo që ka patur fatin të bisedojë me të, të dëgjojë fjalët e tij, të shohë fytyrën e tij të vrarë nga jeta, por të qeshur, ndjen një nostalgji të thellë, pasi ai nuk ndodhet më midis nesh, qysh nga viti 1972. Arbëri, siç e quante ai veten me krenari, mbetet gjithmonë pranë nesh. E shihje gjithmonë të menduar me ato flokët e tij të gjatë, që e fisnikëronin atë burrë jo shtatgjatë, me një shikim të mprehtë dhe me sy të kaltër. Në jetën e tij të shkurtër 66-të vjeçare (1906-1972), ai kishte qënë një prej penave më të mira midis shkrimtarëve të sërës së vet. Kishte shkruar shumë, por botuar pak. Kishte shumë për të thënë, por fliste pak. „Letërsia, shprehej ai në leksionet që na jepte në gjuhën frënge, „është mënyrë e të shprehurit, thellë, si

Nonda Bulka
Nonda Bulka

dhe pasqyrë e vërtetë e mjedisit social“. Duke qënë një prekursor i letërsisë së viteve 30, ku ai kishte kritikuar hapur dhe me satirë regjimin feudal dhe padrejtësitë e kohës, Bulka më tepër ju kthye veprave të tij të atyre viteve, në mënyrë që të mos sulmonte drejtpërdrejt mangësitë e regjimit komunist dhe mungesën e të drejtave të njeriut. Ai kishte tepër merita, por kurrë nuk u mburr dhe nuk kërkoi aq sa në të vërtetë i takonte! Ishte trim dhe krenar që ishte shqiptar, gjë që e kishte shprehur edhe gjatë kohës që kishte bërë burg në Kështjellën e Ali Pashë Tepelenës. Më 1934 botoi me pseudonimin e tij Chri-Chri shkrimet e tij therëse, fejtone dhe skica, nën titullin « Kur qan e qesh biblili ». Bashkëpunoi tek « Besa », « Flaga »,« Rilindja » (Korçë), « Bota e re » (Tiranë), « Diana ». Nonda bashkëpunoi dhe me gazetat dhe revistat « Arbënia », « Përpara », « Përpjekja shqiptare » etj., ku trajtoi probleme të shumta politike dhe shoqërore. Vite më pas çlirimit ai ju përkushtua punës si pedagog i gjuhës shqipe dhe frënge, por dha dhe një ndihmesë të çmuar me shkrimet e tij therëse në revistën « Hosteni ». Në vitin 1962 botoi « Bota siç ish kur qante dhe qeshte bilbili », si dhe një numër vëllimesh në prozë, por që janë më tepër publiçistikë letrare. Poezitë e Nonda Bulkës janë me tipare origjinale dhe që transmetojnë emocione të veçanta. Ato përbëhen shpesh nga vargje të figurshme e të ndjera, ku shprehet dhimbja dhe gëzimi, satira dhe shpresa për një të ardhme më të mirë. Ato shquhen për vargëzimin klasik, për ekuilibrin midis thënies dhe domethënies. Ato shprehin temperamentin e autorit, gazmor dhe meditues, i zëmëruar me të paudhin, por vrasës me pambuk…Shkrimtar realist dhe satirik, ai me veprën e tij luajti një rol të veçantë për zhvillimin e satirës dhe të një letërsie sociale me frymë demokratike. Nonda Bulka mbante lidhje të forta me vendlindjen, dhe shprehte me pathos dashurinë për njerëzit e thjeshtë të Përmetit, të cilët e bënë edhe „Qytetar Nderi“.

Profesor Nonda Bulka me studentët e tij, në vitin 1966
Profesor Nonda Bulka me studentët e tij, në vitin 1966

Para 44 vitesh, në vitin 1965, kur i thashë njëherë profesorit tim të nderuar të letërsisë frënge në Universitet, me të cilin kuvendoja shpesh, se e kishin cilësuar jo më kot: « Biblil i Përmetit », ai m’u kthye duke ndezur si zakonisht atë gjysëm cigaren e tij : « Dëgjo, i dashur Fredi, Përmeti dhe Shqipëria kanë patur dhe kanë njerëz të shquar, më tepër se unë ». „Megjithatë, vazhdoi ai, unë jam arbër dhe arbëri është gjithmonë i lashtë dhe është gjithmonë i ri“. I kujtoj këto fjalë të profesorit tim të nderuar, që shprehin botën e tij shpirtërore, të mishëruar në veprat e tij madhore që do të mbeten në duart e lexuesve, në jetë të jetëve. Ato shprehin pavdekësinë e profesorit, shkrimtarit, poetit, humoristit, njeriut-njeri, fisnik. Profesorit që vinte në Fakultet, si flutur, me biçikletën e tij „Bianki“. Ashtu i thjeshtë siç ishte dhe mbeti gjithë jetën e tij të shkurtër.
Atëhere nuk e zgjata, pasi nuk i pëlqente lavdërimet. Por tani që ai nuk është midis nesh, i lejoj vetes t’i thurr lavde atij njeriu të madh, por tepër modest. Edhe kur bënte vërejtje për ndonjë shkrim të botuar apo shkruar nga studenti i tij, përpiqej që të « vriste me pambuk ». Bënte vërejtje shoqërore, por me tepër takt dhe maturi.
Nonda Bulka, nuk i duroi asnjëherë padrejtësitë shoqërore, bile edhe kur ishte me ne si profesor letërsie. Nuk e përtypi mirë meskinitetin e një pedagogu profan N. që pengoi një grup të studentëve të tij të vazhdonin studimet jashtë shtetit, në Francë, pasi sipas atij pedagogu « ishin akoma të rinj »(?!). Nonda ishte ngritur kundër, por ai pedagogu me ofiq i vitit…1966  « kishte fituar » me argumentat e tij banale. Nuk pranoi lavde, megjithëse i takonte për qëndrimin e tij të paepur, për prozën e tij poetike me nerv, për skicat humoristike nga më të mirat gjatë viteve 30-të e më tej, kur vazhdoi të botojë, sidomos në « Hosteni ». Merrej edhe me përkthime nga letërsia frënge, të cilën na e shpjegonte me aq pasion e bukuri. Shpesh qëndronin me sy të ngulur te shikimi i tij serioz, te pamja e tij njerëzore, shprehëse dhe e zgjuar, kur na tregonte për Hygoin, Rabelenë, Dumasin, Merimenë, Lamartinin, Mopasanin, si dhe pena të tjera të shquara të letërsisë franceze, atje në katin e dytë të Fakultetit të Histori-Filologjisë. Megjithëse ishte një nga personalitetet e shtypit të viteve ’30,  polemist i shtypit të atyre viteve, ai fatkeqësisht është përmendur pak nga kritika e viteve të mëvonshme ose mund të themi se është anashkaluar pa të drejtë. E vërtetë se ishte modest së gjalli dhe nuk pranonte të jepte intervista apo të afishonte dijet, zgjuarsinë e tij të pamasë, por meritat e tij njihen nëpërmjet poezive, prozave poetike e sidomos skicave humoristike… Nonda Bulka njerëzori, i urti, i dashuri, i dhëmshuri, e meritonte më tepër të përmendej jo vetëm për to, por edhe për përkthimet me vlerë nga shkrimtarët francezë, për përmbledhjet e « Tregimeve të moçme shqiptare » të Mitrush Kutelit (Dhimitër Pasko), etj etj. Nga skicat, fejtonet dhe shkrimet e tij më të mira mbaj mend « Intervistë me Shën Pjetrin », « Mësim gjeografie », « Vija e vdekjes », « Kujtime tragjikomike », « Përralla abisine » etj. Profesor Nonda ishte tepër mirënjohës dhe gjatë kohës që kurohej në Rumani la këtë shënim : « Atdhetarit veteran Dhimitër Kristesku, i dhuroj këtë vepër modeste, në shënjë mirënjohjeje, për mikpritjen, dashurinë dhe ngrohtësinë që ka treguar ndaj meje, me gjithë familjen e tij »(Bukuresht, 31 maj 1972). Gjyshi i sime shoqeje, Dhimitër Kokoneshi që e kishte patur profesor Nondën, shok të ngushtë, pasi qëndronin bashkë në pushime në Pogradec, tregonte se ishte njeri me karakter, nuk mashtronte kurrë kur luanin sëbashku me letra, apo edhe e quante tepër modest, kur shokë të tjerë të një moshe pak a shumë të avancuar, nxirrnin meritat e tyre të « Luftës ». Ai vetëm buzëqeshte dhe vështronte me shikimin e tij të mprehtë, por tepër domethënës…U nda nga ne nga kjo jetë, më 14 nëntor 1972, pasi e breu sëmundja e pashërueshme, njeriun e mirë, të çiltër, të madhin Nonda Bulka. Vepra « Gazetarë dhe publicistë të shquar » (Fjalor enciklopedik), botuar në 2005 nga Unioni i Gazetarëve Profesionistë të Veriut (UGPV), me drejtues Prof. Dr. Hamit Boriçin, i jep një vend të dukshëm figurës së publicistit dhe shkrimtarit pendëartë, Nonda Bulka. Ashtu, siç kemi parë këto vite të demokracisë aty këtu edhe përmbledhje të shkrimtarit penëartë.

 Kam shumë kujtime nga profesori im i paharruar Nonda Bulka. Gjatë viteve të Fakultetit, nga bisedat e çiltëra me të, kur pushonte pak të pinte gjysmën e cigares, apo kafen ekspres, apo atje në apartamentin e tij të vogël, në rrugën e Durrësit. Për mungesë vendi po ju tregoj njërin prej tyre.

Ishte pranverë e vitit 1966. Profesori ynë  Nonda Bulka hyri në klasë dhe nuk na kërkoi si zakonisht leje për të pirë një gjysëm cigare, por na tha : “ Sot letërsinë, nëse jeni dakord, do ta bëjmë jashtë në natyrë, afër kodrave të liqenit artificial ”. Nuk e di por ishte diçka e veçantë që do ta ruaj si kujtim gjithë jetën time, ashtu si edhe bashkëstudentët e vitit të dytë të degës së frëngjishtes. Chri-Chri, pseudonimi i tij letrar në vitet 30-të,  na shpjegonte me aq dashuri dhe përsosmëri ecurinë e letërsisë frënge, sa ne shpesh kishim dëshirë të qëndronim akoma më gjatë me të, edhe pas rënies së ziles që tregonte mbarimin e orës së mësimit. Ai kishte qënë një nga nxënësit dhe profesorët më të mirë të Liceut francez në Korçë dhe kishte studjuar jashtë shtetit. Kishte udhëtuar dhe lexuar shumë dhe dukej që kishte një formim të përkryer që shprehej dhe në leksionet që na jepte, në shkrimet e tij realiste dhe tepër të forta në ide. Na fliste me aq pasion e dashuri për Viktor Hygonë, Romen Roland, Henri Barbusse, Mysenë dhe shkrimtarë të tjerë dhe me shpirtin e tij romantik na tërhiqte në atë botën e bukur të letërsisë frënge. Përkthente dhe vepra të letërsisë frënge, sidomos romane të shekullit XIX. Dhe po ta shohësh me kujdes veprën e Nonda Bulkës së paharruar ajo është një polemikë e një gazetari pendëhollë, e poetit, e narratorit apo e një kritiku dashamirës letrar. Pamfletet e tij të shkurtër në përmbledhjen e tij “Kur qante e qeshte bilbili”, botuar në 1932( ribotuar edhe më vonë, si dhe vepra të tjera të tij), “Vjershat satirike”, “Fabulat” dhe “Maska të çjerra” janë një pasqyrë e shpirtit të tij të pastër, njeriut me karakter të fortë, gjithmonë i buzëqeshur dhe tepër zemërmirë. Flisnim bashkë për letërsinë, i tregoja shkrimet e mija ku më bënte vërejtje të sakta, si fëmijës së tij, « pa më vrarë », por thjesht si një prind i vërtetë. Më tepër më qortonte im atë që kishte një jetë të tërë si gazetar dhe nuk donte qëllimisht që unë të futesha në rrugën e vështirë të shkrimit. Profesor Nonda ishte njeri i madh dhe na donte si fëmijët e tij, na qëndronte pranë, na këshillonte, sepse jeta e tij tërë dallgë, nuk i kishte falur një fëmijë të vetin…Pengu i jetës së tij që deri diku largohej në çastet që ai qëndronte midis nesh, si i njëjtë me ne, pa artifica e mëndjemadhësi, si ai profesor N. i cili edhe frëngjishten nuk e shqiptonte si duhet.

