Ndёrsa shihte atё pikturё ndjeu njё fllad nostalgjie tё çuditshme. Ishte njё pikturё nё vaj, ku me ngjyra tё kursyera paraqitej njё ditё vere nё qytet. Qielli ishte krejt i kaltёr, rruga sё bashku me sheshin, shprehte falё ngjyrave, atё ndjesi tё pandryshueshme pёrjetёsie qё na ndjell njё mёngjes i qetё vere. Duke u nisur nga hijet e pallateve, dukej qartё qё flitej pёr njё orё fare herёt nё njё mёngjes qytetar. Orё kur njerёzit nuk kanё dalё ende. Ngjyrat, krejt tё kursyera, ndillnin atё ndjesi ngrohtёsie gati familjare qё qyteti tё fal. Gjithçka nё telajo, dukej gjithashtu si e filtruar me njё vel dashurie dhe melankolie. Melankoli e cila shprehej me tё verdhat e kursyera tё godinave, heshtjen e sheshit dhe rrugёn bosh, ku palёvizshmёria e gjelbёr e pishave nё tё djathtё tё telajos tё dёrgon aq larg nё kohё.

Vёrtetё, vite tё tёra kishin kaluar. Tani, ai shihte tё njёjtin shesh, tё njёjtёn rrugё, pemёt pёrreth shatёrvanit, por i shihte siç kishin qenё dikur. Kur ende adoleshent, ajo dashuri e pazakontё, e çuditshme, gati qesharake e kishte pushtuar krejt.

Atё verё tё stuhishme ndjenjash, sapo kishte mbaruar gjithashtu romanin: “Etja pёr jetё!” Librat nё diktaturё ishin si ujёt e bekuar. Gjendeshin me zor sepse diktatura nuk i lejonte. Kishte frikё se njerёzit mos zgjoheshin dhe ndёrgjegjsoheshin. Por ai e kishte blerё atё roman, tё njё piktori moderrn. Ndaj tё verdhat e rrugёve, ngjyrat e ndezura, i ngatёrroheshin nё ndёrgjegje, me forcёn e ngjyrave tё pikturave tё tij. Flitej pёr artistin hollandez: Van Gogh. Dielli e kishte atё forcёn djegёse tё dritёs sё tij.

Ndaj edhe pse, nё 35 vjetёt e fundit, ndryshimet urbane ia kishin tjetёrsuar krejt pamjen sheshit, prap ai ashtu e kishte ruajtur thellё nё zemёr. Siç kish qenё dikur.

Tek shihte pikturёn ai mbylli pak sytё. E pa veten fare tё ri, tek ecte përgjatë bulevardit tё heshtur dhe tё zbrazur. Ishte zakonisht ora 4 pa njёzet. Ato tё dyja do tё kalonin. Kjo ishte e sigurtё. Si ajo dhe motra e saj S.

Kjo ngjarje, ishte pёr tё sa banale, po aq edhe e madhёrishme pёr ndёrgjegjen e tij. Njё ndёrgjegje ende prej adoleshenti tё turpshёm dhe ёndёrrimtarё. Ishin bёrё pёr tё ato tё shtuna nё orёn katёr pa dhjetë mё tё rёndёsishme se gjithçka. Kishin rёndёsinё e njё finalje botёrori, apo tё njё mega koncerti tё grupit mё tё dashur dhe tё adhururar. Ishin ato tё shtuna mbasdite himne perjetësie. Shpirti ishte si nё festё, ndёrsa ngazëllimi vetmitar shprehej me njё hov krejt naiv dhe tё papёrmbjatshёm.

Djaloshit tё ndrojtur dhe heshtak i mjaftonte qё t’i shihte nё ecje dy vajza. As nuk afrohej, as nuk largohej. Aq pra, i mjaftonte. S kёrkonte mё shumё. Edhe pse e dinte qё tё kёrkonte mё shumё ishte krejt e pamundur.

Tё dyja motrat jetonin aq larg nga jeta e tij. E madhja, e cila ishte edhe krijesa qё e ngacmonte, vishej gjithmonё me njё xhaketё blu tё errёt. Vite mё vonё, kur u rrit dhe pak a shumё e kuptoi ç’dramё e madhe i kish ndodhur, ai, kuptonte gjithashtu se kish qenё njё kohё e madhe dashurije. Aq e madhe, me aq ndjenja tё forta. Ndaj ai, po tё kishte mundur, do tj’a kёrkonte atё xhaketё blu, sё bashku me xhinsat, pёr t’i vendosur nё ndonjё muzeum tё dashurisё. Nuk kishte tё tillё.

I kishte dashur aq shumё ato veshjet e saj tё atёhershme sa ai i kishte vizatuar gjithkund. Nё copa letrash, nё fletore vizatimi. Deri edhe mbi muret e lagjes me shkumёs. Atё muze imagjinar, do t’a quante: “Muzeu i pёrjetshёm i zemrёs.”

Tek shihte pikturёn u kujtua se e mbante atё rrobё thjeshtё nё muzeun e zemrёs. Ishte i sigurtё. Ai ishte krijesa e vetme qё ruante njё kujtim aq tё dashur pёr njё veshje tё thjeshtё dimёrore.

“Kur njeriu dashuron, ai dashuron gjithçka. Deri edhe rrobat me tё cilat vishet e dashura e tij. Kishte shkuar edhe mё larg. Ai i donte edhe miqtё e saj, rrugёt, vendet qё e pёrvёluara e zemrёs frekuentonte.  Gjithçka!”

Vajza vishej me xhinsat blu tё gjёra, pak mё tё hapura se ngjyra e xhaketёs. Hidhte nё qafё njё shall tё kuq pambuku dhe ecte ngjeshur me tё motrёn. Tjetra ishte pak mё e shkurtёr. Ashtu si edhe e motra, ajo kishte nё vёshtrim tё njёjtёn ёmbёlsi vrastare e cila vezullonte qё larg.

Veç se e madhja dukej mё e fortё, mё karizmatike, mё leader. Kjo vihej re menjёherё sapo e shihje tek ecte apo tek fliste me shokёt e saj nё plazh.

Kur djaloshi i pasigurtё, krejt i emocjonuar i ndiqte tek kalonin me nxitim, kishte raste kur e motra i hidhte njё vёshtrim tё ёmbёl dhe i buzёqeshte çuditshёm. Kishte nё vёshtrimin e saj kurjozitet, falenderim dhe mirёkuptim. Shenja, tё cilat ia ndiznin akoma edhe mё keq zemrёn, djalit tё mjerё, i cili tashmё ishte nё grackё. Ç ishte ajo buzёqeshje ashtu?! Ndillte lumturi, a mjerim? Djaloshit misterioz, ajo buzёqeshje dukej sikur i thonte: E shikon? Ndoshta ti i intereson sadopak asaj. Je njё tip kurjoz, por ç’e do? Nuk njihemi dot. Dhe as mos prit qё hapin e parё ta bёjmё ne. Bota sheh. Bota gjykon. Bota kёtu tё pёrgojon. Ne jemi vajza tё 1989-tёs. Jo tё 2026-sёs.

Ishte pranverё e po atij viti. Ende nuk kishte ardhur koha e madhёrishme e dashurisё. Stuhia e saj s kish filluar akoma. Ende nё shpirtin e djaloshit frynin erёra tё qeta ёndёrrash, lotёsh tё fshehtё, ёndёrrimesh djaloshare.

Sa e bukur, sa e veçantё kish qenё pёr tё ajo stinё e madhёrishme! Nё pranverё, mendonte, jo vetёm gjithçka rilind, por gjithashtu ajo ёshtё edhe stina e dashurisё. Gjaku vlon, ditёt zgjaten, sytё digjen pёr dashuri, natyra mbushet me lule, ngjyra, aroma, emocjone.

Djaloshi me atё mendjen e tij prej adoleshenti ende tё palexuar mendonte se qenjet njerёzore nuk ishin gjё tjetёr veç se botё, tё cilat pёrjetonin gjithçka thjeshtё falё ndёrgjegjeve tё tyre. Brenda botёve tё tyre imagjinare njerёzit krijonin, perceptonin, gjykonin. Aty pra ndodhte gjithçka. Djaloshi mendonte se njeriu brenda vetes mbante gjithashtu edhe metrin me tё cilin ai maste lumturinё e tij.

