VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Në San Mamete, me Morris. In Memoriam – Poezi nga FABIO PUSTERLA – Përktheu SKËNDER BUÇPAPAJ

By | October 27, 2019

Komentet

VERSIONI I ROMEOS DHE ZHULIETËS – Poezi nga NATASHA LAKO

Nga ballkoni i gjinjve do të dal për të vështruar,
Natën që dashnorin tim fsheh,
Si të gjitha gjërat e ëmbla,
Që nuk të bëjnë mirë.
Romeo dhe Zhulieta,
I kthyer kokëposhtë është ky version,
Atje poshtë unë duhet të isha,
Dhe i dashuri im të më vështronte që larg,
Nga ballkoni i shumëpërfolur i gjirit.

Duhet korrigjuar diçka në këtë tragjedi zemërmirë,
Muret e shfaqjes t’i lidhnin të paktën me më pak sheqer,
Që të mos dëmtohet asgjë me llogjikë,
Mes hapësirës që lëshon shumë ëndrra.

 

E PËRKËDHELUR DHE E PAPËRKËDHELUR – Poezi nga NATASHA LAKO

Thuaj, a është buka, mund, kripë, miell, ujë apo përkëdhelje,
përgjigje në janë për ne banketet e livadheve të pashkelura ende,
bota e dallëndysheve përkëdheljet a i përgatit a i mund,
krahasimin e të rrugëve me të parrugëtit, si dy krahë më thuaj,
në cilën anë është qielli dhe në cilën anë kthesa që na ndjek prapa,
cila përkëdhelje i takon ndonjë shkrese si thile e vogël,
ngjashmërinë e nënave të padashuruara, me një kaligrafi universale,
më thuaj, djemtë e papërkëdhelur nga jelet e kalit që nuk vrapon më,
a mund t’i krahasosh,
me burrat që përmjerrin pranë lopës, apo me fëmijë që lëpijnë yjet,
para qumështit të gjirit, apo me brekëstolisurat vajza,
priftëresha mijëravjeçare që kërkojnë një njeri,
kaq paqartësisht veçohet ja buka, ja mundi, ja ëndrra, ja unë.
Fol qoftë për një palë kofshë të bukura të zhveshura, që mbeten
pas çdo droje dhe përdëllimi, triumf i pikëpyetjeve kur kanë një vend.

LETËR KONTINENTALE – Poezi nga NATASHA LAKO

Më vinte të këndoja, për aromat e dallgëve të mbetura larg,
për pemët që nuk do ta shohin kurrë detin, prandaj janë të verbra,
por më kryelarta nga fëshfërimat e tyre mbretërore.

Më vinte të këndoja, këtu shitet kripë, jo oqean,
le t’i shpallim algat përmendore.

Më vinte të këndoja për ca gra me një komçë në shaminë e tyre pa qafë
dhe qiellin e mbushur me copëra mermeri, alabastër, lajthi të vogla që pëshpëritin
acar.

Për hijet e poetëve, që qarkullojnë pika shiu, më vinte të këndoja,
për kambanën e rëndë qiellore që i binte vetë Madona,
për shurdhërimin që kërkon shurdhërimin.

Atje ku ndieja si mbylleshin kapakët e tokës ngadalë, ngadalë,
më vinte të këndoja.
Miq, kemi qenë shokë dhe pastaj kemi ikur në njerëz
dhe nuk flasim për ato që thuhen në shtëpinë tonë pa dhé,
më vinte të këndoja.

MË KA DASHUR VËRTET – Poezi nga NATASHA LAKO

Rruga më binte andej nga e panjohura dhe e largëta,
u jepja kuptim syve të një zogu të vogël, si shkronjave
të para prej frikës dhe së bukurës,
kuptim u jepja puplave të lejlekëve edhe në fluturim,
ku butësia bëhej e egër,
kuptim i gjeja sqepit të një dallëndysheje të uritur
e doja si e kisha parë.

E bukura dhe e soditura uleshin me mua
në bankën e shkollës,
në gojë dhe buzë të shumëfishuara të jetoja,
e lidhur me dy pika syri zogjsh,
si nota të pakënduara ende,
u jepja kuptim të puthurave të vogla, të mëdha,
që më bënë një,
kaq e turbullt mbeti jeta që më donte.
Më ka dashur vërtet ai që të vogël nuk më pa,
i mahnitur kur ka qenë nga syri i ndritshëm i milingonave.

Në Vjosën e gjithë lumenjve… – Poezi nga NATASHA LAKO

Kur më në fund të përfundojnë për veten gjithë ato këngë,

pranë lumit ku pata futur këmbët,

do të pyes përsëri një burrë të ri,

që nga larg.

 

 

 

Si e ka emrin ky mal dhe a mund ta arrij,

a ka banorë këtu dhe priftërinj,

a mund të ketë emër që mund të freskojë fundin tim,

kur unë po përpiqem ta heq nga mendja gjithë veten time.

 

 

 

Kalonin këtej ndonjëherë ushtarë,

a fryn deri këtu gryka e Mezhgoranit,

ky lumë a i mban të gjithë burrat dhe gratë më këmbë,

po veten kush e kërkon vetëm ëndërr.

 

 

 

Pyetje të pafund ka për gjithçka rreth e rrotull,

për vezirët që kanë fjetur nëpër hije,

dhe për mitralozët e mëdhenj.

 

 

 

Po si mund të arrijmë atje mes të gjithë shkëndijave,

a do të kërkosh ti mes lumit me mua të flesh,

një burri t’i them.

 

 

 

A mund të bëjë ndonjëherë pyetje lumturia,

apo vetëm këtu në Vjosën e gjithë lumenjve.

Gjendet një libër i rrallë i veprës së poetit persian Hafez

Një kopje e rrallë e një libri të poetit persian, Hafez, e vjedhur, që daton që prej shekullit XV u gjend nga një ekspert holandez i artit pas një “gare kundër kohës” në disa vende duke tërhequr edhe vëmendjen e shërbimeve sekrete iraniane.

Vepra, e dekoruar me fletë ari dhe çmimi i së cilës ishte vlerësuar rreth një milionë euro, ishte zhdukur nga koleksioni i një tregtari iranian antikuaresh, i cili jetonte në Gjermani dhe kishte humbur jetën në vitin 2007.

Pas kërkimeve në qarqet nëntokësore, Arthur Brand, i ashtuquajtur “Indiana Jones i botës së artit”, për kërkimet e tij hetimore, arriti të gjente dorëshkrimin e çmuar në një apartament në Amsterdam.

“Ky është një zbulim që do të thotë shumë për mua, sepse është një libër shumë i rëndësishëm”, theksoi eksperti i artit.

Bëhet fjalë për një nga kopjet më të vjetra të “Divan”, që sjell së bashku veprat e Hafez (1315-1390), i cili është një prej poetëve më të njohur mistik persian.

Veprat e tij kanë frymëzuar shumë perëndimorë, si romancierin gjerman, Goethe dhe shkrimtarin amerikan, Ralph Waldo Emerson, i cili e quante Hafez “Princin e poetëve persianë”.

NUK MË LË BORA TË SHOH – Poezi nga NATASHA LAKO

Nuk më lë bora të shoh

çatitë e kuqe dhe pemët e zhveshura,

po ndjej si, nën të,

lëviz pranvera.

 

Flokët e borës

bien e shkrijnë në qepallat e mia,

kaq lotë të bukur,

kaq lotë të bardhë mund të pikojnë vetëm nga dashuria.

Tri poezi nga ANNA BLANDIANA – Përktheu FASLLI HALITI

 

 

 

Ana Blandiana, konsiderohet si poetesha më e madhe e artit poetik  bashkëkohor rumun. Është ballafaquar me censurën dhe izolimin politik që në debutimin e saj. Ajo ka ditur të kultivojë një territor të vetin lirik të shpëtimit nga ndërhyrjet e jashtme duke i dhënë  vitalitet dhe kuptim një poezie të mbytur nga një kontekst  social kulturor. Një kontekst dramatik i ruajtur me pastërti tepër stilistike të formës, një poezi e cila, siç thotë  vetë poetesha «Në një botë që shkruan dhe flet aq shumë, ka për qëllim që të rikthejë  heshtjen, aftësinë për të heshtur. Gjithçka  që kam kërkuar është hija e fjalëve. Dhe nuk kanë më hije fjalët që kanë shitur shpirtin e tyre»

 

 

 

E DI PASTËRTINË

 

E di qё pastёrtia, nuk jep frut,

nga virgjёreshat nuk lindin fёmijё,

ёshtё ligji suprem i tё qenit i pistё

ёshtё taksa mbi jetёn.

 

Flutura tё kaltra lindin larva,

lindin fruta dhe lule pёrreth

bora e bardhё ёshtё fis,

toka e ngrohtё e painfektuar.

I painfektuar fle ajri

atmosfera mizёron nga mikrobet,

mund tё mos lindёsh nёse s’do,

por po jetove tё pret varri.

 

Ështё e lumtur fjala nё mendje,

me t’u shqiptuar e pёrgojon veshi,

nё cilёn pjatё tё peshores –

të peshosh ёndrrёn memece apo famёn?

 

Midis heshtjes dhe fajit

kё tё zgjedhёsh – kopetë apo lotusit?

Oh, drama, tё vdesёsh nё tё bardha

ose vdekjen tё mundёsh sido qё tё jetё.

 

1966)

 

 

DO TË DUHEJ

 

Do duhej tё lindnim pleq,

tё pajisur tashmё me intelekt,

tё zotё tё zgjedhim fatin tonё nё tokё,

cilёt shtigje nisen nga udhëkryqi i prejardhjes

dhe kokëkrisur qoftё dëshira pёr tё shkuar përpara.

Pastaj duke u rinuar, rinuar pёrherё mё shumё,

tё pjekur dhe tё fortё tё arrijmë nё portёn e krijimit,

ta kapёrcejmё dhe nё dashuri duke hyrё adoleshentё,

tё jemi djem nё lindjen e fёmijёve tanё.

Do tё ishin mё pleq nga ne, sidoqoftë,

do tё na mёsonin tё flisnim, pёr tё fjetur do tё na tundin,

dhe ne do tё zhdukeshim gjithnjë e mё shumё duke u bёrё pёrherё e mё tё vegjël

si njё kokёrr rrushi,  si njё bizele, si njё kokёrr gruri…

 

LIDHJE

 

Kjo është e gjitha vetja ime.

Mё jepni njё fletё qё tё mos mё ngjajё,

mё ndihmoni tё gjej njё kafshё

qё tё mos rёnkojё me zёrin tim.

Atje ku unё shkel, toka çahet

dhe tё vdekurit qё ngjajnё me mua

i shoh tё pёrqafuar pёr tё lindur tё tjerё tё vdekur.

Pёrse kaq lidhje me botёn,

kaq paraardhёs dhe brezni tё detyruara

dhe i gjithё ky pёrngjasim i paarsyeshёm?

Mё ndjek universi me njё mijё fytyrat e mia

dhe s’mund tё mbrohem veçse  kundёr tёrbimit tim.