Profesor Nonda na thërriste herë pas here në shtëpinë e tij në rrugën e Durrësit, ku diskutonim me pasion për letërsinë frënge dhe shqipe dhe ku na servirte edhe ndonjë raki nga Përmeti i tij. Ishte një apartament i vogël prej një dhome dhe një guzhinë. (Nuk kishte kërkuar më tepër, edhe pse njëherë i kishte shkuar për vizitë E.Hoxha, pasi kishin qënë bashkë në Liceun e Korçës). Nonda Bulka shprehej herë pas here me humor ; “Shtëpi e ngushtë, zemër e gjerë”. Kështu ua priste me të qeshur, mjeshtri i prozave poetike e skicave humoristike, të gjithë atyre që vërenin jo pa keq ardhje, dhomën ku jetonte së bashku me të shoqen. Edhe me ndryshimin e shtëpive, shumë më para se të jetonte në shtëpinë te Rruga e Pishave, e më pas te Pallati i Oficerëve, vendi ku banonte shkrimtari i njohur mbetej gjithnjë një dhomë. E vogël, e ngushtë dhe gjithnjë plot. Në apartamentin e ri, Nonda Bulka jetoi dy muajt e fundit të jetës së tij. Pas marrjes së shtëpisë, e vetmja dëshirë që shkrimtari donte të realizonte, ishte që të sistemonte veprën e tij në një dhomë, gjë që i kishte munguar gjatë gjithë jetës. Por vdekja s’e priti. Kjo është edhe ëndrra e Qefserit, kthimi i një dhome në muze ku do të jenë të ekspozuara të gjitha veprat dhe objektet më të dashura të shkrimtarit

Që kur kishte vendosur të jetonte në Tiranë, pas kthimit nga Franca ku mbaroi studimet për letërsi, Nonda kishte jetuar në një sipërfaqe të vogël, ku jo rrallë herë librat i prisheshin nga lagështira. E kujtonte me mall, shtëpinë e tij të fëmijërisë në Leusë të Përmetit, veçanërisht atë verandën e madhe ku gjente prehje, të cilën e gjeti të djegur po si pjesën tjetër të shtëpisë, kur shkoi ta vizitonte pas çlirimit. Si gjithmonë, Chri-Chri (pseudonimi me të cilin shkruante Nonda Bulka), çdo ngjarje, sado të trishtë, do e shoqëronte me humor. Edhe në rastet kur humorin s’e bënte ai, e bënte vetë ngjarja.
Qefseri, ish-bashkëshortja e tij, kujton se kur arriti Nonda në Leusë për të parë shtëpinë e tij, e morën për diversant. “Shumë pak njerëz e njihnin se ishte larguar për studime, e vetëm pasi e verifikuan në polici e lanë të lirë”, kujton ajo duke shtuar se Nonda të bënte të qeshje me lot kur e rrëfente historinë. Në këtë shtëpi, u dogj nga nazistët biblioteka e tij aq e madhe saqë iu kishte rënë në sy edhe ushtarëve, që kishin thënë se këtu paska jetuar një njeri shumë i rrezikshëm. Por edhe në shtëpitë e tjera, kur s’kishin gisht nazistët, librat patën një fat të ngjashëm. “Në vitin 1950, jetonim në një dhomë të një shtëpie private tek Rruga e Pishave”, tregon ish-bashkëshortja e shkrimtarit. Për 12 vjet, ai punonte, flinte, hante, krijonte në atë hapësirë të vogël që e paguante me qira. Në vitin 1972, atij i dhanë një dhomë në rrugën e Durrësit, në Pallatin e Oficerave, pasi u transferua me punë në Shkollën e Partisë, ku jepte lëndën e gjuhës. “Meqe jemi te shkolla e Partisë, po kujtoj një humor që Nonda e tregonte shpesh”, thotë Qefseri. “Nonda po bënte diktim një ditë, dhe kur po i korrigjonte fletoren një gjenerali i thotë përse fjalën “Partizan” e ke shkruar me të madhe dhe fjalën “hitler” me të vogël? – Po partizanët ishin heronj, ndërsa Hitleri ishte pushtues. -Po gramatika nuk e ka kështu- iu përgjigj Nonda. -Epo atëherë, ajo është gramatikë borgjeze- i thotë gjenerali”
Me të tillë humor Nonda mblidhte në shtëpinë e vogël, shumë miq të tij.

Kur shkonim në apartamentin e tij, shihnim ndonjëherë televizorin, pasi në atë kohë ishin të rrallë. Kishte marrë në Rumani, një xham me ngjyrë për televizorin dhe shikimi ishte me një refleks disa ngjyrësh. Në Rumani kishte shkuar për t’u kuruar nga gryka, sëmundje që fatkeqësisht ja shkurtoi jetën. Dhe një ditë e përcollëm në banesën e fundit në vitin 1972, në moshën 66 vjeçare.

Profesor Nonda kishte një bibliotekë shumë të pasur, sidomos me autorë francezë, por edhe të vendeve të tjera ku kishte vajtur, si autorë rumunë dhe herë pas here na jepte libra për t’ lexuar.

Njëherë një shok i fakultetit tonë u bë gati të merrte një libër nga biblioteka. Profesori, pa u ngritur, por me zërin e tij impulsiv, pjesë e karakterit të tij, e ndërpreu në hovin e tij : “ Djalë, para se të marrësh atë libër, ki parasysh se duhet të kthesh tjetrin që ke marrë ”…Dhe shtoi: “Dua t’u le dhe brezave të tjerë të shfletojnë librat e mi”. Kujtimi, shoku ynë i klasës, që u largua shpejt nga kjo jetë, me atë të qeshurën karakteristike, na bëri edhe neve që të shpërthenim në gaz.

Ky ishte një mësim i bukur për çdonjerin nga ne. Qysh atëhere më ka mbetur pasion i veçantë t’i ruaj librat me kujdes kudo që kam qënë, në banesën time në Tiranë dhe kudo që më kanë çuar rrugët e jetës.

Më poshtë po ju japim disa rrëfenja nga jeta e shkrimtarit Nonda Bulka

Vizita e Enverit dhe shtëpia e mirë.

Atëherë mund të bëhej me shtëpi. Ish-drejtuesi i regjimit diktatorial, si në shumë shkrimtarë të tjerë do të bënte një vizitë edhe në shtëpinë e Nonda Bulkës. Ishte një nga përvjetorët e Lidhjes së Shkrimtarëve. “Se mos bën gabim e kërkon shtëpi gjatë vizitës”, e kishte porositur shkrimtari bashkëshorten. Zakonisht, në këto raste, ata që kishin probleme me shtëpinë, e zgjidhnin këtë problem. “Nexhmija, më pyeti se si i keni punët me shtëpinë. Unë i thashë se ishim shumë mirë, dhe shumë të kënaqur”, tregon ish-bashkëshortja e shkrimtarit. Kështu të gjithë ata që mendonin se pas vizitës së Enverit, Nonda Bulka do të bëhej me shtëpi, e humbën bastin me veten. Me Enverin, ai kishte qenë në të njëjtën kohë për studime në Francë, por megjithatë ata vetëm e njihnin njëri-tjetrin dhe s’ishin miq. Qefseri tregon se Nonda s’ishte bërë kurrë anëtar partie. “Prozave poetike dhe fejtoneve që shkruante, që t’ia botonin i fuste nga një Parti në fund, dhe më thoshte mua që e kishte vënë në fund që kur të vinte koha ta heqja”, tregon ish-bashkëshortja e tij.

4 qeshor 1971, Bukuresht

Të dashur shokë, Sterjo*, Zisa*, Fate
“L’inevitable, l’inexorable, l’ineluctable, l’irreparable …erdhi. (E paevitueshmja, e papërthyeshmja, e paluftueshmja, e pariparueshmja..). Po hyj edhe unë në listën e kandidatëve të 50000-ve që i venë pikë librit të jetës, çdo ditë në turmën e miliardave frymorëve që mbërthen globi..”. Këto mendime trazonin trutë e mija të thartuara, ndërsa aeroplani çante qiejt. Kur zbrita, ndryshova mendim. Janë ato grackat e pabesa të jetës që shpesh tallen me ne. Mora penën t’ju shkruaj shokë të dashur. Se s’kam ç’bëj këtu në spital. Doktorët më panë në fillim dhe janë optimistë. Na mbyti optimizmi… Këto ditë do të më shikojnë me nge. Spitali i mirë..po spital..Optimizmi dhe pesimizmi alternohen si dita pas natës, po më shumë natë se ditë, megjithëse verë.
Dokumentat e spitalit të atyshëm rreth sëmundjes time nuk kanë ardhur, as në ambasadë, as në spital. S’di pse. Unë paraqita xhamat e biopsisë që t’i ekzaminojnë ata. I kisha marrë me vete. S’di çdo të thotë shkenca, se ka raste kur shkenca i
ha m…sëmundjes. Siç e shihni edhe nga këto fjalë, shokë të dashur, humori i
një farë Nonda Bulka është dhj…fare. Ishallah t’i kthehet prapë, por si zorr e
kam. Tashti po e mbyll duke ju puthur të gjithëve familisht. Sot i shkrova
edhe Qefserit – po ndryshe.
Juaji me dashuri, Nonda
P.S: Në hyrje të spitalit me shkronja të padukshme, po që duken është shkruar
“Voi ch’entrate Lasciate ogi speranza”
(Ju që hyni, braktisni çdo shpresë).
Jo Dante, po K…(Kancer)

• Sterjo Spasse dhe Zisa Cikuli, shokët e tij më të afërt

Demoni që s’mundi dot

Nonda Bulka s’e hiqte cigaren nga goja. Çuditërisht, ajo e ndihmonte muzën e tij. Madje dhe një festë të vitit të ri, ku me firmë e me inçizim o zotua para shokëve të mos pinte më duhan që pa gdhirë e “shkeli” betimin. “E gjeta duke kërkuar në hi, paketën që kishte hedhur në darkë”, kujton e shoqja me humor. Po ajo thotë se s’qe duhani që ia shkaktoi sëmundjen shkrimtarit, por mërzia nga vdekja e të vëllait të tij. “Me ilaçe dhe me humor do të luftoj demonin që më ka kapur për gryke”, tha shkrimtari kur mori Urdhrin “Naim Frashëri” i Klasit të Parë. Atëherë ai kishte filluar të bënte atë që s’e kishte bërë gjer më parë. Kishte bërë kërkesa të shumta për një shtëpi. “I kish dërguar një letër prekëse Manush Myftiut, pa dijeninë time dhe brenda pak kohe na dhanë shtëpi”, tregon Qefseri. Chri Chri kishte shkruar dhimbshëm. Ata që kanë lexuar “Mëmë e Bir” e dinë se çdo të thotë kjo. Kishte ardhur koha që ai t’i vinte pikën librit të jetës. E në këtë libër pa trashëgimtarë, të shoqes donte t’i linte një strehëz. Dy muajt e fundit të jetës së tij, ai i ndau mes strehëzës dhe spitalit, ku mbylli dhe sytë. Më 14 nëntor në orën 20.10 të mbrëmjes, Nonda Bulka u nis drejt banesës së fundit.

Kur Duçja piqet me Hitlerin

NONDA BULKA

Dy diktatorët më të mëdhenj të Evropës u poqën në Venedik. Shtypi i botës u muar me këtë pjekje diplomatike. Se shpesh herë udhëtime të tilla vendosin fatin e mirë ose të keq të popujvet. Hitleri arriti në Venetik me aeroplan, se udha e qiellit është më e shkurtër dhe sidomos më e sigurtë. Porsa zbriti diktatori gjerman nga aeroplani, Duçja i dolli para dhe ngriti dorën. Hitleri, ngriti dorën edhe ai. Kjo është me pak fjalë “hyrja” e pjekjes. Ajo që ka rëndësi nuk është as ngritja e dorës, as bandat muzikale, as brohoritjet e popullit, as drekat e darkat, as komunikatat zyrtare, as kordialiteti i dukshëm midis dy burrave të shtetit. Këto s’janë veçse formalitete banale, të demoduara, pa shumë shijë. Ajo që preokupon sot shtypin dhe mendjen e turbullt të Evropës, është pyetja: Ç’u bisedua midis Hitlerit dhe Musolinit dy orë rresht, kur u mbyllën “vetëm” që të dy pa asnjë shahit? Se ka disa pika ku Hitleri dhe Musolini duhet të mos kenë ardhur në akord. Hitleri kërkon Austrinë! Musolini thotë “jo”! Hitleri është kundër çifutëvet, Musolini “jo”! Hitleri dhe Musolini vendosën shumë gjëra; por asnjeri nuk mund t’i dijë. Apo ndofta hëngrën e pinë, ngritën dollia, u puthën dhe u pushtuan, shkëmbyen buzëqeshje dhe pastaj, i lanë për më vonë problemet që tani për tani u dukeshin pak si të “koklavitura”? E ku ta dish! E ardhmja mund të na e tregojë. Se udhëtimet e diplomatëve janë si dardha: e kanë bishtin prapa….
Botuar më 1935

Vija e vdekjes

NONDA BULKA

Ofiqari i gjëndjes civile është zëvëndësi i Perëndisë në tokë. Me të marrë vesh se vdiq një njeri, i heq një vijë të kuqe emrit të tij dhe mbaroi puna; ai njeri shkoi e vajti: vdiq; as ushtar vete, as taksa paguan, as borxhet ia kërkon njeri, as vjehra e mërzit, as kalamanjtë i çajnë kokën. Jo! S’ka më për të, veçse errësirë, kështu ka vendosur legjislatori: një vijë e kuqe shënon vdekjen e një krijese.
Një ditë prej dite, vajta në komunë. Më duhej një çertifikatë për të provuar se jam plak, se kam punuar për Shqipëri dhe se jam njeri që meritoj hylefe nga qeveria; se, helbete, edhe unë kam punuar për Shqipërinë. Dhe ja me dy fjalë biografia ime: në kohën e Turqisë u mësova fëmijëve gjuhën turke, dhe kur harroja (kohë më kohë), u kujtoja se ka një Shqipëri, e cila mund të bëhet shtet ndonjë ditë; dhe mbaja festë të kuqe; dhe bërtisja tri herë ditën: rroftë Sulltani! por këtë e bëja nga dashuria që kisha për Shqipërinë. Kur iku Turqia, erdhi Greku; hoqa festen e kuqe dhe vura kapello dhe thirra tri herë: rroftë Venizellua! dhe Venizellua më dha para; dhe fytyra e Venizellos zbukuronte gjoksin tim; por këto i bëja nga dashuria që kisha për Shqipërinë. Pastaj u bë Shqipëria dhe unë isha nga të parët që bërtita: rroftë Shqipëria! përvëlova me benzinë festen e kuqe, surratin e Venizellos dhe vura në dritaren e shtëpisë tre flamurë kuq e zi. Dhe gjithë bota habiteshin me atdhetarizmën time. Kjo është shkurt biografia ime. Pra, i bazuar në këto fakte të pamohueshme të atdhetarizmës sime, vajta në zyrë civile. I dhashë zyrtarit emrin dhe mbiemrin. Hapi regjistrat nëpunësi i ndershëm, dhe mbeti si i shushatur kur pa emrin tim. Më pyeti:
– Nga vjen ti?
– Nga greminë e zezë! – iu përgjigja unë.
– Por ti ke vdekur, mor efendi! – se emri yt ka një vijë të kuqe.
E vështrova me sy të zgurdulluar emrin tim me një vijë të kuqe, dhe vura re se, gabimisht më kishin skuqur mua në vënd të gjyshit tim.
– Më varrostë për së gjalli, or paçi belanë! – i thashë mehmurit e dola jashtë duke menduar ç’të bëj.
– Të futem në varr dhe të nxjerr gjyshin prej varrit? Se kështu e do ligji!….Dhe atë që do ligji e do edhe Zoti…. Apo jo?