Simbas kёtij arsyetimi, njeriu mund tё ishte i lumtur veç falё botёs sё tij tё brendёshme. Ai mund tё ishte fare i varfёr me tё mira materiale, por i pasur brenda. “Fёmija ёshtё i lumtur kur loz me shokё, jo kur i ble gjёra tё shtrenjta por s ka shokё!” mendonte.

Lumturia e tij atё pranverё lidhej me tё. Po ta shihte, prania e saj e bёnte tё lumtur.

Pёr ta parё zinte vend gjithmonё cepave tё rrugёs, nё njё kёnd udhёkryqi, ose ulej tek stolat e parkut. Tashmё i njihte oraret e saj. Rrinte aty fare i heshtur, me njё durim tё pashoq, si njeriu i cili shkon nё kinema pёr tё parё njё film pa zё i cili ka sukses tё madh.

I studjonte tё gjitha pikat kyçe nga ku ajo do tё kalonte me tё motrёn pёr tё rendur drejt kursit tё anglishtes. Nuk i mjaftonte qё ta shihte, mё e rёndёsishme pёr tё, ishte gjithashtu qё edhe ajo ta pikaste. Ta shihte nё ecje, ndёrsa ai e pёrpinte me sy. Kohё kishte sa tё duash. Sapo kishte mbaruar shkollёn e mesme ndaj nё pritje, tek thurte plane mbi tё ardhmen e tij, kishte rёnё krejt pafajsisht, nё dashuri.

Djaloshi ishte i brishtё, i drojtur, krejt i pasigurtё. Por nё mendjen e tij ku ngjanin histori nga mё fantastiket, figura e asaj vajze ishte bёrё aq e madhe, aq e paarritshme, sa ai nisi t’i ngjeshё asaj ca veti tё pavёrteta hyjnore dhe nisi ta shohё me sytё e madhёrishme tё Hyjneshёs. Gjatё javёs, me qetёsi kryente xhiro inspektimi krejt i paturbulluar. Studjonte vendet nga ku mund tё ngulej pёr ta vёshtruar nё ecje. Si njerёzit e thjeshtё tё cilёt qё herёt zejnё vendet kryesore pёr tё kundruar mbretёreshёn nё kalim, edhe ai, me sytё zhbirues studjonte vendet me kujdes. Pёr atё, qё ajo ta shihte, ishte njёlloj si ti thoshte nga larg, tё dua. Kjo e ngushёllonte.

Ishte njё gjueti pa shpesё, pa tё ardhme, krejt e pamundur pёr shumё arsye, por ai nuk dinte si tё sillej ndryshe. E tёrё qenja e tij i thonte ndiqe, duku, shfaqu, dhe ai ashtu bёnte. E bёnte nё mёnyrё instiktive, nuk e bluante mёndjen nga ana racjonale. Nuk donte t’i kuptonte arsyet e sjelljes sё tij.

Ndaj, herё mbёshtetej pas njё porte, herё tek njё pemё, herё ulej tek stolat e kopshtit pranveror pranё Komitetit.

Kush ishte ky djalё misterjoz? Si e kishte emrin? Ç bёnte ashtu? Pse veç shihte, pastaj me sytё e tij donte tё fliste mё shumё se njё libёr 1000 faqёsh, por nga turpi nuk thonte asgjё? Ç donte ashtu? Pse s kishte guximin tё afrohej?

Kur zemra i buçiste fort, rrinte mё larg. Mbёshtetej tek shatёrvani prej guri dhe e shihte tek ajo, njё trup me tё motrёn, e parakalonte nё distancё.

A e kujtonte shatёrvanin? E kush nuk e kujtonte atё shatёrvan me granit tё kuq?! Ai objekt nё mes tё lulishtes sё Komitetit bёnte pjesё tek kujtesa kolektive e qytetit. Otangolare, me vaskёn nё mes dhe shkallaret nё mermer, ai shatёrvan po mbushte gati njё shekull. Buzё atij shatёrvani, njerёzia kishte fotografi bardhё e zi, tё shkrepura nga tё paktit fotografё privatё qё punonin nё qytet.

Ndёrsa shihte ende pikturёn, njё mall pёrzier me pёrdёllim po e kaplonte krejt. Ngjante ky mall djegёs me njё oboe melankolik i cili tringёllonte fare lehtё. Dukej sikur zbriste nga qielli. Nё njё mbasdite tё qetё fund gushti, me rrugёt krejt tё zbrazura nga plogёshtia e vapёs, afshin e rrugёve dhe zukamёn e gjinkallave. Kёnga e kumuriave i shёmbёllente njё nostalgjie gati tё sёmurё.

Tani, djaloshi ndjente njё pёrndritje, njё rrespekt tё thellё pёr atё kohё tё madhe tё dashurisё.

Ishte ajo njё ndjenjё madhёshtore e cila e bёnte njeriun tё provonte tё gjitha drithёrimat mё tё thella tё shpirtit. Tё ndjehej i gjallё. T’i jepte kuptim jetёs sё tij. Si tё ishte karburant shpirtёrorё; qёllimi i vetёm i universit, yshtja, afshi i saj. A ndoshta edhe iluzjoni mё absurd, mё mospёrfillёs, mё ironik i saj.

Vite mё vonё, jashtё shtetit, djaloshi do tё kalonte shumё aventura tё tjera, por ja qё edhe pse kishte flirtuar me vajza shumё tё bukura, ai s kishte ndjerё kurrё mё njё dashuri tё tillё kaq tё fortё.

Kjo ngjarje kish qenё vёrtetё njё pёrqёndrim shpirti, trupi dhe mendimesh, njё shkulm emocjonesh, njё vrundull pasjonesh, fantazishё 28 mujore, tё cilat nuk e kishte lёnё as tё merrte frymё. Gjithkund ku shkonte, gjithçka qё mendonte, çfarё fliste dhe çfarё shijonte, nuk e ndante dot nga prezenca e pandashme e qenjes sё saj hyjnore.

Flitej pёr njё obsesjon. Ai ndihej i sёmurё nё mendje me shijet e saj, me imazhin e saj, me sytё e saj, me tingujt e saj. Nuk kishte qytet pa tё, po ashtu nuk kishte as diell pa tё. Nuk kishte bulevard pa tё, as edhe shije frutash, as aroma lulesh. Nuk kishte mёngjes pa tё, po ashtu edhe nuk kishte muzg pa praninё e heshtur dhe fuqiplote tё saj.

Gjёja mё absurde ishte se ai as nuk e njihte fare.

Nuk kishte folur kurrё me tё.

Veç se kish krijuar njё jetё paralele me figurёn e saj madhёshtore. Mendimi pёr tё, i cili e ndiqte gjithkund si tё ishte njё qen rrugёsh, ia pёrpinte krejt fuqitё.

Ai atё donte. Tё shkrumbohej nё lotё dhe dashuri. Tё digjej krejt duke e ёndёrruar, duke e prekur me afsh, duke e puthur nё vetminё e tij tё ftohtё, ndёrsa rrinte pёrmbys mbi shtrat. Nё kёtё vuajtje tё errёt, tё turbullt, ai ndihej poet, dashnor, kёngёtar i jetёs, i botёs.

Kish qenё ajo, njё moshё e mitur, krejt e pafajshme kur pamundёsia pёr ta patur e kish tejkaluar masёn e saj. Masёn e njё dashurie tё mundshme.

Vite mё vonё e kishte ndjerё dashurinё e vёrtetё. Kishte qenё njё kanadeze e cila ia kishte dhuruar lumturinё me shkulme. Lumturinё e mohuar nga kjo leshverdha. Por ja qё nё fund tё fundit, dashuritё e para, mbeteshin pёr gjithmonё si vrrjaga nё trup dhe shpirt. Shenja tё pashlyeshme.

Pjesa mё e madhe e aventurave, tё cilat i kishte provuar mё vonё, kishin qenё thjeshtё çёshtje mishi, ku njeriu kёnaq veç epshet e tij, por ato nuk kishin arritur kurrё mё t’i preknin shpirtin aq thellё.

Çdo vajzё i kishte falur njё lumturi tё ndryshme. Kjo ndjenjё tё cilёn po e rikujtonte tani, kish patur njё shije zhgёnjimi tё thellё. Por ajo, kishte qenё gjithashtu edhe ndjesia mё e thellё, tronditёse qё provon njё burrё.

