VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

‘Le Temps’ (1928): “Ahmet Zogu e mori përkrenaren e Skënderbeut në duart e tij, u përkul dhe e përqafoi me respektin më të madh.”

By | October 28, 2018

Komentet

Debatet në Byro kur “kryqëzohej” ministri Balluku në korrikun e ’74-ës: Hysni Kapo: Dy herë më kërkoi dorëheqjen

Publikohen disa dokumenta historike nga fondi i ish-Komitetit Qëndror të PPSH-së me disa proces-verbale të sigluara “sekret” ku bëhet fjalë për mbledhjen e Byrosë Politike të mbajtur më datat 2 dhe 3 korrik të vitit 1974 me temë “VEPRIMTARIA E RREZIKSHME DHE ARMIQISORE E BEQIR BALLUKUT”, ku Enver Hoxha dhe Byroja Politike filluan kritikat dhe akuzat e para ndaj ministrit të Mbrojtjes Beqir Balluku, lidhur me përgatitjen e “Tezave të Këshillit të Mbrojtjes”. Të gjitha akuzat që iu bënë në atë mbledhje Ballukut nga Enveri dhe “shokët e Byrosë” si Hysni Kapo, Ramiz Alia, Manush Myftiu, Rita Marko etj., dhe si iu përgjigj Beqiri atyre….?!

VEPRIMTARI E RREZIKSHME DHE ARMIQISORE E BEQIR BALLUKUT

Diskutim në mbledhjen e Byrosë Politike të KQ të PPSH

2-3 korrik 1974

Kjo mbledhje zgjati dy ditë. Byroja Politike e Komitetit Qendror diskutoi gjallërisht rreth materialit “Mbi disa çështje të rëndësishme në lidhje me gjendjen në udhëhegjen e Ministrisë së Mbroftjes Popullore». Duke hapur mbledhjen, shoku Enver Hoxha tha: “Këtë mbledhje të Byrosë Politike po e bëjmë posaçërisht për të shqyrtuar disa probleme shumë të rëndësishme për fatet e atdheut, që kanë të bëjnë me vijën e Partisë në ushtri. Siç e keni parë në materialin që ju kemi dërguar, një nga çështjet ku viheshim në korent është se në Ministrinë e Mbrojtjes Popullore ishte diskutuar një problem organizativ në lidhje me strukturën e udhëheqjes së ministrisë. Për këtë problem kjo udhëheqje ishte ndarë më dysh, një pjesë kishte një mendim, pala tjetër mendonte ndryshe. Të them të drejtën, sa e lexova këtë raport të Drejtorisë Politike, u revoltova, pse aty lihej të kuptohej sikur gjoja çështja shtrohej në formën e një diskusioni akademik për të mirën e punës, ndërsa unë mendova se këtu fshiheshin çështje të tjera jo me qëllime të mira. Mirëpo këto çështje kaq kritike dhe të rrezikshme, siç e patë në material, dolën më vonë, në mbledhjen për konsultim që bëri shoku Hysni me një tjetër, me tre kuadrot kryesorë të Ministrisë së Mbrojtjes, shokët Beqir, Petrit dhe Hito. Në atë mbledhje Beqiri, tërë nervozizëm dhe i revoltuar, i ra tavolinës me grusht dhe kërkoi nga shoku Hysni që Komiteti Qendror i Partisë t’u vejë deri në fund këtyre çështjeve. Prandaj sot ne po ia plotësojmë atij këtë dëshirë. Por veç, tashmë, kjo nuk është vetëm dëshira e shokut Beqir, në radhë të parë kjo është dëshira e Byrosë Politike, e cila është ngarkuar nga Komiteti Qendror i Partisë të mbrojë vijën marksiste-leniniste në të gjitha drejtimet dhe posaçërisht për këtë problem kaq jetik, siç është mbrojtja e vijës marksiste-leniniste në ushtrinë tonë. Prandaj, shokë, diskutimi që do të bëjmë në këtë mbledhje të Byrosë Politike, ka një vlerë të rëndësishme. Për këtë arsye unë kërkoj nga shokët, në radhë të parë nga shokët Beqir, Petrit dhe Hito që të tregohen në lartësinë e duhur të udhëheqësve, jo për t’i ngrënë kohë Byrosë Politike, por për ta sqaruar atë plotësisht dhe në mënyrë të sinqertë. Është detyrë t’i kursehen udhëheqjes pyetjet, t’u dilet përpara këtyre, të flitet këtu hapur çdo gjë, duke u bazuar fort në normat marksiste-leniniste të Partisë. Të gjithë e dimë se udhëheqja e Partisë, gjatë gjithë jetës së saj, ka ndeshur herë pas here në veprime të gabuara, bile shumë herë edhe armiqësore, por të gjitha këto ajo i ka studiuar me shumë kujdes e vëmendje të madhe, i ka gjykuar me pjekuri, pa gjaknxehtësi dhe vetëm pastaj ka vendosur me përgjegjësi e drejtësi marksiste-leniniste. Këta shokë, të cilëve sot u kërkojmë të na japin sqarime, e njohin mirë vijën e drejtë të Partisë, njohin normat e saj, ata kanë, gjithashtu, të qartë dashurinë e madhe dhe respektin që ushqejnë shokët e udhëheqjes për njëri-tjetrin, natyrisht, gjersa këta qëndrojnë në rrugë të drejtë marksiste-leniniste. Ata, gjithashtu, njohin edhe papërkulshmërinë dhe rreptësinë e udhëheqjes së Partisë, kur është çështja për të mbrojtur interesat e popullit, të atdheut dhe të Partisë. E kam çështjen që në ekspozenë tuaj, shokë, ju të tre, të jeni sa më të qartë e të shpjegueshëm, të flisni si komunistë, që edhe neve të na jepet mundësia të gjykojmë me objektivitet e me pjekuri dhe të marrim vendimet më të përshtatshme në interes të mbrojtjes së vijës së Partisë, me qëllim që, në radhë të parë, ushtrinë, si kurdoherë, ta kemi dhe ta bëjmë me të vërtetë gjithnjë e më të fortë, të çeliktë, ashtu siç e duan populli dhe Partia. Meqenëse çështja është për një problem të një rëndësie shumë të madhe, unë mendoj të mos jemi të shtrënguar për sa i përket zgjatjes së kohës së diskutimeve, shokët le të shfaqin lirisht të tëra pikëpamjet dhe çështjet që mendojnë të trajtojnë dhe për aq kohë sa do të dëshirojnë. Prandaj le të fillojmë. Mendoj që në fillim ta marrë fjalën shoku Beqir, të flasin edhe shokët Petrit e Hito, pastaj të themi ne të tjerët pikëpamjen tonë. Që në fillim të diskutimit të tij, Beqir Balluku u përpoq të mos i thotë Byrosë Politike të vërtetën për dobësitë që viheshin re në zbatimin e vijës ushtarake të Partisë, për qëllimet e antitezave që ishin përgatitur fshehurazi Komitetit Qendror të Partisë, kundër Tezave të Këshillit të Mbrojtjes etj. Për këto arsye, shokët e Byrosë Politike u përpoqën ta ndihmojnë atë me pyetje e këshilla, që ai t’i hapej Partisë.

SHOKU ENVER HOXHA: Këtu jemi në Byronë Politike, shokë, këto që po diskutojmë janë probleme shumë delikate, kanë të bëjnë me çështje ushtarake, me taktikën dhe me strategjinë tonë, prandaj duhet të mbahen shumë konspirative. Pikëpamja e udhëheqjes së Partisë sonë dihet, por ti u trego një çikë shokëve të Byrosë Politike cilat kanë qenë mendimet e udhëheqjes kineze që të kanë propozuar ty? Gjithashtu në këtë çështje na fol shkurtimisht, se materiali është i gjerë, çfarë rekomandojnë tezat e ushtrisë së sotme sovjetike të drejtuara nga revizionistët në lidhje me antitezat tuaja. Kanë ato lidhje midis tyre apo s’kanë? Si konkluzion, me cilat ke qenë ti në fakt? Diskutimi yt na lë ta kuptojmë këtë, por si komunist na e thuaj më qartë që të gjykojmë edhe ne e të të ndihmojmë të shërohesh.

BEQIR BALLUKU: Për Tezat e Këshillit të Mbrojtjes, unë kam kaluar një proces, gjatë të cilit janë rrënjosur disa koncepte, që kanë evoluar javash-javash… Këto koncepte kanë lindur tek unë pas Plenumit të 12-të të Komitetit Qendror. Unë nuk them se edhe para këtij Plenumi nuk i kam pasur, por këto kanë evoluar dalngadalë. Për pyetjen që m’u bë se “Përse nuk vura në dijeni Partinë për materialin që u kundërvihej Tezave të Këshillit të Mbrojtjes”, dua të them se kjo ka ardhur nga budallallëku im.

SHOKU ENVER HOXHA: Budallallëk është ky? Përkundrazi, është një aftësi e madhe të bësh teza, bile në kundërshtim me vijën e Partisë.

HITO ÇAKO: Qysh kur shoku Beqir Balluku ka marrë në dorë vërejtjet tona, pas materialit të parë, mua më ka thënë se ka biseduar me shokët e udhëheqjes, bile më ka thënë se ka biseduar me shokun Mehmet [Shehu] për çështjen e forcave bllokuese, frenuese etj.