Botuar më 1934

Për Nonda Bulkën

Prof. Dr. Ilinden Spasse

Kur të ikë brenga si vesë,
Vrik do shfaqesh t’i në kthesë,
Hipur në biçikletë, si kalorës i vërtetë!

Sa më shumë kalojnë vitet, aq më tepër forcë sintetizuese marrin këto vargje të Vehbi Skënderit, kushtuar Nonda Bulkës, Nondës tonë.
Kam pasur fatin, që Nondën ta njihja në disa faza të jetës sime dhe në disa faza të jetës së tij:
E kam njohur si fëmijë, kur luante me mua, kur më sillte në shtëpi nga një gjysmë çukullate, se gjysmën tjetër ia kishte “ngrënë ujku” gjatë rrugës; kur gjithnjë më quante “hajdut me çizme”; e kam njohur në moshë pak më të rritur, kur ai me pyetjet që më bënte donte të mësonte, se sa përvetësoheshin nga nxënësit programet e tekstet e gjuhës e letërsisë shqipe, e më vonë kam njohur krijimtarinë e tij fishkëllyese ndaj regjimit në fuqi, krijimtari fishkëllyese me një stil të veçantë, origjinal publicistiko-artistik dhe, kështu, dalëngadalë në përfytyrimin tim rritej personaliteti i këtij njeriu sa të thjeshtë, aq edhe të madh. E kam parë rrugëve të Tiranës, duke “fluturuar” me biçikletën “Bjanki”, tamam si një i ri, por e kam parë edhe në mbledhje të ndryshme, ku u kundërvihej me shumë kulturë, por me humor e batuta kuptimplote, kritizerëve pa taban. Kam dëgjuar nga ish nxënësit dhe studentët e tij, se si e elektrizonte klasën duke përdorur metoda origjinale të dhënies së mësimit, duke improvizuar si artist i vërtetë personazhet e veprave që shpjegonte, por e kam dëgjuar të fliste me pasion edhe për letërsinë franceze, sidomos për klasikët e saj. Mbresa të fuqishme më kanë lënë marrëdhëniet e tij me shokët më të ngushtë: Sa herë që vinte në shtëpinë tonë, vetëm gaz e hare do të sillte, jehona e të cilëve do të vazhdonte me ditë të tëra. Këto marrëdhënie u dendësuan sidomos kur Nonda u sëmur rëndë e vajti në Rumani për t’u kuruar:
Ti, Nondë, ike papandehur dhe s’deshëm të besonim që ishe i sëmurë,
E shpesh na dukej sikur delnje nga rrugica,
Me një buqetë replikash të gëzuara përsëri,
E ndaj, do qe gëzim i madh, sikur të bëheshin këto rreshta urë,
Mbi këtë të gënjeshtërtë largësi,
Që shtrihet posi mjegullime midis nesh!
I dashur Nondë, mos më shaj, mos më qorto për këtë vjershë,
Por në të qeshtë zemra pak me mallin tonë, qesh!

Do t’i shkruante Vehbi Skënderi në shtatorin e vitit 1971.
Por mbi të gjitha kam ndjekur me vëmendje fazën e fundit të jetës së tij, kur u kthye nga Rumania i mbërthyer në grykë nga demoni i vdekjes: Shokët shumë të shqetësuar për shëndetin e tij, ndërsa ai, me batutat e kripura e plot sarkazëm, që hidhte përpara tyre, familjes dhe të gjithë të njohurve, qëndronte stoik i papërkulur si të kërkonte ta sfidonte atë dhe e sfidoi, duke u lartësuar në përfytyrimin tonë si “Një Arbër gjithmonë i lashtë, si një Arbër gjithmonë i ri!”.(Nga epitafi në varrin e Nonda Bulkës)

Erdha të flisnja pak me ty, pas këtij shiu të pastër,
Por ti ma prite nga mermeri shkurt: “Jam arbër!”
Lotonte qielli shqiptar me uniformë gri,
Sheh shkrepëtimën tallëse: Chri-Chri!

Të digjte fort për Arbërinë e lirë malli
Dhe qeshje hidhur si Juvenili.
Dhe pështynje republika e mbretëri,
Me vërshëllimën tallëse, Chri-Chri!

E hante çdo mendim të blertë bryma
Edhe në mes të maleve të zihej fryma,
Se ndienje tok me malësorët katërfish uri
Duke na nëqeshur: Chri-Chri!

Po shpesh të ndrinin sytë lotë gëzimi nga ideali…
Dhe qeshje si fëmijë plot çiltërsi,
Më i dhëmshuri i mësuesve: Chri-Chri!
Luftove tërë jetën kundër pompës, zhurmës,
Mbi gjysmë shekulli pa u vënë re,
Po varrin, prapë, e deshe buzë rrugës…
Dhe varrin, shok, buzë rrugës ma ke!

(Poezi e Vehbi Skënderit dhuruar Sterjo Spasses më 1978)

Vlerësime për veprën e Nonda Bulkës

Nonda Bulka është një ndër shkrimtarët e parë të viteve ’30 që me krijimet e tij demaskoi shoqërinë e prapambetur feudale,  si dhe denoncoi politikën imperialiste të kohës, motive këto që më pas u trajtuan pothuaj nga të gjithë autorët e rinj të viteve `30 e sidomos nga Migjeni. Nëpërmjet fejtonit e skicës Nonda Bulka arriti të bëjë përgjithësime me vlerë. Duke qënë nën ndikimin e drejtpërdrejtë të lëvizjes demokratike të kohës dhe i ushqyer nga idetë revolucionare, ai e mohoi të vjetrën, reaksionaren në fushën politike e shoqërore, në planin kombëtar e ndërkombëtar me anë të një satire therëse.
Proza e tij ka trashëguar tiparet më të mira të satirës sonë, sidomos asaj pamfletike, duke e zhvilluar atë më tej. Me anë të humorit ky shkrimtar arrin të trajtojë shqetësimet e veta, që janë edhe ato të kohës, dhe krijon tek lexuesi emocione e nënqeshje të hidhura për probleme që lidhen me jetën e vështirë të vegjëlisë, me rrugën e zhvillimit të kulturës kombëtare, me luftën imperialiste, me klerin e fenë, me normat morale patriarkale e të vjetëruara etj. N. Bulka është tipi i gazetarit që nuhat menjëherë problemet më nevralgjike të jetës së përditshme shoqërore dhe shpërthen me ironi e sarkazëm, por si një temperament i rrëmbyer, me gjaknxehtësi. Ky shpërthim jo gjithmonë mund të barazohet me revoltën ose protestën e fuqishme. Skicat, fejtonet dhe shkrimet më të mira të tij janë : “Vija e vdekjes”. “Intervistë me Shën Pjetrin, “„Kujtime tragjikomike”, “Kur piqet Muhameti me Krishtin” , “Përralla abisine” , “Gjysëm ose italian” , “Mësim gjeografie” etj.
Bulka ashtu si Migjeni më vonë, do të pasqyrojë në krijimtarinë e tij mjerimin, zymtinë, e jetës së vegjëlisëshqiptare me krijime tronditëse si “Mëm` e bir”, “Lipësi”, “Njeriu misterioz” etj, duke demaskuar padrejtësinë shoqërore pa kërkuar mëshirë. Për energjinë dhe shpejtësinë, me të cilën ai iu përgjigj kërkesave të ditës, për shumllojshmërinë, e problemeve që trajtoi, për qartësinë e mendimit ai dallohet nga shumë bashkohës të tij. Por disa herë ai s’arriti të shmangte përsëritjet e disa motiveve e temave dhe nuk i shpëtoi një fryme të plotë mohuese e ndonjë toni pesimist. Në tërësinë e veprës së tij publicistike ndihet e tërë koha, gjithë realiteti, por sidoqoftë ajo mbetet brenda kufijve të fejtonit e skicës, ashtu si ajo e Q. Stafës dhe V. Stafës. Në to më tepër revoltë se konflikt artistik, por lëvrimi i tyre pati rëndësi për zhvillimin e mëtejshëm të prozës artistike. Kjo krijimtari, duke formuar tiparet, qoftë edhe fillestare të një letërsie militante, solli në tregim temën e ditës, ndihmesën për thellimin e realizmit kritik dhe për afrimin gjithnjë e më shumë të letërsisë me jetën, të gjuhës së saj me gjuhën e gjallë e të përditshme.

Disa nga veprat e Nonda Bulkës

Vepra 1  (1932-1942)
Vepra 2 (1943-1972)
Vepra 3 (fabula)
Vepra 4 (poezi dhe përkthime)
Vepra letrare (1980)
Vepra (Argeta-LMG-2007)
Vepra të zgjedhura « Proza e Nonda Bulkës para lufte » (Rilindja, Prishtinë, 1969)
Sketches and short stories (1984)
Maska të çjera (1969)
Thumba pa helm (1975)
“Nonda Bulka dhe Përmeti” (Neraida 2006)

 

BISEDË PËR ALBANOLOGJINË NË LIMAN TË RAFINËS ME ALBANOLOGUN GREK TITOS JOHALLAS – Nga PETRO MEJDI

Alekoja, djali nga Skorea, po ma bente me shenja qe t’i afrohem. -Tani qe duhet te ishe ketu, u vonove. Te kam gjetur pune zyre ne Athine dhe qe ka lidhje me gjuhen shqipe! Tani sa po te kishim ne goje me nje klientin tim.

Filloi te me flase per gjuhen shqipe dhe historine e saj. Me takt i thashe se une nuk di shume gjera, por kam nje llahiopolis, i cili ka mbaruar studimet per gjuhen shqipe. Titos Johallas quhet! E ke degjuar ndonjehere? -Keto dite, i them Alekos, po lexoja nje liber shume te mire, “Historia e Albanologjise shqiptare” shkruar nga Jup Kastrati, pedagogu im, me te cilin kam dhene nje nga lendet me te veshtira “Gramatika historike”, te cilen Kadare ne nje roman e quan ” pilaf me goxhda ” dhe aty, ne bibliografi, kam ndeshur disa here emrin e Johalles. Po ç’pune me ke gjetur?! -Me tha qe ka nevoje per nje filolog shqiptar per katedren e studimeve shqiptare ne Pandio Panepistimio. Do te shkosh!? E veshtrova!I hodha Alekos nje veshtrim , i cili sikur thoshte : E di qe thua here pas here ndonje qyfyr ,por jo aq te forte! -Nuk tallem! Ai do te vije prap javes tjeter!

Alekoja, si pa ngurimin tim, me thote: -Nuk te pelqen ?!-Nuk eshte puna ne me pelqen a po jo! Se pari, nuk e ndjej veten te afte per kete pune. Ne Greqi kane ardhur filologe shume me te afte se une! Do t’ ia them une disa emra Johalles. Dhe me shkoi mendja tek Foto Malo , Stavro Dajo , Niko Anagnosti , Andrea Zarballa, Petro Cerkezi etj. Keta njohin shume me mire te dy gjuhet , shqip dhe greqisht. Qe te mund ta bej une kete pune do te me duhet qe ,per disa kohe te kthehem perseri ne student , do te me duhet te studjoj me themel gjuhen greke dhe historine e saj.

Dhe erdhi dita qe Johallas erdhi perseri tek dyqani i peshkut. Alekoja me prezantoi. Me erdhi pak turp nga vetja, nga çanta qe me rrinte si samar ne kuriz dhe llotot ne dore! -Eshte hera e pare qe ju shoh , -i drejtohem Johalles , por si studjues kam vite qe u kam ndeshur, qe ne leksionet e pedagogeve te mi , ne revisten “Studime filologjike “, ne bibliografite e studimeve te revistes dhe ne studime te plota per gjuhesine. Keto ditet e fundit me erdhi nga Tirana nje botim shume i mire dhe perbledhes per Albanologjine , i hartuar nga Profesor Jup Kastrati dhe flitej dhe per ju!-

Kastratin e njoh si sintaksiollogos dhe nje nga bibliografet me te mire te Shqiperise. Kete botim nuk e njoh! -Tani ka qarkulluar, i them .Eshte vellimi i pare. Per Negrucon , Jan Villarain , Furiqin , ka shfrytezuar botimet tuaja.