 

1969

 

Perched Faslli Haliti

Ernest Koliqi,themelues i tregimit modern, 45 vjet i ndarë nga jeta – Esé nga Vilhelme Vrana Haxhiraj

 

 Elitë e mohuar, fragment nga libri im “Elitat e mohuara…,Krenari Kombëtare”(f.141-145)

 

Ernest Koliqi Shkodër, (20 maj 1903,- Romë, 15 janar 1975) Ishte mësues, poet, romancier, eseist, përkthyes, gazetar, madje dhe dramaturg, ministër arsimi në qeverinë Vërlaci, botues dhe pedagog.Ernest Koliqi, shkrimtari, publicisti, politikani që parashikoi rënien e komunizmit qysh më 1973 me dramën “Rrajët lëvizin.”

 

Kolqi izitoi Kaninë kur ishte mësues në shkollën Tregtare ,Vlorë,për të cilën shkroi këto vargje:             

                                                                                    Për Kaninën Perëndia,                                                                               

                                                                                    kur e pa si diell mi det,

            tha:

            jo, nuk është nga veprat e mia.

           Këtë mrekulli mbi tokë,

           dikush tjetër e ka bërë

           do ketë qenë një tjetër Zot!

                                                    Ernest Koliqi

Nuk janë të shumtë shkrimtarët tanë, emri i të cilëve të njihet aq mirë në shtresat letrare të Shqipërisë, sa njihet ai i Koliqit. Të pakët janë ata, që veprat letrare të të cilëve të jenë shtrirë në hapësirat kombëtare,  anekënd Shqipërisë, sa ato që mbajnë emrin e Koliqit. Ato gjenden në faqet kulturore, në gjithëfarë botimesh, nëpër fletore e revista të ndryshme. Duhet thënë se disa prej tyre janë themeluar e janë mbajtur prej  vet Koliqit. Në botime veprash që me dashje apo pa dashje, janë të pacaktuara për të zënë një vend të dukshëm në historinë e letrave tona.

“Vetëm një popull i kulturuar ka të drejtë t’i kërkojë të    drejtat e veta dhe t’u imponohet të tjerëve”! E.Koliqi

 

Ernest Koliqi, lindi në kryeqendrën e kulturës kombëtare, në Shkodër, në një kohë kur Rilindja Kombëtare kishte bërë një punë të madhe për gjuhën shqipe, hapjen e shkollave shqipe, gjë që solli rizgjimin e shqiptarëve për krijimin e shtetit shqiptar. Si njeri që i përkiste fushës së arsimit dhe kultures ai ka dhënë ndihmesën e tij të çmuar  si mësues, poet, romancier, eseist, përkthyes, gazetar, madje dhe dramaturg. Kurse si ministër arsimi në qeverinë Vërlaci apo si botues dhe pedagog, ka dhënë ndihmë maksimale për hartimin  programeve shkollore dhe teksteve mësimore, si dhe në zhvillimin e arsimit në parametrat e vendeve perëndimore.  Koliqi bashkë me Mitrush Kutelin cilësohen si bashkëthemelues të tregimit modern shqiptar. Ndërsa në politikat arsimore ka meritë të madhe për dërgimin e 200 arsimtarëve më 1944-1945, në trojet e lira të Shqipërisë.

“Vetëm një popull i kulturuar ka të drejtë t’i kërkojë të    drejtat e veta dhe t’u imponohet të tjerëve”!

Ernesti lindi në Shkodër, i biri i Shan Koliqit dhe i Ages së Cuk Simonit, nip në familjen Parruca, familje tregtare shkodrane shumë e pasur.  Me origjinë ishte nga Dukagjini. Mbiemrit Kol-aj iu shtua prapashtesa (iqi) dhe u quajt Koliqi. Ky ndryshim u bë për shkak të marrëdhënieve tregtare me Malin e Zi. Ernesti ishte fëmija i dytë pas Mikelit që u shugurua Kardinali i parë shqiptar. Pas tij vinin tre vëllezër e dy motra.

Mësimet e para i mori në Kolegjin Saverian të Jezuitëve. Më1918 shkoi me  studime në Itali. Studioi në kolegjin jezuit “Cesare Arici” në Breshia, më pas në  Bergamo. Me shokët nisi botimin e gazetës “Noi giovani” (“Ne të rinjtë”), ku botoi poezitë e para në italisht. Pas  dështimit të Kongresit të Lushnjës, u kthye në Shqipëri, përvetëson shqipen me ndihmën e L. Gurakuqit, me anë të të cilit njihet me rininë e kohës: K.Thaçi, L.Ashiku, Sh.& K.Gurakuqi,   Dom Lazër Shantoja, Kolë Kamsi… Më 1921 fitoi çmimin e parë në konkurs me një poezi për himnin kombëtar. Ky çmim u dha  nga juria e përbërë prej P.Gjergj Fishtës, Luigj Gurakuqite Mid’hat Frashërit.

Në mars-prill, si përfaqësues i shoqërisë kulturore “Rozafa” merr pjesë në një mbledhje me Anton Harapin nga shoqëria “Bogdani“. Në takim u formua grupimi “Ora e Maleve”” nën drejtimin e Imzot L Mjedjës. Pas Lizjes së Qershorit, L. Gurakuqi e thërret në Titranë si sekretar personal. Aderon në shoqërinë “Bashkimi” të themeluar prej Avni Rustemit,  që tashmë drejtohej nga  Llazar Fundo. Kalon sekretar në min. e Brendshme, ku ministër ishte kolonel Rexhep Shala.  Triumfi i legalitetit bëri që të mërgojë në Kroaci, ku studioi gjuhë- letërsi serbo-kroate. Qëndroi për dy vjet në Tuzla të Bosnjës, ku punoi me shumë shqiptarë nga krerët e maleve.

Më 1928 gjendet në Bari të Italisë mes Bahri Omarit, Sotir Pecit, Sheh Karbunarës dhe Kostë Paftalit. Në Zarë të Dalmacisë botoi përmbledhjen e parë me novela më 1929, ku ishte edhe miku i tij në ideale e në gjuhësi, Mustafa Kruja. U kthye në atdhe dhe nis punë si mësues në Shkollën Italiane Tregtare në Vlorë më pas në Gjimnazin e Shkodrës (1930-’33), ku mes të tjerëve do t’iu jepte mësim Petro Markos(në Vlorë) dhe Lazër Radit( në Shkodër). Më 1933 lë mësimdhënien dhe nis studimet universitare në Padova. Gjatë periudhës 1934-’36 ishte pjesëtar i grupit botues të të përkohshmes “Illyria“të  I. Totos, ku do të botonte poemthin në prozë “Quattuor, ku në “Illyria” më 1935 zbulohet Migjeni me vjershën “Të lindet Njeriu” . Më 1936 e emërojnë Lektor të Shqipes në katedrën e Albanologjisë të drejtuar nga gjuhëtari c Tagliavini. Më 1937 mer doktoraturën  në Padova me tezën “Epica popolare albanese” (“Epika popullore shqipe”) falë mbledhjeve që kishte bërë P.B. Palaj, tezë doktorate e cila u vlerësua nga shumë albanologë, si Norbert Jokli, Masimilian Lambertz etj. Transferohet nga Padova në Romë tetorin e 1937 si lektor i shqipes.

Më 1939 hapet në Universitetin Shtetëror të Romës Selia e Albanologjisë, ku Koliqi emërohet ordinar dhe qëndron i tillë derisa doli në pension. E ndërpreu detyrën në vjetët në vitet1939-’41, sepse u emërua Ministër Arsimi në qeverinë Vërlaci nën pushtimin italian.

Pavarësisht rrethanave, Koliqi shfrytëzoi deri në skaj mundësitë që i jepte zyra e tij. Panë dritën e botimit tekste shkollore shqipe e libra më shumë se ç’qenë botuar prej vitit 1912 e deri atëherë: botimi i historisë së letërsisë në dy vëllimshin “Shkrimtarët shqiptarë”; vijoi botimi i përmbledhjeve të folklorit “Visaret e kombit”. Bashkë me Mustafa Krujën dhe Pater Zef Valentinin thirri në Tiranë Kongresin Ndërkombëtar të Studimeve Shqiptare në vitin 1940 prej ku lindi Instituti i Studimeve Shqiptare me qendër në Tiranë, pararendës i Akademisë së Shkencave. Themeloi e drejtoi të përkohshmen “Shkëndija” në korrik të 1940, si organ i mendimtarëve dhe shkrimtarëve të kohës. Në shtatorin e vitit 1941 nisi mbi 200 arsimtarë të Normales së Elbasanit drejt Kosovës. Nga martesa me arsimtaren Vangjelije Vuçani patën dy fëmijë: Markun dhe Elizabetën. Në vjeshtën e 1943 prej Tivarit shkoi në Itali me familjen, u vendos në Romë ku vazhdoi punën si pedagog i në Universitet. U emërua Ambasador në Vatikan, i fundit para regjimit që do të vinte. Si mësoi për kapjen e Petro Markos nga gjermanët, ndërhyri dhe i shpëtoi jetën. Jo vetëm atij por përmes miqve italianë  ai shëtoi jetën e shumë shqiptarëve në Ventotene, mes të cilëve edhe Isuf Luzaj mësues i Tregtares, i cili u dënua bashkë me studentër e Vlorës. Më 6 nëntor 1946 krijohet partia  Blloku Kombëtar Indipendent që drejtohej nga Koliqi, dr. Ismail Vërlaci,  Gjon Marka Gjoni dhe Ndue Gjon Marku. Në mars të 1947 -1959 themeloi dhe botoi të përkohshmen “L’Albanie Libre”. Më pas “Lajmëtari i të Mërguemit”.

Me dekret të Presidentit të Republikës së Italisë, më 2 shtator 1957, për njohje të prestigjit, Katedra e Gjuhës dhe e Letërsisë Shqipe e Universitetit të Romës, nderohet duke u bërë Institut i Studimeve Shqiptare dhe Koliqi u emërua presidenti i tij.

Themelon të përkohshmen letraro-kulturore “ Shejzat”  (it. “Le Pleiadi”) që e drejtoi për 18 vjet; e përkohshmja kryesore letraro-kulturore e asokohe. Në vijim të traditës publicistike që la n’atdhe me “Shkëndijat“, penat e vjetra dhe  të reja kultivonin kulturën shqiptare në mërgim të pandotur nga ideologjia me të cilën përlyhej në atdhe.Koliqi Shkruan:  “Shêjzat shërbyen si tribunë informimi mbi aktivitetet shkencore albanologjike në botë. Ato regjistruen në kroniken e tyne edhe ngjarje shoqnore që në të ardhmen do të vlejnë sadopak si dokumentacion historik e kultural për nji periudhë rreth njizet vjeçare”. 