BEQIR BALLUKU: Nuk është gjë kjo, unë kam pasur mendimin tim për çështjen e forcave bllokuese dhe frenuese.

SHOKU HYSNI KAPO: Thuaje copë, shoku Beqir, pse nuk ke besim në udhëheqjen e Partisë dhe në vijën e saj? E them këtë se kushdo që ka besim në udhëheqje, i thotë Partisë që unë kam menduar kështu ose ashtu. që t’i hedh poshtë Tezat e Këshillit të Mbrojtjes, kur mendon që ne të shkojmë në luftë partizane, jo që kur fillon lufta, por bile që tani, se trembesh, ke frikë nga bombat atomike dhe nga forca ushtarake sovjetike, e cila të paktën juve ju ka futur tmerrin. Gjithë thelbi është këtu. Bomba atomike, nuk ka diskutim, është një armë e tmerrshme, kjo nuk duhet nënvleftësuar, por kjo armë nuk duhet të na bëjë të trembemi e të dorëzohemi, përkundrazi, na bie detyrë të marrim të gjitha masat për t’iu kundërvënë kësaj arme shfarosëse. Ka mundësi një gjë e tillë? Po, patjetër, ka mundësi dhe rrugëdalje.

SHOKU RAMIZ ALIA: Siç doli këtu, të është sugjeruar disa herë të informosh udhëheqjen për mendimet që ke, kurse ti asnjëherë nuk e ke bërë këtë. Pse ky mosbesim nga ana jote te Partia?

SHOKU MANUSH MYFTIU: Të përdorësh metoda fshehur nga Partia nuk është një «budallallëk». Çështja është që «studimet» për të revizionuar Tezat, ti u përpoqe t’i bëje gjatë një kohe trevjeçare dhe këtë duke mos e marrë vesh njeri fare, deri në një moment të caktuar. Nuk je i pari ti, shoku Beqir, që po bën një dava të tillë prapa shpinës së Partisë. Këtë ti e di mirë.

SHOKU ENVER HOXHA: Hallin Beqiri e kishte të bënte me vete edhe shumë kuadro nga të ushtrisë, për këtë ai nuk e informonte udhëheqjen.

SHOKU MANUSH MYFTIU: Ti, këtej përpunon teza themelore për mbrojtjen, këtej kërkon të japësh dorëheqjen se nuk je i aftë! Me këtë nuk na e mbush dot mendjen, shoku Beqir, këtu ka një kontradiktë në qëndrimet e tua.

SHOKU RAMIZ ALIA: Nga njëra anë, ai thotë se VEPRIMTARI E RREZIKSHME E ‘BEQIR BALLUKUT është i paaftë, por, nga ana tjetër, përgatit edhe materiale për të përpunuar teza. Kjo që bëje ti, mos ishte një protestë që nuk ishe dakord me Tezat e Këshillit të Mbrojtjes dhe i thoshe me këtë udhëheqjes: «Bëj si të duash, unë po largohem»?

SHOKU HYSNI KAPO: Dy herë Beqiri më ka thënë mua për dorëheqjen e tij si ministër i Mbrojtjes, unë jam habitur, prandaj e kam këshilluar të shkojë e të bisedojë vetë me shokun Enver, dhe menjëherë e vura në dijeni shokun Enver. Këtu Beqiri ngriti çështjen se «tani ka kuadro të tjerë», por kjo s’është arsye. Në fakt ai ka arsye të tjera, diçka zien brenda në ndërgjegjen e tij.

SHOKU ENVER HOXHA: Megjithëse shoku Hysni i tha dy herë të vinte tek unë për kërkesa të tilla dhe Beqiri i tha se do të vinte, në fakt, nuk erdhi. Më vonë, kur e thirra për punë, i tërhoqa vëmendjen, i kërkova arsyet pse nuk kishte ardhur, ç’ishin këto kërkesa dhe ç’e ka shtyrë të kërkonte dorëheqje dhe të mos vinte tek unë. Mos vallë kishte frikë nga unë, se mos i hiqeshin petët lakrorit?

SHOKU RITA MARKO: Nuk na sqarove, përse nuk i vlerësoje mendimet e kuadrove për materialet që u kundërvihen Tezave?

BEQIR BALLUKU: Nuk i kam parë mendimet e tyre.

SHOKU ADIL ÇARÇANI: I keni parë, qoftë edhe në qershor të 1974-ës. Po edhe më përpara përse jo? Si shpjegohet kjo? Ju ua keni dërguar materialin për të bërë vërejtje, ai ju kthehet prej tyre me vërejtje dhe këto ju nuk i paskeni parë. Nuk është kjo mospërfillje nga ana jote?

SHOKU HAKI TOSKA: Cilat janë ato gjëra «të këqija» në Tezat e Këshillit të Mbrojtjes, që të shtynë t’i viheshe punës për të bërë «teza» të tjera?

SHOKU ENVER HOXHA: Nuk të ka shkuar gjë në mendje ty, Beqir, që duke bërë këto përpjekje, kërkon të futësh pyka, të çara, në udhëheqjen e Partisë? Çfarë kam thënë unë në Plenumin e 12-të dhe çfarë thonë Tezat? Nuk ke menduar ndonjëherë që po të bëjmë kështu, krijojmë një çarje në udhëheqje? Kush është ai që e kërkon këtë çarje? Ti the se nuk ke menduar, por në praktikë materiali që ke përgatitur synon për përçarje. Përveç kësaj, ky material shoqërohet edhe me «citate» të Enverit për t’iu kundërvënë Tezave. Kjo për ne është e qartë. Kurdoherë armiku ka synuar që të arrijë ta shpartallojë udhëheqjen, që është aq jetike për Partinë dhe për popullin. Mos e ke dashur edhe ti këtë? Ti nuk je kalama në këto gjëra, ke eksperiencë.

(Me gjithë ndihmën që iu dha Beqir Ballukut me anë të pyetjeve e të ndërhyrjeve të shokëve të Byrosë Politike, ai nuk i tha gjërat me emrin e tyre të vërtetë. Pastaj u kalua në diskutime. Pasi folën shokët e Byrosë Politike, të cilët dënuan rreptë pikëpamjet dhe veprimet e rrezikshme të Beqir Ballukut, e mori fjalën shoku Enver)