Ajo ecte gjithmonё shpejt. Me hapin e bindur sikur tё donte tё ruante sa mё mirё gravitetin. Kur hidhte hapat, shihte gjithmonё drejtё kurrё nuk e kthente kokёn nga ai.

Flokёt e artё i derdheshin bukur mbi supe. Nga ecja krenare si prej dreri, ato i lёkundeshin lehtё. Sa herё qё ato kryqёzoheshin nё ecje, ai i shihte sytё e zinj, teje tё ёmbёl. I shihte faqet e lёmesta, tё bardha, shpatullat e larta, tё hijshme. Gjoksi i saj e dehte krejt. Kishte aty ёndёrr dhe mjerim. Ta pёrkёdhelte, puthte atё gjoks!

I dukej tё gjorit djalosh tё dashuruar vёrtetё si tё shihte njё engjёll veshur me xhaketё dhe xhinsa. Njё nga ato engjёjt qё vite mё vonё do ti haste nёpёr librat e shenjtё. Kur ato vizituan shtёpinё e Lot-it.

Ishte ajo vashё pёr botёn e tij tё atёhershme, vegimi i vetёm nё njё jetё krejt gri. Njё jetё nё burg, ku mjerimit shpirtёror i shtohej edhe mjerimi material.

Vёrtetё kohё e krisur izolimi dhe injorance.

Prania e saj vajze nёpёr udhёt e qytetit ishte pёr tё, e vetmja dritё qё vegonte diku, ishte shpresё jete. Ajo i jepte ushqim ёndёrrёs sё tij. Njё ёndёrr lumturie tё mohuar.

Djaloshi i heshtur dhe enigmatik tashmё e kishte zbuluar kёtё ushqim. Njё ushqim aq i shijshёm pёr fantazinё e tij tё etur pёr dashuri.

Pёr pak kohё, ai pasjon nga larg, i kishte hyrё aq thellё, e kishte mbushur aq shumё, sa ai nё vend qё ti largohej, bёnte krejt tё kundёrtёn. Sa mezor priste qё ta shihte rishtaz edhe pse ajo as nuk ia varte fare.

Ç nuk do tё kishte dhёnё qё tё depёrtonte diku nё botёn e saj tё atёhershme. Atё botёn e saj, ai e imagjinonte tё bukur dhe madhёshtore. Njё botё plot dritё, plot lumturi dhe fare hyjnore.

Bota e saj, pёr fantazinё e tij naive, krejt tё pushtuar nga figura e saj, ishte krejt hyjnore. Ishte parajsa e zbritur nё tokё. Aq e bukur, mbushur me dhurata i dukej atij. Sikur ajo tё kish zbritur vёrtetё nga qielli.

Sa e sa herё, nё vetminё e netёve dimёrore, tek nxiste dhe ushqehej me fantazitё pёr tё, ai kishte imagjinuar shtёpinё e saj nga brenda. Si mund tё ishte ajo e parё nga brenda? Njerёzit qё ajo takonte, kishin pёr tё njё kuptim krejt tё veçantё. Njё vlerё krejt tё paçmuar. Shtёpia e saj ishte streha ku banonte Hyjnesha.

Dhomёn, e cila binte mbi ballkonin e rrugёs, e kishte imagjinuar kushedi sa herё.

Me siguri aty ishte kuzhina dhe aneksi. Ishte ajo: zona e ёndёrrёs. Ishte ajo skena ku djaloshi ndёrtonte filmat e tij. Tek salla e pritjes gjendej biblioteka, kolltuqet, divanet, tv-nё. Mbi tavolinёn e mesit kish imagjinuar çentrot dhe mbulesat mbi divane, orёn e murit; gjithkund varur mbi mure pikturat e babait tё saj. Ato portrete dhe pejzazhe frymёzuar nga shkolla ruse me ngjyra tё errta dhe penelata mjeshtёrore.

Aty ai i afrohej. Ato flisnin, pastaj ai e pёrqafonte dhe e puthte fort duke e shtrёnguar. Ishte ky njё skenar i cili nuk ndryshonte kurrё. Veç se zhvillohej nё varjante pa fund, si artisti qё pёrsёrit tё njёjtin varjant tё suksesshёm.

E shtuna vinte rishtaz. Ajo e shtunё mbasdite mendja e tё cilit punonte gjatё tё gjithё javёs.

Njё nga problemet e mёdha ishte si tё vishej. Donte tё vishej sa mё bukur. Do ta shihte ajo. E si mund t’a shihte ajo, veshur jo bukur?!

Por rrobat e mira gjendeshin me zor. Nuk kishte rroba tё bukura nёpёr dyqanet e diktaturёs.

Ai dilte dhe rishtaz bulevardi i sё shtunёs mbasdite shndёrrohej nё teatrin e madh tё jetёs ku sapo do tё zhvillohej shfaqja mё e madhe e shekullit. Ajo do tё kalonte mbi atё bulevard pёr tё shkuar nё skajin tjetёr tё qytetit. Aty ku ajo ndiqte kursin e Anglishtes.

Sapo ajo dhe motra e saj shfaqeshin pёrgjatё rrugёs, ai i pikaste nga larg. Vajzat nxitonin gjithmonё.

Dielli rrinte pёrjetshёm pezull mbi dhé. Drita fekste mbi qelqe, vetrina, syprina muresh. Nё ato çaste, gjithçka bёhej muzikё hyjnore. “Ti po vjen pёr sё largu magji-plotё e dal-ngadalё, ” kёndonte njё poet i madh.

Nuk e di por shpirtin pёrherё ma pushtove

Mё bёre qё zemra tё mё dridhej thellёsisht,

nuk e dija qё sytё e tu tё ishin aq tё magjishёm

dhe fjalёve tё mia ti humbte çdo kuptim.

Vargjet e para.

Kishte frikё. Po, kishte shumё frikё. Edhe pse tek ajo shkollё ku vajzat futeshin ai kishte hyrё me mijra herё,  – ai kish studjuar aty, – prap ai kishte frikё.

Ai vend aq i dashur pёr djaloshin, ku ai ndihej si nё shtёpinё e vet, tё shtunave mbas orёs katёr, e humbte sigurinё e tij.  Aty kish filluar tё kishte frikё. Frika, droja dhe pasiguria e kaplonte krejt, sidomos kur ngjiste shkallёt.

Ajo gjendej brenda asaj godine. Diku, duke ndjekur kursin e anglishtes. Dhe ai ndjehej hajduti qё donte t’i vidhte hyjnive, njё çast lumturie. Njё çast ngazёllimi.

Tani zemra i rrihte si e tёrbuar. Gjunjёt i priteshin, zbehej krejt. Dridhej si fёmija nё terr. Aty, tek salla e matematikёs, ku jepej kursi i anglishtes, tani ajo ishte ulur diku me tё motrёn. Rrinte ulur mbi njё nga ato bankat ku ai muaj mё parё, ishte ulur kushedi sa herё. Tani rrinte ulur ajo, madhёshtorja, hyjnorja plot dritё.

Motrat, rrinin ulur me tё tjerёt. Kishte nё kurs nxёnёs tё çdo moshe. Aty, ku ai dёshironte tё ishte mё shumё se gjithkund, tani ai nuk mund tё futej dot. Aty, i ishte e ndaluar tё vinte kёmbёn.

E dinte se po tё regjistrohej edhe ai tek kursi do tё bllokohej krejt. Do tё skuqej nga emocjoni. Turpi do ta mbёshtillte krejt. Zemra do ti rrihte fort. Do tё turbullohej, do tё mekej nga tmerri i dashurisё. Kur profesori ta pyeste pёr foljet anglisht ai do ta kyçte gojёn. Tё gjithё do tё qeshnin fort. Do tё talleshin nёn zё.

Sapo e shihte, sapo ndjente praninё e saj rreth e rrotull, djajtё e dashurisё do tё zgjoheshin brenda tij. Do t’ia pushtonin trupin, shpirtin duke e shkundur fort. Ç ishte ajo ndjenjё e tmerrshme ashtu?! Ashtu ishte shkundur edhe Dantja kur shihte Biçen. Botiçeli kur shihte Simonetёn? Petrarka kur shihte Laurёn? Belini pёr Magdalenёn? Leopradi pёr Silvian?