Natyrisht qe i pelqeu kjo qe i thashe. Sigurisht qe njihte mire arritjet e gjuhesise shqiptare dhe njihte jo vetem vepren shkencore te disa gjuhetareve shqiptare , por me disa ishte takuar ne veprimtarite dhkencore te organizuara ne Shqiperi dhe ne kongrese e seminare nderkombetare . Fliste me veneracion per Cabejn , Domin , Demirajn , Kastratin , Kostallarin .-Ne Shqiperi zhvillohet nje pune shkencore e organizuar mire dhe me rezultate te kenaqeshme . Kongresi i Drejtshkrimit kurorezoi gjithe punen shumevjecare! Vete Johallas ka botuar studime ne revistat shkencore , sidomos tek revista “Studime filologjike ” .

Nga studimet e tij ka shume referenca ne shkrimet shkencore te kolegeve shqiptare. Ai eshte marre me disa studjues greke te shekujve me pare dhe ka sjelle ne drite vepren e Petros Furiqit , Negrucos , Villarait , Anastas Bykut etj. Por puna e tij shkencore eshte perqendruar ne studimin ngulimeve , te gjuhes , folklorit aspekteve urbanistike , arkitektonike dhe gjuhes se arvanitasve. Jane disa studimet voluminoze per kete teme . Ai ka trajtuar aspekte te ndryshme , nga menyra e ndertimit te shtepive ,te gatimit , te organizimit te jetes ne familje , folklorin gojor dhe muzikor , patronimine .e tjer.

Une kam ne biblioteken time studimin e vellmshem :”I arvanites tis Andru “. Gjate bisedes me la te kuptoj se e ka ndare veprimtarine shkencore dhe pedagogjike midis Gjermanise dhe Athines! Drejtonte nje institut a kateder te studimeve gjuhesore , me duket ne Lajpsig . Na thoshte me shaka se jemi patriote , pra ipirotas , pasi na tha se kishte lindur ne Janine . Ate dite , qe per fat te keq ishte dhe e fundit , i lashe te kuptoje se heren tjeter do te sjell nga shtepia vellimin e pare te studimit te Jup Kastratit ” Historia e Albanologjise shqiptare”.

E zbrita librin ne dyqanin e peshkut , por Titos Johallasin nuk e takova me.

TAKIMI LETRAR – Tregim nga Qazim Shehu

Ai ishte një poet i njohur. Shkruante njëkohësisht edhe studime mbi historinë e gjuhës. Po shkonim drejt një festivali të poezisë. E shihja si po mendohej dhe nuk m`u durua pa e pyetur se çfarë përtypte mendja e tij. ”Eh,më tha,shkojmë drejt këtij festivali,por kot…Festivalet e poezisë,përveç takimit me njerëz qëi njeh dhe nuk i njeh,një atmosfere,një farë daljeje, nuk kanë asgjë tjetër serioze, as të mundshme për t`u mbajtur mend.Çmimet i marrin kryetarët e organizimeve të njenjta në treva të tjera shqiptare. Sepse,edhe ata do sajdisin me çmime atë që jep çmim.Këtë nuk duhet ta bëjë ai që quhet poet,kjo në një farë mënyre është një korrupsion letrar,diçka e pakëndshme,po mjerisht kokëfortë…”Për këtë mërzitesh ,i thashë.Kjo dihet,nuk është ndonjë gjë e re.Edhe poetët ,njerëz janë,kanë interesat e tyre,pastaj poezia nuk është vrapim njëqind metërsh,kush del i pari…Ajo nuk është tjetër, veçse vlerësim subjektiv.

Kishim udhëtuar kaq kohë dhe ja ku u gjendëm në qytetin e vogë.Nuk e patëm të vështirë ta gjenim godinën ,sallën e madhe mbushur dingas me poetë,as të zinim vend pranë e pranë dhe të prinim.Recitimet kishin filluar ,salla buçiste nga timbri i zërit dhe në çdo fundmbarim të recitimit shpërthenin duartrokitje.Shoku im,u ngrit dhe recitoi.kishte një poezi të gjatë,po të bukur.Ai recitonte rrjedhshëm dhe fjalëve u jepte intonacionin dhe logjikën e duhur artistike.Kur mbaroi, duartrokitjet nuk kishin fund.Poezia e tij u pëlqye dhe, aty për aty,rrëmbimthi m`u krijua bindja se ai do ta merrte çmimin e parë.Më tutje ,si gjithnjë sipas radhës u ngritën disa poetë emigrantë, ardhur enkas për këtë takim.Ata recitonin bejte si:”Prej Prishtine e gjer në Tiranë,ku i thërrasin nanës :nanë,asht toka jonë,mos lshojmë nji pllamë…”

Atmosfera e fjalës poetike gjithnjë më pëlqen.Poezia e krijon vetvetiu një përndezje dhe një shkëputje nga e zakonshmja,dhe,sidomos kur  ajo ka forcën e realizimit jetësor dhe të imagjinatës.Në këto takime çdo poet rri në ankth,mendon se i takon një çmim.Po çmimet do t`i marrin vetëm disa.Ndonjëri merr çmim në çdo aktivitet.Kjo nuk ka rëndësi,e rëndësishme është se në këto takime, çmimet nuk duhet të ekzistojnë,sepse ato jo vetëm nuk i vënë kurorë takimit, po krijojnë edhe një shije të hidhur për atë se çfarë nuk duhet të bëjnë pikërisht ata që e quajnë veten poetë,që shajnë pushtetin  duke i marrë paratë atij  për mbështetjen e forumeve të tilla poetike.

Mendimet më lëvrinin në kokë ,kur u tha se duhej të bëhej nja pesëmbëdhjetë minuta pushim, se do të  mblidhej juria.Dolëm në sallon jashtë.Entuziazmi kishte rënë .Ishte një situatë ankthi,zakonisht e justifikuar në pritje të tilla.Kur u desh të dëgjonim çmimet,  shoku im u skandalizua;çmimet kishin kaluar tek kryetarët e klubeve letrare në qytete të tjera.Jo vetëm kaq, edhe disa anëtarë të klubeve letrare po sajdiseshin me çmime të treta.E pashë atë burrë që shtrëngonte nën sqetull çantën e zezë dhe fytyra e tij  kishte marrë një shprehje palëvizshmërie jo të këndshme.Dolëm.Pas takimit do shtrohej një drekë.Dhe aty, në drekë ,i ulur afër tij dhe një poeteje që gjithnjë fliste si me veten edhe me të tjerët m`u desh ta pres pjatën me kënaqësi se kisha uri.Në çaste të tilla poetët bëhen hokatarë,tregojnë barsaleta dhe krijojnë humor,mbajnë fjalime plot fjalë kumbuese për  organizatorët,sërish akuzojnë pushtetarët,politikanë,që ndonjëri i quan :pordhilikanë,recitojnë sërish.Janë momentet më të çliruara,se edhe vera dhe rakia bën punën e saj.Poeti A.S u ngrit dhe, me një gjest triumfatori, filloi:

E ngre këtë dolii për  Abazi,poet,kryetar i Klubit letrar organizues,i cili me dashamirësinë e tij na mundësoi këtë takim të mrekullueshëm që do mbahet mend gjatë nga ky qytet i vogël.Po(rdh)ilikanët e sotëm që po e shpartallojnë Shqipërinë ,ende nuk kuptojnë se nuk ka atdhe pa poetë.Kam këtu afër të shquarin Bashkim(një poet vetullngrysur)qytetar nderi i dy bashive,që më tha pak më parë se edhe Abazi duhet propozuar për qytetar nderi.

Pas tij u çua shoku im dhe nxori me shpejtësi një libër të vetin.Ai lëvizi krahun guximshëm dhe e ngriti librin pak më lart se kokën e tij.Shpërtheu: A shihni këtë libër?po,tha dikush.Ky libër është një kryevepër.Heshtje.Sa kopje është shitur do thoni ju?Njëqind ,u dëgjua një zë.Pesëqind,ia ktheu tjetri.Shoku im po i mblidhte shifrat.Befas ai e uli librin në tavolinë.Asnjë,turfulloi,asnjë,eh..Pse do thoni ju? Thuaje,ti…E them,po ndoshta do më besoni…Sepse shitet Vrima…Të më falnin këto poeteshat ,po kjo është e vërtetë…Libri “Vrima”,tha dikush…Po, libri “Vrima”…ai shitet sot…Poetesha që kisha afër, as që ndjeu siklet nga fjalët e tij,madje ajo u ngazëllye dhe më shtërngoi krahun fort.Ajo nuk ishte fort e re,as e vjetër,po në moshë mesatare,mbahej dhe, hiret ende shndrisnin nga grija e mbulesës së viteve.

Duhet thëne se këtë detaj,atëhere dhe tani e mbaj mend më shumë se të gjitha poezitë që u recituan dhe ndoshta edhe ato që do recitohen në takime të tillla.Pashë që shoku im,po ia them emrin:Bajram Skopeci,ishte mjaft i kënqur që kishte shprehur mendimet e tij në një duf të sinqertë me silvëllezërit e vet poetë.

Papritur u ngrit poeti Adem Zalo dhe iu drejtua poetit A.S.

A.S foli mirë këtu,po mua s`më përmendi,ndonëse ai ka shkruar një poemë për mua.Po nuk e kisha fjalën këtu,thelbi i çështje rri gjetkë.Tek poeti Bajram Skopeci.Ai është një Pushkin modern,po çmimin më të lartë atij ia ka dhënë koha,përderia vargjet e tij recitohen përmendsh dhe disa poezi të tij janë bërë hite.Dëgjoni more vëllezër,unë kam lexuar disa studime të tij historike për gjuhën dhe mendoj se Çabej po të ishte gjallë,me siguri do ia lironte vendin…

Në atë çast prita që poeti Bajram të çohej dhe ta kundërshtonte këtë superlativë qesharake, se ishte një barrë e rëndë.Por poeti u ndje i kënaqur,aq i kënaqur sa,shkoi pranë Adem Zalos dhe porositi gjithë fotografët dhe kameramanët e televizionit lokal që ta fiksonin këtë çast historik…

Platonistika apo idetë dhe teoritë e njohura të Platonit për një jetë të dinjitetshme dhe normale – Nga Agron Shabani

I lindur në një familje të shquar, të pasur dhe me tradita të njohura qytetare, Platoni tërë jetën dhe personalitetin e tij ia ka kushtuar një qëllimi ose ideali; të ndihmojë njerëzit të arrijnë atë gjendje që ai e quajti: eudamonia (εὐδαιμονία).
Eudaimonia është një fjalë greke, tepër e veçantë dhe interesante , por shumë e vështirë për t´u përkthyer ose deshifruar. Eudamonia e ka kuptimin e ‘lumturisë në plotësim ose vetpërmbushje’.
  Katër idetë qëndrore  që dalin nga veprat dhe mësimët e njohura të Platonit:

1.Të mendojmë dhe logjikojmë më shumë:

Në këtë frymë, duke u shprehur se jeta e jonë shpeshherë shkon keq ose fare bosh, sepse ne pothuajse kurrë nuk i japim vetës sonë kohë për të menduar, reflektuar dhe logjikuar me kujdes të mjaftueshëm optimal ose maksimal për planet ose ambiciet tona. Kështu ne përfundojmë duke i pranuar dhe përqafuar vlerat e gabuara, karrierën e gabuar, artin e gabuar, marrëdhëniet e gabuara etj… Platoni në radhë të parë deshironte të sillte rregull, qetësi dhe qartësi në shpirtin dhe mendjet tona.

Ai vë në dukje se shumë prej ideve tona janë të nxjerrura ose huazuara nga konteksti i atyre “ideve” që i mendon turma, apo nga ajo që grekët e lashtë e quajtën doxa, dhe ne do e quajmë “gjykim i shëndoshë” ose “racional”.
Platoni gjithashtu tregoi se gjykimi i shëndoshë dhe racional sikur është i bërë shoshë prej gabimeve, paragjykimeve, totemëve, fetishëve dhe bestytnive të ndryshme. Idetë popullore për dashurinë, famën, karierën, paratë, edukatën, kulturën, moralin apo mirësinë,  thjeshtë nuk i qëndrojnë logjikës së arsyetimit.
Platoni gjithashtu vuri re sesi njerëzit krenarë udhëhiqeshin pothuajse nga instinktet e tyre apo pasionet e tyre, duke u hedhur në vendime mbi bazën e asgjësë. Thelbi i filozofisë sipas Platonit përmblidhet në komandën:”Njeri njihe dhe pranojeve vetvetën!”