Shoku Enver Hoxha: Më lejoni, shokë, të them edhe unë mendimin tim për këtë problem me rëndësi kaq të madhe që shtrohet përpara udhëheqjes së Partisë, Byrosë Politike të Komitetit Qendror. Si gjithë shokët që diskutuan, edhe unë jam shurnë dakord me materialin që na kanë dorëzuar shoku Hysni me shokët e ngarkuar. Ky është një dokument me rëndësi ideologjike, politike dhe ushtarake, i qartë dhe bazuar mirë në teorinë tonë, njëkohësisht ai është objektiv dhe konkluzion i një studimi të shpejtë, por të vëmendshëm, të një numri materialesh voluminoze, të koklavitura dhe jashtëzakonisht të rrezikshme. Për këto arsye materiali që na kanë dhënë shokët ka një rëndësi shumë të madhe. Për këtë veprimtari të rrezikshme të Beqir Ballukut mendoj se duhet të vëmë në dijeni, në radhë të parë, anëtarët e Komitetit Qendror të Partisë; pastaj kuadrot e ushtrisë dhe gjithë Partinë, natyrisht duke ngarkuar prapë për këtë punë shokët që janë marrë me të, për ta plotësuar si duhet më tej materialin e parë edhe me diskutimet jashtëzakonisht të vlefshme e me përmbajtje të thellë komuniste, bolshevike të të gjithë shokëve të udhëheqjes. Çështja që po studiojmë, shokë, është rrjedhim i një pune armiqësore nga ana e Beqir Ballukut. Kështu mendojmë ta cilësojmë që në fillim veprimtarinë e tij. Natyrisht, si çdo veprim, edhe këtë që po analizojmë, ne e shohim, si kurdoherë, me syrin e marksist-leninistit, në prizmin e luftës së klasave, pra, drejt, objektivisht, nga pozita parimore dhe jo të shtyrë nga ndjenja të ulëta mikroborgjeze, personale, pasi vetëm nga lufta në pozita parimore varen ndërtimi me sukses i socializmit dhe mbrojtja e atdheut tonë socialist. Partia kurdoherë na ka mësuar dhe na mëson që në të tilla raste fajesh të rënda për çështje të mëdha (por pa lënë pas dore të voglat, se edhe këto pastaj bëhen të mëdha), ne duhet të jemi vazhdimisht në luftë. Me këtë nuk dua të them që të dyshojmë për çdo gabim apo për disa gabime me radhë që pa qëllim mund të bëjë ndonjëri. Rëndësi ka që gabimet të zbulohen, të njihen dhe të korrigjohen, njëkohësisht të shikojmë nëse këto janë ose nuk janë të rrezikshme, kanë apo nuk kanë qëllime armiqësore. Neve, gjithashtu, nuk na lejohet të flemë mendjen, duke u nisur nga pikëpamja jo e drejtë se gabime mund të bëjnë vetëm ata që janë ndën ne, kurse ne, këtu lart, nuk bëjmë gabime. Po të udhëhiqemi nga të tilla pikëpamje, atëherë do të dalim në rrugë shumë të gabuar, gjë që do të jetë keq për Partinë. Me këtë dua të them që kritikat dhe autokritikat e drejta, parimore dhe konstruktive që bëjmë, qofshin këto të buta, në formën e këshillave shoqërore, qofshin sipas shkallës së gabimit ose të fajit edhe të ashpra kur duhet të jenë të tilla, absolutisht duhet t’u bëhen të gjithë atyre që shmangen nga rruga e Partisë, sepse, pa përjashtim, të gjithë jemi njëlloj përgjegjës përpara Partisë dhe popullit. Të jemi të ndërgjegjshëm, shokë, për atë që, në qoftë se kemi ardhur në disa vende në udhëheqje, këtu na ka sjellë Partia, vija e saj e drejtë dhe puna jonë, prandaj ky nuk është një privilegj, por një detyrë me përgjegjësi të madhe para Partisë dhe popullit. Prandaj dëshiroj të bëj të qartë se asnjërit nga ne të mos i rritet mendja për këtë dhe të mendojë se qenka kërthiza e botës. Përkundrazi, udhëheqësi në çdo kohë duhet të jetë i thjeshtë, jo vetëm në jetë dhe në veprimtarinë e vet të përditshme si udhëheqës partie, por në një shkallë më të gjerë edhe kur sektori i punës që drejton korr fitore sado të mëdha. Ne udhëheqësit, duhet të jemi të tillë, pse thjeshtësia është karakteristikë e njerëzve të pjekur dhe e trimave, ndërsa mburrjet dhe megalomania janë karakteristika të njerëzve të sëmurë, që përfitojnë nga situatat apo nga pozitat që u ka dhënë Partia për t’ia hipur popullit dhe Partisë në zverk. Në qoftë se lejojmë shfaqje të tilla, ne jo vetëm kemi thyer vijën e Partisë, po me këtë qëndrim i përgatitim varrin adheut. Këto mësime të mos i harrojmë, siç i ka harruar krejtësisht shoku Beqir Balluku. Sikurse ju thashë në fillim, për shkak të kohës së shkurtër, unë nuk pata mundësi t’i lexoja dot të gjitha këto materiale voluminoze, por kam nxjerrë disa ekstrakte vetëm nga njëri prej këtyre materialeve, sa për të pasur një ide të përgjithshme mbi pikëpamjet e rrezikshme të hedhura në to dhe të bëra gjoja me qëllini studimi, por që në fakt janë në kundërshtim të plotë me Tezat e Këshillit të Mbrojtjes. Në këtë material, që m’u dha më përpara, kam hedhur disa ide në formë shënimesh, prandaj le të më falin shokët meqenëse janë si të shkëputura. Më pas do të them edhe mendimin, do të bëj konkluzionin për këtë çështje, por për të gjithë ne është e qartë se autori kryesor i këtyre materialeve është Beqiri, ndërsa të tjerët, që ka aktivizuar ai, janë. «shkrues». Autorët e njërit prej materialeve që pata rastin ta lexoj, thonë që në hyrje sikur në vetë Tezat e Këshillit të Mbrojtjes, në shtrimin e formave dhe të mënyrave të zhvillimit të veprimeve luftarake, aty-këtu ka trajtime, të cilat nuk u përputhkan me kërkesat e parimeve dhe të koncepteve themelore të Artit tonë Ushtarak Popullor të shprehura në vetë Tezat dhe në fjalimin tim në Plenumin e 12-të të Komitetit Qendror. Kjo do të thotë se Beqiri me shokët e tij na propozojnë teza të tjera që «të përputhen me këtë art ushtarak».

Kjo, shokë, jo vetëm është false, por njëkohësisht një denigrim flagrant dhe shumë i rëndë i udhëheqjes, natyrisht, i bërë me qëllim të keq. «Mospërputhje» të ideve të fjalimit tim në Plenumin e 12-të. të Komitetit Qendror me Tezat e Këshillit të Mbrojtjes, siç përpiqen të thonë ata që kanë përgatitur këto materiale, janë për shembull, pranimi i kundërsulmeve dhe i kundërgoditjeve si forma më e lartë e aktivitetit mbrojtës, ndërtimi operativ dhe i formacioneve të luftimit të njësive e të reparteve, duke pasur, si rregull, forcat kryesore për mbrojtjen e brezave dhe të rajoneve të mbrojtjes dhe jo për zhvillimin e aktivitetit të mbrojtjes. Sipas tyre, ne, pra, paskemi harruar zhvillimin e aktivitetit të mbrojtjes dhe çdo gjë e shikojmë në formë taktike. Mirë që na i kujtokan Beqiri me pasuesit e tij, se do të kishim rënë në greminë! Me këto pohime autorët përpiqen të na vënë në gojën tonë pikëpamjet e gabuara që kanë në kokën e vet, me një fjalë të na hedhin hi syve, duke u vënë në lëvizje me sulme e goditje çdo minutë, kudo dhe asgjëkundi. Por ne, more Beqir, këto figura metaforike nuk i hamë. Koncepti ushtarak i Partisë sonë është se në ndërtimin e formacioneve luftarake të mbrojtjes duhet të kemi parasysh që përbërja dhe përqendrimi i grupimeve të caktuara për çdo drejtim duhet t’i përgjigjet idesë së luftimit dhe të bëjë të mundur zgjidhjen e detyrës luftarake në mënyrë të pavarur ose sa më të pavarur që të jetë e mundur… duke mbajtur parasysh që të mos i shkoqim forcat, të mos i shpërndajmë ato në mënyrë të barabartë në të gjithë frontin, t’u jepet thellësi formacioneve luftarake dhe të mbahet një rezervë e fuqishme në dorë të komandës. Të gjitha këto që përmenda janë aq të qarta dhe aq të drejta, saqë s’kanë nevojë për asnjë koment, pasi komenti mund ta bëjë idenë të errët. Të tilla komente përpiqen të bëjnë Beqiri me ca shokë me qëllim që të errsojnë atë që është e qartë. Mos duan vallë autorët që, duke përdorur thëniet e mia të drejta në Plenumin e 12-të të Komitetit Qendror, të maskojnë tezat e tyre të rrezikshme? Kjo kështu lë përshtypjen të duket, po këtë ne nuk e lejojmë ta bëjnë, se është mashtrim dhe jo vetëm një mashtrim, por unë jam dakord me atë që të gjithë shokët e Byrosë shprehën gjatë diskutimeve të tyre, se kjo është një orvatje e rrezikshme, është shprehje e mendimeve armiqësore që kanë për qëllim përçarjen e udhëheqjes së Partisë. Që kjo është kështu, do ta shpjegoj shkurt edhe më vonë, se si Beqiri për një problem tjetër, siç është ai i strukturës dhe i organizimit në Ministrinë e Mbrojtjes, ka arritur ta çajë Komandën më dysh. Prandaj e them që tani se kjo ka qenë një orvatje tjetër nga ana e tij. Tezat kanë përcaktuar drejt si mbrojtjen pozicionale, ashtu edhe kundërsulmet e kundërgoditjet. Antitezat e përpiluesve të materialit janë të dënueshme, sepse nxjerrin goditjet dhe sulmet si nga më kryesoret e fazës së lartë të luftimit, fazë të cilën në fakt ata nuk e pranojnë. Ata ushtrinë tonë moderne duan të na e kthejnë kështu, që ditën e parë të luftës, në çeta partizane. Pikëpamjet e autorve të materialit, sipas të cilëve kundërsulmet dhe kundërgoditjet nuk mund të jenë forma më e lartë e aktivitetit të mbrojtjes sonë sepse nuk u bazokan plotësisht, sipas tyre, në parimet e Artit tonë Ushtarak të Luftës Popullore, pasi i angazhokan forcat tona në luftime e beteja të mëdha, të zgjatura dhe nuk qenkan të befasishme për armikun, janë krejtësisht të gabuara, të çuditin, bile të bëjnë të mendohesh pak më thellë sesa një habi e thjeshtë. Sipas tyre, përvoja e luftërave paska treguar se kundërsulmet dhe kundërgoditjet, kur janë dhënë me qëllime vendimtare, në më të shumtën e rasteve nuk kanë pasur sukses të plotë, por kanë arritur vetëm objektiva të kufizuar. Aq më tepër ato nuk mund të kenë sukses në mbrojtjen tonë kundër armiqve shumë herë më të mëdhenj e më të fuqishëm. Unë u bëj pyetjen: nga i kanë nxjerrë ata këto teori false edhe për shkencën ushtarake borgjeze, pa lëre pastaj për tonën? Çfarë disfatistësk janë këta që na hiqen edhe si ushtarakë të ditur! Por është e qartë se, ato që kanë studiuar ose lexuar, i kanë mësuar përciptazi dhe krejtësisht së prapthi ose nuk duan, ose nuk i përshtaten situatës apo më mirë luftës sonë. Idetë e autorëve se ne nuk duhet të ndërmarrim veprime kundërgoditëse që të likuidojmë sa më parë desantin ajror të hedhur, desantin detar të zbarkuar ose forcat tokësore armike, që kanë shpërthyer në një drejtim të caktuar mbrojtjen tonë, janë jashtëzakonisht të gabuara, pasi po të veprohet siç thonë ata, kjo i lejon armiqtë të përforcohen, të zgjerohen, të krijojnë kushte për të fituar hapësira sa më të mëdha, që të futin në përdorim në shkallë sa më të gjerë potencialin e tyre ushtarak. Luftën këta njerëz e mendojnë si njëfarë loje shahu spontane. Po t’i dëgjoje, këta mbanin vazhdimisht në gojën e tyre fjalë të mëdha, si: «Asnjë pëllëmbë tokë armikut», «të bëjmë fortifikata, të ndërtojmë ato, të bëjmë këto», kurse, nga ana tjetër, me antitezat e tyre i vënë minat forcimit të mbrojtjes së, atdheut. Sipas autorëve, kundërsulmet dhe kundërgoditjet kryhen për qëllime të kufizuara, prandaj mbeten si forma të thjeshta të aktivitetit mbrojtës, për rritjen e qëndrueshmërisë së mbrojtjes! Në këtë mënyrë, vazhdojnë ata, formave ekzistuese të aktivitetit të mbrojtjes, zjarrit, kundërsulmeve dhe kundërgoditjeve, u shtohet një formë e re, sulmet dhe goditjet, të cilat rritkan aktivitetin e mbrojtjes në shkallën më të lartë. Për ne, këto janë ide false, shoku Beqir, krejtësisht të gabuara dhe është fare e qartë se ato janë formuluar për t’ju kundërvënë Tezave të drejta të Këshillit të Mbrojtjes. Ideja e sulmeve dhe e goditjeve, si forma më e lartë. e aktivitetit të mbrojtjes, sipas këtyre autorëve, nuk ndryshon konceptet themelore mbi mbrojtjen që parashikon Arti ynë Ushtarak i Luftës Popullore, por, vazhdojnë ata, sjell ndryshime esenciale si në idenë për ndërtimin e mbrojtjes, për ndërtimin operativ dhe të formacioneve të luftimit, ashtu edhe në vetë zhvillimin e veprimeve luftarake në mbrojtje. Siç e shikoni, shokë, vetëm nga këto, çështja nuk kufizohet nga ana e tyre te sulmi dhe te kundërsulmi, te goditja dhe kundërgoditja, por në punimet e tyre ka një transformim rrënjësor të të gjitha atyre që ne kemi bërë e kemi vendosur, të të gjitha atyre që i kemi mbështetur në vijën e drejtë të Partisë sonë, lidhur me prapavijën, me ekonominë, me perspektivën, me politikën e jashtme etj, etj. Këta përpiqen të bëjnë kështu një riorganizim jo vetëm të ushtrisë, por edhe të shtetit, për të penguar ndërtimin e socializmit në vendin tonël. Ky është fillimi, pse sikur ata t’ia arrinin kësaj, sikur ne të kishim pranuar tezat që na paraqitin këta, atëherë gjërat do të vinin zinxhir njëra pas tjetrës, posaçërisht dhe veçanërisht deri në superstrukturë, pse çdo gjë në vendin tonë u duhej përshtatur këtyre «direktivave». Beqir, kjo nuk do të thotë, siç mundohesh të na bindësh, se ti je përpjekur të «përmirësosh direktivat», kësaj i thonë thjesht t’i vësh kazmën socializmit. Kështu, pra, kanë menduar Beqiri dhe pasuesit e tij. Kjo do të thotë se këta jo vetëm janë kundër në parim, por janë kundër edhe në zbërthim, në ndërtimin e mbrojtjes dhe të formave të luftimit e të rendit tonë socialist. Këta, më duket mua (pa lëre çfarë llomotitin), është e qartë se refuzojnë mbrojtjen në front të rregullt, janë për t’i lëshuar territor armikut, kërkojnë me një fjalë qysh sot të na e bëjnë ushtrinë «rrush e kumbulla». «Arti ynë ushtarak, nënvizojnë ata, trajton dy lloj luftërash: luftën popullore në front të rregullt dhe luftën popullore partizane», që midis tyre ndryshokan për qëllimet, format dhe mënyrat kryesore të zhvillimit, ndërsa në të vërtetë qëllimi i Artit tonë Ushtarak të Luftës Popullore është vetëm një, të asgjësojë agresorët brenda vendit tonë dhe të mbrojë lirinë dhe fitoret e socializmit./Memorie.al