Ç ishte ajo plogёshti ashtu? Si prej tё vdekuri pёr sё gjalli?

Por ah se, tё ndjeje atё plogёshti dashurie, pёr tё ishte edhe lumnia mё e madhe. Gёzimi mё i pafundё qё kishte njohur ndonjёherё.

Ishte ajo ndjenjё gjithashtu edhe ngazёllimi mё i madh. Tё ёndёrroje mbi figurёn e saj ishte sikur dikush t’i dhuronte krejt botёn. Tё vinte drejtё tij me hapa tё matur, t’i thoshte: “Ja, kjo ёshtё bota. Kjo lumnia. Ky ёshtё çelёsi qё hap derёn e Parajsёs!”

Ç Parajsё kёrkonte? Nuk e dinte! Njeriu lind tё dashurojё, kjo ёshtё e natyrshme. Ai ka nevojё pёr tё siç ka nevoja pёr ujё, bukё, strehё. Dikush e gjen atё. Dikush jo. Ka tё tjerё qё bёjnё edhe pa tё. Ende tё tjerё, tё cilёt mendojnё se e kanё gjetur. Njё jetё pa dashuri, ishte pёr tё njё jetё e shkuar kot. Njё konsumim i pёrgjysmuar i qёllimit tё jetёs. Sa e trishtё duhej tё ishte tё shtegtoje mbi kёtё dhé dhe tё mos e ndjeje asnjёherё emocjonin madhёshtore tё dashurisё, rrahjet e tёrbuara tё zemrёs.

Kishin kaluar shumё vite. Ajo tani jetonte nё njё qytet tё madh. Aty ku kombet mblidheshin kokё mё kokё.

Ishte me siguri tjetёr njeri. Kishte ajo, tjetёr botё, tjetёr shpirt, tjetёr lёkurё. Me siguri e kujtonte. Njeriu zakonisht kujton ato ndodhi qё e godasin mё shumё. Kujton emocjonet mё tё forta. Pjesёn tjetёr ai e flak tej nё bodrumet e kujtesёs.

Pёr tё kish qenё ndryshe. Sa mё shumё kalonte koha, netёve nё vjeshtё ai, para se tё flinte e kujtonte fill. Malli dhe nostalgjia e kaplonin krejt.

Vazhdonte tё shihte pikturёn nё vaj. Ja kёshtu mund tё ngrihej nё mit nga asgjёja. Njё pikturё e thjeshtё e dikujt, pёr njё arsye specjale, atij mund ti dukej mё bukur se njё Mone o Van Gogh. Mund t’i dukej sikur mbi tё tё kishin kaluar penelatat e Rembrandit a Gojёs. Ja kёshtu njё pejzazh mund tё shndёrrohej nё mit.

A S

Proteston – nuk e di për çka,
Kundërshton – pa arsye,
Bllokon – për interes të xhepit.

Tregohet i përzemërt
vetëm kur ka nevojë.

Mendon se përjetësisht duhet
të jetë në fron.

Çmenduri…
apo ego e sëmurë?

Deri kur?

Arif Ejupi
Gjenevë, 25 prill 2026

                      Në nderim të 23 prillit, Ditës Botërore të Librit

Vogëlushi hyri në hollin e katit të parë të bashkisë dhe s’po dinte nga të shkonte. Përpara tij u shfaq një grua me fytyrë të qeshur, e cila e pyeti:

-Po ti vogëlush, ku do që të shkosh, si mund të të ndihmoj?  – Zëri i saj ishte i ëmbël dhe miqësor.

-Dua të shkoj te zyra e kryetarit të bashkisë, pasi kam një problem urgjent për të zgjidhur, por nuk kam qenë ndonjëherë këtu.

-Ç ‘qenka ky problem kaq urgjent, mund të ma thuash?

-Po zonjë. Kompania e ndërtimit “Qiellorja”, na ka marrë fushën e futbollit sepse do që të ngrejë atje një qiellgërvishtës. Në çantë kam letrat e shumë shoqeve dhe shokëve të mi. Ata më kanë ngarkuar mua që të takoj kryetarin dhe t`i lutem, që qiellgërvishtësi të ngrihet diku tjetër dhe fushën të mos na e marrin. A mund të më ndihmoni ju zonjë  të shkoj te kryetari?

-Po, me kënaqësi vogëlush. Tani, e di që ai ka një mbledhje të shkurtër, kështu që, po deshe rri e prit disa minuta këtu. Si thua?

-Faleminderit, zonjë!

-Si e ke emrin ti vogëlush?

-Kolipoç.

-Ah, më duket se kam lexuar një libër që… Mos je ti  ai Kolipoçi i librit me qershi?

-Po, zonjë, unë jam, – iu përgjigj Kolipoçi.

-Eh, po ti qenke një djalë si pëllumb, kaq i mirë dhe kaq i sjellshëm! Ah, djali im e mban te jastëku atë libër që flet për aventurat e tua gazmore. Edhe ne të rriturit ndiejmë kënaqësi dhe qeshim kur lexojmë episodet plot humor, sidomos kur kujtojmë se ti Kolipoç qëndroje çdo ditë  me orë të tëra i ulur në karrige përballë pemës së qershisë dhe prisje që të piqeshin kokrrat e saj. Tërheqëse janë edhe episodet në kopshtin e xhaxha Merkos, veçanërisht kur ti mbete në majë të pemës së qershisë… E bukur edhe pjesa kur xhaxha Merkoja të qortonte: “Përse ke  hipur pa leje në qershinë time?” Kurse ti, nga maja e qershisë, ia ktheje: “Pa dashje xhaxha Merko, pa dashje kam hipur në qershinë tënde!” Por, ti ndryshove sjellje…

Kolipoçi e dëgjoi me respekt atë grua aq miqësore dhe e falënderoi që ajo ishte në dijeni të aventurave të tij të dikurshme, pastaj e pyeti:

-Po ju zonjë, si ju quajnë?

-Ah, më fal, Kolipoç, që nuk u prezantova që në fillim. Mua më quajnë Dallëndyshe, kam emrin e shpendit që lajmëron ardhjen e pranverës, këtu kryej detyrën si specialiste e  artit.

-Paskeni emër shumë të bukur dhe jeni e qeshur si pranvera! – i tha Kolipoçi.

-Faleminderit, Kolipoç, faleminderit! S’ma ka bërë askush tjetër një kompliment kaq të bukur sa ky, nuk do ta harroj. Por, më lejo të të them se edhe ti Kolipoç je shumë i këndshëm dhe i mençur, – i tha ajo dhe  e përqafoi vogëlushin

-Gëzohem që ju njoha, – i tha Kolipoçi dhe sytë i shkuan te një pikturë e varur në mur. Atje tregohej një vajzë duke lexuar një libër.

-Sa e bukur kjo pikturë! – tha Kolipoçi. – Besoj është e fotografuar? – e pyeti ai specialisten dhe u kujtua se, fotografinë e asaj pikture e kishte parë  edhe te shtëpia e shokut të tij, Bubulino.

Specialistes së artit i ndritën sytë.

-Po, vogëlush, piktura është një fotografim i pikturës së Jessie Smith, e cila ishte një ilustruese amerikane. Gëzohem që e ke parë këtë pikturë! Mua më duket sikur ajo u thotë fëmijëve: “Mos harroni leximin e librave!”

Disa çaste, specialistja dhe Kolipoçi nuk i hoqën vështrimet nga piktura, pastaj Kolipoçi tha:

-Sa mirë do të ishte që edhe fëmijët e tjerë t’ju njohin ju, zonjë! Do të na gëzoni shumë, nëse vini e na takoni,  me atë rast do të njiheni edhe me Bubulinon, shokun tonë më të mirë.

-Po, do të vij t’ju takoj me kënaqësi, edhe juve, edhe Bubulinon. Duket që ai qenka edhe drejtuesi juaj!

-Ai është vërtet drejtuesi ynë, por ai na thotë se ne jemi të gjithë shokë të barabartë dhe të gjithë bashkë mund të bëjmë gjëra të mëdha. Tani ai është në krye të fëmijëve që ndihmojnë për gjelbërimin e qytetit…

-Ah, sa mirë! – shfaqi kënaqësinë specialistja e artit dhe e pyeti: -ti Kolipoç the që Bubulinoja është shumë i interesuar për librat, kështu?