2. Të dashurojmë me më shumë mençuri dhe maturi:

Platoni është një nga teoricienët  më të mëdhenjë të marrëdhënieve bashkëshortore ose erotike. Libri i tij” Simpoziumi” është një përpjekje tjetër për të shpjeguar se çfarë është në të vërtetë dashuria?  Ai tregon historinë e një darke të shtruar nga Agathoni, një poet i pashëm dhe me famë, i cili fton një grup shokësh rreth tryezës, për të ngrënë, për të pirë  si dhe për të folur mbi dashurinë.
Mysafirët kanë të gjithë pikëpamje të ndryshme se çfarë është dashuria. Platoni i jep mikut të tij të vjetër Sokratit (një nga personazhet kryesore në këtë libër dhe në të gjithë librat e tij) – teorinë më të dobishme dhe interesante kur thotë: Nëse ju bini në dashuri, ajo që ndodh në të vërtetë është se shihni tek një  person tjetë, ato  virtyte ose cilësi të mira që nuk i keni vetë . Mund të jetë qetësia, kur jeni i shqetësuar, mund të jetë vetëdisiplinimi, kur ju jeni të shpërqëndruar ose të padisplinuar, mund të jetë displonimi kur ju jeni të indisponuar, mund të jetë elokuenca, kur ju e keni gjuhën e lidhur (prangosur) ose të censuruar etj. Në sytë e Platonit, dashuria është në thelb një lloj edukimi e cila mban çelësin e zhvillimitdhe afirmimit të personalitetit tuaj. Domethënë virtytet që ju nuk i keni.
Kjo tingëllon paksa e çuditshme për botën dhe kohën e sotme ultramoderne ose bashkëkohore, por Ai (Platoni) dëshiron që ne të hyjmë në marrëdhënie në një mënyrë shumë më pak “luftarake” dhe krenare. Ne duhet të pranojmë se nuk jemi të plotë dhe duhet të lejojmë dashurinë të na mësojë gjëra të reja. Një marrëdhënie e mirë do të thotë që nuk e duam personin tjetër ashtu si është. Kjo do të thotë që duhet të përkushtohemi për t’i ndryshuar ose determinuar gjërat në një version tjetër me  të mirë , duke i përballuar dhe  duruar “stuhitë” e pashmangshme që i sjellin  këto ndryshime. Në anë tjetër ndërkaq, nuk duhet t’u rezistojmë përpjekjeve të dikujt tjetër për të na përmirësuar ose korigjuar.

3. Rëndësia e bukurisë:

Të gjithëve na pëlqejnë gjërat e bukura. Platoni do thoshte se ka me të vërtetë shumë rëndësi se çfarë lloji shtëpie apo faltoreje, çfarë femre ose gruaje, çfarë arti  apo skulpturash keni përreth vetes. Askush para Platonit s´e kishte bërë pyetjen kyçe: Pse i pëlqejmë gjërat e bukura? Ai gjeti një arsye interesante duke konstatuar se ne shohim tek e bukura ose bukuria një pjesë të mirësisë dhe lumturisë sonë objektive dhe subjektive. Bukuria mund të na i edukojë mendjet,. zemrat dhe shpirtërat tonë, thotë Platoni.

4. Ndryshimi i shtetit dhe shoqërisë:

Platoni shpenzoi shumë kohë duke menduar se si qeveria dhe shoqëria duhet të jenë ideale. Ai ishte mendimtari i parë utopik i kësaj bote.
Në këtë drejtim, ai ishte i frymëzuar nga rivali i madh i Athinës: Sparta. Sparta (Arta) ishte një qytet-shtet me aftësinë për të nxjerrë luftëtarë, komandant dhe strateg  të mëdhënë ushtarak dhe politik, për dallim të Athinë e cila atëbotë (lëxo: 24OO vjet para Krishtit) i kishte me tepër se 25O. OOO banor, kishte tempuj dhe pallate të shkëlqyera, banjo dhe pishina të përkryera, vepra të shumëta të artit, shkencës dhe filozofisë etj.etj…Por, nuk e kishte fuiqinë ushtarake dhe politike të Spartës.  Çdo gjë që bënin spartanët, si i rrisnin fëmijët, si e organizonin ekonominë, si kryenin marrëdhënie seksuale, çfarë hanin ata, si ushtrohëshin ose kalitëshin për luftë dhe kështu me radhë, ia përshtasnin dhe kushtonin një ideali dhe qëllimi të vetëm.  Forcimit ushtarak dhe politik të Spartës. Dhe, Sparta ishte jashtëzakonisht e suksesshme, nga pikëpamja ushtarake.

Në librin e tij, “Republika”, Platoni identifikon një numër ndryshimësh që duheshin bërë, duke u shprehur se: ne kemi nevojë për heronj të rinjë, ne kemi nevojë për censurën, etikën, moralin dhe disiplinën, ne kemi nevojë për edukatën, kulturën, emancipimin dhe arsimin e mirë ose cilësor, thekson Platoni i cili ishte i shqetësuar për mendimin dhe konceptin e gabuar të lirisë. Athina ishte e lirë për të gjithë,  edhe për opinionbërësit dhe opinion shitësit më të këqinjë . Nocione të çmendura fetare dhe në dukje të ëmbla, por të rrezikshme, ide që thithën entuziazmmin e masës dhe çuan Athinën drejt një qeverisjeje katastrofike si dhe në luftëra të gabuara, si për shembull në sulmin fatal ndaj Spartës etj.
Ekspozimi i vazhdueshëm ndaj stuhisë së zërave të hutuar, mendonte asokohe Platoni, është një gjë shumë e keqe dhe ndjellakeqe. Kështu që ai kërkonte kufizimin e aktiviteteve të oratorëve publikë dhe predikruesve të rrezikshëm.

Platoni gjithashtu  besonte me pasion në arsimim, por donte të rifokusonte kurrikulën. Gjëja kryesore që ne duhet të mësojmë është jo vetëm matematika, retorika, oratoria , skolastika,  drejtshkrimi ose bukurshkrimi, por  si të jemi të mirë. Ne kemi nevojë për të mësuar për kurajon, guximin, vetëkontrollin, arsyen, ndërgjegjën, edukatën, kulturën, pavarësinë , qetësinë dhe lumturinë.

Për të vënë këtë në praktikë, Platoni themeloi një shkollë të quajtur Akademia në Athinë, e cila lulëzoi për më shumë se 400 vjet. Ti shkoje atje për të mësuar asgjë më pak, sesa si të jetoje dhe të vdisje një njeri i mirë, thoshte dikur Platoni.
Idetë e Platonit mbeten thellësisht sfiduese, provokative dhe tërheqëse. Ajo që i bashkon ato është ambicia dhe idealizmi i tyre. Ai donte që filozofia të ishte një mjet për të na ndihmuar të ndryshojmë botën. Një shembull që mund të vazhdojë të frymëzojë.

 

Ndë

rkaq, u mor vesh se sipas ‘heroit’ dhe personazhit ose protagonistit kryesor të Platonit-Sokratit: çdo mengjes herët, njeriu zgjohët nga gjumi ose ngritët nga shtrati si qenie ose krijesë e trefishtë. Respektivisht, mbi bazën e trinisë ose trinitetit të njohur shpirti- mendja(truri) dhe trupi i njeriut. Në këtë kontekst të suspektshëm dhe tepër dubiozë, njeriu është simbiozë ose sintezë e tre (3) botërave të ndryshme: Botës shpirtërore ose materiale, botës koshiente ose logjike si dhe botës trupore ose fizike.

 

Ndonëse, psikologjisë dhe filozofisë moderne ose bashkohore nuk i interesojnë aq shumë çështjet ose aspektët e ndryshme siç janë: “ç’është shpirti i njeriut?”, “a është shpirti i njeriut material apo jomaterial?”, “a është i vdekshëm apo i pavdekshëm?”,  “në çfarë marrëdhëniesh ose raportesh është ose ndodhët me trurin (mendjen) dhe trupin, shpirti i njeriut?” dhe kështu me radhë.

Se këndejmi, rreth këtyre pyetjeve ose dilemave të mesipërme, janë zhvilluar debate dhe janë bërë replikime dhe polemika të ashpra në mes idealistëve dhe materialistëve që nga antika e lashtë dhe deri më sot.
Kështu, përderisa idealistët në antikë mendonin se shpirti është i ndarë nga trupi (Sokrati dhe Platoni), materialistët ishin të bindur se shpirti nuk është i ndarë nga trupi (Demokrati). Ndërkaq, Aristoteli dhe itharët e retorikës ose skolastikës së tij, asokohe ishin të bindur në ‘trininë‘ ose ‘trinitetin’ e lartëcekur shpirti- truri (mendja)- shpirti i njeriut. Respektivisht, në prezencën ose ekzistencën e tre (3) botërave të ndryshme brenda qenies ose krijesës së njohur njerëzore: Botës shpirtërore ose materiale, botës koshiente ose logjike si dhe botës trupore ose fizike.

Ndërkohë që edhe sot e kësaj dite sikur mungojnë pasqyrimet, përceptimet, anticipimet dhe definicionet e plota ose të kompletuara lidhur me çështjet ose aspektët e mesipërme.

 

KADAL-KADALE – Poezi nga Zeqir Lushaj, NJ, USA

 

      -Flas , me të gjithë lexuesit, pa dallim  partiak –

 

 

Kadalë, or burrë,

Burrëria don udhë !

Kadalë oj  grua,

Mos shkel mbi mua !

 

…!

Kadalë, or djalë,

Të mos rrëzohesh,

Ec me kujdes,

Që të pleqnohesh.

 

Kadalë, or kali,

Që shkon revan,

Gomari nuk ngutet,

Ç’ka se i thonë hajvan !

 

Ma ngadalë, oj fushë ,

Mos i hap shumë sytë,

Ban e lëshohet Drini,

E droe  të përmbytë !

 

Kadalë – mal,

Se të humbi duhama,

Banorët e tu,

Veç, dhelpra e çakalla.

 

Kadalë, more Ti –Ofsajti !

(Me veten Tënde po hjek),

Kujto, fatin e beglerëve:

-Kadal Beg, se ka hendek !

 

…!

Sa më sipër, s’jeni dakort?

(Unë-vet, lutëm e ju thom),

Shkruani E-mail, Adresa:

Zeqirlushaj@msn.com

./.

-Nga libri në formësim e sipër “Të vrasësh një poet”-

Gjashtë profesorë – Një tufë me epigrame nga Viron Kona

Viron Kona, një fotografi me aktoren që luan

rolin e Pipi Çorapegjatës, Vimmerby, Suedi,

Maj 2011         

 

 

 

 

Mirënjohje

Farat e lulediellit ndodh që i merr era,

në fusha, në brigje, në lëndina i çon,

pavarësisht si rriten dhe si zhvillohen,

ato diellin nderojnë sa lind e perëndon…

 

Për të dalë i pari

Nuk është gjë e keq se do që të dalë i pari

njeriu që meriton dhe shoqërinë ndihmon.

Keq është kur, për të dalë doemos i pari,

i shtyp të tjerët, i godet dhe i shkatërron!

 

Gjashtë profesorë

Gjashtë profesorë, të gjashtë të nderuar,

kryetar duhej njëri, doemos  duhej votuar,

shpejt hodhën votat, vetëm nga një fituan,

të gjashtë profesorët, vetveten votuan.

 

U përsërit votimi, prapë morën nga një,

demokratë të thekur me figurë e me zë,

sa herë provonin, sa herë numëronin,

të gjashtë profesorët, vetveten votonin.

 

Egërsia e luftërave

Njeriu zbuti kafshët dhe shpendët me radhë,

zbuti bimët e, deri te peshqit e bletët1)shkoi,

ngaqë iu përkushtua shumë zbutjes së tyre,

pa zbutur veten e vetë harroi…

 

Ata që s`po durojnë dot të më kundërshtojnë,

egërsinë e luftërave mes njerëzve të kujtojnë!

 

1). Bleta është i vetmi insekt i zbutur nga njeriu

 

 

Gjuetari mburravec

 

Mburrjet më s`ti dëgjuam,

kur në shteg u shfaq ariu,

s`u bëre dot as lepur,

çiftja në dorë të ngriu.

 

Ariu t`kaloi pranë,

të pa me qesëndi,

siç ishe katandisur,

s`trembje as një mi.

 

Nga “trimëria” të mbeti,

një e vërtetë e madhe:

ariu prej teje ia mbathi,

por nga era që mbaje…

 

         Miu i gjirizeve

(Kushtuar atyre që fyejnë e shajnë pa të drejtë, duke u fshehur prapa emrave anonim)

Mbete i  fshehur gjirizeve dhe ferrave,

herë-herë del dhe si nepërka kafshon,

i ngjason dhe qenit që pas gardhit leh,

kur kalimtari në hallin e tij shkon…

 

Nëse ke pakëz ndershmëri e kurajë,

hiqe maskën të të njohim se cili je,

por, po s`guxove të dalësh në dritë,

meriton t`thërresim:“miu i gjirizeve”.

 

Peshku pilot1)

Shkon pas peshkaqenit,

e ka bërë zakon,

po qe se largohet,

mbetet pa racion.

 

Për fat, peshkaqeni,

e do dhe  e mbron,

se  “argati” i vogël,

trupin i pastron…

 

1).Peshku pilot, është një  peshk i vogël që noton gjithnjë pranë peshkaqenit. Ai ushqehet nga mbeturinat që lë peshkaqeni, por dhe i pastron trupin nga parazitët që peshkaqeni vetë nuk mund t`i largojë. Quhet “peshk pilot”, por në të vërtetë ai shkon pas peshkaqenit dhe jo peshkaqeni pas tij.

 

Njeri, je, apo s`je?

Hiqesh filozof,

hiqesh shkencëtar,

hiqesh udhëheqës,

hiqesh dijetar…!

 

Këto vlera të mëdha,

ta zëmë se i ke,

një gjë s`po na thua:

njeri, je, apo s`je?