Kúr Serbt në luftë I botnore hiken neper Shqipní – LETËRKËMBIM MUSTAFA MERLIKA KRUJA – ATË PAULIN MARGJOKAJ

 

 

Graz, me 16 Gusht 1954

 

Shum i dashuni Mik,

E mora letren e dashun. Kso here po filloj mejherë me ndoj pyetje, pse ka dit qi nuk Të kam bâ kurrnji.

1) Kúr Serbt në luftë I botnore hiken neper Shqipní, a i paten trazue Shqiptarët, apor mrrijten deri në Durrës pa kenë të ndjekun prej partizanve shqiptarë. Aso here nuk ekzistonte endè fjala partizan. Dikund e kam lexue se Shqiptarët nuk i lán rahat Serbt në hiken e tyne neper Shqipní. Un kam pasë kujtue se Esat Pasha me politiken e tij proserbe u pat gatue rrugen atyne, kúr kta u thyen prej ushtrive austrijake e ju desht me kalue neper Shqipní.

2) A i financojshin shtetet e hueja gazetat e shumta, qi delshin në perjudhen ndermjet Kongresit të Berlinit e deri në luftë botnore, apo i botojshin Shqiptarët me fonde private të tyne?

3) Ndoshta do t’a keni marrë edhe Ju broshuren me artikullin e shkruem prej  Jakomoni-t: L’Occidente, l’Italia e l’Albania. Në faqe 9 të ktij artikulli janë kto fjalë: “L’ Avvenuto Anschluß austro-germanico, aveva dato nel 1938 ( në shkrim âsht gabimisht vj. 1937) in mano alla Germania, nella sua spinta verso i Balcani, le pedine ancora vigorose del vecchio giuoco austro-ungarico in Albania. Lo stesso anno (l’anno succesivo âsht në broshurë) il re degli Albanesi si legava per matrimonio alle famiglie più rappresentative dell’antica diplomazia austro-ungarica che questo giuoco aveva condotto”.[1] Jakomoni e bjen martesen e Zogut me nji ungareze si t´ishte kenë martesë politike e pregatitun prej diplomatis të kush e din se kúj. Mue më duket se Jakomoni e ka krejt angllisht në ket pikë. Ai njimend ka pasë rasë me kontrollue akte të mshehta të ministrís italjane e ndoshta ka ndoj fondamento ky asercjon[2] i tij, shka vetë nuk mundem me i pasë. Me gjithkta mue më duket se Italjant në politiken e tyne nuk kanë pá tjeter shauret në Balkan, vetem se Austrí e Gjermaní. Kúr lexon njeri sesa aktiv ishin italjant në Shqipní e per shqiptarë nder 20-30 vjetet para luftes I botnore, çuditet e jet pa mend kah shef mosaktivitetin e tyne në kohë të tashme. Derisá ishte puna me luftue Austrín në Shqipní, ishin aktiv edhe mâ teper se ishte nevoja, ndersá tash qi Shqipnija gjindet nen thundren slave, nuk bâjn kurrgjâ. Prandej mue më duket se Italjant, kúr gjykojn në piken Austrí-Gjermaní, nuk munden me kenë objektiva në kurrnji mndyrë. Se Zogu ka mujtë me i pasë sjellë sŷt edhe ndokah tjeter e jo vetem kah Italjant, âsht e mundun, pse shumicen e shteteve të vogla të Europës qandrrore e edhe të Balkanit, mâ fort friga se sá dashtënija i ka shtŷ me u sjellë kah Reich-u III. Por martesa me nji hungareze nuk ka të bâjë aspak me politikë e me spinta germanica verso i Balcani.[3] Kshtu e mendoj vetë punen. E shka thue ti në ket pikë?

Librin e Krahe tash po e porosis. Treimer-i nuk e ka pasë kurrkund menden me t’a ndalue librin e Krahe. Ai mendote se nji qi merret me gjuhsí – kshtu të kam paraqitë vetë te ai – âsht mâ mirë të lexojë libra qi merren me ket landë, si p.sh. libri i Anton Meyerit mbi gjuhen ilirjane, se sa të harxhojë pare per libra tjerë. Atij nuk po i shtohet pasunija e nami as nuk po i pakohet as njana as tjetra. Ai i shkreti âsht nji profug e mendon se edhe profugt tjerë nuk kanë pare me blé libra ashtu kollaj, e prandej dote me t’dhânë kshillin, qi të harxhojsh paret per librat mâ të nevojshemt per landen tande.