Më 4 Maj të 1969 i vdes bashkëshortja Vangjelija, mungesa e së cilës përshpejtoi fundjetën e tij.  Vdes në shtëpinë e tij në Romë më 15 Janar 1975 dhe u varros në datën 18, i nderuar nga i gjithë komuniteti shqiptar në mërgim, por i mohuar nga vendi i tij. Në ceremoninë e asaj dite kishin ardhur personalitete të ndryshëm, kolegë, shqiptarë, arbëreshë, miq të ardhur nga vende të ndryshme.

Koliqi i nxitur nga Gurakuqi shkruajti poemthin e parë dramatik, “Kushtrimi i Skanderbegut” botuar në shtypshkronjën “Nikaj“, Tiranë më 1924. Botoi  përmbledhjen e 12 novelave “Hija e Maleve”, botuar në Zara më 1929.

Boton më 1932 vëllimin e parë të antologjisë “Poetët e mëdhenj të Italisë” me parathënie të Fishtës, një antologji me 280 faqe që u përdor menjëherë si tekst letërsie në gjimnazin klerik të Shkodrës dhe përmban katër poetët më të mëdhenj të Italisë: Danten, Petrarkën, Arioston, Tason. Vjershat e veta i përmbledh në vëllimin “Gjurmat e stinve” më 1933, ku paraqiten me një frymë krejt të re skenat e jetës shkodrane. Ndërsa, autodafeja e vendosur në krye të këtij libri vlerësohet si një ndër aktet më të rëndësishme në fushë të mendimit estetik shqiptar. 1935, Itali – Pas suksesit të vëllimit të parë me tregime, boton një libër me 16 novela me titull “Tregtar flamujsh” me lëndë të nxjerrë nga mënyra e jetesës së popullit tonë, sidomos të atij të qytetit të Shkodrës. Ngjarjet dhe problematikat sociale që prekin veprën gjithnjë i nënshtrohen një analize të thellë psikologjike. Boton vëllimin e dytë të antologjisë “Poetët e mëdhenj të Italisë” me parathënie nga Tagliavini. Ky vëllim përfshin vjersha të përkthyera të katër italianëve të tjerë: Parini, Monti, Foskolo, Manxoni. Personalisht çmonte Giosuè Carducci, Giovanni Pascoli, dhe Gabriele D’Annunzio-n. Edhe vëllimi i tretë ishte i përgatitur por nuk u botua.” Tregtar Flamujsh” u botua më  (1935) dhe “Pasqyrat e Narçizit “(1936), Koliqi sjell një botë krejt unike shpirtërore shqiptare, ndërsa gjuha e tij dhe stili i japin frymëmarrje të re letrave shqipe.

Bashkëpunoi me revistat “Hylli i Dritës “ e françeskanëve, “Leka” e jezuitëve, “Përpjekja shqiptare” e Branko Merxhanit,  “Minerva”, e Nbil Çikës,  “Besa” etj. Poezitë më të mira të këtij vëllimi janë ato të shkruara në formë të tingëllimit (Sonetit) .

Nis të botojë nga viti 1954 deri më 1961, studimin krahasues “Dy shkollat letrare shkodrane” – e Etënve jezuitë dhe e Etënve françeskanë”. Në këtë studim të tij vërehet përpjekja për të hartuar një histori të mirëfilltë të letërsisë shqiptare, jashtë ngjyrimeve ideologjike. Në Firenze boton vëllimin “Poesia popolare albanese”(“Poezia popullore shqiptare”) ku spikat si studiues i merituar i traditave artistike dhe folkloristike të atdheut të tij. Më 1959, boton vëllimin “Kangjelet e Rilindjes(“I canti della Rinascita”) me përkthimin në italisht, kushtuar arbëreshëve të Italisë, ku i nxit ata të ruajnë gjuhën e zakonet e të kenë besim në pavdekësinë e fisit. Më 1960, boton romanin “Shija e bukës së mbrûme” për të cilin Koliqi vetë shprehet: “Ky tregim parashtron edhe përpiqet imtësisht të hulumtojë dramin shpirtnuer të nji të riut shqiptar flakrue jashtë atdheut nga pasojat e së dytës luftë botnore.” Boton studimin “Gabriele D’Annunzio e gli Albanesi” (“Gabriel D’Anuncio dhe Shqiptarët”). 1963 – Boton “Antologia della lirica albanese” (“Antologjia e lirikës shqiptare”) ku për herë të parë paraqiten në një gjuhë evropiane përkthimet e lirikat më të mira të autorëve shqiptarë të vjetër e të rinj ku theksohen autorët kosovarë me qëllim që të njihen më mirë. Riboton “Shtatë Pasqyrat e Narçizit” (që e kishte botuar së pari në fletoren Gazeta Shqiptare të Bari-t më 1936) ku paraqiten shtatë copa proze poetike që përshkruajnë gjendjen shpirtërore të shkrimtarit. 1965 – Del në dritë “Albania”, një monografi italisht, botuar në “Enciclopedia dei popoli d’Europa”, Milano ku paraqet një pasqyrë të gjërë mbi Shqipërinë si në pikëpamjen gjeografike, ashtu edhe letrare e historike. 1970 – Riboton poemthin “Simfonia e Shqipeve”, botuar për herë të parë në fletoren “Gazeta Shqiptare“, Bari- 1936). Më 1972 – boton vëllimin “Saggi di Letteratura Albanese”, Firenze. Një përmbledhje e mirë shkrimesh e konferencash përpunuar gjatë disa vjetëve. 1973 – Vazhdon të përkthejë në italisht pjesë nga Lahuta e Malcis, këngët II-III-IV-V (punë kjo e nisur që në vitin 1961 kur përktheu këngën XXVI; më 1971 këngët XII-XIII-XIV dhe XV). Më 1983 historia e letërsisë shqipe i referohet pasivisht , duke e denigruar,si “Koliqi tradhëtari“.

Diktatura komuniste e ka  quajtur tradhtar, gjithsesi Ernest Koliqi është vlerësuar nga bota për vlerat që ka dhënë si përparësi në fushën e letërsisë.

 

Çmime dhe Mirënjohje:                                           

-Medalje ari nga Shoqëria “Dante Aligheri”;

-Ylli i artë për Meritë të Shkollës;

-Akademik ordinar i Akademisë Tiberiane;

-Akademik Nderi i Akademisë Teatine të Kietit për Shkencat;

-Anëtar i Akademisë së Abrucit për Shkencat dhe Artet;

-Anëtar efektiv i Akademisë së Mesdheut;   A

-Anëtar Nderi i Qendrës Ndërkombëtare për Studimet shqiptare;

-Medalja e Artë e Lidhjes së Prizrenit Kososvë.

PËRMBLEDHJA E POEZISË SË ALLEN GINSBERG DHE ANALIZA E POEMËS “AMERIKA” – Përgatiti dhe përktheu FASLLI HALITI

Ulërima poetike e Allen Ginsbergut është ende aktuale?

 

 

 

 

PËRMBLEDHJA E POEZISË SË ALLEN GINSBERG DHE ANALIZA E POEMËS “AMERIKA”

 

 

Poema “Amerika” u shkrua në vitin 1956 gjatë kohës së Ginsbergut në Berkeley, California dhe u përfshi në botimin origjinal të “Howl and Poems Other”. “Amerika” ishte një nga deklaratat e para letrare të lexuara gjerësisht për trazirat politike në Shtetet e Bashkuara të pas Luftës së Dytë Botërore. Temat nga luftërat e mëparshme të dekadës janë të spikatura si bomba bërthamore ose politika e jashtme aziatike, megjithatë poema gjithashtu duket e parëndësishme në përshkrimin e saj të trazirave racore kombëtare dhe luftën me komunizmin që do të karakterizonte pozicionet e politikës së jashtme të Luftës së Ftohtë të Shteteve të Bashkuara në gjysma e dytë e shekullit të 20-të. Ginsberg ishte gjithmonë një nga anëtarët më aktiv politikë të Poetëve të Beat dhe poema “Amerika” është një prezantim i mendimit politik të Ginsberg-ut, si dhe një përfaqësim i gjerë i pikëpamjeve që ai do të mbante gjatë gjithë jetës së tij.
Si “Howl”, pislkamë. poema tregon njehsorin dhe strukturën e parregullt që duhej të ishte një shenjë dalluese e poezisë së Ginsberg. Poema është e mbushur me referenca kulturore dhe politike si dhe referenca për incidente dhe ngjarje në jetën e vetë Ginsberg-ut, si dhe me jetën e miqve dhe shkrimtarëve të tij të Beat. Ginsberg përdori “vijën e gjatë” si themelin e tij krijues, duke eksperimentuar dhe riffing, krehje, në ritëm dhe metër në një rresht të gjatë që do të “mbaheshin të gjithë së bashku brenda elasticitetit të frymës …”.
Ginsberg e lidh poezinë me muzikën, duke thënë se çelësi i të kuptuarit të strukturës së poezisë është “në koritën e xhazit ….” Dënimet shpesh zhvillohen pa shenja pikësimi dhe poema kalon nga tema në temë me pak lidhje me njëra-tjetrën. Ashtu si në xhaz, pika që Ginsberg shpresonte të kapërcente nuk ishte narracioni ose bukuria por spontaniteti, shprehja njerëzore dhe reagimi. Një emocion i personave do të ngrihej dhe ndërtohej ashtu si vetë linjat e gjata të ndërtuara mbi emocionin e përfshirë përbrenda.
Stanzat e poezisë janë gjithashtu të parregullta dhe spontane. Stenda e parë është gjashtëmbëdhjetë rreshta, e dyta dhe e treta të dyja dymbëdhjetë, e katërta dhe e pesta të dyja dhjetë. Stema e fundit është një shkrirje e ritmeve dhe e rrjedhës së shkrimit të vetëdijes. Ginsberg zhvendoset në poezi nga të folurit në Amerikë si një mik apo dashnor i zhveshur, për të zbuluar se shumë nga vetja është Amerika, dhe më në fund duke shkuar drejt përqeshjes dhe përqeshjes së kësaj Amerike të personifikuar për kulturën e saj militariste, mediat e saj të kulluara dhe politikën e saj paranojake. Ashtu si poemat e tjera të Ginsberg, struktura me të vërtetë është menduar të dëgjohet sesa të lexohet. Në leximin e poezisë me zë të lartë, kupton më mirë natyrën bisedore të poezisë.