Tomor Jolldashi një emër i spikatur i gazetarisë shqiptare – Nga ALEKO LIKAJ

Shënime për Tomin, një mik e koleg që më mungon…
Tomori na iku shpejt. Krejtësisht pa e menduar dhe pa e imagjinuar atë çast të trishtë e tragjik. Nuk ishte në kohë për udhë. Aspak. Ish në kulmin e pjekurisë së tij profesionale, pasi kish krijuar një emër në fushën e gazetarisë prej kohësh, që shtrihej gati në dyzetepesë vjet. Pas diplomimit, nga të parët në profesionin e tij të dashur të gazetarit, menjëherë i u besua në një prej gazetave më të rëndësishme në kryeqytet që përfaqsonte në atë kohë në rregjimin monist organizatat e masave, ajo e gazetarit të Jehonave. Nuk ishte rastësi apo privilegj, se tomi nuk kishte asnjë nga të afërmit e tij në postet e kyçe të qeverisjes së asaj kohe. Nuk e njihte askush, por talenti i tij i lindur bëri diferencën edhe aty në grupin e sapo të diplomuar, që padyshim e kishin një patericë nga pas.
Rebel ishte me drejtuesit e filozofinë e tyre. I qetë dhe i heshtur me miq e shokë. Kjo për shkak se rezatonte mirësi, dashuri dhe respekt për shokun, tipar ky që e manifestonte për të gjithë ata që e rrethonin, edhe pse nuk ishin në shumicën e rasteve kolegë e shokë të profesionit të tij.
Disa herë e larguan nga kryeqyteti dhe e çuan në bazë, si qarkullim në disa cepe të vendit e rrethe të largëta pothuajse krejtësisht të haruar, pa zhvillim e në mjerim migjenian, si në kukës, skraparë…. Ne gazetarët e dijmë dhe e kuptojmë se çmund që të bënte Tomi atje në atë humbëtirë, ku dhe lajmi ishte shterpë, ku veç buletinit të të ftohtit dhe borës zor se gjeje fabulën e tharmin e një shkrimi. I gjithë programi i planifikuar për një gazetar rrethi ishte veçse tetë deri në dhjetë shkrime në muaj, duke përfshirë këtu edhe ndonjë portret të ”njeriut të ri të punës”, qê i kishte aq qejf dhe për zemër regjimi i asaj kohe. Po çdo të bënte pjesên tjetër tomi?. Ishte i degdisur pa asnjë motiv. Kuptohej, ndonjë ”hakmarrje e vogël shefash” atje lart ku rrotullohej guri i mullirit për të mos e patur më në këmbë, por edhe ndonjë manovër për ti hapur vend pinjollëve të shefave të diktaturës për ta afruar brenda në kryeqytet. Tomor Jolldashi nuk deshi që ti a dinte. E gjente lajmin dhe ngrinte në artikujt e tij të shumtë probleme të qenësishme shoqërore, kryesisht nga zhanri i njerëzve të haruar, duke e dhënë plotë dramën e dimensionet e saj në provincat që nuk i kujtonte më njeri, as edhe shteti, për të cilin ata ishin veçse skllevër dhe thjeshtë një numër matematikor.
U nxorri punë shefave në kryeqytet, por edhe atyre të propogandës e të shtypit, atje lart në komitetin qendrorë. I tërhoqën disa herë vërejtje, por pastaj e larguan që andej. E dërguan në vëndlindjen e tij. I thanë të mbulonte elbasanin, gramshin, peqinin dhe librazhdin, por edhe cërrikun. Në bradashesh kish filluar që të hidhte shtat metalurgjiku. Erdhën njerëz nga të gjithë trevat e shqipërisë. Kjo për gazetarin është një minierë e vërtetê. Plot tema, histori dhe ngjarje, por edhe njerëz. Tomi nuk i a përtonte. Nuk heshtëte pena e tij. Pasioni mbi të gjitha, por edhe dëshira për tu gjendur pranë njerëzve në hallet e problemet e tyre me jetën. I shkruante që të gjitha në gazetë me shpresën e dëshirën e mirë se dikush do të kujtohej për ta, e do ti ndihte që ti a delnin në jetë. Temat shoqërore ishin më të preferuar për të si zakonisht. Më kujtohet historia e një vajze të re që kishte mbaruar me nota të mira gjimnazin, por i a mohuan të drejtën që të ndiqte fakultetin e mjekësisë. E kishte babain bujk, dhe bursën e saj i a rezervuan një djali të një drejtuesi rrethi.
Më thotë Tomi një buzë mbrëmje vere.
– Ç’farë ti thuash kësaj?. Shkon i biri i shokut ….. dhe vajzën e bujkut e dërgojnë për agronome në Kamëz. Janë mbushur listat që u shpallën dje me fëmijë të shokëve të komitetit.
Vura buzën në gaz e bëra shaka me rebelimin e tij. I thashë se nuk mund që ta ndreqte dot me penë këtë botë
Pas tre ditësh shkrimin kritik e pashë në gazetë.
– E shkruajta që atë mbrëmje dhe i a nisa me telefon, por ata shefat e mij atje në Tiranë hezituan. Kishin frikë. U nisa dhe shkova atje. Më tregon një prej tyre në konfidencë. E gjeta në klubin tonë poshtë. Shkrimin e kishe të mrekullueshëm që ngre një problem të madh, por ne nuk na e mban që ta botojmë. Tako njëherë zëvëndës kryeredaktorin, më adresoi ai. Është nga ata që nuk kanë kurajo. Trembej i ziu. I u mbajt goja e ngriti supet pa e ditur se çtë thonte më tej. Pastaj si në një intimitet ku shfaqej e rezatonte frika, me tha me një zë të ulët e duke më treguar me sy . Shko një herë nga shefi i madh, kryeredaktori, si rastësisht. Mos i trego se të kam nisur unë, dhe vuri gishtin tregues mbi buzë. Trokit. Eshtë me një nga shefat e mëdhenj të shtypit në komitetin qendrorë. Më pa drejt e në sy, dhe tha: Pastaj ti je vetë djalë i shkathët. E di mirë se si ta vërtisësh. Ngulmo…
Tomi tregoi se kishin debatuar gjatë, dhe se shkrimin e kishin lexuar edhe nje herë në sy të shokut Kiço. U gjet një ”modus viventi” që do të thoshte se artikulli problemor do të zbutej pak në paragrafin ku atakohej komiteti egzekutiv dhe komiteti i partisë së rrethit. Më tha se e pranoi këtë lëshim, vetëm kur njeriu i aparatit të partisë atje në komitetin qendrorë e mori përsipër që ta zgjidhte këtë lëmsh që ishte gatuar në rreth. Këtë e bënte sipas tij, që ti rriste autoritetin gazetës në zgjidhjen e problemit të masave. Dhe në fakt në sezonin e ri vajza shkoi të studjojë për mjekësi. Kandidati që e kishte zëvëndësuar qëndroi po aty, edhe pse nuk e meritonte, pasi mesataren e kishte tek gjashta. Atje lart e kishin bërë dhe zgjidh një hall. Ishte zgjeruar planifikimi.
Pas kësaj nuk e preferuan më gazetarin, as në rreth, por as edhe atje lart.
Ndryshimi i sistemit e gjeti Tomor Jolldashin po aty, por pa rënë e u fikur gazeta e tij në tiranë ai u shkëput. Themeluesi i gazetës ”Fjala e Lirë” Bujar Hudhri, pas disa numrash i a la vendin Tomit si kryeredaktor. Por Tomi si tomi, për të drejtën nuk bënte kompromis me gazetën dhe peshqit që silleshin rreth saj. As edhe me partinë që erdhi pas komunistëve në pushtet. Shpirtin e kishte tek kritika dhe tek padrejtësite e çfarëdolloj ngjyre qofshin. Nuk lëpihej tek institucionet edhe pse gazeta e rrethit filloi me vetëfinancim. Pas tre vjetëve drejtuesit lokalë e larguan rebelin. Nuk ishte për ta. E lanë mënjanë për ta haruar, por gazetari profesionist nuk mund që të heshtëte. Ideoi dhe ngriti gazetë e tij të pavarur ”Elbasani”, që e vuri në shërbim të qytetit të tij, të njerëzve të mrekullueshëm elbasanas që ai i donte fort, dhe i respektonte duke mprehur sërish lapsin. Nê historinë e gazetarisë shqiptare të pluralizmit, ”Elbasani” ndriçoi dhe rezatoi si askush. Profesionalizmi i Tomor Jolldashit e mbajti gjallë këtë ndërmarrje mediatike, i vetëm dhe me pasionin e flaktë të një dashnori të zjarrtë të shtypit.
Pas gjysmës së viteve nëntëdhjetë, me tomin kemi qenë bashkë. At’here isha koorespodent e reporter për rrethin e zonat periferike të prefekturës në gazetën ”Koha jonë”. Rrinim bashkë në kthinën e vogël prej gjashtë metra katrorë, atje poshtë në katin e parë të godinës së Këshillit të Rrethit, ngjitur me Dhomën e Tregëtisë. E ndihmoja herë pas here me ndonjë artikull, por edhe mbasditet i kalonim bashkë. Piqeshim me Sulejman Haxhihasanin, koorespodentin e RTVSH së, dhe kafen e pinim të tre tek ”Palma”, afër teatrit, ndën tendën e saj. Problemet e profesionit ishin të parat mes nesh, dhe Tomi vazhdimisht jepte notën për gjithçkah shkruanim, sidomos në ato ditë të vrullshme e absurde, dhe plot ngjarje, ku kryetema ishte kallashnikovi. ”Beni kujdes” na thosh vazhdimisht, me merakun se mund që të na ndodhte ndonjë gjë.
Në një prej atyre ditëve, në vjeshtën e viti nëntëdhjetenëntë, zëdhëndësi i drejtorisë së Elbasanit na flet në një konferencë të vogël për shtyp, dhe përmend faktin, se një person diku në një krahinë periferike kishte sulmuar me kallashnikov një pulari private, të tre vëllezërve që kishin punuar për disa vite në greqi, dhe që e kishin ngritur për komunitetin aty. Emri si për koinçidencë, përkonte me një prej pjestarëve të një bande në rrethin e beratit, por për të cilin unë dija se ishte ndaluar nga policia e atij rrethi. Ndofta dy a tre muaj më përpara. Kish shkruajtur edhe shtypi. Kaq. Informacionin e nisa që atë mesditë. Të nesërmen në mëngjez tek ballkoni i katit të dytë tek ”Kondori”, ndërsa gjerbnin si zakonisht kafen me Tomin e Sulën, shfletova gazetën time ”Koha Jonë”, dhe gjeta shpejt shkrimin tim.. Ishte pothuajse gati një faqe. Ngrita supet e bëra çudi. Kisha dërguar vetëm njëzet rreshta. U thashë dhe shokëve të tavolinës. Tomi e morri dhe e lexoi.
– Emër i njohur i krimit ky – më tha. – E paskan lëruar shpejt nga burgu. Hajde shtet…Hajde. Ç’vete këtu tek ne. Rrumpallë hesapi. Pa le ky zoti kriminel, pasi ka vrarë dhe ka marrë jetë njerëzish, u qenka sulur edhe pulave tani…
E mora gazetën dhe e lexova gjithë shkrimin. Nuk ishte i imi. Vetëm informacioni me ato njëzet rradhë ku nuk kishte lëvizur asnjë rresht dhe fjale që ishte në kokë të materialit, ishte shkrimi që kisha nisur një ditë më parë në mesditë, ku theksoja vetëm njoftimin e policisë së rrethit.. Në fund mbante edhe emrin e A. Priftit, një gazetare e jona në kryeqytet për kronikën. Ishim dy autorë. U a thashë edhe Sulës dhe Tomit, se kush ishte pjesa ime. U ngritëm bashkërisht. Nuk më erdhi mirë që shkrimi dhe informacioni im ishte zgjeruar ashtu. Do të më duhej që të udhëtoja drejtë prenjasit, se ishte dhe organizohej atje një aktivitet për çarmatimin. U ktheva i lodhur në darkë dhe shkrimin e nisa me telefon nga shtëpia. I them shefit, Mentor Kikisë. Dhe ai shfaqi shqetësimin e tomit, për lirimin e kriminelëve dhe materialin tonë të përbashkët e konsideronte si një problem madhor për mardhëniet e shtetit me kriminelët e rrugës.
– Mos u mërëzit se e ka qarë anila. I thashë dhe unë. E diskutuam edhe në redaksi. Me këtë rast shkrimi dhe informacioni jot është dhe ka shërbyer si shkak për fenomenin.
– Mëngjezi i së nesërmes na gjeti përsëri të tre në ballkon. Dikush nga kolegët tanë që punonte në një shtyp tjetër më foli nga poshtë, duke më thënë se kërkonte të më takonte një fshatar.
– E ka me deomos. Ngul këmbë – më tha dhe qeshi me shakanë që bëri.
Zbrita poshtë. Fshatari më doli përpara. U drodh si një purtekë e zhveshur vjeshte pasi mësoi identitetin tim. Buzët e holla i ishin bërë mavi, ndërsa fytyra i ishte pjekur nga dielli i verës që tashmë kishte ikur. Dukej në pikë të hallit
– Ç’na ke bërëëë…ç’na ke bërë. Nipin tim ma bëre bandit e shkuar banditit, ndërsa ai është emigrant e hallexhi që punon për bukën e gojës në greqi. – Pastaj ai më tregoi, se katër ditë më parë nipi ishte kthyer nga volosi, për ti sjellë ca dhrahmi vëllait të tij që është në kufijtë e mjerimit atje në sulovë, dhe që ”nuk ka dy koqe kripë ku ta lidhësh në shtëpi”. – Tre ditë të shkuara, me një djalin tim zbritën poshtë në devoll për të zënë ndonjë peshk. Sebeb u bë im bir. Shkuan por nuk kapën gjë. U kthye vetëm, dhe rruga e çoi të kalonte pranë pularisë. Në një moment tremben pulat dhe zogat brenda rrethimit me tela. Roja i tha mbasdite një prej pronarëve, dhe ata numëruan menjëherë pulat. Mungonin dymbëdhjetë copë. Lajmëruan postën e policisë së cërrikut, dhe ata erdhën dhe e morrën afêr mesnatës nipin tim, por pa i thënë asgjë se për çfarë. Ne, domethënë unë dhe babai i tij, e motra me të shoqin e ndoqëm nga pas. Ai, im nip, nuk e ka pranuar, dhe ska se si. Doli dje artikulli. Im vëlla nuk e duroi dot dhe pësoi infarkt. Është në spital tani. Jep e merr. Nuk dimë se si do ti vejë filli. Im nip, nesër duhet që të kthehet në punë, atje në greqi. E kërkon pronari për fabrikën e vajit, se atje punon në këtë sezon, ky nipçia, që është fal o zot. Dele e perëndisë. Ju e keni bërë kriminel e shkuar krimineli, që ka vrarë e ka prerë atje në berat. Bolbë e madheeeeee kjoooooo, që sun e mbajmë dot. Nuk na ngjit fare si fis në atë zonë e më larg deri në gramsh e dumre, ku na njohin të gjithë se jemi shpërdarê si fara e hisllit tani. Hall i madh. Mirë turpi që na e latë në derë, por edhe i ziu vëlla që po më vdes në dyert e spitalit.