Sá per rivalitetin ndermjet shkenctarvet, po të tham mâ parë e mâ dalë se vetë po gzohem se po ndiej fjalen e ré shemrí per rivalitet. Sa per tjeter, qýsh në kohen e Kainit âsht vertetue perherë e njajta gjâ nder njerz. Kaini mbytë vllán e vet, pse Abelit i shkojshin punët mbarë. Mâ mirë me thânë, edhe Kainit i shkojshin punët mbarë, por shpirti i zí i tij nuk e lête me pá vllán e vet, Abelin, të preferuem prej Zotit. Edhe Salomoni i  dijshem thotë n’ Eklesiastes, 4, 4: “Ich sah, daß jedwede Mühe und aller Fleiß bei der Arbeit nur Eifersecht ist des einen gegen den andern”.[4] Por shembujt mund të shtohen fino all’infinito.[5] Merre tanë historín njerzore e ke me gjetë se në bazë të saj rrin inadi e smira kundra t’afermit. Prandej në ket pikë nuk âsht veç Tremer-i qi gabon. Ka shokë boll. Në punen e  Jokl-it medoemos Tremer-i e ka pasë krejt angllisht e edhe ai vetë e besoi, se porsá m’a ka thânë mue me t’u sjellë tý per rakomandacjon, e ka pá se kot e ka, pse nuk do të marrë prej teje nji ksi rakomandacjoni sŷmbylltas, perpá pasë kndue aspak librin e tij qi ka në botim. Por sá per Krahe nuk e ka pasë kurrkund menden me t’i ndalue librat e tij per librin e vet. Ai âsht i interesuem, po, qi të blehet libri i tij, por per tý ai barabar e din se do të t’a nisë librin falë e prandej nuk pret kurrgjâ fitim per vedi. Shpresa per fitime e ka shtŷ me t’u sjellë per rakomandim, pse librat e ksillojshem nuk i blên kurrkush. E kush po interesohet në kohë të tashme per ksi librash?

Treimer-i nuk ndjekë theorín paraindoeuropjane per Shqiptarë. Ai nuk thotë se Shqiptarët janë paraindoeuropjan. Ilyrt, po, i mban per nji popull paraindoeuropjan. Gjithçka thonë dijetarët per Illyrë, ai i a pershtatë Shqiptarvet. Shqiptarët, jo Illyrët, kanë banue Qândrren e Europës e mâ vonë Balkanin prendimuer e tash Shqipní-Kosoven. Shqiptarët janë indo-europjan, Illyrët jo. Illyrët i perkasin grupit t’atyne popujve qi kanë banue Europen ase mâ mirë me thânë krejt baçinin e mjesdhetár para se t’vijshin Indoeuropjant: Italikët, Grekt, Shqiptarët, Keltët, Gjermant etj.   Interesant âsht se shum fjalë qi kanë Latint e gjuhët e tjera i rrjedhë Tremer-i të marruna prej Shqipjet. Populli shqiptar ka sundue n’ Europen qandrrore deri në 400 p.Kr. mbî popuj tjerë; në vj. 400 çohen Keltët e perhapen gjithkah e mandej vín Gjermant e perzân Keltët. Kultura e Hekurit, qi thirret Hallstatt-Kultur, si mbas Tremer-it, âsht kenë nji kulturë e popullit shqiptar. Por po i lâm tash kto gjâna, pse në liber të Tremer-it ké me i kndue mâ hollë kto theorí.

Me shpresë se nuk ké me pasë rasë me interpretue aq vrashtas prumjen e Tremer, po e mbyll me kaq ket muhabetin t’em.

Harrova me të thânë se me shndet gjindem mirë. Edhe un po e kaloj gjith kohen në Graz. Nuk po i a kam fuqín me shkue në ndoj malsí e me kalue veren. U bân sá vjet qi po më duhet me e kalue veren perherë në gjytet. Por na profugt e ngratë ku t’i marrim mjetet per kaq e gjâ? Mjerisht ktu ku jam vetë, nuk kanë fretent kurrnji shpí a kuvend nder male, ku mund të shkoj me verue, prandej më duhet me ndejë në gjytet. Ka dashtë Zoti e sivjet kemi pasë nji verë mjaft të fresktë, prandej gjynah me u ankue. Atje n’ Egjipt e keni edhe mâ keq se na.

Po më çuditë puna, qi po t’u dashka me pritë edhe sá vjet per me dalë në boten e ré. Un kujtojshem se vetem ndoj Regiefehler[6] të ndalon me lânë Egjiptin. Se po t’u dashka me pritë kvoten, atë vetë nuk e dijshem. Zoti e bâftë mirë!

Shum shndet e të mira si Tý si edhe Motres.

  1. P. Margjokaj O.F.M.

                                                                                                

 

 

                                                                                      Ramleh, 10. 9. 1954

 

Mik i im,

Po u përgjigjem pyetjeve tua:

  1. Ça paske kënduem mbi trazimin e Sërbet prej nesh kur janë tërhjekun nëpër Shqipní përpara sulmit austro-hungar në fillim të 1916-s nuk âsht rrênë, mjerisht. Po thom mjerisht, se mbas mendimit t‘em nuk na nderon aspak. Esati s’kishte kurrfarë pushteti ndër malet aso kohe.
  2. Gjykimit t’ând përmbi martesën e mbretit Zog me Gjeraldinën dhe asserzioni-t e Jacomonit (nj’ashtu ka pasë besuem edhe Ciano, simbas Diario-s), sidhe mbi gjithsa po shkruen në lidhje me këtë fakt, s’kam asnji send me i hjekun as me i shtuem. Së paku dersa mos të kemë rasë me kuvêndun nji ditë me tê shtruem e vetëm. Mos harro se Jak Koçi ka pasë luejtun rolin kryesuer n’atë martesë, e ti nuk dij a e ke njohun mirë këtë shpirt të keq. S’âsht çudí qi dyshimet italjane t’i ketë pasë forcuem edhe ky.
  3. Qênkam marrë vesht a qênkam shprehun pak dallash për sa u përket fjale të Treimerit për Krahen. Un s’kam dashun të them, e n’e paça thânë paskam gabuem, qi Treimeri ka sŷnuem mos me më lânë mue me kënduem veprat e Krahes, për me kënduem vetëm t’atij vetë. Ai ka dashun vetëm me më çelë mue sŷtë mbi inkompetencën e këtij, simbas mendimit të vet, sikur pat dashun qi un të pohojsha botnisht edhe inkompetencën albanologjike të Joklit. Tash mue më kanë thânë – e më duket se diku edhe kam kënduem – se Krahe-ja âsht profesor gjuhsije e Treimeri thotë se nuk âsht gjuhtar. Ndoshta ky e din mâ mirë e un jam i gabuem. Krahe-ja ka botuem studime interesante mbi Ilirët, Jokli po dihet. Tash Treimeri në librin e tij qi âsht tue botuem po na qet theorí të reja përmbi Ilirë e Shqiptarë. Kur guxoj un, nji diletant i cekët, me u parashtruem kompetentave të cilsuem ndonji theorí, ndonji hypothesë të them mâ mirë, si mos me pasun të drejtë nji Treimer me i shpallë botës shkencore theorit’e veta edhe në kundrështim me Joklin e me Krahen? Tash po i këndojmë me ndihmë të Zotit edhe mendimet e tija e po kënaqemi. Gjykimin mbi to, sido qi të jetë, s’kemi për t’a dhânë na, por shokët e denjë të tij. E na, në qofshim gjallë, tash ndoshta kemi me kënduem edhe kritikat, qi sigurisht s’kanë për t’i munguem. Sa për shpenzime, ai pastë faqen e bardhë qi deshiron me na i kursyem; por kemi s’kemi, do të lâmë mangut nji kafshatë goje, në qoftë nevoja, për gjithë ditë, e librat qi i përkasin farës, gjuhës e historisë s’onë s’duem me i lânë pa kënduem po mujtëm me i gjetun. E duem me i kënduem e me i krahasuem pale cili na bindë mâ fort se shkenca nuk âsht revelatë hyjnore, por vepër njerzore.
  4. Prej tfillimeve suplementare qi po m’ep ti tash mbi theorinë e Treimerit, po kuptoj se ky i njimendueka (identifikueka) Ilirët me ato popullata paraindogjermane, qi tjerët i kanë quejtun përgjithsisht pelazgjike, simbas Helenet, e për Shqiptarë mbaka ata qi Krahe-ja i quen Ilirë, gati njipërnji. Churchilli thotë se fashizëm (a nacizëm) e komunizëm i gjajnë shoshoqes njipërnji si pol’i veriut polit të jugës. Diça kështu po mund t’u thânka edhe për Krahen e Treimerin. Na kopukët e Balkanit po qênkemi kaluer me të dy : dalkemi Shqiptarë të rrjedhun prej Iliret, qi Krahe-ja i quen farë t’indogjermanizmit t’Evropës, a Shqiptarë të Treimerit, gjithmonë nji popull i madh indoevropjan. Pra u falemi nderës të dy palet.
  5. Ti po m’ankohe se qe tash sa vjet po je i shtrënguem me e shkuem verën ndër qytete t’Evropës! Por harron se kuj po i ankohe : atij qi ka shtatë vjet qi s’po e lëshon shkretín’e Afrikës, qi e ka marrë malli me pamë nemose nji kodrinë, nji pyll a nji livadh! Faleminderës njimijë herë Zotit, veç, qi na ka falë shëndeten të dyve.
  6. Ndoshta s’ t’a paskam pasë tfilluem mirë punën e të mërguemit t’em në Amerikë. Qyshë dý vjet parandej, un qeshë pranuem si displaced person,[7] pra me të drejtë me lypun vizë për Shtetet e Bashkueme ; por ime motër jo : kjo duhet të pritte rendin e quotës normale si çdo mërgimtar. E un pa tê s’kisha kurrsesi mënyrë me u nisun. Si do t’a lejsha e ku këtë copë femën të shkretë qi e due baras me djalin, por me këtë ndryshim qi ai âsht burrë e mund të thotë te rafsha mos u vrafsha, ndërsa kjo âsht femën? Kam mbetun, pra, edhe un, për quotën normale me tê. Kanë kaluem mâ se dý vjet e në dashtë Zoti s’na tokon me pritun mâ se edhe nja dý tjera. Veçse ka motmot e këndej qi kemi dashun të nisemi për Evropë e s’kemi mujtun për atë shkak qi ti po e quen “Regiefehler”. Na mban uzdaja se dimni s’ka me na zânë këtu; por të sigurtë do të jemi vetëm atëherë kur të ketë çuem hekur vapori me neve mbrênda.