-Po, zonjë. “Çdo gjë ka vendin e  vet, – na thotë ai, – edhe celulari ka vendin e vet, edhe loja, edhe libri, por libri është i pari… Madje, ai, jo vetëm që ka një raft të madh me libra në shtëpi, por është anëtar i rregullt i bibliotekës së shkollës dhe asaj të qytetit. Kur ne e pyesim se ku e gjen kohën ti Bubulino, që edhe në shkollë mëson mirë, edhe libra artistikë e shkencorë lexon, edhe ekspeditën e fëmijëve kundër ngrohjes globale e  drejton, edhe me fëmijët e tjerë luan futboll dhe lojëra të tjera, ai na përgjigjet:

-Shumë njerëz ankohen se  nuk kanë kohë, por e shpenzojnë atë sikur ta kishin të tepërt. Disa vrasin mendjen sesi të mburren, disa bëjnë veprime që nuk i nderojnë, grinden apo bëhen të bezdisur për të tjerët, disa i hapin telashe pa fund shkollës dhe prindërve, disa të tjerë në dimër rrinë ngrohtë pranë kondicionerit pa bërë asgjë, kurse gjatë verës gjuajnë zogjtë me llastiqe në pyll, disa shohin me orë të tëra celularin dhe nuk ndahen dot prej tij… Sigurisht që secili ka të drejtat e tij dhe e organizon vet kohën, por koha del, nëse nuk e lë minutën të shkojë kot.

Dhe, duke buzëqeshur, Bubulinoja na shpjegon se, që nga kohët e lashta e gjer më sot, bota është plot e përplot me njerëz të shquar: me dijetarë, filozofë, shkencëtarë, astronomë, matematikanë, fizikanë, kimistë, biologë, mjekë, mësues, arkitektë, arkeologë, inxhinierë, ekonomistë, agronomë, por edhe shkrimtarë,  kompozitorë, piktorë, skulptorë, aktorë, regjisorë… Pastaj, ai na pyet:

-Keni dëshirë t’i takojmë disa prej tyre?

-Ku t’i takojmë, o Bubulino? Ç’po na thua?! – e pyesim ne të habitur.

-Atje pra, në bibliotekë, – na thotë ai, – koha ikën dhe nuk ndalet, prandaj të mos e shpërdorojmë, ata na presin.

Kështu që jemi shumë ne fëmijët, që jemi bërë anëtarë të bibliotekës. Koha jonë më e bukur është kur flasim e diskutojmë me njëri – tjetrin për librat që kemi lexuar…

-Eh, – vijoi pak çaste më vonë specialistja e bashkisë, – për librin duhet të kujdesemi më shumë edhe ne punonjësit e bashkisë, që libri të ketë gjithnjë vendin e  vetë e  të merituar. Njerëzit flasin pareshtur për shumë gjëra, ama librin që është nga më të rëndësishmit, nuk e përmendin fare! Kurse fëmijëve u kanë mbetur sytë dhe mendja vetëm te celularët. S’kam kundërshtim që t’i shikojnë celularët, por çdo gjë e ka një masë, s’duhet të teprohet. Si thua ti, Kolipoç, kam apo s’kam të drejtë në këto që po them?

-Po, zonjë, keni shumë të drejtë. Celulari ka shumë vlera, ai edhe na ndihmon, edhe na argëton, ne vërtet që s’e heqim dot nga dora, por libri është përhapësi më i madh i dijeve njerëzore. Sot librat artistikë i shohim në disa kioska të vjetra dhe të mbyllura me kyçe të mëdhenj, të zhubrosur nga lagështia, kurse disa kioska të tjera që ishin dikur librari, janë shndërruar në qebaptore dhe kafene… Mjaft libra të përdorur, por edhe të rinj, i shohim më shpesh në trotuare, duke pritur të blihen nga kalimtarë që kalojnë indiferentë ndaj tyre…Edhe shkolla duhet të bëjë më shumë veprimtari për librin, takime me shkrimtarë, biseda, konkurse dhe panaire libri brenda shkollave. Te hyrja e shkollës sonë, një shitës shet fara luledielli. E sjell kazanin e madh të mbushur plot e përplot me fara në mëngjes dhe, kur mbaron mësimi, ne e shohim kazanin krejt  të boshatisur. Nxënësit përtypin gjithë ditën fara luledielli…në vend që të “përtypin” libra. Ne kemi kënaqësi të përdorim celularin dhe internetin, por edhe librin nuk duhet ta braktisim.

-Një ditë, – vijoi Kolipoçi, – ne folëm edhe për 23 prillin, Ditën Botërore të Librit. Është caktuar kjo datë, sepse, 400 vjet më parë, më 23 prill 1616, u ndanë nga jeta shkrimtarët e mëdhenj Shekspiri, Servantesi dhe De la Vega. Ideja e përkujtimit të Ditës Botërore të Librit e ka origjinën në zonën e Katalonjës, në Spanjë, madje atje u bë zakon që, atij që blinte një libër, i dhurohej një trëndafil. Kemi folur edhe për Ditën e Librit për Fëmijë, që është caktuar më 2 prill,  e cila është dita e lindjes së shkrimtarit të shquar danez Andersen. Por, a e di çfarë, zonjë?

-Më thuaj Kolipoç, po të dëgjoj me vëmendje.

-Ne, së bashku me Bubulinon dhe të tjerë kemi vendosur që ta rigjallërojmë zakonin që, në Ditën Botërore të Librit, por dhe Ditën e Librit për Fëmijë, të shkojmë pranë librarive të qytetit dhe, cilitdo që blen një libër, t’i dhurojmë një trëndafil. Mezi po presim që të vijnë ato ditë.

-Libra dhe trëndafila! Vërtet një mrekulli! – tha specialistja e artit e entuziazmuar dhe, pasi e përqafoi ngrohtësisht vogëlushin, i tregoi se nga duhej të shkonte për të zyrat e kryetarit të bashkisë…

……….

Shënim: Tregimi është shkëputur ( me pak ndryshime) nga libri me tregime “Kolipoçi shkon urgjent në bashki”.

DITET PRATAZI

Vasha  sa të bukura

sa  flutura  e fushës

qytetit

pa hakmarrje

të urta si thëllëzat

madje ,madje ore

belin e këputur

veç Mitrovica

I ruan si sytë e  vet

të urta ,punëtore

jo fytyrë të errët

e kur frynte era

pirti helm

e fafosi djeg

dhe gazi , plumbi

mbajtën ato

të torturat

toksike ,pa mëshirë

në tokë ,në ajër

ne plepa ,në blirët

mashtrohet si në pajë

gjyshet  rëkonin ,bijë e tyre

gjoksit  më pluhur zgafelle

po  punën nuk harrohej

këlbaz  dhe gjak  që ngjan

lindin foshnjë  më  bollëkut e helmit

më tutje  mjekët ,spitalet

diçka  arrnojn apo  të ikun

as kush nuk guxoj,

ditët praptazi

e nuk harruan

MJEGULLNAJAT E PRILLIT

Rrebesh shkulmë

Nga furtuna te ruheni

Te verbon sytë.

Gjashtë dhe shtatë prilli

Mbi te plotë

Një e me tepër gjysmë

Lukuni.

Mos rrini ne fushë

Mos ne lum,

Se te pëlcet fryma

Grusht dërrasave te varrit

I shkundeni.

Mos dil luadh

Shqelma kali

Reja te kallë.

Kur mjegullnajat

Dalin mbretëri zdralë

Prilli qiellit

Lodron atllarë…

MASIV I BRINJAVE

Ngadalë hija

Përtyp hijen,

Lumi derdhet

Nëpër brinja.

Fustanella

Krejt gri,

Dielli vret

Drejt në sy.

Shpejton hija

Përtyp hijen,

Masiv i brinjave

Na lë li.

As gorricë

As tatli…

VËNË PIPA NË GOTË

As matan terri

Nuk vjen terri

lumenjtë dalldisur

Kur bie perde e zezë

Ca camërdhok

Dalin si trëndafila

Dhe botën e artit

E vënë pipa në gotë

Terri rri anën tjetër

Llogore i ka përrnj

kuisje e arta frike

që preku zenitin

dhe në baltë

I bëjnë garat

Vetëm vetëmia

I dëgjon kakarisje e tyre

Jeta, më beso, s’është ëndërr

Aq e turbullt sa thonë urtanët;

Shpesh një rigë shiu mëngjesi

Parathotë një ditë të madhe.