U ndjeva keq dhe kërkova që të shfajsohesha. I tregova se me këtë emër, ishte dhënë një informacion nga policia, dhe se unë e dërgova në redaksi. Kjo ishte detyra ime. Nuk mund që të dija se ky person, personazhi i shkrimit, që mesa duket, paska të njëjtin emër me nipin tënd, që të ketë bërë aq vrasje, dhe se si i kishte realizuar ato në një rreth tjetër. Nuk kisha se si që ti dija aq mirë. I thashë pastaj se kishte ndodhur një keqkuptim dhe se materiali edhe pse kishte aty emrin tim, ishte në fakt një shkrim redaksional problemorë me gjykatat që lenë të lirë kriminelët që lëvizin qetësisht e të pa trazuar nga ligji, rrugëve. Por tjetri u drodh përsëri dhe si një i dehur lëshoi një gulç që doli nga kraharori i tij i rreshkur poshtë një fanelle të vjetër e të lerosur leshi, që nuk mund që ti a përcaktoje mirë ngjyrën. Buzët tashmë i ishin tharrë dhe i ishin bërë si një eshkë
Tomi u gjet aty. Na kishte ndjekur që atje nga ballkoni i klubit, dhe dëgjoi shfajsimin tim. Intuita e gazetarit të vjetêr nuk e la në baltë. Më justifikoi duke itreguar se, një ditë më parë kur kishte dalë artikulli unë i kisha thënë, se ky nuk është shkrimi që kam dërguar unë, përveç informacionit që dha policia.. Plaku u rrëzua. Humbi ekuilibrin. Dhe gazetari përpara meje nxitoi që ta ndihmojë e të ngrihet. Pastaj i tha qetësisht dhe e ftoi që të shkonte në zyrën e tij. Kur tjetri u ul në karrige, tomi mori e mbushi një gotë ujë nga një meçe që ishte në qendër të tavolinës, dhe e siguroi se ishte i freskët, pasi e kishte mbushur një orë më parë kur kishte çelur zyrën. I u ul pranë. Hodhi vështrimin njê çast nga unë që qendroja ende në këmbë, pa ditur se çfarë të bëja në ato momente, dhe i u drejtua atij.
– Dëgjo këtu – i tha – Eshtë hall njeriu në këtë mes, sidomos për vëllain tënd atje në spital, por edhe për ty e krejt fisin tuaj të nderuar. Siç të tha edhe lekua, unë jam gazetar dhe nxjerr e botoj gazetën ”Elbasani” që lexohet në të gjithë rrethin tonë, dhe në prefekturë.- U kthye përsëri nga unë, e më urdhëroi. – Leko shko tek klubi ynë në fund të korridorit, e porosit kafe e nga një teke raki. Ka nevojë që të qetësohet zotëria i hallit.
Tjetri që çuditërish ngjante në fytyrë me aktorin e hollivudit që luan dhe interpretoi gandin tek filmi me të njëjtin emër, lëvizi kapelen, një shapkë e rrudhosur që i mbulonte pjesën e zbarthur e të mbetur pa flokët e rënë në qendër, dhe belbëzoi.
– Jo mos u harxhoni. Nuk dua asgjë. Do të më kalojë.
Kur u ktheva me një tabaka që ma dha bufetierja i gjeta të dy të heshtur. Bashkbiseduesi i tomit po tymoste. Lejen i a kishte dhënë i zoti i zyrës ndonëse të tjerë nuk i lejonte që të tymosnin në zyrën e tij. Kish një erë të rëndë si duhan fshati. Kafet i pimë shpejt. Ai e hodhi kupën e rakisë menjëherë e në çast shtrembëroi fytyrën. Me sa duket i dogji në ezofag. Ne të tjerët sa e vumë në buzë dhe i vendosëm ashtu plot mbi tavolinë. Tomi e pyeti se si ndihej, dhe se ku kishte dëshirë që të shkonte e të pushonte, por ai i tha, se nuk kishte pushim për të.
– Kam hallin e vëllait, por edhe të nipit që duam ta nxjerrim e ta kthejmë në shtëpi. Siç të thashë qëparë. E pret efendikoi në greqi. Ka punë atje, e nuk ka shaka e marrëzira si këto që bëhen tek ne, e në gazetat tona.
– Lere më atë punê, se do ta rregullojmë. – ngulmoi Tomori dhe rregulloi me dorën e majtë syzet duke i fiksuar mirë midis vetullave dhe mollëzave të faqeve të holluara, me pak tul. – Ta premtova. – Zuri vend mirë nê karrige dhe u mbështet në shpinoren e saj qetësisht. – Do të vish mbasdite në orën pesë tek kioska e zanit. Ajo që është tek teatri. Mu aty në qendêr. Do të marrësh gazetat, dhe së bashku, – tregoi me gisht – unë ti dhe lekua do të vemë në spital tek vëllai yt. Të jesh i sigurtë që ai aty është në duart profesionistësh. Doktori, myslymi, ështê një miku jonë. Lekua e ka nga cërriku, se andej është edhe ky..- Këtë herë tomi lëvizi nga karrigia dhe u afrua tek tavolina e madhe, dhe vendosi duart mbi suprinën e saj. – Foton që më dhe e kam këtu mbi tavolinë. – dhe zgjati dorên dhe e mori aty në krahun e majtë tê kthyer përmbys mbi një fletê tê bardhë. Pastaj e pa tjetrin drejtë e në sy – Shkrimi do të jetë në faqen e parë, se ashtu është nga rëndësia. Aty i vemë ne gazetarët. – Mblodhi buzët e holla në çast, dhe ndryshoi zë. – Vëllain duhet që ta qetësosh. Do ta lexojë edhe doktori. – Tjetri nuk reagoi. Lëvizi sytë me ngjyrë, dhe mua mu dukën se u mjegulluan. Tomi u ngrit e shkoi tek Dhoma e Tregëtisë. U kthye pas një çasti që fluturoi shpejtë midis nesh. Kishte me vete kur u shfaq sërish një punonjës, që me sa dukej kishte marrë përsipër që ta merrte personazhin tonë, e ta çonte në spital tek i vëllai.
Pastaj e përcollëm deri tek mjeti që ishte parkuar përpara prefekturës.
U kthyem në zyrën e tij.
– Po si janë këta njerëz që punojnë nëpër redaksi xhanëm. – tha, e u drejtua nga unë. – Nê kohën tonë të fluturonte koka për këto lloj shtrembërimesh. Ka ligjësi edhe gazetaria. Jo kështu han pa porta. – Largoi karrigen e tij në krye të tavolinës. – Boboobooo në çduar xhahilash ka rënë. – Qeshi dhe zuri vend.
Më tregoi se çkishte menduar dhe çdo të realizonte atë pasdite. Do të rrinxirte gazetën e një dite më parë, për shkak se, aty e gjithë lënda ishte gati. Kjo për mungesë kohe. Pastaj, do të kompozonte dhe botonte vetëm faqen e parë, tek shtypshkronja ”Silver” që shtypte zakonisht gazetën ”Elbasani”
Unë nuk i dhashë përgjigje, por as edhe ndonjë mendim.
– Mos më rri sehirxhi. Ulu dhe shkruaje shkrimin. Hajde shpejt, tani. – urdhëroi. Ngrita supet pa ditur se çmund që të bëja. Nuk kisha asnjë ide. – Do të përgënjeshtrosh artikullin e gazetës tënde. Atë që kanë katranosur ajo çupa me shokët e saj atje në tiranë, duke të futur edhe ty kot së koti në vallen e tyre. – Tentova që të largoj karrigen e të zija vend. – Telefonoi sonte që edhe ata ta bëjnë përgënjeshtrimin për nesër në se do të kenë dy gishta yndyrë e sedër. Bëhet fjalë për shkatërimin e familjes në këtë mes o byrazer. Nuk ta ka borxh tjetri. Aaaa. Jo kështu. Eshtë dhimbje e madhe njerëzore. Mund që të vdesë ai që është në spital. Ky është risk. – Kryeredaktori i ”Elbasanit ” ngriti dy shuplakat përpara sikur donte të vendoste kufizimet stop. – Gazetaria në rradhë të parë është moral dhe tregues i një shoqërie. Kaq.
Nxorri një foto që i a kishte marrë njeriut që ngjante si hollivudien. Ishte së bashku me të vëllanë. Ai ishte më i madh dhe dukej se duheshin fort, si të pandarë të përjetshëm
Shkrimin e bëmë me një frymë. Unë e shkruajta direkt në makinën e tij të shkrimit, ndërsa tomi e redaktoi. Shtoi me stilolaps edhe një paragraf prej dy frazash andej nga fundi me kaligrafi e gërma të mëdha e të rrumbullakosura, sikur donte që të vuloste pafajsinë dhe moralin e nëpërkëmbur të një familje që kish rënë viktimë e shtypit.
Edhe në shtypshkronjë ishim bashkë. E përgatitëm numrin me materialin e një dite më parë dhe në faqen kryesore, në ballinë, e hapëm me titull të madh dhe tre nëntituj. Në qendër ishte fotua e vëllezërve. Përshkruam dramën dhe të pavërtetat e saj…
Mbasdite shkuam edhe tek i vëllai në spital. Gjetëm edhe djalin e tij, ish të burgosurin që policia e kishte liruar si të pafajshëm përpara se të dilte ”Elbasani”. Dukej i turpshëm dhe reflektonte një lloj ndrojtje. Na tha se do të ishte liruar ditën që shkoi, por hetuesi i kishte thëne se, shkrimi në gazetë i kishte djallosur dhe fundosur gjërat. Druheshin ta lironin, se kishin hall që shtypi do të vlonte përsëri…
– Mos kujto se e bëmë që të lehtësojmë vetëm barën e një çasti të kësaj familje. Ky matrial do të jetë përsëri në krye të numrit të ardhëshëm ku do ti përvishem medias së shkruar dhe mungesës së profesionalizmit e papërgjegjshmërisë që zotëron atë sot.
Dhe Tomor Jolldashi e mbajti fjalën. Shkruajti dhe kritikoi si një profesionist i vërtetë. Ishte në fushën e tij
***
Pa dyshim që Tomor Jolldashi, sot është dhe mbetet si një nga emrat më në zë të veçantë të asaj treve, në fushën e gazetarisë shqiptare. Në shkollën që e formoi, kishte shkëlqyer si pak kush nga studentët e parë që e mbaruan atë. Jetoi dhe punoi në të dy sistemet me profesionalizëm të pashoq dhe pasionin e njeriut që kërkonte të bënte diçka, e të ishte i vlefshëm për shoqërinë duke rezatuar përkushtim e mirësi për të gjithë që e kanë rrethuar gjatë jetës dhe punës së tij si gazetar. Ndonëse u nda shpejt nga jeta, puna dhe vepra e tij mbeti për gazetarët e rrinj një udhë e vizion bindës për të gjithë.
Ndjehem krenar që kam qenë aq gjatë përkrah tij si shok e mik, por edhe si një koleg që nga rinia jonë e largët. Sëmundjen e mësova vonë. Ma tregoi Sulejman Haxhihasani, një mik e koleg i ynë i mrekullueshëm i përbashkët, por gjithmonë kam shpresuar. Kafen e fundit një vit përpara se të ikte nga kjo jetë, e kemi pirë tek ”Teatri Skampa” nën qiellin ende të ngrohtë të shtatorit të asaj fillim vjeshte. Kishte ardhur për mua nga Tirana, ku banonte periudhën e fundit me familjen e tij, dhe më propozoi që të merrnim edhe sulën, e të drekoseshim si dikur në periferi të qytetit, tek një miku i tij. Donte që të ishim bashkë deri buzë mbrëmjes.
– Kam mall dhe e ndjej mungesën tënde Leko. Të kujtoj vazhdimisht. – më tha.
E pashë të tretur e të ndryshuar krejtësisht, dhe me një fytyrë të verdhë. Një çast i a dallova shkëlqimin miqësor e syve të tij. Trupi ishte i pjekur dhe brun, nga që kishte bërë plazh të gjatë atë verë
Por unë duhej që të shkoja të vizitoja varrin e sime motre në fier. Më priste im vëlla që të niseshim Nuk kisha mundur që të vija kur ajo kish ikur nga kjo jetë. Kish vuajtur vitin e fundit nga një sëmundje e pashërushme. .S’kishte mundur që ta sfidonte atë, ndaj e kishte humbur betejën dhe i ishte dorëzuar asaj pa kushte, vetëm se i kishte marrë dhe përfituar prej saj disa muaj jetë. Nuk e dija, dhe nuk e mendoja aspak se edhe miku im i mirë, kolegu i vjetër, me të cilin kishim ruajtur një shoqëri krejt të pastërt e të sinqertë, po gatitej gjithashtu. Sëmundja ende e pashfaqur i kishte ngritur kurth, dhe dita me sa duket, nuk do të ishte e largët kur ai do të mbyllte sytë, pas një lëngimi që nuk kishte zgjatur përmes dhimbjeve krejt të padurueshëm, që të rezervon veç ajo.
Atje në perëndimin e largët të europës, buzë oqeanit ku jetoj prej disa vitesh unë, lajmi i trishtë më erdhi shpejt. Dikush më shkroi në facebooc, se sapo ishte kthyer në tiranë nga varrimi i tomit në verrezat e Elbasanit. Më tha se kish mbyllur sytë një ditë më parë.
Mbeta pa fjalë. Me një peshë e dhimbje në kraharor për mikun që nuk jetonte më. Fshiva sytë e lagur dhe u ula sërish para ekranit të kompjutrit tim. Më duhej që të ngushlloja të birin, Tatianën, edin, vëllain e tij dhe mik i imi i hershëm, Astritin…
E vuaj mungesën e tij, por këtë tomit tani nuk kam si ti a them.
Nuk di….
Dashuria e respekti nuk mbaron kurrë, vetëm se ne nuk e shohim në këtë jetë njeri tjetrin, miku im i mirë.
Aleko Likaj
Shtator 2017 Bordeaux – Francë
Aleko LIKAJ http://aleko-likaj.blogspot.com/