ANALIZË

 

Linjat 1 – 16

Stema, strofa, e parë e poezisë është disi e një prezantimi që përcakton kohën dhe kontekstin e poemës. Rreshti i parë vendos një humor të rraskapitur dhe depresiv për poezinë. Ginsberg shpreh shpresën e tij se jeta ose puna e tij, apo jeta e kujtdo, do të thoshte gjithçka brenda një kulture censurimi dhe shtypjeje. Ai vajton varfërinë kulturore të kohës, duke e barazuar atë vetëm me disa dollarë dhe cent, dhe zbulon se ai nuk është as në gjendje të jetë vetë në një kulturë të tillë.
Rreshtat e mëposhtëm të poemës fillojnë bisedën e Ginsberg-ut me këtë Amerikë të personifikuar. Ai është pjesërisht i pakënaqur me militarizmin e vendit dhe ai i thotë Amerikës të “shkojë të shkulet me bombën e saj atomike” (5). Ai dëshiron ta ndërpresë bisedën para se të fillojë, duke bërë justifikime se nuk dëshiron të shqetësohet me një bisedë të tillë (duke injoruar se ishte ai që e filloi atë) dhe duke deklaruar se nuk do të shkruajë derisa “Unë jam në mendjen time të drejtë ”(7). Por siç e vuri në dukje më parë, ai kurrë nuk do të jetë në mendjen e tij të duhur. Ai nuk mund të qëndrojë në mendjen e tij.
Stanza, strofa, më pas shndërrohet në një lloj vajtimi të zemëruar. Këto linja bëjnë që Amerika të duket si një dashnore e humbur, dikush që dikur Ginsberg e donte dhe pa premtime dhe potencial të madh, në; ishte një potencial për shpëtim. Ginsberg është duke kujtuar ndoshta premtimin e madh që Amerika i ofroi familjes së tij si emigrant në tokë. Ai pyet kur Amerika do të shndërrohet përsëri në tokën që premtoi dikur. Kur do të bëhet “engjëllore” (8), kur do ta shohë vdekjen dhe shkatërrimin që ajo ka shkaktuar, kur do ta kuptojë që shtypja e vet politike është më e madhe sesa shtypja politike e “Trockitëve” (komunistëve) që ai denoncon dhe shkon në luftë me (11)? Ginsberg ankohet se bibliotekat e Amerikës, që përfaqësojnë potencialin e informacionit falas dhe shprehjes së lirë, janë “plot me lot” (12), dhe ai denoncon korporatizmin e jetës amerikane të simbolizuar nga “supermarketi” dhe si ato me “pamje të mirë” u jepet hyrje e lehtë në pasurinë amerikane (15-16).

 

Rreshtat 17-28

Stema e dytë vazhdon argumentin mbrapa dhe të katërt që Ginsberg ka me vendin e personifikuar. Ai fillon me një ton pajtimi, duke u përpjekur të gjejë përbashkët në mes vetes dhe vendit të tij. Ai shkruan se është “ju dhe unë që jemi perfekt” dhe insinuon se dëshira për “botën tjetër” është e pakuptimtë. Një nga linjat më të bezdisshme të poemës është rreshti 19, kur Ginsberg, duke folur për vendin e tij si një dashnor i humbur, thotë se “Ju më bëtë të dëshiroj të jem shenjtor”. Ky rrëfim demonstron dashurinë që Ginsberg ndiente dikur, dhe shpresën dhe optimizmin që ndiente në jetën e tij të hershme. Si një i ri, i ndikuar nga lidhjet komuniste të nënës së tij, Ginsberg mendoi se thirrja e parë e tij ishte të ndihmonte punëtorët dhe punëtorët si avokat të punës. Edhe pse ambiciet e tij e morën atë në një drejtim tjetër – atë të një poeti në vend të një avokati – Ginsberg pranon se ai nuk mund të “heqë dorë nga obsesioni im”. Është një obsesion me premtimin e Amerikës, me gjërat në të cilat ai dikur besonte thellë në: drejtësi, tolerancë, liri dhe pranim. Ky është optimizëm patriotik që Ginsberg shkruan këtu, megjithëse siç dëshmon pjesa tjetër e poemës, ka pasur një ndarje të qartë në marrëdhënie. Rreshti 20 vazhdon temën e pajtimit. Ginsberg shpreson se “Duhet të ketë një mënyrë tjetër për të zgjidhur këtë argument.” Por kjo do të jetë hera e fundit që Ginsberg ofron për tu pajtuar me vendin e tij. Siç vuri në dukje në rreshta nga strofa e parë, ai mendon se, në një farë mënyre, kjo bisedë është e kotë, megjithëse përmes aktit të shkrimit të tij ai e di se duhet të ketë disa vlefshmëri në të.

Kjo rreptësi gjithashtu sheh që Ginsberg të ofrojë tema paralajmëruese për vendin e tij. Ai pyet nëse Amerika është duke u bërë “mëkatare” apo nëse vendi, përmes shtypjes artistike dhe shtetit të ngjashëm me policinë, thjesht po luan një lloj shakaje praktike të shtrembëruar mbi të dhe ato si ai. Ai i thotë Amerikës se “Burroughs is in Tangiers”, një referencë për kohën e William S. Burroughs të kaluar në Tangiers, Morrocco, ku ai ishte në një lloj mërgimi nga Shtetet e Bashkuara për shkak të problemeve ligjore që lidhen me transportin e drogave të paligjshme nga Meksika . Ginsberg, për tërë karrierën e tij, ishte fuqimisht në mbështetje të legalizimit të ilaçeve dhe paralajmërimi i tij për Amerikën në këtë linjë është se nëse vendi vazhdon të ndjekë penalisht për krime të tilla të vogla, vendi do të humbasë “mendjet e tyre më të mira”. Fundi i stanzës fillon të kthehet më cinik dhe i dhunshëm. Ginsberg akuzon vendin për “shtyrje” të tij dhe ai pohon se ai e di “atë që unë jam duke bërë” (25). Rreshti 26 përdor imazhet nga ndikimet Lindore, një rajon i botës feja dhe kultura e të cilit do të magjepsnin Ginsberg gjatë gjithë jetës së tij. Ai shkruan se “lulet e kumbullës po bien”. Në kulturën Lindore, lulja e kumbullës është një simbol i paqes. Duke përdorur këtë pamje nga një vend dhe kulturë tjetër, Ginsberg është duke u përpjekur t’i tregojë Amerikës se thelbi i saj si një udhëheqës dashamirës i botës është në rënie. Theshtë Lindja – si në kulturën ashtu edhe në politikën e saj – që tregon rrugën për një botë më të mirë.

Ginsberg e mbaron stanzën duke i thënë Amerikës se ai nuk ka “lexuar gazetat me muaj” dhe se arsyeja është sepse “çdo ditë dikush shkon në gjyq për vrasje” (27-28). Kjo është edhe një vajtim për dhunën, ose kërcënim dhune, që gjithnjë e më shumë ishte një pjesë e kulturës amerikane. Por kjo linjë gjithashtu ka rezonancë personale për Ginsberg. Gjatë gjithë kohës së tij në New York dhe San Francisco, Ginsberg pa disa miq dhe të njohur të tij në lëvizjen Beat të arrestuar për vrasje. Shumica e arrestimeve nuk ishin të paarsyeshme. Ndërsa Ginsberg shpesh mendonte se policia kishte në shënjestër padrejtësisht njerëz si ai dhe miqtë e tij, rreshti i poezisë lë të kuptohet edhe pendimi që Ginsberg ndjen për dhunën e pakuptimtë në të cilën edhe ndërmarrja e tij mori pjesë. Arsyeja që ai nuk e lexon gazetat nuk janë vetëm sepse lajmet do të tregojnë vetëm më shumë sesi vendi i tij e tradhëton, por sepse do të tregojë gjithashtu se si miqtë dhe kolegët e tij bëhen një pjesë e ciklit të dhunës dhe tërbimit.

 

Rreshtat 29-40

 

Ginsberg fillon strangën e tretë me deklaratat e tij akoma më të qarta politike të poezisë. Në rreshtin 29, Ginsberg i thotë Amerikës se ai është “sentimental ndaj Wobblies“. Wobblies ishte një pseudonim i dhënë “The Industrial Workers of the World” (IWW), një bashkim i punëtorëve ndërkombëtarë që ishte një grup i fuqishëm politik dhe shoqëror gjatë fëmijërisë së Ginsbergut dhe që u përkul fuqishëm drejt politikave socialiste dhe të majta. Ata besuan se të gjitha pagat duhet të hiqen dhe se të gjithë punëtorët duhet të bashkohen si një klasë personash. Wobblies u kritikuan ashpër nga qeveria e Shteteve të Bashkuara e cila mbylli kryesisht grupin gjatë Luftës së Parë Botërore duke ndjekur penalisht dhe duke turpëruar politikisht shumë prej drejtuesve të saj. Ndjeshmëria e Ginsberg ndaj grupit është rezultat i ndikimit të nënës së tij. Naomi Ginsberg mbajti pikëpamje të forta komuniste gjatë gjithë jetës së saj dhe, gjatë fëmijërisë së Allenit, shpesh e çonte atë dhe vëllain e tij në mbledhjet e Komunës lokale

 

Rreshtat 41-50

 

Ginsberg pastaj zhvendos fokusin e tij larg politikës – dhe mediave për momentin.  Ginsberg shpesh kishte një lloj marrëdhënieje “dashuri / urrejtje” me median. Ai nuk u largua nga vëmendja e mediave, veçanërisht gjatë viteve 1960, ku aktivizmi i tij politik shpesh tërhoqi shumë vëmendje. Sidoqoftë, ndërsa ai shpesh shfaqej në media, ai gjithashtu shpesh shfrytëzonte rastin të kritikonte edhe median. Këto rreshta në “Amerikë” janë disa nga kritikat e tij të hershme publike për besimin në rritje të Amerikës në media.

Ginsberg përdor revistën Time si shembullin e tij, këtu. Gjatë kësaj periudhe, koha ishte më e suksesshme dhe një nga revistat më të lexuara në Amerikë. Të jesh në kopertinën e revistës Time do të tërhiqte vëmendjen e kombit dhe botës. Ginsberg këtu kritikon Amerikën, jo vetëm për të parë të gjitha ngjarjet përmes thjerrëzave të mediave (të përfaqësuara nga Koha), por edhe për lejimin që “jeta emocionale” e saj të realizohet nga revista. Ginsberg sugjeron këtu se vendi po drejtohet me të vërtetë nga media, gjë që mund të ndikojë në zemërimin emocional të qytetarëve, të cilët më pas mund të godasin frikën tek përfaqësuesit e tyre të zgjedhur. Prandaj, vendimet politike dhe sociale nuk janë duke u marrë në baza racionale dhe humanitare. Përkundrazi, ato po bëhen nga drejtuesit që kanë më shumë frikë se si media mund t’i portretizojë ato për vendimet e tyre.

Por Ginsberg bën një kthesë befasuese në disa rreshtat e ardhshëm të poezisë. Ndërsa ai ka kaluar pjesën më të madhe të stanzës së fundit të poemës  duke hequr dorë nga përgjegjësia personale, ai papritmas fillon të marrë përgjegjësinë për reagimet “emocionale” që shkaktojnë mediat. Ai pranon se lexon revistën Time çdo javë. Ai pranon se lajmet e tija janë po aq të rëndësishme për vetë kuptimin e tij të botës, siç është për të gjithë të tjerët. Ai është i rrethuar nga revista Time dhe, rrjedhimisht, nga media. Ai, i cili shpreson të mbajë veten në një standard më të lartë drejtësie dhe dashurie, nuk mund t’i shpëtojë mënyrës se si perceptimi i tij i ngjarjeve është i mbuluar nga interpretimi mediatik. Revista Time, thotë ai, e ndihmon atë të dijë se ku qëndron në botë. Kjo ndodh, natyrisht, për të qenë nën të gjithë njerëzit “seriozë” në botë, por nuk ndryshon faktin që ai përshtatet dhe përputhet me normat shoqërore të vendosura nga revista Time dhe media.