Ndodh që të ketë re të zeza,

Por janë të gjitha kalimtare;

Nëse i bën trëndafilët të çelin,

Pse të ankohemi për shiun fare?

Sa vrikshëm, hareshëm

Orët me diell përskaj shkojnë,

Miradishëm, këndellshëm

Gëzoi ndërsa ato fluturojnë!

E çka nëse vdekja ndodh që ndërhyn

Dhe më të mirën tonë e rrëmben?

E çka se dhimbja duket se fiton

Mbi shpresën, një grusht që godet?

Por shpresa e merr veten shpejt,

E patrembur, edhe pse e goditur;

Flatrat e arta i ka ajo ende gjallë

Më të fortë e na sjell fat të ndritur.

Vrullshëm, sypatrembur,

Në ditën tonë të provës së jetës,

Me qenë lavdiplotë, fitimtarë,

Timëria triumfon mbi pashpresën!

Life, Charlotte Brontë

LIFE, believe, is not a dream
So dark as sages say;
Oft a little morning rain
Foretells a pleasant day.
Sometimes there are clouds of gloom,
But these are transient all;
If the shower will make the roses bloom,
O why lament its fall ?

Rapidly, merrily,
Life’s sunny hours flit by,
Gratefully, cheerily,
Enjoy them as they fly !

What though Death at times steps in
And calls our Best away ?
What though sorrow seems to win,
O’er hope, a heavy sway ?
Yet hope again elastic springs,
Unconquered, though she fell;
Still buoyant are her golden wings,
Still strong to bear us well.
Manfully, fearlessly,
The day of trial bear,
For gloriously, victoriously,
Can courage quell despair !

Dimri sapo kishte ikur, duke çaluar. Akoma stomeve të arave e lugjeve kishin mbetur lara të holla bore. Një ere  jugu as ato lara nuk i bënë ballë, u treten si floska. Mes marsi kishte filluar me lule të hershme si zakonisht, akaciet, lulebora,  kumbulla e tjera. Nuk vonoi prilli dhe e mbushi fushën me gjelbërim, pasi temperaturat rriteshin çdo ditë. Maji, muaj më i bukur në të katër stinët e viti, e kishte mbështjellë natyrën kudo me gjelbërim, dushkimi i kishte dhënë natyrës një pamje piktoreske. Në atë aromë lulesh, duke shtuar mrekullinë aromatike të  bagremit, pakkush rrinte në shtëpi, posaçërisht të moshuarit. Mali afër qytetit i ngjante një tregu ato ditë pranvere, posaçërisht ditëve të vikendit. Shëtitjet ishin në çifte bashkëshortësh, por edhe  moshë e re, të dashuruar.

Lekë  Shkoza, burrë  afër të 70-tave, me rekomandim të mjekut  shëtiste n ‘atë oazë të bukur thuaja gjithë vitin, bile edhe vite me radhë. Kështu i kishte thënë kardiologu profesionalist, për cilësinë e ajrit me pisha dhe arsyeve të tjera shëndetësore. Brenda kompleksit të asaj oaze malore kishte të ndërtuara edhe tri hotele ku pas shëtitjes, njerëzit freskoheshin  me pije të ndryshe, kafe e lëngje të llojllojshme. Kishte edhe ushqime të tjera. Ditëve të vikendit e kishe vështirë të gjeje karrige të zbrazur nga mëngjesi deri në orët e vona të natës.

Lekë Shkozat, si shëtitësi më vjetër, i pandalshëm i asaj pishnaje, shpesh shkonte me bashkëshorten e tij dhe gjenin mrekullinë e ditës me orë të tëra.  Në përditshmërinë e shëtitjeve të Lekës, një dukuri i ra në sy e cila filloi ta ngacmonte për shumë e shumë arsye të paditura. Herë te hyrja e njërit hotel, herë tek tjetri, vërente vazhdimisht një grua ulur buzë rruge duke kërkuar lëmoshë. Ajo, me një plaf të vjetër mbështillte dy carroket e saj kur i zintë gjumi, të cilët vonë zgjoheshin nga ndikimi i ajrit të pastër.

Pastaj kërkonin ushqime, ajo me paratë e falura iu blinte nga diçka sa për t’i mashtruar deri në darkë te shtëpia. Ajo e pinte duhanin në prani të fëmijëve dhe njerëzve kalimtarë, të cilët shpesh e qortonin. Më detyrojnë “mendtë e kresë ”-thoshte ajo dhe ulte kokën si në faj të madh….”

Lekës ditë të tëra nuk e hiqej nga mendja ajo grua me dy fëmijët e saj, i rrinte para syve kudo, ndiente dhimbje e keqardhje të skajshme. E mundonin edhe arsyet e asaj gjendje familjare. Ajo, lëmoshatarja, ishte e re, ishte e bukur, kishte flokë të gjata ngjyrë të zezë, fytyrë të rrumbullakët me hijeshi te veçantë. Sytë e zi e vetullat si krah dallëndysheje. Ajo pamje e saj i mahniste njerëzit, shëtitësit e vikendeve.  Kishin dyshime në “arsyen” e lëmoshës së saj. Vetëm rrobat  veshur dhe fëmijët pas vetes, të bënin të kuptoje hallin e saj pa hile.

Një mëngjes të hershëm Lekë Shkoza, pasi kreu orarin e shëtitjes, duke ikur për te shtëpia me bashkëshorten, ndaloi para saj me një keqardhje tronditëse por edhe shume seriozë, duke iu drejtuar me fjalë:

-Çfarë halli ke zonjë që del në këtë vend që afër tre muaj ? Ke familje, ke burrë, a  ke shtëpi? Si është halli jote?

Ajo uli kokën duke medituar në largësi e afërsi të ngjarjeve të  saj, e preken emocionet të thella deri në shpirte dhe me lot në faqe ngriti kokën drejtë  Lekës duke pëshpëritur.

-Hallet o vëlla, problemet familjare, skamja, mos i provofsh ti e askush tjetër. Më ra “hisja” e Zotit’’- përfundoi skamnorja.

-Si e pate emrin, nëse ka mundësi ta di?

-Manike quhem.

-A e ke  burrin, ku punon ai?-pyeti Leka!

-Po ti si e pate emrin zotëri?-  Pyeti Manika!

-Lekë më quajnë, Lek Shkoza i lagjes “Malësorët” këtu në qytet.

-Dëgjo Lekë, të flas si vëllait. Burri im është punëtor krahu. Punon çdo ditë, por kurrë në shtëpi asgjë nuk sjell ,as për fëmijët e vet. Punon tërë ditën dhe gjithë natën luan panten e  pin alkool. Dy vitet e fundit rrallë vjen te shtëpia, te fëmija. Nuk dij  as ku flenë, ku e zë nata atë faqezi që më la rrugëve me këta carrok. Carrokët shpesh me tundojnë me pyetje se “ku është babi, kur vjen babi..” Ç ka të them me shumë o vëlla Lekë! Më plasi zemra për  së gjalli në këtë moshë të re. Në fillim të martesës sonë, tri vite më parë, ishte çdo gjë për mrekulli. Kështu ecën punët z. Lekë!-përfundoi Manika përgjigjen e saj.

Manikës i shkonin lotët faqeve nga pesha e rëndë e gjendjes jetësore. Duart nuk i hiqte nga carrokët që i rrinin në prehër si pëllumba të urtë. Shikimin e drejtonte kah kalimtarët e rastit për lëmoshën, pastaj shikonte diellin se deri ku kishte vajtur dita. Leka akoma qëndronte para saj duke vështruar çdo lëvizje  me dhimbsuni. Ajo gjendje e kishte prekur shume edhe Lekën ,të cilit pa dashje i shkuan disa pika lot faqeve, ku i lanë vazhda brazdave të rrudhosura.. Nuk pati durimin dhe Manikës ia bëri edhe disa pyetje.

-Si e njohe Manikë këtë faqeziun tënd, a mos prindërit të detyruan?!