LETËR NJË VARRMIHËSI !… – Esé nga MEXHIT PRENÇI

                              “ I lutem Zotit mos të vdes para se të siguroj

                              nje copë tokë për varr në vendin tim “

                                                           TRISTAN TRISTANI

Nuk të njoh, as nuk më njeh, o ti njeri i varrezave! Megjithate po të thërras, i dashur varrmihës! Mos u çudit për këtë, do ta kuptosh sapo të lexosh këtë letër dhe të mësosh dramën time të trishtë. Jam njeri pa njeri. Zvarritem në zonën e rreptësisë andej nga fundi i moshës së tretë.. Nuk desha të ta them emrin. Por me që i urrej letrat anonime spiune, me te cilat dënonte njerëzit Qoftëlargu në kohën e kolerës komuniste dhe ky model i neveristhëm po shfaqet edhe sot në mënyrë kamufluar – nuk dua të mbetem anonim.

Më quajnë Tristan Tistani. Historia e familjes dhe emrit tim, që e dijnë vetëm prindërit të cilët nuk jetojnë më,  është histori e dhimbshme.. Tragjike do të thoshte tragjediani. Madje dramatizmi dhe tragjizmi më kanë shoqërua tërë jetën. As emrin  nuk e  dija pse ma vunë Tristan. Vonë e kam marre vesh, kur në gjimnaz mesuesi i astronomisë me pyeti pse ta kane vene emrin Tristan. Ngrita supet, nuk dija ç’ti thosha. Sa vajta ne shtepi pyeta gjyshen time pse ma vutë emrin Tristan? E shkreta, më rriti me mundime, ne varferi të plotë… Ishte e lodhur nga jeta. Herë e kishte mendjen të qartë, herë ngarëronte të gjallët me të vdekurit. Gjyshja, atë ditë, fal Zotit, e kishte mendjen të kthjellët. “Emrin tënd – më thotë -ta ka vënë babai yt, në kujtim të gjyshit të babait të tij, që e quanin Tristan. Trishtimi e ka ndjekur familjen tonë brez pas brezi!…Kaq me tha dhe i iku mendja tek të vdekurit….

I dashur Varrmihës, e di se nuk të. intereson fare historia e familjes sime….Më fal se të bezdisa! Unë po të shkruaj këtë letër për një hall të madh, shumë të madh…Çdo natë më dalin në ëndërr, qenër, kafshë të tjera mishngrënëse, zvarrianikë të cilët sulen mbi kufomën time…Dhe më del gjumi i llahtarisur… Po të drejtohem ty me këtë letër, të më gjesh një copë vend, dy metro të gjatë e gjysmë të gjërë.. Në varreza nuk ka vend per fukarenjte e te mjere si unë. Shteti është vetëm për vete, gjithçka me pune të pista e të ndyra Ka shumë llafe pa bukë, shume propagande për suksese të pa imagjinueshme..Të gjitha janë gënjeshtra, mashtrime… I vetmi që ka. në dorë mbrojtjen e nderit, moralit, dhe të dinjitetit tim, desha të them të kufomës sime, je ti, o varrmihës! Vetëm ti më shpëton nga ky hall tmerri. Për këtë do të shpërmblej. Ti bën një punë dhe unë. të paguaj për këtë… Pa e zgjatur më shumë po flas konkretisht. Kam mbledhur kacidhe më kacidhe ca para, për dy metro dhe, për varrim tim; pronar i të cilit do të jeshë ti… Do jeshë ti, se shteti është i korruptuar, inkriminuar, mbytur në borgje, po e jep me koncensione Shqipërinë. Siç e ka nisur do ta na çojë në greminë… Është shtet i pjerdhur…. Asgjë nuk po bën për të varfërit., pensionistët dhe të papunët…

Vetëm ti mund të zgjidhës këtë hall. Kam besim tek ti. Ua ke marrë dorën këtyre punëve….Po më gjete një copë vend dhe kur të vdes ti të më  varrosësh, unë fle i qetë dhe pres  vdekjen kurdo që të vijë. Nuk të drejtohem kot. Më kanë thënë që ti e bën ligjin aty…. Allishverishet i bën ti me ata që nuk zbatojnë ligjin. Ata ta kanë frikën ty, jo ti atyre. Po kjo nuk më hyn në punë…. Mua më duhet një copë tokë dy metro, që të mos nbetem pa varr. Njeriu i shkretë e do një varr. E dua dhe unë një varr, jo si të milionerëve të sotëm që dje ishin moracak e me punë të pista u bënë të tillë, me pasuri marramendëse. E dua një varr të varfër si për të varfërit, megjithëse krimbat kanë për të më ngrënë si mua si Presidentin, Kryeministri apo Liderit e partive.

Të lutem ma bëj këtë nder: më cakto vendin ku të prehem! Edhe nëse do të vonohet vdekja të vijë të më marrë, mos u mërzit, do të paguaj edhe për këtë..

Pres fjalën tënde që të flë i qetë pa ëndrra të llahtarëshme. E di që e ke të vështirë. E besoj llafin që është përhapur se nuk ka vend në varreza për të varrosur njerëzit. I dashur Varrmihes, Kryerilindasi me rilindesiit kanë privatizuar tërë Shqipërinë. Populli është në depresion. Për ditë ndodhin vrasje, vetëvrasje e vtëvarje…Në varreza pa paguar sa frëngu pulën  mbetesh i vdeku i pavarrosur… O zot, pse s’gjuan me rrufe!… Fajtor jane si ata që ikën me turp e që s’e njohin turpin edhe ata që erdheën pas tyre….Të dy palët janë të babëzitur, për pushtet e para të vrasin natën, të qajnë ditën e të pëecjellin me buceta lulesh. Ndërsa  për fukarenjtë as një copë toke për varr nuk u japi të prehen në vendin ku kanë lindur. Këta,të dytët, riindasit, që kanë marrë pushtetin duke blerë mjerimin e njerëzve, janë e keqja më e madhe: e këtij vendi: janë pa shpirt, katila, mafiozë, gënjeshtarë, mashtrues. Gjithë ditën si aktorë Hollivudi, nëpër media, tubime e takime trullosin mendjet e njerëzver me propagandë se po Rilindin Shqipërinë… O Mortje ku je!. Po kopeja i beson ama., i duartroket. Ndërsa njerëzit e farvër e te ndershëm të ngopur me rrena e mashtrime mallkojnë…

Më fal o Varrmihës që po kaloj degë më degë. Më  beso, kam frikë…Më ka ikur gjumi. Nëse ti nuk më ndihmon, kufomën time do ta shklyejnë qentë… Jam i trishtuar. Edhe ty mund të trishtojë kjo…por jo, jo s’ke arsye… ti bën një punë rutinë e s’bëhet fjalë për emocione. Të kuptoj. Por unë tëpaguaj për punën që bën. Përveç kacidheve që kam mbledhur, kam edhe dorëshkrimet e librave të mi shkencorë, kam edhe libra Kritika të përzgjedhura në disa fusha….Mjerisht as shteti, as Akademia e Shkencave, e sklerozuar, nuk çajnë kokën t’i botojnë. Po, unë  besoj se ka njerëz, natyrisht, të pakët, që i kuptojnë vlerat e kulturës kombëtare dhe do t’i botojnë veprat e mia në të ardhmen. Honoraret e tyre, do të lë autorizim t’i marrësh ti edhe kur unë s’do të jem më në këtë jetë. Do të të kisha dhënë edhe dorëshkrimet, por ti nuk e kupton vlerën e tyre, ashtu si shteti idot që sponsorizon matrapazët e Misseve, libra mediokërish dhe të politikanëve pa diploma… Po, kam frikëkë  se mos ndezësh zjarre me dorëshkrimet e mia në netët e gjata dhe të acarta dimrore, atje te varrezat….

Së fundmi i dashur Varrmihës, të lutem pranoji kacidhet e mbledhura si pika gjaku nga pensioni, duke ngrënë vetëm dy vafte (bukë e djathë) në ditë, që të mos mbetem pa varr në atdheun tim.

Dr. Tristan Tristani, dv.

Requiem – Poem by FREDERIK RRESHPJA – Translation Servet Bytyçi

 

Floats down the river the ravine
Wrapped up in a dead leaf, a dead autumn day
The last ones left the pelicans
with their frozen eyes in silence!

Falling from the woods, the sadness of the snow
the valley covered in moonlight
the reindeer of wind weeps in pain
With the broken ribs of ice

This autumn is dead, this day done and gone
the shroud with dead fallen leaves
O winter of reindeers with horns in the air
For which autumn I should shed my tears?

Translation 
Servet Bytyçi

Requiem nga Frederik Rreshpja

Noton në përrua me gjethet mbështjellë
Një ditë e vdekur vjeshte
Dhe shtergët e fundit shkuan të ngrirë
Mbi syte e verdhë në heshtje

Rrëzohet nga drurët trishtimi i borës
Lugina me hënë e lyer
Dhe drerët e erës vënë kujen në dhembje
Me brinjët prej akulli thyer

Më vdiq dhe kjo vjeshtë, më shkoi dhe kjo ditë
Qefini me gjethe tharë
O dimri i drerëve me brirët në erë
Kë vjeshtë të qaj më parë?

Lamtumirë! – Poezi nga GEORGE GORDON BYRON – Përktheu: Servet Bytyqi

Lamtumirë !

Lamtumirë, më e shtrenjta dashuri
një shenjë në faqe do më ndjekë si kujtim
e imja në faqen tënde s’do tretet në ajri
por në qiell mbi re do mbajë emrin tim.

E kotë është të flasësh, të vajtosh e psherëtish
oh, më shumë se lotët flet gjaku i turbulluar,
shpirtin tim e shtrydha, sytë të perënduar
lamtumirë e ndarjes, oh fjalë e mallkuar.

Buzët e mia heshtin, sytë tharë nga lotë
me mendje e zemër dhimbjet më janë zgjuar
plagët e shpirtit tim që s’mund ti kaloj dot
vallë a shihemi prapë, shumë më ka munduar.
Shpirti im s’denjon as guxon të ankohet
edhe pse dhimbja e pasioni rebelohen
dashuria jonë paska qenë e kotë
lamtumirë dy zemra, që kurrë më nuk takohen.

FAREWELL!

Farewell! if ever fondest prayer
For other’s weal availed on high,
Mine will not all be lost in air,
But waft thy name beyond the sky.
‘Twere vain to speak, to weep, to sigh:
Oh! more than tears of blood can tell,
When wrung from guilt’s expiring eye,
Are in that word – Farewell! – Farewell!

These lips are mute, these eyes are dry;
But in my breast and in my brain,
Awake the pangs that pass not by,
The thought that ne’er shall sleep again.
My soul nor deigns nor dares complain,
Though grief and passion there rebel;
I only know we loved in vain –
I only feel – Farewell! – Farewell!

Translation 
Servet Bytyçi