Ginsberg më pas bën një pranim që ndryshon tonin dhe fokusin e poezisë: ai papritmas e kupton se “Unë jam Amerika” dhe se “Unë po flas përsëri me veten” (49-50). Ginsberg e filloi dhomën duke i thënë Amerikës se “po ju drejtohem”, (41) dhe e mbaron dhomën duke kuptuar që “ju” është me të vërtetë ai. Konformiteti i tij, gatishmëria e tij për të pranuar vendin në jetë dhe rolet e karrierës dhe personalitetit brenda kontekstit Amerikan, e bën atë po aq pjesë të Amerikës, si kushdo tjetër.

 

Linjat 51-60

Stema e rradhës kthehet në politike dhe ndërtohet mbi natyrën psikedelike të poemës. Përderisa e gjithë poema ka demonstruar një formë të mendimit spontan dhe rrjedhës së shkrimit të vetëdijes, kjo rreptësi bën përdorim të veçantë të këtij stili.

Ginsberg fillon duke pretenduar se “Azia po ngrihet kundër meje” (51). Ai po referon dy ngjarje të veçanta këtu: e para është ngritja e Kinës si një pushtet komunist në Lindje. Shtetet e Bashkuara dhe Rusia kishin luftuar gjatë gjithë gjysmës së parë të shekullit XX për të ndikuar në politikën e Kinës dhe popullsisë së saj. Lufta Civile Kineze përfundoi në 1949 me fitoren e Partisë Komuniste të Kinës. Kjo natyrisht do të thoshte që Kina do të bëhej aleate e BRSS, një pengesë për marrëdhëniet e jashtme të SH.B.A.-së në atë pjesë të botës pas fitores aleate në Luftën e Dytë Botërore. Por Ginsberg gjithashtu po referon angazhimin e tij me fenë dhe kulturën aziatike. Si student i kolegjit, Ginsberg kishte studiuar Budizmin e Zenit. Budizmi do të ishte një pikëpamje e rëndësishme fetare për shumë prej shkrimtarëve të Beat, përfshirë Kerouac dhe Neal Cassady, pasi ata kërkuan të arrinin nivele më të larta të vetëdijes duke përdorur drogë si LSD. Duke pretenduar se “Azia po ngrihet kundër meje”, Ginsberg po tregon se si parimet e Budizmit – paqja, dashuria, transcendenca – dëshmojnë kundër Amerikës që ai pretendonte identitetin në dhomën e mëparshme. Ginsberg pranon se ai nuk ka “një shans” për të shmangur këtë përplasje vlerash. Ai përdor një frazë nënçmuese këtu kryesisht për të vendosur tonin e diskriminimit në të cilin tani ka pranuar se merr pjesë.

Ginsberg vendos më pas se ai kishte “konsideruar më mirë burimet e mia kombëtare”. Përsëri, Ginsberg është bërë vendi i personifikuar me të cilin filloi poemën në bisedë me të. Këtu, ai përzihet si personal, ashtu edhe kombëtar. Ai ka “dy nyje të miliona marihuanës gjenitale / një literaturë private të pabotueshme …” (54). Ginsberg këtu duket se është vetëpërmirësues, duke vërejtur sesi mënyra e jetesës që ai jeton (droga, seksi, arti) është një burim i dobët për sfidën monumentale të identitetit të tij dhe identitetit politik të vendit. Duke lëvizur në një shtrirje më të gjerë, ai vëren se ai gjithashtu ka “aeroplanët 1400 milje në orë dhe njëzet e pesë mijë institucione mendore” (55-56). Krahasimet këtu janë të rrepta. Këto rreshta shtrojnë pyetjen pse një vend me përparime të tilla kriminalizon dhe ndëshkon çmendurinë e tyre në mënyra të tilla çnjerëzore. Pikëpamjet e vetë Ginsberg për marrëzinë u ndikuan nga problemet psikologjike të nënës së tij që e panë atë të jetonte pjesën më të madhe të jetës së saj brenda dhe jashtë institucioneve mendore. Ginsberg atëherë pranon se ai nuk po sjell as provat më shkatërruese: “… burgjet e mia … (dhe) miliona të nën-vlerësuarve …” (57). Ai e përfundon dhomën me një shembull tjetër të diskriminimit. Ai thotë se dëshiron “të jem President pavarësisht faktit që unë jam katolik”. Vetë Ginsberg ishte hebre, por ai e thotë këtë pikë sepse gjatë kësaj kohe u supozua gjerësisht që një Katolik nuk mund të zgjidhej President, edhe pse ky supozim do të binte vetëm disa vjet më vonë me zgjedhjen e John F. Kennedy.

Rreshtat 61-77

Këto linja fillojnë duke sulmuar mënyrat ekonomike të prodhimit të Amerikës dhe përfundojnë me një zhurmë politike ndaj Rusisë komuniste. Poema kthehet këtu në një këndvështrim më pak personal. Ndërsa Ginsberg kuptoi se ai ishte Amerika, dhe më pas filloi të hulumtojë introspektivisht në bashkëpunimin e tij në Amerikë që po sulmonte, ai hoqi dorë nga kjo linjë mendimi dhe u kthye në bisedë me një Amerikë të personalizuar të veçantë. Ai akuzon Amerikën se është në një “humor marrëzie” dhe se kjo e pengon atë të shkruajë një “litani të shenjtë” të vërtetë për gabimet e vendit.

Ai fillon me një lloj pajtimi me vlerat amerikane. Ai përdor Henry Ford, metoda e prodhimit të linjës së asamblesë e revolucionarizoi industrinë në fillim të shekullit XX dhe e bëri Amerikën superfuqinë ekonomike që ajo u bë. Ginsberg thotë se ai do të “vazhdojë si Henry Ford” me poezinë e tij, duke e shkruar atë jo nga një këndvështrim emocional dhe artistik, por përkundrazi me një sy drejt fitimit. Kjo është mënyra amerikane, sugjeron Ginsberg. Gjithçka është bërë për fitim dhe asgjë e vlefshme nuk vjen pa kuptimin e biznesit. Kjo, natyrisht, shkon në kundërshtim me vlerat e të drejtave të punëtorëve dhe bashkimin që Ginsberg thotë se dikur i ishte respektuar. Motivi i tij i fitimit do ta bëjë atë “2500 $ një copë $ 500 poshtë” për poemat e tij, sikur të shiste makina të përdorura.

Por, atëherë vetëdija e Ginsberg-ut flet lart, sikur një zë tjetër më i brendshëm të ketë shtuar mendimin e tij për këtë çështje. Ginsberg fillon të bëjë kërkesat e Amerikës për drejtësi, duke përdorur shembuj historikë për të bërë çështjen e tij. Ai i thotë Amerikës “Free Tom Mooney” (65), një udhëheqës i punës në fillim të shekullit XX, i cili ishte burgosur rrejshëm për një bombë në San Francisko në 1916. Ai i thotë Amerikës të “… shpëtojë Luftëtarët Spanjollë” (66) , ushtria e majte e mbeshtetur nga Bashkimi Sovjetik ne Luften Civile Spanjolle e cila luftoi suppo kryengritjen fashiste

 

Rreshtat 78-86

Ndërsa poema fillon të mbyllet, Ginsberg vazhdon hidhërimin e tij mbi qëndrimet diskriminuese të Amerikës, është patriotizëm i pamenduar dhe është një trajtim i padrejtë i grupeve minoritare racore dhe politike. Megjithatë, përgjatë këtyre linjave, Ginsberg lëviz nga një ton i inatosur në një sarkazëm të kafshuar. Ai e zhvendos bisedën e tij nga një sulm ndaj një vendi të personifikuar në një sulm sarkastik ndaj qytetarëve të vendit të sotëm. Ai fillon me përpjekjen për të imituar fjalimin kolokial amerikan, një tregues që po tallet me të pa informuar dhe të paarsimuar që do të ndiqnin verbërisht patriotizmin e verbër. Antagonistët, thotë Ginsberg, janë “Ata rusë ata rusë dhe ata Chinamen. Dhe ata rusë” (79). Ai më pas tallet me paranojën e Amerikës mbi Rusinë komuniste duke bërë deklarata qesharake si “Rusia dëshiron të na hajë të gjallë” dhe “Ajo dëshiron të heq makinat tona nga garazhet tona” dhe “Ajo dëshiron të rrëmbejë Chicago” (80-82). Ginsberg tallet me frikën e drejtuar nga ata që zgjedhin të mos mësojnë dhe të mos mendojnë vetë për gjendjen politike dhe sociale të vendit të tyre. Ata njerëz të paarsimuar mund të mendojnë vetëm se Rusia, dhe për këtë arsye të gjithë simpatizantët komunistë dhe socialistë, duan të vjedhin mënyrën e jetës së Amerikës. Ginsberg përpiqet të nxjerrë në pah absurditetin e një mendimi të tillë ashtu si ai po përpiqet të tregojë se mënyra e jetës amerikane është e falimentuar për të filluar dhe nuk ia vlen të vjedhë. Goditja e tij më shkatërruese ndaj diskriminimit amerikan vjen në rreshtat 85 dhe 86: “Kjo nuk është mirë. Ugh. Ai i bën indianët të mësojnë të lexojnë. Ai ka nevojë për zezakë / zinxhirë të mëdhenj. Hah. Ai na bën të gjithë të punojmë gjashtëmbëdhjetë orë në ditë. Ndihmë”.

Këto linja funksionojnë në disa nivele. Së pari, Ginsberg vazhdon talljen e tij për injorancën amerikane duke vazhduar përdorimin e formave të fjalimit kolokual. Ai përdor përemrat vetorë dhe kohëzgjatjet e gabuara të foljeve, duke sugjeruar marrëzinë e frikës populiste të njerëzve që nuk kanë mësuar as të lexojnë saktë. Ai gjithashtu bën përdorimin e tingujve, pjesë e poemës që mund të vlerësohet me saktësi vetëm përmes leximit gojor. Tinguj janë menduar të jenë parimorë, përsëri duke sugjeruar se këta populistë injorant janë vetëm pak më lart se kafshë dhe sigurisht jo aq të avancuar sa ata nga frika. Përdorimi i tij i turpshëm i amerikanëve vendas dhe afrikano-amerikanëve këtu është një shfaqje e dukshme e frikës së tyre: Rusët, këta populistë injorantë besojnë, do t’i lartësojnë këto grupe minoritare në një status të barabartë me vetë. Komunizmi do t’i bëjë të gjithë njerëzit të barabartë dhe këta populistë duan vetëm të ruajnë status quon diskriminuese. Më në fund, Ginsberg sugjeron se ajo që këta njerëz kanë më shumë frikë është se stili i tyre i jetesës i rehatshëm i klasës së mesme do të merret prej tyre dhe ata përkundrazi do të duhet të punojnë për “gjashtëmbëdhjetë orë në ditë”, një sëmundje që është thjesht e padenjë për kulturën e përtacisë. që ka mbështjellë Amerikën.