-Mos vet vëlla Lekë!. Jo prindërit. Vetja ime. Vet pata faje, isha e pa përvojë, nuk e njihja jetën. Për fatkeqësinë time u njohëm në një dasmë në qytet. Pak fjale aty, shpejtë shkëmbyem numrat e telefonave. Bardhi ma tha emrin dhe iku. Pastaj vazhduam të shkëmbenim mesazhe dhe biseda  tjera. Me pjekurinë time mendova se u sqaruam për çdo gjë për jetën. Në veten time isha e sigurte, andaj Bardhit ia  kërkova “besën” që mos të më tradhtojë, por, vonë, shumë vonë kuptova se   kishte qenë i pabesë fatziu im, për gjithë jetë. Mbeta rrugëve siç po më shikon.

I prekur thellë Lekë Shkoza mbylli bisedën dhe nga xhepi nxori dy monedha  letre dhe ua hodhi dy carrokëve që luanin me guralecë  në afërsi të hotelit, nën pishat e freskëta. Paç ndihmën e Zotit me këta dy bukuroshë, Manikë e nderuar!.

Duke i uruar fat e shëndet në jetë Manikës, Leka mori drejtimin e shtëpisë së tij, së  bashku me bashkëshorten Hanën, duke bartur në zemër e shpirt gjithë brengën e asaj gruaje të bukur, te mashtruar nga një maskara i kohëve të pakohë.

Dy ditë radhazi Leka nuk doli në shëtitje. Ndjeu një lodhje të befasishme në gjithë trupin. Nuk i hiqej nga sytë ajo pamje e rëndë e Manikës me ata carrokë si lulet në pranverë. Pas tre ditësh iu drejtua mjekut, kardiologut  personal, nga i cili mori rekomandime që të pushojë disa ditë, të jetë sa më i qetë, t’i ikë ngarkesa psikologjike.

Duke parë gjendjen shëndetësore  se po i rëndohej edhe nga vapa e verës, vendosi që të ikë në lartësitë e majave bjeshkore, atje ku qetësia dhe bukuria e natyrës është ilaç shpirti. Ajri, uji i ftoftë, boronicat, mjedrat e dredhëzat, ia kishin ndërruar qelizat e gjakut, ishte përmirësuar mirë në shëndet. Atje në bjeshkë ndejti deri në fund të atij gushti, kur edhe moti filloi të ndjell melodinë vjeshtare.

Pas dy javësh pushimi nga bjeshka, Leka sërish vazhdoi avazin e vjetër, shëtitjen në oazën e pishnajave afër qytetit, aty ku vite me radhe  e kishte gjetur veten si më së miri. Ai vend malor i dukej si një sanatorium shëndetësor për gjendjen e tij emocionale e kardiologjike.

Befas i shkuan sytë  në shtyllat afër hotelit, në mesin e pishnajës dhe pa fotografinë e Manikës. Me dhimbje të madh lexoj lajmin mortor. “ E ndjera la pas vetës dy carrokë pa asnjë mbikëqyrje, në mëshirën e Zotit. E tradhtoi zemra në mungesën e durimit të gjendjes së keqe!”

Leka fshiu lotët dhe me pikëllim u drejtua kah shtëpia duke pëshpëritur uratat më të mira për dy bonjakët e mbetur jetimë në lulen e rinisë, atëherë kur iu duhej më së shumti dashuria ,përkëdhelja dhe ndihma amnore….

VOAL- Charlotte Brontë lindi më 21 prill 1816, në Thornton, Yorkshire, Angli, vajza e tretë e Reverend Patrick Brontë dhe Maria Branwell. Babai i saj ishte me origjinë të thjeshtë, bir i fermerëve qiramarrës, por falë vullnetit të tij të pastër, ai arriti të studionte në Kembrixh dhe të bëhej prift. Për këtë arsye, gjatë ngritjes së tij modeste në statusin shoqëror, ai e ndryshoi mbiemrin e tij disa herë për të fshehur origjinën e tij të vërtetë: nga Brunty në Brontë, duke kaluar nëpër Branty. Ai ishte një njeri me aftësi të mëdha intelektuale, me një shpirt të drejtë dhe të pasionuar, por për fat të keq edhe shumë egoist. Nëna e saj, nga një familje e pasur metodiste, ishte jetime; ajo kishte një karakter të fortë dhe të vendosur, të cilin e zbuti për dashurinë e burrit të saj.

Disa vjet pas lindjes së saj, familja u zhvendos në Haworth, një fshat i largët në të njëjtin qark. Shtëpia ndodhej pranë rektoratit të kishës ku shërbente i ati: një ndërtesë e vendosur në një moçal të hapur, larg fshatit dhe çdo shtëpie tjetër, në kufi me varrezat dhe e goditur vazhdimisht nga erërat e akullta të erës veriore. Joshja e natyrës së ashpër dhe të egër të bimësisë ndikoi te të gjithë anëtarët e rinj të familjes, duke krijuar tek ata një marrëdhënie dashurie-urrejtjeje dhe varësi aq të fortë sa, megjithëse Charlotte dhe vëllezërit e motrat e saj dëshironin të eksploronin botën dhe bukuritë e saj të panumërta, ata kurrë nuk arritën të ndaheshin nga qyteti i tyre i lindjes për më shumë se disa muaj. Nëna e tyre vdiq disa vjet pasi u zhvendosën, pas një periudhe të gjatë vuajtjesh nga kanceri. Meqenëse babai nuk mundi të rimartohej, kunata e tyre Elisabeth, e cila nuk ishte martuar kurrë, u zhvendos me familjen e motrës së saj për t’u kujdesur për nipërit dhe mbesat e saj: karakteri i tezes nuk ishte shumë i shoqërueshëm dhe ajo nuk ishte në gjendje t’u jepte fëmijëve dashurinë që u nevojitej. Figura e nënës u zëvendësua më pas nga Tabby, guvernante, e cila kujdesej për ta sikur të ishin fëmijët e saj, duke mos i lajkatuar kurrë, por duke u përpjekur në çdo mënyrë t’i kënaqte. Ishin pikërisht historitë, fabulat dhe legjendat e saj që ishin farat e para të venës pjellore artistike të fëmijëve Brontë.

Sharlota ishte e vogël në shtat, me flokë të dendur që i rrethonin fytyrën, një hundë të spikatur dhe një gojë të paqartë. Megjithatë, sytë e saj të errët ishin aq depërtues sa tërhiqnin vëmendjen. Pamja e saj fizike ishte gjithmonë një problem serioz për të, një problem që ajo kurrë nuk e kapërceu plotësisht: Ajo ndjeu se të gjithë e shikonin dhe e gjykonin të shëmtuar për shkak të harmonisë së papërsosur të fytyrës së saj, dhe kjo i shkaktonte shqetësim të madh, sidomos kur duhej të takonte njerëz të rinj. Themelet e edukimit të saj u hodhën nga babai i saj, i cili vepronte si mësues për të gjithë fëmijët e tij, duke u caktuar mësime dhe duke i bërë t’i përsërisnin ato, duke favorizuar djalin e vetëm, Branwell. Me kalimin e kohës, kjo metodë doli e pamjaftueshme; Kështu që në vitin 1824, reverendi, duke menduar se po bënte më të mirën e tyre, i dërgoi vajzat e tij në shkollën me konvikt për vajza të Reverendit Wilson. Disiplina ishte jashtëzakonisht e rreptë dhe rigoroze, duke ngjallur një ashpërsi të fortë të brendshme tek vajzat e reja, dhe dieta ishte jashtëzakonisht e kursyer. Dy motrat më të famshme, Charlotte dhe Emily, i rezistuan kufizimeve që duronin, duke zhvilluar personalitete të pavarura dhe rebele. Kushtet klimatike dhe sanitare ishin larg ideales: ato vuajtën vështirësi të mëdha, dhe Elizabeth dhe Maria u sëmurën rëndë dhe, pasi u kthyen në shtëpi, vdiqën pak më pas.

