IRAN-  Herët në një mëngjes të freskët vjeshte të vitit 2023, nga një tunel poshtë Rripit të Gazës, Yahya Sinwar dha një urdhër që dërgoi mijëra luftëtarë të Hamasit përmes gardhit që ndante territorin nga Izraeli. The Washington Post, shkruan se, kjo dritë jeshile e ka riorganizuar Lindjen e Mesme në një shkallë të krahasueshme me Pranverën Arabe ose copëtimin e Perandorisë Osmane në fillim të shekullit të 20-të — por jo aspak në mënyrat që Sinwar kishte në mendje.

29 muaj më vonë, Lindja e Mesme është pothuajse e panjohur. Izraeli tani shfaqet si fuqi ushtarake e padiskutueshme e rajonit, ndërsa shumë nga armiqtë e tij janë shkatërruar ose u janë prerë kokat politikisht dhe ushtarakisht. Arabia Saudite shfaqet si një shtyllë qendrore ekonomike dhe politike, ndërsa fqinjët e saj të Gjirit vihen në provë nga sulmet me raketa iraniane. Palestinezët, me rreth 75,000 të vdekur në Gaza dhe humbje territoriale në Bregun Perëndimor, duken përsëri të margjinalizuar.

Yahya Sinwar është i vdekur – u vra nga Izraeli në tetor 2024 – dhe rrjeti i forcave që pritej t’i vinin në ndihmë është shembur. Udhëheqësi suprem i Iranit, Ali Khamenei, u vra në një sulm ajror të përbashkët SHBA-Izrael të shtunën. Regjimi që për dekada financoi dhe armatosi të ashtuquajturin “bosht të rezistencës” tani është në prag të një kolapsi që kërcënon të përfshijë Hamasin, Hezbollahun dhe Huthët. Ndërkohë, ish-Presidenti sirian Bashar al-Assad tani jeton në mërgim në Moskë.

Ndërmarrja ushtarake që po formëson peizazhin e ri po drejtohet nga kryeministri izraelit Benjamin Netanyahu dhe presidenti i SHBA-së Donald Trump. I pari u mbijetoi krizave politike, aktakuzave dhe një urdhër-arresti të Gjykatës Ndërkombëtare Penale për ta çuar Izraelin drejt një dominimi ushtarak të paprecedentë. I dyti u kthye në Shtëpinë e Bardhë pas një dënimi për krim të rëndë dhe tentativë vrasjeje dhe e udhëhoqi SHBA-në në luftë me Iranin pa miratimin e Kongresit.

Pavarësisht akuzave për gjenocid me të cilat përballet Izraeli, një brez i ri izraelitësh po përjeton traumën e luftës po aq sa edhe brezat e mëparshëm. Dhe ndërsa ushtarët amerikanë po vdesin përsëri në Lindjen e Mesme në një luftë me kohëzgjatje të pasigurt dhe qëllime të paqarta, rezultati i sulmit të 7 tetorit nuk ishte çlirimi që parashikonte Hamasi, por shembja e shumë prej qëllimeve të tij: një Izrael i mundur, perspektiva e shtetësisë palestineze dhe një Lindje e Mesme e lirë nga ndikimi perëndimor. I ashtuquajturi “Satani i Madh” tani duket më shumë si “Rregullatori i Madh”.

Megjithatë, ajo që do të dalë në fund nga këto riorganizime mbetet një nga pyetjet më të rëndësishme pa përgjigje në gjeopolitikën bashkëkohore. Rendi i vjetër, me Iranin si faktorin kryesor destabilizues të rajonit dhe rrjetin e tij të aleatëve si mjete presioni dhe parandalimi, është shembur. Ajo që e zëvendëson atë është një përzierje e paparashikueshme ambiciesh konkurruese, tensionesh të reja, qytetesh të shkatërruara dhe rajonesh pa qeverisje efektive.

Izraeli duket i fuqishëm, por në të njëjtën kohë i izoluar, me fqinjët e tij që pyesin veten – dhe shqetësohen – se si do ta shfrytëzojë fuqinë e tij dhe si do ta menaxhojë urrejtjen që armiqtë e tij të mundur vazhdojnë të nxisin. Shtetet e Gjirit, përfshirë ato që nënshkruan Marrëveshjet e Abrahamit, duken të tronditura dhe të kujdesshme ndaj garancive amerikane të sigurisë. Arabia Saudite dhe Turqia po ripërcaktojnë pozicionin e tyre strategjik, por ende nuk është e qartë në cilin drejtim ose kundër kujt.

Më 6 tetor 2023, gjithçka dukej ndryshe. Rrjeti i aleatëve dhe grupeve paraushtarake të mbështetura nga Irani ishte, sipas shumë vlerësimeve, në kulmin e fuqisë së tij. Hamasi sundonte Gazën. Hezbollahu mbante peng Libanin me rreth 100,000 raketa. Asadi ishte në Damask, duke u ribashkuar me Lidhjen Arabe pas viteve të izolimit. Huthët kontrollonin pjesën më të madhe të bregdetit të Jemenit dhe kërcënonin rrugët detare pothuajse pa u ndëshkuar.

Pas të gjithëve qëndronte Irani, me një program bërthamor të parë si një kërcënim i drejtpërdrejtë për Izraelin dhe Perëndimin, i mbështetur nga një arsenal i fuqishëm raketash balistike. Në të njëjtën kohë, shtetet e Gjirit po rivendosnin në heshtje marrëdhëniet e tyre me Republikën Islamike.”