Rreshtat 87-93

Linjat përmbyllëse të poezisë braktisin sarkazmin dhe gjuhën e gjallë të rreshtave të mëparshme. Ginsberg vendos një ton më “serioz” për fund duke i thënë Amerikës përpara se “kjo është mjaft serioze” (87). Ai është pothuajse në mosbesim mbi gjithçka që sapo ka akuzuar vendin. Katër rreshtat e fundit janë deklarata e veprimit e Ginsberg-ut. Ai i thotë vendit dhe lexuesit se është koha që ai të “zërë vendin e duhur në punë” (90). Ai më pas kualifikon atë që mund të bëjë: ai nuk mund të bashkohet me Ushtrinë dhe ai nuk mund të punojë në një fabrikë, si për shkak të bindjeve të tij politike dhe shoqërore, por edhe sepse është “i afërt dhe psikopatik gjithsesi”, dy kushte që do ta pengojnë atë nga ky lloj i shërbimit. Në vend të kësaj, Ginsberg sugjeron që ai do të duhet të gjejë mënyrën e vet për të kontribuar në ndryshimin e situatës sociale që sapo ka përshkruar në poezi, megjithëse nuk bën asnjë deklaratë pozitive ndaj asaj që ai do të bëjë në të vërtetë. Ka të ngjarë që në vitet ’50, para aktivizmit të luftës dhe të drejtave civile të viteve 1960, kishte pak prizë, vlerësim, për ndryshime dhe shprehje politike dhe prandaj Ginsberg nuk mund të shtonte një përshkrim më të hollësishëm të asaj pune që ai në të vërtetë do të realizonte.

Në vend të kësaj, ai bën një deklaratë përfundimtare që është një deklaratë e ndryshimit të tij dhe një deklaratë e dëshirës së tij për të punuar drejt një Amerike më të mirë. “Amerika po e vendos shpatullën e kamerit timon”. Vënia e shpatullës së dikujt në timon është një shprehje e punës dhe mundit të palodhur. Megjithatë, kjo është e kundërshtuar nga përdorimi i Ginsberg-ut të fjalës queer, një fjalë që më pas nënkupton butësi dhe një stil të rrjedhshëm. Ginsberg sugjeron që ai do të dëshmojë se edhe të larguarit, të dobëtit dhe të rrjedhshëm mund të ndikojnë në ndryshim, një deklaratë që do të dëshmonte se ishte mjaft e vërtetë në dekadat e ardhshme.

AMERIKË

 

 

 

Amerikë ju kam dhënë gjithçka dhe tani unë jam asgjë.

Amerikë dy dollarë dhe njëzet e shtatë centë më 17 janar 1956.

Nuk mund të duroj mendja ime.

Amerikë kur do ta përfundojmë luftën njerëzore ?

“Shko e qihu me bombën tënde atomike.

Nuk  jam mirë, mos më mërzit.

S’do të shkruaj poezi derisa “s’do të kem mendjen në vend.

Amerikë kur do të bëhesh engjëllore?

Kur do t’i heqësh rrobat?

Kur do ta shikosh veten nëpërmjet varrit?

Kur do të jesh e denjë për milionin tënd të trockistëve?

Amerikë pse bibliotekat tuaja janë plot me lot?

Amerikë kur do t’i dërgosh vezët e tua në Indi?

Jam i mërzitur prej pretendimeve të tua të  çmendura.

Kur do të mund të shkoj unë në supermarket për të blerë atë që më duhet me fytyrën time të bukur?

Shkurt Amerikë ti dhe unë të jemi të përsosur jo bota e ngushtë.

Makineria jote është shumë për mua.

Deshe të më bëje një shenjtor.

Duhet të ketë ndonjë mënyrë tjetër për ta zgjidhur këtë argument.

Burroughs është në Tangiers nuk besoj se do të kthehet një gjë e keqe.

Je ti që je i keq apo bëhet fjalë për  shaka praktike?

Po  kërkoj të vij gjer te caku.

Refuzoj të heq dorë nga fiksimet e mia.

Amerikë mjaft së yshtërmi e di ç’po bëj.

Amerikë lulet e kumbullave po bien.

Ka muaj që nuk i lexoj gazetat, çdo ditë dikush del në në gjyq për vrasje.

Amerikë ndihem sentimental për të menduar për Wobblies.

Amerikë isha komunist në rini nuk më vjen keq.

Pi marijuanë sa herë që mundem.

Qëndroj në shtëpi gjatë gjithë ditës

duke parë trëndafilat në dollap.

Kur të shkoj në lagjen kineze dehem

dhe s’më vete mendja për të qirë.

Jam  i vendosur se do të ketë probleme.

Duhej të më shihje kur unë lexoja Marksin.

Psikoanalisti thotë se jam krejtësisht në rregull.

Nuk do t’i lutem Zotit.

Unë kam vizione mistike dhe vibracione kozmike.

Amerikë ende nuk të kam thënë ç’i ke bërë xha Max kur mbërriti nga Rusia.

Po flas me ty.

Do të lejosh që jeta jote emotive të udhëhiqet nga revista Time?

Jam i obsesionuar nga Time Magazine.

Kam lexuar atë çdo javë.

Kopertina e saj më sheh çdo herë

që e shfletoj para pasticierit në qoshe.

E lexoj në bodrumin e Bibliotekës Publike të Berkeleyt.

Nuk ka asgjë, po të flasim për përgjegjësi.

Industrialistët janë seriozë.

Prodhuesit e filmit janë seriozë.

Të gjithë janë seriozë, përveç meje.

Më vjen nëpër mend se unë jam Amerikan.

Po flas përsëri me veten time.

Azia po ngrihet kundra meje.

Nuk e kam mundësinë për një kineze.

Është më mirë që të mbështetem në burimet

e mia kombëtare.

Burimet e mia kombëtare qendrojnë në dy bishtat e marijuanës miliona gjenitale një letërsisë  private e papërshtshme për shtyp  që shkon në 1400 milje në orë dhe njëzet

e pesë mijë azile.

Nuk flas për burgjet e mia, ose miliona të paprivilegjuarit që jetojnë në vazot e mia me lule në dritën e pesëqind diejve.

Hoqa edhe bordellot në Francë, Tangiers janë të radhës së ardhshme.

Ambicia ime është që të jem President pavarësisht nga fakti se ata janë Katolik.

Amerikë si mund të shkruaj një psalm

në disponimin tënd pa kuptim?

Do të azhdoj “si Henry Ford strofat e mia janë individë si makinat e tij dhe për më tepër janë të gjitha të sekseve të ndryshme.

Amerikë do të t’i shes strofat për 2500 $ njërën  $ 500 për strofën e vjetër

Amerikë liroje Tom Mooneyn

Amerika shpëoi Lealistët Spanjollë

Amerikë Sako dhe Vanzeti, nuk duhet të vdesin

Amerikë unë jam djemtë e Scottsboros.

Amerikë kur isha shtatë vjeç, nëna më merrte në takimet e një celule 

Komuniste na shisnin bizele një pjesë e vogël për një biletë kushtonte një nikel, dhe fjalimet ishin falas të gjithë ishin engjëllorë dhe sentimentalë ndaj punëtorëve ishte e gjithçka kaq në mënyrë “të sinqertë sa nuk e keni idenë

sa gjë e bukur ishte ajo partia në vitin 1835

Scott Nearing ishte një plak i madh një mashkull i vërtetë Nënë Bloor më bënte të qaja

Një herë pashë Izraelin Amter kockë e lëkurë.

Të gjithë duhej të ishin spiunë.

Amerikë ti në realitet nuk do të bësh luftë.

Amerikë jam si ata rusë të këqinj.

Si ata rusë, ata rusë  dhe ata kinezë.

Dhe ata rusë.

Rusia dëshiron që të na hajë të gjallë.

Rusia është e çmendur për pushtet. Dëshiron të marrë me vete makinat nga garazhet.

Dëshiron të marrë përsipër Çikagon.

Ka nevojë për një lexues Përmbledhje të Kuqe.

Do fabrikat tona të makinave në Siberi.

Që burokracia e saj e madhe i drejton stacionet tona me furnizime.

Kështu nuk shkon.

Ohu.  Ajo do t’iu mësojë indianëve shkrim e lexim.

Ka nevojë për zezakët tanë të bëshëm.

Ah. Do të na bëj të  punojmë gjashtëmbëdhjetë orë në ditë.

Ndihmë.

Amerikaë është një çështje serioze.

Amerikë kjo është përshtypja që marr duke shikuar televizion.

Amerikë është e drejtë kjo?

Është më mirë të filloj punë menjëherë.

Është e vërtetë se nuk dua të shkoj ushtar ose të sillem në seksione të specializuara të fabrikave, megjithatë, ata janë dritëshkurtër dhe psikopatë.

Amerikë tani  përvesh këto mëngës poofy.

 

Përktheu: Faslli Haliti

 

 

Përmbledhja e poezisë së allen ginsberg dhe analiza e poemës “amerika”

 

SHPIRTI IM ËSHTË ZGJUAR – Poezi nga ANNE BRONTË – Përktheu SKËNDER BUÇPAPAJ

Shpirti im është zgjuar, fryma ime po fluturon,
Dhe po mbartet lart mbi krahët e flladit të freskët;
Sepse, mbi mua, rreth meje, era e egër po zhurmon
Duke marrë vrull për të dalldisur tokën dhe detet.

Bari i tharë një kohë të gjatë në diell po këqyr,
Pemët e zhveshura i ngrenë lart degët kuturu;
Gjethet e vdekura poshtë tyre vallëzojnë me gëzim,
Retë e bardha po tunden përtej qiellit blu.

Do të doja të shikoja sot oqeanin si përplas aq furishëm
Shkumën e dallgëve të tij në shtjellat e harlisjes,
Do të doja të shikoja valët e krenare si vërtiten
Dhe të dëgjoja zhurmën e egër të bubullimës së tyre!