Megjithatë, Charlotte dhe Emily u kthyen në shkollë; motra më e madhe e kuptoi rëndësinë e atij edukimi, si për talentin e saj ashtu edhe për jetën e saj të ardhshme. Pasi u kthyen në Haworth pas një tjetër epidemie që preku nxënëset e shkollës, edukimi i tyre vazhdoi për një kohë në shtëpi: ato u udhëzuan nga tezja e tyre në detyra tipike femërore dhe nga babai i tyre në çështje kulturore dhe politike. Reverendi diskutoi me to lajmet nga gazetat lokale, duke shpjeguar me forcë dhe saktësi idetë e tij, duke ndikuar në kompozimet e hershme të fëmijëve të tyre. Biblioteka e babait të tyre ishte e pasur me vepra të konsideruara klasike dhe bashkëkohore: Scott, Coleridge, Wordsworth dhe Byron. Ndërsa fëmijët rriteshin, ata përfitonin gjithashtu nga biblioteka qarkulluese Keighley, biblioteka private e familjes Heaton, të cilën e njihnin mirë, dhe librat nga shkolla lokale e natës për artizanë. Sharlota e kuptoi shpejt barrën e rëndë që do të duhej të mbante mbi supet e saj: si motra më e madhe e fëmijëve pa nënë, ajo duhej të këshillonte dhe ngushëllonte të gjithë vëllezërit e motrat e saj më të vegjël. Më pas, Charlotte studioi në shkollën e zonjushës Wooler në Roe Head, ku më vonë u kthye si mësuese, ndoshta falë mbështetjes financiare të zonjushës Firth, një mikeshë e pasur e familjes.

Kjo shkollë ishte vendi më i përshtatshëm për të, duke pasur parasysh numrin e vogël të nxënësve që lejonte mësimdhënie të individualizuar, për të fituar mjetet e nevojshme për t’u bërë guvernante. Pastaj filluan një sërë problemesh, kryesisht të lidhura me paqëndrueshmërinë ekonomike, nga të cilat vëllezërit e motrat Brontë kërkuan një shpëtim të qëndrueshëm duke u zhytur në pasionin e tyre letrar, duke iu përkushtuar shkrimit të ditarëve, poezive dhe tregimeve; duke tejkaluar hapësirën dhe kohën, ato gjetën në izolim një strehë të sigurt ku mund të ushtronin imagjinatën e tyre. Charlotte, megjithëse kishte pak dashuri për mësimdhënien sepse ofronte pak kënaqësi, vendosi të punonte për familje të ndryshme si guvernante dhe guvernante. Këto ishin të vetmet punë të pranueshme dhe të respektueshme për një grua që kishte nevojë të mbështeste veten. Charlotte dhe Emily shpejt u lodhën nga situata e tyre dhe vendosën të fillonin biznesin e tyre: ato donin të hapnin një shkollë vajzash, të kompletuar me një konvikt, në mënyrë që të treja – Charlotte, Emily dhe Anne, të cilat nuk ishin entuziaste për punët e tyre përkatëse – të mund të ktheheshin në shtëpi dhe të mbështesnin veten.

Pasi mësuan se shoqja e Charlotte-s, Mary Tailor, kishte ndjekur një shkollë diplomimi në Bruksel me motrën e saj dhe kishte qenë entuziaste si për mësimdhënien ashtu edhe për përvojat, për të fituar mundësi të mëtejshme, Charlotte dhe Emily vendosën të shkonin edhe atje, duke qëndruar në konviktin më pak të kushtueshëm Heger, për të provuar të përmirësonin arsimimin dhe kulturën e tyre, veçanërisht njohuritë e tyre të frëngjishtes dhe gjermanishtes, si dhe njohuritë e Charlotte-s për italishten. Charlotte qëndroi gjithashtu atje për njëfarë kohe si mësuese anglishteje, duke marrë një diplomë që vërtetonte përshtatshmërinë e saj për të dhënë mësim frëngjishten dhe duke pasuruar ndjeshëm aftësitë e saj letrare. Në të vërtetë, përvoja belge ishte thelbësore për zhvillimin artistik të autores: përvoja e atyre viteve e lejoi atë të shkruante romanet e saj të mëvonshme, duke pjekur “farat letrare që deri atëherë ishin shprehur në forma të pamjaftueshme dhe fëminore”. Projekti dështoi për shkak të mungesës së fondeve, problemeve shëndetësore të babait të saj, të cilat kërkonin kujdes të vazhdueshëm dhe, mbi të gjitha, mungesës së studentëve.

Në të vërtetë, Charlotte kishte vendosur që përpara se të bënte ndonjë shpenzim, do të ishte më mirë të publikonte programet e shkollës dhe të priste përgjigje, të cilat për fat të keq nuk mbërritën kurrë. Në vitin 1844, Charlotte u detyrua të kthehej në Haworth, si për shkak të verbërisë në rritje të babait të saj, ashtu edhe për shkak të vuajtjes së vëllait të saj më të madh. Duke mos arritur të përparonte në karrierën e tij, ai po zhytej më thellë në alkool dhe opium, duke u bërë një makth për të gjithë familjen. Midis viteve 1846 dhe 1853, ajo shkroi dhe botoi romanet e saj më të famshme dhe disa poezi. Gjatë po atyre viteve, vëllai i saj i madh Branwell, Emily dhe Anne vdiqën shpejt nga konsumimi. Për t’i shpëtuar dhimbjes së humbjeve të saj të shumta, Charlotte udhëtoi shpesh për në Londër, ku, falë natyrës së saj shoqërore, krijoi miqësi të shumta, duke përfshirë Thackeray, shkrimtaren e famshme të njohur për “Vanity Fair”, dhe Elizabeth Gaskell, një shkrimtare dhe biografe e saj e ardhshme. Tani një autore e famshme, jeta e saj ndryshoi. Bota letrare londineze do ta kishte mirëpritur me krahë hapur, por hyrja e saj në rrethet letrare shkaktoi vetëm zhgënjim: ata prisnin një grua pa paragjykime dhe mashkullore, sigurisht jo një provinciale të turpshme, të ngathët dhe të pakompromis. Në fakt, natyra e saj e rezervuar, duke i shkaktuar migrenë dhe të përziera të forta, e pengoi atë të shijonte plotësisht këto stimuj të rinj. Pavarësisht mungesës së atraktivitetit fizik dhe ndjenjave të vazhdueshme të pamjaftueshmërisë, shumë burra të kulturuar në Londër tërhiqeshin prej saj, përfshirë James Taylor, një partner në firmën Smith and Elder, botuesit e Charlotte. Megjithatë, ai u refuzua për vulgaritetin e tij.

Edhe pse Londra kishte shumë për të ofruar, Charlotte e preferonte shumë shtëpinë e saj të vetmuar, të cilën e konsideronte strehën e saj. Ekzistenca e saj tani ecte në dy shina paralele: atë të Currer Bell, pseudonimi mashkullor i shkrimtarit, dhe atë të një gruaje. Nëse do të ishte burrë, ajo mund t’i ishte përkushtuar ekskluzivisht veprës së saj letrare, por si grua, nuk mundi. Edhe pse tani vetëm, Charlotte refuzoi përsëri një martesë të mundshme. Ishte radha e Reverend Arthur Bell Nicholl, asistentit të babait të saj për disa vite; ajo më pas u angazhua në një korrespondencë të gjerë me të, falë së cilës, më në fund, Nicholl arriti të fitonte dashurinë dhe respektin e saj. Pasi e fshehën lidhjen e tyre dhe luftuan për më shumë se një vit me të atin, i cili kishte një mendim të hidhur dhe dekurajues për martesën, ata u martuan në vitin 1854. Ata e kaluan muajin e mjaltit në Irlandë, ku Charlotte takoi të afërmit e burrit të saj dhe zbuloi cilësi të reja tek ai që e bënë atë edhe më të lumtur dhe më të sigurt në vendimin e saj, veçanërisht pasi Nicholl donte që ajo të ndante gjithçka që ishte e tij.

Shkrimtarja e madhe vdiq vitin pasardhës, më 31 mars 1855, nga një sëmundje e mushkërive, pasi mbeti e shtrirë në shtrat për shkak të sëmundjeve të lidhura me shtatzëninë; ajo u varros së bashku me anëtarët e tjerë të familjes së saj nën dyshemenë e Kishës Haworth. Kështu mori fund dëshira e saj për një jetë normale, të përkushtuar ndaj familjes dhe fëmijëve të saj, pa ambicie të mëtejshme artistike.

Veprat nga Charlotte Brontë: “Jane Eyre” (1847) “Shirley” (1849) “Villette” (1853) “Profesori” (shkruar para “Jane Eyre”, por e refuzuar nga shumë botues; botuar pas vdekjes në 1857)/Elida Buçpapaj