Me kaqë pra e shumë shëndete të përzêmërta.

Miku i yt

                                                                      MKruja

 

 

 

[1]  It. : Perëndimi, Italia dhe Shqipnia…. Anschlussi austro-gjerman në 1938 i kishte dhânë në dorë Gjermanisë, në shtytjen e saj drejt Ballkanit, gurët ende të fuqishëm të lojës së vjetër austro-hungare në Shqipní. Në të njâjtin vjet mbreti i shqiptarëve lidhet me martesë me familjet mâ përfaqësuese të diplomacisë së hershme austro – hungareze e cila kishte luejtë shi këtë lojë.”

[2] It. : ndonji bazë ky pohim

[3] It. : shtysën gjermane drejt Ballkanit

[4] Gjerm. : “Unë pashë që çdo përpjekje e zell në punë, ishte vetëm xhelozí ndaj njëri tetri.”

[5] It. : deri në pafundësi

[6] Gjerm. : gabim regjie

[7]  Ang. : refugjat politik

Histori rrëqethëse, pasardhësit e të zhdukurve në diktaturë kërkojnë një varr për të parët

Hamza Kazazi dhe Nikolin Kurti rrëfejnë histori rrënqethëse, për familjarët e tyre. Pasardhësit e të zhdukurve në diktaturë prej 25 vitesh kërkojnë një varr prehje për të parët. Këto janë 2 dëshmi prej 6 mijë njerëzve të cilët rezultojnë të zhdukur dhe pa një varr.

Secili varr pa emër dhe secili emër pa varr është e shkuara e pa kryer dhe detyrë për mos të harruar. 6 mijë njerëz janë e shkuara jonë e hidhur të cilët rrezultojnë të zhdukur dhe pa një varr. Hamza Kazazi, prej vitit 1995 , kërkon një varr për babain e tij dhe 6 pjesëtarë të familjes, të pushkatuar nga regjimi komunist.

73 vjet pas kryengritjes antikomuniste në Postribë babai i tij Jup Kazazi , ka qenë iniciatori i revoltës së parë, asaj të Postribës në 1946.

Bazuar në dëshmi ai ka nisur kërkimet vetë disa vite më parë buzë lumit Kir, ai thotë se nuk gjeti eshtrat e të atit, por ato të një prifti.

Shtjefën Kurti , është një prej 28 martirëve të zhdukur nga kleri katolik . Ai ishte i fundit prej jezuitve , ku pushteti mori hak si për të gjithë. Hamza Kazazi ka lokalizuar edhe zonën, ku mund të kërkohen eshtrat e të atit.

Misteret e kohës vështirësojnë gjetjen e eshtrave të afërmeve të tyre. Përpjekjet e pasardhësve, nuk kanë munguar edhe në kërkim përmes dokumentave , por edhe në nëntokë.

Kurti rrëfen edhe një pistë kriminale të përdorur nga regjimi i kohës, e cila e bën të pamundur edhe gjetjen e eshtrave.

Kjo ekspozitë e çelur nga Autoriteti i Dosjeve në Muzeun Historik Kombëtar, është një përpjekje për të nxjerrë në dritë historitë e pathëna të njerëzve që ju pre fjala e jeta, duke ju mohuar edhe varrin.

Autoriteti për Informim mbi Dosjet e ish-Sigurimit të shtetit 1944-1991, e ka vënë fokusin e punës së tij zbardhjen e së kaluarës. Me synimin që t’u kthejë dinjitetin viktimave pa faj, të respektojë të drejtën e familjarëve për të pasur një varr me eshtrat e të humburve nismat në këtë lami, kanë qenë të shumta./abcnews

Les Etoiles (1946)- Shqiptarët dhe mjekësia tradicionale, metodat e tyre për tu kuruar.

 

Nga Aurenc Bebja*, Francë – 14 Dhjetor 2019

 

“Les Etoiles” ka botuar, të martën e 2 prillit 1946, në faqen n°2, një shkrim në lidhje me metodat tradicionale të mjekimit të pordorura në Shqipëri, të cilin, Aurenc Bebja, nëpërmjet Blogut “Dars (Klos), Mat – Albania”, e ka sjellë për publikun shqiptar :

Burimi : gallica.bnf.fr / Bibliothèque nationale de France

 

Një lëkurë kafshe që shëron.

 

Shqiptarët përdorin metoda mjaft të veçanta për të trajtuar sëmundjet e mushkërive. Sipas rastit, i sëmuri duhet të veshë një lëkurë dhie ose delje të sapo therur.

 

I sëmuri mund të shërohet gjithashtu duke vendosur gota thithëse në të gjithë trupin dhe duke i shkaktuar atij rrjedhje të bollshme gjaku.

 

Rakia, një pije e fermentuar, përdoret gjithashtu duke e fërkuar mbi lëkurë.

 

Sa për infektimin e thonjëve (gishtave), ekziston diçka shumë e lehtë për t’i kuruar. Mjafton t’i mbështillni me gjethe të lagura preshi.

 

Këto ilaçe mund të sigurohen fare lehtë, sepse ato rrjedhin nga burimet natyrore të vendit. Madje ëshhtë e vështirë të gjesh gjithmonë një mjek, sepse Shqipëria ka vetëm 150 të tillë për 1.250.000 banorë.

“E torturuan për 30 muaj te ‘Shtëpia me gjethe’, ku si kufomë zvarritej i lidhur me hekura….” Dëshmia e nipit, për ing. Xegën

Dashnor Kaloçi



Memorie.al publikon historinë e panjohur të inxhinierit të parë shqiptar që ishte diplomuar për Gjeologji-Miniera në Toulousë të Francës, i cili pasi refuzoi disa oferta nga dy kompani të fuqishme britanike dhe franceze për të punuar në vëndet e tyre, u kthye në Shqipëri në vitin 1932 ku Mbreti Zog e emëroi në detyrën e Drejtorit të Gjeologji-Minierave, funksion të cilin ai e ushtroi pa ndërprerje deri në vitin 1947 kur u arrestua nga Sigurimi i Shtetit. Miqësia e tij me diplomatët e huaj në periudhën e Monarkisë, që e ftonin në shtëpitë e tyre edhe për të luajtur poker, dhe më pas me kolegun e tij, polakun, Zuber, u bënë shkak që ai të akuzohej si “intelektual borgjez” dhe për “sabotim”. Dëshmia e nipit të tij, Gjergji Xega, i cili tregon se në vitin 1947 kur xhaxhai i tij, Andrea, ishte Drejtor në Ministrinë që e drejtonte Nako Spiro, e arrestuan sepse ftoi për darkë në shtëpinë e tij misionin amerikan të UNRA-s.

Aty nga fillimi i vitit 1947 kur xhaxhai im Andrea Xega, ishte në detyrën e Drejtorit të Drejtorisë së Minierave në Ministrinë e Ekonomisë që drejtohej nga Nako Spiro, ai ftoi në shtëpinë e tij misionin amerikan të UNRA-s dhe u shtroi atyre darkën e lamtumirës meqë ato ditë ata do të largoheshin nga Shqipëria. Në momentin që xhaxhai po i përcillte miqtë e tij jashtë oborrit, një nga punonjësit e Sigurimit u fut brënda në shtëpi dhe i kërkoi nënës së Andreas që t’i tregonte të gjithë emrat e atyre personave që kishin marrë pjesë në atë darkë. Megjithse ai nuk mori asnjë përgjigjie nga gjyshja Aleksandra, u largua shumë shpejt në mënyrë që të mos e gjente aty Andrea. Të nesërmen e kësaj mbrëmje Ministri i anulloi Andreas një shërbim që ai e kishte planifikuar për në Kuçovë dhe teksa ai ishte duke u kthyer në shtëpinë e tij që e kishte me qera, tek Mëhalla e Kukave në Rrugën e Dibrës, disa punonjës të Sigurimit i dolën përpara dhe e arrestuan”.

Njeriu që flet dhe dëshmon për memorie.al. është Gjergji Xega ish baletmaestër në Teatrin e Operas dhe Baletit, i cili rrëfen gjithë historinë e xhaxhait të tij Andrea Xegës, shqiptarit të parë që u diplomua për Gjeologji-Miniera në Toulouse të Francës në vitin 1932 dhe pasi kishte punuar për 15 vjet si Drejtor i Gjeologjisë në Ministri, në vitin 1947 u arrestua nga Sigurimi i Shtetit duke u akuzuar si agjent i anglo-amerikanëve. Po kush ishte Andrea Xega, nga cila familje rridhte ai dhe si e përfitoi bursën e studimit për në Francë? Cilët ishin miqtë e ngushtë të tij, përse u arrestua nga regjimi komunist dhe për çfarë u akuzua? Si e vuajti Xega dënimin dhe përse kreyeministri Mehmet Shehu e liroi para kohe? Lidhur me këto të panjohura të Andrea Xegës e plot fakteve të tjera nga jeta e tij, bëhet fjalë në rrëfimin e nipit të tij, Gjergji Xega, i cili si artist e ka vuajtur gjatë hijen e xhaxhait të tij që ishte shpallur armik i popullit.