LETERSIA E ARTI JANE ‘’HIPOTEKIME’’ SHPIRTI – Interviste me poetin dhe prozatorin TON ZMALI Athine

(Biseda u krye pas botimit te kundraromanit Engjuj pa qiell…)
Nga AGIM BASHA
Ton Ztnali, njeri nga krijuesit (poet dhe prozator) me te spikatur ne komunitetin letrar shqiptare ne Greqi, ka krijuar tashme nje profil te vetin, solid dhe te padiskutueshem. Naty­risht, me nje sfond aq te pasur, me risite dhe sprovat e veta, ka tashme rrethin e hapur gjithnje te dashamireve dhe lexuesve te vet… Nderkaq nuk eshte asnjehere imun, dhe ca me pak i mbrojtur. Sulmuesit e tij jane pare te shfaqen – gjithnje neper karakolle, ti hedhin shigjeta, shpesh edhe te befta e plot helm, por nuk kane munguar edhe neper kuinta, madje keto kane qene me cinike dhe dashakeqe, por sic; thote ai keto kane mbetur thjesht akte agresoresh te deshtuar, qe nuk e kane tronditur, dhe as zbrapsur a fashitur sadopak, ngjitjen e tij sizifjane ne malin e veshtire te krijimtarise. Tri vellimet e tij poetike, “Lulet e Ksenit”, “Dashuri te Pashijuara” dhe “Honeve te Askundit” por edhe kundraromani, ne proze, “Engjuj pa Qiell” jane korraca dhe mbrojtja me e mire qe i duhen nje krijuesi.
Ton Zmali, me vokalin dhe koloritin e tij te spikatur, sjell ne letersine tone ato vlera qe i ka nevoje dhe domosdoshmeri arti i krijimit. Nderkaq krijimtaria e tij eshte vazhdim i perkore dhe elegant i nje tradite te caktuar. Nje vijimesi ndonese e munguar gjate qe jep dhe merr natyrshem, dhe ne koherence te plote me stadet dhe zhvillimet e saj. Ngulmimi i tij dhe rropatja krijuese, kerkimi i nje emocioni, detaji artistik, apo gjallerimi i nje mbrese jane veçanesia dhe kohezioni i vlerave, jane potencialet qe e perqasin dhe e sjellin ne optike, jane trajtat dimensioni estetik, bashkesia e te cilave kryejne dhe formulojne me besnikeri dhe konseguence portretin e tij letrar ne korrelacionin fatal te racionalizmit. Ne intervisten qe i morem, megjithese ne menyre eklektike, ai me shpesh zgjedh aludimin, per ate se ςfar do te thote, pertej pelqimit te menyres se drejteperdrejte te te treguarit, dhe rrefimit. Ndonese shume i ashper ne pjesen me te madhe te problematikes qe trajton, ndonese ne pamje te pare duket gati i pabindur, ai prape esh­te nje prej optimisteve qe besojne ne sendertimin dhe qartesine me te mire te se nesermes…
Zoti Ton, ju shkruani ne gjini te ndryshme letrare, ese dhe jo pak edhe ne publicistike. Mirepo me teper jeni i njohur per lexuesin si poet. Tri vellime tuajat ne poezi jane mirepritur dhe vleresuar me se miri, si nga kritika letrare, ashtu edhe nga lexuesit e poezise. Pas kesaj, ndjeheni me i lehtesuar, ndjeheni me krenar dhe i plotesuar, ndjeni ndonje lloj braktisjeje, apo vazhdoni te keni te njejtat shqetesime si edhe dikur? Qfare ndodh ne te vertete me oblogimet tuaja letrare. Me perpara do te donim te dinim dicka me teper per kohen kur ju e zbuluat se kishit sidoqofte mundesi te merreshit me letersi, dhe ta zhvillonit me tej po te mundeshit kete talent?
– Nismat e mia ne fushen e krijimit e kane zanafillen e tyne ne moshen e hershme te jetes. Me ka ngel ne kujtese rasti kur ne grupin artistik te shkolles fillore mesuesi me kishte caktue te recitoja fragmente nga “Kange te pakendueme” e poetit tone kombetar Migjeni. Pasi mbaroi shfaqja e pritem gjithe gezim mesuesin te vinte e te na perkedhelte e te na falenderonte. Gja qe per qudine tone, nuk ndodhi. Si do te mesojme me vone, organizata e partise se fshatit i kishte dhene nje verejtje te rende me motivacionin “per ulje te vigjilences revolucionare, dhe zbutje te luftes se klasave”, motive te cilat, partia i kishte gjetur sa tek permbajtja e recitalit, aq edhe tek perzgjedhja e “aktoreve” te vegjel. “Fatosa me biografi te dyshimte”. Te gjithe u shqetesuam, por ne menyre te pa-pershkrueshme u shqetesova une. Pasi per mue rrahnin kambanat: “Damkat biografike”ishin aso kohe me te renda e me tragjike se damkat e skllavit ne trup. Fantazma e te perndjekurit biografik me ndoqi gjate tane jetes e qe merrte trajte vampiri sa here flitej e diskutohej per “luften e klasave”. Pas perfundimit shkelqyeshem te ciklit shtate-vjecar, fale edhe ndihmes dhe perkrahjes se disa te afermeve te familjes sone, (gje qe s’do t’iua harroj kurre)-edhe kjo nente muaj me mbrapa mbasi e bera njefare stazhi si bari, -u mundesua nje burse, ku mbarova shkollen pedagogjike”Shejnaze Juka” ne Shkoder. Stafi pedagogjik, ishte i nivelit universitar. Tre vjet te tjera sherbeva si mesues ne rrethin e Pukes. Shkolla tetevfecare e Merturit te Gurit, ishte ngritur mbi varret dhe themelet e kishes se Shlliut. Atje ne lagjen Grall shkrova librin “Kulla e Peshqvet” ku materiali jetesor ish i lidhun me shpine ku jetova per rreth dy vjet. Ajo ishte ne bregdrinit dhe pak me vone do ta mbulonte uji i liqenit. I zoti i kulles e punonte me gure te gdhendur, e shtronte me derrase arre, e panje dyshemete e tavanet. Ai ndertonte kulle per peshqit. Askush dhe asnjehere nuk mundi me e binde me i nderpre punimet. Kulla e tij u ba nji dite te bukur, kala peshqish. Pas nji konkurimi ne teatrin ‘Migjeni” ne Shkoder, dhe dy te tjereve ne Tirane, m’u akordua nji burse ne Institutin e larte te Arteve, ne Tirane. -Me pas dhjete vjet te tjera sherbrva ne Iballe te Pukes, dhe se andejmi ne rrethin e Lushnjes, ne zonen e Ballagatit te Darsise. Gjate studimeve universitare, botova edhe ciklet e para ne poezi. Shkrimtarja Diana Culi, beri edhe percjelljen e tyre ne gazeten “Drita”. Gjate asaj periudhe te heshtjes se gjate, pergatita per botim librin e pafat, “Mushtzemre”. Motivet e ndalimit qe e shoqeruan kthimin e tij ishin standarti i kohes; “Nuk e pasqyron si e sa duhet realitetin socialist”…
Libri im “Lulet e Ksenit” ishte vertete nje simfoni e vonuar, por ajo kishte brenda gjithe “mushtin e zemres”se paekspozueme. Falenderoj krijuesit e Selanikut, qe e vleresuan, dhe u shprehen per te. Keshtu trokiti ne vazhdim tek une libri i dyte “Dashuri te pashijuera” i cili pa medyshje edhe pse ishte shperthim i diges se mbushun me “nektarin dhe helmin” e jetes, ai vuni nje gur te ri te pazevendesueshem ne rrugen ndertuese te “shtepise time poetike” pa marre miell hua, ne hambaret, mullit, NE thaset apo magjet e kuzhinat e dikujt tjeter.
Me librin poetik “Honeve te Askundit” siq e thote ne hymjen e tij edhe poeti Primo Shllaku, shtepia poetike formesohet e konsolidohet estetikisht ne gjithe hapesinen e vetvetes. Ju me pyesni, a ndihem krenar dhe i plotesuar? Te them te drejten, kater librat e mij, esete, studimet, gjykimet, tregimet, apo rrfimet, me kane ba e me bajne krenar, por jo te plotesuar… Obligimet e mia letrare qe moren jete njeheri pas demokracine jane pasuria ime, jane stanet e andrave mbi “Malet e bardha, dhe Vargmalet e Qyqeshit”.
Ne poezine tuaj ka shume intensitet, densitet mendimi, trajte figure, emra, toponime, sisteme dhe rende te cfaredollojshme, menyra e forma te kualiteteve, te cilesise e gjallerise se jetes. Aq sa duket se ne shume poezi do te donit te spikaste karakteri enciklopedist. Sa e rendesishme eshte per ju, gjithe ky vrull dhe performance jetesore, qe sillet permes magmes vullkanike te krijimit – eshte ky nje synim i juaji, apo e vleresoni thjesht si nje reference e si nje pikembeshtetje e leves suaj poetike per cfare vjen me pas?
– Per t’ju pergjigj pyetjes tuaj do te ndalem te shprehja shume e gjetun: “Permes magmes vullkanike te krijimit” Arti ne tansi, e letersia ne vecanti, pa magmat vullkanike te krijimit jane bota siperfaqesore e formes, gjurmim pamor, e tingullor, konceptim empirik i shtresave perceptore te kontakteve e pershtypjeve, te cilat asnjehere nuk e prekin magmen e vullkanit krijues, ka shume krijues, pseudokrijues, letrarizues, prodhues e superprodhues titujsh, te cilet lindin e vdesin brenda nje libri, pa bere dot jo miq por as lexues te thjeshte te librit. Kjo mund te ndodhe per dy aresye. Se pari:
Ndodh qe atyre iu mungon vullkani krijues, brenda vetes. Pra sondat e tyne nuk kane koken e diamantit e cila eshte edhe elementi me kryesor dhe i domosdoshem i saj. Se dyti, mjerimi i dogmatikeve qe te vetekenaqun me pasqyrimin siperfaqesor te realitetit, synojne ti imponohen letersise si parazitet, si kerpudhat helmuese qe ndonjehere ngaterrohen dhe sjellin edhe fatkeqesi. Deshira per te shkruar nuk asht gje e keqe, por problemi shtrohet qe zjarri i artit bashkekohor, te mos ktheje ne hi e thengjill vlerat krijuese. Une besoj plotesisht se ne kandar te vlerave te qendrueshme e me karakter te spikatur enciklopedik sic e quani ju, vepron barbarisht e pa meshire ligji i seleksionimit natyral, i shprehur ne thenjen filozofike e universale popullore, “Njeqind kile kungull kane vitamina baras me nje kokerr veze”. Pra nje veze letersi vlen shume me teper se njeqind kilogram kungull letrar. Lind pyetja: A duhet kungulli letrar? Sigurisht qe po. Ka njerez qe ndjehen mire kur mbjellin, shesin dhe hane “Koloqithje…siq i thone greket “. Ne keto skalione radhitet edhe letersia e pozimeve, reklamimeve, ideacioneve, e frymes daulle e tellallgjike te kungullit e letrashkruesit. Letersia nuk fillon tek fjala por te matanfjala, tek nenteksti e konteksti, mes rreshtit, te e pathana nenkuptimi, tek simboli, metafora, alegoria, teza e antiteza, thanja e kundrathanja, te mineraliteti i pertej fjales. Le­tersia nuk asht lehje e qenve ne kolibe as prapa gardhit e aq me pak asht ulurime apo cjerrje me za te nalte e rrehagjoksave e shpirtshitunve te letersise puthadore e puthabythe (me fal per shprehjen).