Përfituesi më i mundshëm është Izraeli, i cili e ka konsideruar Iranin armikun e tij ekzistencial për dekada të tëra. Që nga 7 tetori 2023, Izraeli ka neutralizuar kërcënimet më të rëndësishme në kufijtë e tij, ka goditur vazhdimisht territorin iranian dhe ka vrarë udhëheqësin suprem të vendit, të cilin e konsideronte kundërshtarin e tij më vdekjeprurës. Shumë njerëz brenda establishmentit ushtarak dhe mbrojtës izraelit vlerësojnë se vendi tani është më i sigurt brenda kufijve të tij se në çdo kohë që nga themelimi i tij në vitin 1948, pavarësisht faktit se ende po lëshohen raketa nga Irani.

Theksi mbi sigurinë i qetëson izraelitët, por i shqetëson fqinjët e tyre. Një Izrael pa rivalë të fortë rajonalë ngjall frikën e teprimeve dhe aventurizmit ushtarak, veçanërisht në Bregun Perëndimor. Këto shqetësime mund të intensifikohen nëse Shtetet e Bashkuara, duke pasur parasysh mundësinë që Donald Trump të shpallë “fitore” ndaj Iranit, zvogëlojnë praninë e tyre në Lindjen e Mesme ose i japin Izraelit liri të plotë lëvizjeje.

“Edhe pse udhëheqësit e Gjirit do të donin të shihnin rrëzimin e regjimit iranian”, vuri në dukje Saab, “ata janë gjithashtu të shqetësuar për tendencën e Izraelit për ta tërhequr lehtësisht këmbëzën”.

Mënyra se si Izraeli e ushtron sovranitetin e tij mund të varet kryesisht nga ajo që do të ndodhë më pas në Iran kur të mbarojnë raketat dhe dronët e tij, gjë që, sipas disa analistëve ushtarakë perëndimorë, mund të ndodhë brenda pak ditësh.

Donald Trump u ka bërë thirrje iranianëve të dalin në rrugë dhe të marrin pushtetin. Megjithatë, pak ekspertë besojnë se një qeveri e zgjedhur lirisht është e mundshme në të ardhmen e afërt, edhe nëse qytetarët revoltohen kundër forcave të regjimit të cilat, sipas grupeve të të drejtave të njeriut, vranë më shumë se 6,800 protestues në janar.

Deri më tani, nuk ka dalë ndonjë opozitë e organizuar. Në të njëjtën kohë, grupe të ndryshme brenda regjimit tashmë po lëvizin për “ditën tjetër”. Një këshill ushtarak i oficerëve nga Trupat e Gardës Revolucionare Islamike mund të zëvendësojë regjimin aktual. Në të njëjtën kohë, dobësimi i boshtit iranian nuk garanton fundin e terrorizmit dhe të veprimeve të armatosura që ai ka krijuar. Hezbollahu vazhdon të lëshojë raketa kundër Izraelit, madje edhe drejt Qipros. Rebelët Huthi, dominues në territoret malore të Jemenit, mund të kërcënojnë lundrimin në Detin e Kuq për shumë vite që do të vijnë.

“Ajatollah Khamenei nuk ishte vetëm një kryetar shteti”, thotë analistja Shira Efron e organizatës kërkimore “Rand” në Tel Aviv. “Ai ishte një udhëheqës fetar për rreth 200 milionë shiitë në të gjithë botën.” Sidoqoftë, dronët Shahed që u vunë flakën zonave turistike kanë shkatërruar çdo shpresë që Irani mund të ketë pasur për marrëdhënie më të mira me fqinjët e tij myslimanë. Me sulmet ndaj hoteleve, apartamenteve, porteve dhe ambasadave në Emiratet e Bashkuara Arabe, Arabinë Saudite, Bahreinin dhe gjetkë, ajo që ka mbetur nga regjimi i Teheranit është shtyrja më tej në izolim.

Në të njëjtën kohë, ata po përpiqen të ruajnë ekuilibrin: po forcojnë marrëdhëniet e tyre me Kinën, po i afrohen Indisë dhe po i mbajnë kanalet e hapura me Rusinë, ndërkohë që për momentin mbeten brenda sferës së ndikimit të Uashingtonit. Në të njëjtën kohë, lëvizjet e tyre po monitorohen nga afër nga shtetet e Gjirit, të cilat tani ndihen më të cenueshme, por edhe nga çdo kryeqytet nga Kajroja në Islamabad.

Por askush nuk mund ta dallojë ende formën e rendit të ri që po lind. Lindja e Mesme e vjetër kishte një logjikë, sado e ashpër që ishte: Irani si destabilizues, Shtetet e Bashkuara si garantues, Izraeli si një fuqi e kufizuar dhe shtetet e Gjirit si financues të stabilitetit. Ajo që do ta zëvendësojë këtë rend do të përcaktohet nga shumë faktorë: vendimet e Donald Trump, beteja për trashëgiminë në Teheran, ekuilibri i pushtetit në Riad, ambiciet e Ankarasë dhe rrënojat e Gazës, ku rreziku i madh i Yahya Sinwar nuk përfundoi me çlirim, por me hi dhe gjak. Dhe ku kapitulli tjetër i Lindjes së Mesme ka filluar të shkruhet tashmë./Dosja.al