Student në Francë

Andrea u lind në vitin 1907 në qytetin e Korçës dhe ishte fëmija i dytë i Jorgji Xegës i cili punonte si këpucar në një nga rrugicat e pazarit të famshëm karakteristik të Korçës dhe shtëpia e tyre ndodhej në Lagjen e Bregut të Lumit. Familja e Jorgji Xegës, origjina e së cilës ështe nga fshati Karpanjgjoz i krahinës së Oparit, asokohe jetonte në kushte mjaft të vështira ekonomike dhe babai i Andreas që punonte si këpucar, kishte marrë si çirak djalin e madh të tij, Nikon, kurse djalin tjetër Andrean e dërgoi që të mësonte në Liceun Francez të qytetit të Korçës.

Lidhur me këtë Gjergji Xega dëshmon: “Mbasi xhaxhai Andrea e mbaroi Liceun francez me rezultate të shkëlqyera, ai mundi që të fitonte një bursë nga qeveria e asaj kohe për të ndjekur studimet për Gjeologji-Miniera në Toulousë të Francës, ku ai mundi të regjistrohet pasi fitoi konkursin e pranimit ndërmjet qindra kandidatëve duke marrë pikët e plota. Gjatë katër viteve që Andrea ndoqi studimet pranë atij fakulteti, ai krahas mësimeve vazhdoi edhe sportin duke u aktivizuar si portier me ekipin e futbollit të atij qyteti, pasi ai e kishte pasion të madh futbollin dhe kishte luajtur që kur ishte nxënës në Liceun francez. Gjatë asaj periudhe që Andrea ndiqte studimet në Gjeologji-Miniera, ai i zhvilloi praktikat mësimore në disa nga minierat më të famëshme të Botës si Alsac-Lorene, Ruhr, ato të diamantit në Afrikën e Jugut etj.

Pas mbarimit të studimeve kur Andrea mori diplomën me vlersimin shkëlqyeshëm, krahas ofertave që i bënë disa pedagogë të tij që ai të qëndronte për të punuar në Francë, katër studentë britanikë (dy djem e dy vajza) që ai i kishte shokë të kursit, iu lutën që të shkonte me ta në Angli ku e priste një jetë luksoze dhe ai do të punonte në kompanitë më të famëshme të Gjeologji-Minierave që kishte Britania e Madhe. Andrea nuk ua plotësoi dot dëshirën as pedagogëve dhe as miqëve të tij anglezë në shoqërinë e të cilëve kishte kaluar katër vite që nuk do t’i harronte dot. Po kështu gjatë viteve të fakultetit Andrea zuri miqësi të ngushtë me një vajzë që e kishte shoqe kursi e cila vinte nga një familje e dëgjuar e aristokracisë franceze dhe e donte shumë atë. Ajo iu lut Andreas që të martoheshin bashkë, por ai nuk pranoi sepse jo vetëm që kishte lënë në Korçë nënën Aleksandrën me tre motrat e dy vëllezërit, por edhe sepse ai e donte profesionin e tij dhe ishte një nacionalist që para Shqipërisë nuk vinte asgjë tjetër, kujton Gjergji Xega për xhaxhanë e tij Andrean.

 

Drejtor i Gjeologjisë në Ministri në vitet 1932-1947

Pas mbarimit të studimeve Andrea Xega u kthye në Shqipëri dhe qeveria e Monarkisë së Zogut e emëroi atë në postin e Drejtorit të Drejtorisë në Ministrinë e Ekonomisë të asaj kohe. Lidhur me këtë Gjergji kujton: “Pasi mbaroi studimet në Francë, duke qenë i pari shqiptar që diplomohej në atë degë, Andrea erdhi në Tiranë dhe ku u emërua si Drejtor i Gjeologjisë në Ministri. Nisur nga kjo, ai u vendos në një shtëpi me qera në mëhallën e Kukëve tek Rruga e Dibrës, ku qëndroi deri nga fundi i viteve ’30-të, nga ku më pas u vendos në Rrugën “Fortuzi” tek “Shtëpia e Kuqe”. Andrea e ndjente thellë përgjegjësinë që kishte marrë si Drejtor dhe gjatë asaj periudhe ai i’u përkushtua me gjithë fuqitë e pasionit atij profesioni, duke shkuar në cdo cep të Shqipërisë nga Jugu në Veri, kudo ku kishte miniera dhe ku ai mendonte që mund të kishte minerale.

Andrea rrinte me orë të tëra në zyrë duke punuar edhe pas orarit zyrtar duke e kthyer edhe shtëpinë e tij në studio ku punonte me projektet dhe ku e vizitonin shumë kolegë të tij si Mark Boriçi (vëllai i Loro Boriçit), me familjen e të cilit u lidhën me një miqësi të ngushtë që do të vazhdonte gjatë. Po kështu gjatë atyre viteve Andrea kishte miqësi të ngushtë edhe me Spiro Çipin, Eqerem Çabejn, Masar Dervishin (diplomuar në Austri) Petro Markon, familjet Qirko e Lismaku me të cilët e ruajti miqësinë deri në fund të jetës së tij. Ndonëse gjatë viteve të Monarkisë së Zogut, Andrea nuk u përzie fare me punët e politikës, ai ishte një nga intelektualët më të preferuar të legatave të vëndeve perëndimore që asokohe ishin të akredituara në Tiranë, të cilët shpesh e ftonin atë në shtëpitë e tyre, ku krahas bisedave të ndryshme, ata humbisnin për orë të tëra në lojën e pokerit të cilën ai e kishte mësuar që nga koha e studimeve në Francë kur frekuentonte këto ambientet ”, kujton Gjergji Xega.

Me polakun Zuber në Alpe

Duke qenë se inxhinier Andrea Xega ishte një specialist i aftë (zotëronte frengjishten, anglishten, greqishten, rumanishten dhe rusishten që e mësoi më pas në burg) dhe tepër korrekt në punën e tij, ai qëndroi në funksionin e Drejtorit të Drejtorisë së Gjeologji- Minierave në Ministrinë e Ekonomisë për 15 vite nga viti 1932 kur mbaroi studimet, e deri në vitin 1947 duke ndërruar disa qeveri dhe tre regjime, Monarkinë, pushtimin fashist dhe regjimin komunist. Lidhur me këtë nipi i tij Gjergji dëshmon: “Ndonëse Andrea nuk kishte asnjë bindje apo preferncë politike, ai ishte antikomunist i vendosur dhe kur e pyesnin se nga anonte, ai u përgjigjej se: Shqipëria ishte gjithshka për të.

Ndonëse ai nuk i donte komunistët që erdhën në pushtet, atë e mbajtën në postin e Drejtorit të Gjeologjisë ngaqë ishte shumë i aftë dhe tepër korrekt në punën e tij. Që kur erdhi në Shqipëri inxhinieri i famshëm polak Zuber, ai kërkoi që të takohej menjëherë me Andrean për të cilin kishte dëgjuar dhe i kishin folur që në vendin e tij. Me Zuberin, Andrea zuri një miqësi të ngushtë dhe të shoqëruar edhe nga një ekip gjeologësh ata bënë një ekspeditë në Alpet e Shqipërisë. Në vitin 1945 kur Zuberi ishte bërë gati për t’u kthyer në atdheun e tij Poloni, ai ia dhuroi Andreas të gjithë bibliotekën që kishte në Tiranë”, kujton Gjergji.

Arrestimi nga Sigurimi i Shtetit në 1947

Ndonëse ing. Andrea Xega punoi si Drejtor i Gjeologjisë deri në vitin 1947, ai ishte futur në listat e kundërshtarëve politik që me ardhjen e komunistëve në pushtet, të cilët e kishin cilësuar dhe e shikonin si “intelektual borgjez”. Lidhur me këtë Gjergji kujton: “Krisja e madhe në mes Andreas e pushtetit komunist ndodhi pas dënimit të Sulo Klosit, inxhinierit dhe shokut të ngushtë të tij i cili u arrestua dhe u dënua me vdekje, me varje në litar aty në minierën e Rubikut ku ai punonte. Në gjyqin e Sulos, u përmend dhe emri i Andreas i cili kishte dijeni për gjoja sabotimet që ishin bërë në minera dhe që nga ajo ditë ndaj tij filluan survejimet nga ana e Sigurimit të Shtetit.

Nga fillimi i vitit 1947 kur Andrea ishte ende në funksionin e Drejtorit të Gjeologjisë, ai ftoi për darkë në shtëpinë e tij misionarët e UNRA-s, të cilët ato ditë do të largoheshin nga Shqipëria. Pasi mbaroi darka dhe Andrea me pjestarët e tjerë të familjes ishte duke i përcjellë miqtë deri në fund të rrugicës së shtëpisë, një punonjës i Sigurimit që e ndiqte vazhdimisht u fut nga muri në oborrin e shtëpisë dhe i tha nënës së tij Aleksandrës, që t’i tregonte emrat e atyre që ishin në atë darkë. Ndonëse ai nuk mori asnjë përgjigjie nga nënë Sandra, u largua me të shpejtë që të mos e gjente aty Andrea. Të nesërmen e asaj nate Ministri i Ekonomisë i anulloi Andreas një shërbim që ai kishte planifikuar për në Kuçovë dhe teksa ishte duke u kthyer në shtëpi, tre civilë të Sigurimit e ndaluan dhe pasi e njoftuan se “në emër të popullit” ishte i arrestuar, i vunë prangat”, dëshmon Gjergji për arrestimin e xhaxhait tij .