Perse keni zgjedhur te shkruani, “hipotekimi”, juaj ketu eshte menyra me e mire per te shpalosur veten, per te krijuar komoditetet e duhura me boten qe na rrethon, dhe materien ne pergjithesi, apo vazhdoni te besoni se edhe estetikisht mund te ndryshohet shumecka?
“Hipotekimi jetesor” nuk mund te prodhoje kurre art te vertete pa “tharmin”e talentit te lindun. Zoterimi i talentit te lindun asht meny­ra me e mire per te shpalos origjinalitetin e vetvetes, per te deshmue e perjetue boten e ideve ne pergjithesi dhe shpine intuitive ne vecanti. Liria prodhon shumellojshmeri vlerash, por edhe zgjime, zhvillime e deri permbysje te tradicionalitetit estetik. E, kjo shnderrohet ne nje nevoje imediate vecanerisht kur kemi te bejme me stade letrare te prapambetuna, sic jane tonat. Une besoj se edhe estetikisht mund te ndryshohet shumecka, por pervec inisiatives dhe besimit duhen “prova e sprova”, sakrifka deri ne veteasgjesim. Letersia e tradites nderohet kur produkti krijues i bashkekohesise synon e realizon nje vijim te ri kohezicional. Tradita sipas idese time si kudo edhe ne letersi e arte, duhet te jete nje force graviteti e lire qe i mundeson krijuesit “mosprishjen e ekuilibrit dhe mundesine e mosshenderrimit ne satelit a qenie amorfe, send a fenomen i paorientuem dhe i paadresueshem. Bota e askundit krijuesit i mban pezull e i ban te zbresin ne ferr te gjalle. Fluturimi ne “hipografin”e lirive te vetvetes, une besoj se edhe estetikisht ka me perfeksionue, persose e ndryshue shumeçka. Ndryshimet apo tendencat ndryshuese jane kurdohere te rrezikuara nga hipertradicionalistet, si edhe nga ata te vetequajtunit “ajkatar” te vleresimit…
Vepra juaj me e fundit ka qene ne gjinine e prozes se gjate, ju e quajtet kundraroman, ai titullohet “Engjuj pa qiell”. Kjo yeper e juaja ndezi nje debat te madh, ne individe dhe qarqe e grupe te ndryshme letrare. Megjithese te pakte qene ata qe i shkuan gjykimit me kritere letrare deri ne fund, dhe nga ata ne nje mase te madhe u vleresua, reagimet qene te shumta, ato niseshin nga kopertina e vepres dhe perfundonin mbi supet tuaja. Mendoni se libri juaj u paragjykua? Vete ju keni levizur apo ndryshuar dicka nga pozicioni fillestar per te? Sa ndiheni i vleresuar qofte edhe per kete?
– Me kete pyetje ju keni prek nji nga pikat e mi ma te dashtuna. Kundraromani “En­gjuj pa qiell, asht nji nga prurjet e mia me te preferuara ne proze. Kjo veper ngjalli shume debate ne individe dhe grupe letrare. Pavaresisht tregut te hapur ekonomik, letersia akoma eshte e detyrueme qe me se shpeshti te perballet me dogma, dhe parametrat e kritikes se realizmit socialist. Ε kam theksue edhe njihere tjeter ne nji studim, se edhe sot e kesaj dite kjo leter­si vuen nga fenomeni i balonizmit. Nga njera ane prodhojme ” idhuj te rreme” si kudo edhe ne letersi, ose preferojme siq thote Fishta ekstremin tjeter te “mohuesve kasape” te vlerave letrare. Sistemi i vleresimeve vetem bardh e zi, asht e keqja e madhe qe na mban mberthyer pas se kaluemes. “Engjuj pa qiell” ne kete optike, nuk mendoj se u gjykue. Ai u denue sipas neneve te “kodit penal te RPSSH” -se…. Reagimet erdhen nga kafenete, klubet, shoqatat fantazma pa anetare, dhe individe te dehur, e sarahoshe…. Kritika asht thirr nga letersia, per ti ba ma te kapshme e te perceptuem vlerat per lexuesin e thjeshte, idete mesazhet, misionin human te letersise. Dhe jo per te trumpetue artin e hanxharit, e te gijotines, institucione qe i ka denoncue me kohe, letersia dhe arti ne tansi. Letra pershendetese e shkrimtarit te talentuar Astrit Hajdini, dhe shume te tjereve, me ka bindun se veprat e verteta artistike, kuptohen shume mire, por keqinterpretohen, per aresye, motive, dhe interesa te individeve e klaneve te caktuara. Edhe moskuptimi i kesaj vepre ne individe te pervecem, nuk me ka shqetesuar aspak. Mania per ta pare vepren nga olimpi imagjinar, gjithnji me asht duke qesharake dhe komike, nuk kane munguar as edhe veshtrimet arrogante, dhe prepotenca staliniste. Mendesi qe fatkeqesisht vazhdon te shoqeroje edhe sot ndonje krijues. Nisja dhe sosja e gjykimit letrar tek kopertina dhe faqosja siq thoni edhe juve, e nxjerr automatikisht “nokaut” kritiken letrare. Per fat te keq, kjo lloj e saj ka nostalgjiket e vet. Ju me pyesni, a kam nderrue pikepamje? Idete e mia mbi kete variant te ri letrar i kam parashtrue edhe ne esene “Kundrat dhe kundraromani” botue tek gazeta “Tri­bunal. Kam obligimin ta njoftoj lexuesin se po punoj dhe se shpejti do te qarkulloje libri i dyte i kundraromanit. I cili asht nji konsolidim edhe nji stad ma i ri i ideve te mia mbi kete variant te ri letrare.
Cdo njeri dhe ca me teper krijuesit, shkrimtare, poete, artiste, piktore, etj, ne nje stad te caktuar te jetes bejne bilancin e te arriturave te tij. Nese edhe ju e keni arritur kete stad te jetes, cilen ose cilat gjera vleresoni me shume ne jeten e perditshme familjare, njerezore, por edhe ne krijimtari?.
Gjeja qe vleresoj me shume ne jeten e per­ditshme, familjare njerezore dhe ne krijimtari, eshte se pari familja. Pastaj ka shume gjera te tjera te rendesishme por mbi te gjitha te tjerat per mue asht te qenunit vetvetja si kudo edhe ne krijimtari, per mue qenia eshte gjithcka, kurse dukja asht pakgjaja, ose hicgjaja.
Shpesh ne poezine tuaj ka mungese te theksuar skematizmi, vihet re nje paanshmeri e skajshme ne perceptimin e saj, ashtu si tek nje pjese e poezive te Tomas Eliotit, (qe mbartet mitologjia) edhe tek ju vihet re gati nje etje per te sjelle dhe referuar nje pjese te folklorit dhe mitologjise. Eshte dicka qe vjen spontanisht, rishtazi, apo keni modelet tuaja te te udhehequrit ne krijimtari. Nga nje ose me teper mjeshtra, me te cilin keshilloheni ne nje moment te caktuar te krijimit?
Mesazhet e folklorit kane qene e jane uni­versale, edhe mitologjia po keshtu. Gjithe krijimtaria e percjelle kohnave i ka rrenjet atje. Randsi ka fakti nese eshte i paisun apo jo krijuesi me ato dhunti te talentit per te tret bre­nda vetes e per te sjelle ne krijim “qiellin gjithekohor” qe rrjedh brenda ketyre mesazheve. Ka edhe prej atyne qe thone se letersia nuk duhet te kete mesazh. Letersia nuk duhet te xhvishet nga humaniteti dhe njerezorja. Ata qe e xhveshin le ta gezojne, ashtu nudo. A do te kenaqen valle? Parakushte te tilla rrezikojne prishje graviteti dhe kaos ne boten spontane te krijuesit.
Sot ne proceset e gjera te integrimeve gjitheshqiptare, mendoni se edhe ne fushe te gjuhes, eshte i nevojshem, rishikimi dhe rivleresimi i shume faktoreve gjuhesore, sidomos tani qe kane kaluar mbi tridhjete vjet qe nga kongresi i drejtshkrimit? Nese po, cilat do te ishin sipas jush disa prej ketyre obsioneve?!.
Bota mizore e diktatures, dhe letersia e varrezave te saj, do te pillnin nenfishat e vetve­tes. Dhe njeri nga keta nen apo mbifish i saj, do te ishte kongresi i drejtshkrimit, qe i hapi rruge dogmatizmit e lejfenizmit. Burgosja e gegnishtes, dhe kultures qe sillte ajo, i bani kultures sone kombetare, vorre te panumerta, por vorri ma i madh, ju ba tkurrjes e ngushtimit te landes gjuhesore nacionale. Dy dialektet tona nuk jane dy gjuhe te ndryshme por, dy variante qe natyrshem mund te formonin jo thjesht nje gjeografi me te madhe gjuhesore, por edhe nje fond themelor te leksikut te gjuhes sone. Clirimi i gjuhes eshte i domosdoshem, per gjithshka, por sidomos per shkrimtaret, dhe natyrisht per bartesit dhe folesit e saj. Sa ma e cungueme hapsina e fjales, sa ma e ngrime, e tkurrun dhe me fryme te marrun, aq ma te dobeta dhe anemike do te ishin edhe komunikimi, dhe biseda dhe natyrisht ky ndikim do te ishte asgjesues edhe per letersine. Pa i varrose te keqiat, kurre nuk i gezojme te mirat. Ndoshta edhe per gjuhen, ashtu si per gjithe kulturen e artin duhet ti rikthehemi parimit universal te rilindasve tane “Nje gjuhe nje komb”, ky do te jete koncepti qe do te vazhdoje edhe me tej, njejtesimi dhe unifikimi i saj.
Eshte dicka qe vjen spontanisht mevetsia krijuese, rishtazi, apo keni modelet tuaja te te udhehequrit ne krijimtari. Nga nje ose me teper mjeshtra, me te cilet keshilloheni ne nje moment te caktuar te krijimit kur gjuha qe perdorni eshte e befasishme ne metafora…
Sa ma e cungue hapsina e fjales, sa ma e ngrime, e tkurrun dhe me fryme te marrdhun, aq ma te dobeta dhe anemike do te ishin edhe komunikimi, dhe biseda dhe natyrisht ky ndikim do te ishte asgjesues e asfiksues edhe per letersine. Pa i varrose te keqiat, kurre nuk i gezojme te mirat. Ndoshta edhe per gjuhen, ashtu si per gjithe kulturen e artin duhet ti rikthehemi parimit universal te rilindasve tane, ky do te jete motivi, ose ne korrnizen e ketij koncepti do te vazhdoje edhe me tej, njejtesimi dhe unifikimi i saj. Mbidialektalja ose e mesmja e arte ekziston kudo mes nesh por realisht duhet shikue, prenue e aplikue pa paragjykime te ndersjellta e pa impoime dhunuese. Gjuha jone pa njerin dialect asht si njeriu pa njerin sy, shikon siq ndodh me standartin por hapsinat e veshtrimit i ka te vetkufizuem si ne gjanesi edhe ne thellesite e origjinalitetit burimor te rrajve.