Dënohet fillimisht me vdekje, dhe vuan 17 vjet burg

Pas arrestimit Andrean e dërguan për t’i bërë hetuesinë tek “Shtëpia me gjethe” ku e mbajtën për dy vjet e gjysëm duke e tortuaruar që të pranonte akuzat si “agjent i anglo-amerikanëve dhe sabotimin në miniera”. Lidhur me këtë Gjergji dëshmon: “Andrea nuk pranoi asnjë nga akuzat që iu bënë dhe mundi të shpëtonte i gjallë nga torturat vetëm në sajë të përgatitjes së lartë fizike që kishte. Megjithëse Andre nuk pranoi asnjë nga akuzat, gjyqi e dënoi me vdekje dhe pas dy vitesh, Kuvendi Popullor ia fali jetën dhe ia la dënimin me 101 vite burg.

Gjatë asaj kohe i kishin larguar nga Tirana nënën dhe motrat e tija, si dhe i ishte pushkatuar vëllai Koço Xega, i cili punonte si teknik në pusnin e naftës në Pekisht. Po kështu pas arrestimit atij i sekuestruan të gjithë pasurinë së bashku me bibliotekën që i kishte dhuruar inxhinieri Zuber, e cila i dhimbte dhe më shumë nga çdo gjë që i morën komunistët. Në atë kohë që iu fal dënimi me vdekje, ne na u dha mundësia që të merrnim një takim me të dhe kur shkuam në burgun e Tiranës, pamë një kufomë që tërhiqej zvarrë pas hekurave duke çaluar dhe fytyrën që e kishte të mbuluar nga leshrat që nuk ia kishin qethur. Në atë gjendje që ai ishte katandisur, ne nuk e njohëm dhe e takuam vetëm kur na e tregoi polici. Sekuestrimin e bibliotekës, Andrea e mësoi vetëm kur i çuan për të përkthyer një nga librat që ai kishte pasur në atë bibliotekë.

Më pas dënimi iu ul në 25 vite dhe atë e dërguan në burgun e Bulqizës ku drejtori i saj, Todo Manço e trajtonte shumë mirë dhe e caktoi si drejtues të Degës Teknike. Në vitin 1961 kur Andrea vunate dënimin në burgun e Bulqizës, atje shkoi dy herë për inspektim kryeministri Mehmet Shehu, i cili pasi e falenderoi që e kishte nxjerrë nga mbrapambetja atë minierë, e pyeti se çfarë kërkonte nga ai. Andrea i tha që ta lironin nga burgu dhe ta linin të punonte në profesionin e tij. Kryeministri Mehmet Shehu ia plotësoi kërkesën Andreas dhe e liroi nga burgu para kohe, kur ai kishte vuajtur plot 17 vite burg. Pasi doli nga burgu Andrea u martua me vajzën e Themistokli Lakos (në Korçë) dhe punoi disa kohë si pedagog në Politeknikumin “7 Nëntori” e më pas në Institutin e Projektimit të Minierave ku ai u bë autor i 27 Projekteve të zbatuara në vendin tonë”, rrëfen Gjergji Xega, për xhaxhanë Andrean, të parin shqiptar që ishte diplomuar për Gjeologji-Miniera në Francë, i cili vdiq në vitin 1989 pasi kishte vuajtur plot 17 vite në burgjet e regjimit komunist të Enver Hoxhës, për të vetmin “faj” se ishte “intelektual borgjez”./Memorie.al

Të veshur si aristokratë dhe duke luajtur tavëll, fotot e panjohura të të burgosurve politikë, të dënuar me vdekje nga Zogu

Dashnor Kaloçi

Memorie.al publikon disa foto të rralla dhe unike që nuk janë bërë publike, të cilat i përkasin vitit 1935 në periudhën e Monarkisë së Zogut, foto që na paraqesin disa imazhe të rralla të disa prej të burgosurve politikë që ishin arrestuar si organizatorë dhe pjesëmarrës të Kryengritjes së Fierit të gushit të vitit 1935 dhe mbaheshin të izoluar në burgun e atij qyteti, si: Ramiz Dibra, Ali Shefqet Shkupi, Ramiz Omari, Jashar Cakrani, Beqir Sulo Agalliu, Zenel Hekali, Mustafa Kaçaçi, Dervish Hekali, etj., të cilët ishin dënuar me vdekje nga Gjykata e Lartë Ushtarak e kryesuar nga major Ali Riza Topalli. Ish-funksionarë të lartë dhe ushtarakë madhorë që nga qeveria e Ismail Qemalit e më pas me Fan Nolin, të shëndetshëm e të qeshur dhe me veshje të shtrenjta si aristokratë europianë, të ulur në shezlongë apo ndjesë komode në tavolina duke luajtur tavëll, janë pamjet e të burgosurve politik në regjimin e “satrapit” Zog…

Më 14 gusht të vitit 1935 në qytetin e Fierit dhe në disa lokalitete e fshatra përreth të Myzeqesë të cilat ishin nën juridiksionin e prefekturës së Beratit, si rezultat i disa pakënaqësive të akumuluara prej kohësh, shpërtheu një kryengritje kundër qeverisë së Mbretit Zog, ku në krye dhe si organizatorë të saj ishin disa emra të njohur, ish-funksionarë të lartë dhe ushtarakë madhorë që nga qeveria e Ismail Qemalit në 1912-ën dhe më pas me Fan Nolin në ’24-ën, si: Ali Shefqet Shkupi, Ramiz Dibra, Kostë Çekrezi, Musa Kranja, Ramiz Omari, Beqir Sulo Agalliu, Zenel Hekali, Dervish Hekali, Riza Cerova, Bektash, Jashar dhe Namik Cakrani, etj., etj.

Kryengritja antiqeveritare filloi në mëngjesin e 14 gushtit të vitit 1935 ku forcat kryengritëse nën forcën e armëve morën nën kontroll disa nga godinat dhe zyrat e administratës qeveritare të nënprefekturës së Fierit që ndodheshin në qendër të qytetit, nga ku më pas ata po përgatiteshin për të marshuar në drejtim të Lushnjës, Beratit etj, ashtu siç dhe kishin parashikuar dhe vendosur planin e tyre krerët kryesorë të kryengritjes, për ta shtrirë atë edhe në zonat e krahinat përreth, si në Berat, Mallakastër, Kuçovë, Skrapar, Peqin, etj.

Vetëm pak kohë pas shpërthimit të kryengritjes, në qëndër të qytetit të Fierit po kalonte rastësisht me automjetin e tij, gjeneral Leon Gjilardi, (me origjinë kroate) ish-adjutant dhe mik personal i Mbretit Zog, kryeinspektori Ushtarak i Ushtrisë pranë Oborrit Mbretëror dhe Komandant i Gardës Mbretërore, i cili me disa njerëz që e shoqëronin, po udhëtonte për në parkun e Pojanit, pas një ftesë që i kishte bëre arkeologu i njohur francez, Leon Rey, që po bënte kërkime në atë zonë arkeologjike.
Krerët kryesorë të kryengritjes së Fierit, duke pandehur se atë e kishte dërguar Mbreti Zog për të shtypur kryengritjen, urdhëruan mbështetësit e tyre dhe turma, pasi i zuri rrugën automjetit të tij, e ekzekutuan gjeneral Gjilardin së bashku dhe me ordinancën e tij, një toger që ishte me origjinë nga zona e minoritetit grek në Jug të Shqipërisë.

Vrasja e gjeneral Gjilardit dhe më shumë mënyra brutale e ekzekutimit të tij, e indinjoi pa masë Mbretin Zog, i cili morri masat për shtypjen e kryengritjes me forca të xhandarmërisë dhe ushtrisë të dërguara nga Tirana, nën komandën e dy oficerëve të tij besnik, vëllezërve Llesh dhe Gjek Marashit (nga familja e bajraktarit të Hoti të malësisë së Shkodrës), të cilat arritën në Lushnje përpara se aty të mbërrinin kryengritësit nga Fieri. Kështu, pa zbardhur mëngjesi i 15 gushtit, forcat kryengritëse u shpërndanë duke dorëzuar armët dhe një pjesë e tyre u arrestuan, kurse disa nga krerët kryesorë të kryengritjes, si Musa Kranja dhe Kostë Çekrezi, u arratisën me një anije të vogël për në Itali, nëpërmjet bregdetit të Semanit.

Në ditët në vijim, përveç krerëve kryesorë të kryengritjes që ishin në qytetin e Fierit, forcat qeveritare të ardhura nga Tirana arrestuan dhe një numër të madh kryengritësish (numri i tyre nuk është i saktë, pasi historiografia zyrtare e para viteve ’90-të e ka të ekzagjeruar numrin e tyre), ku pjesa më e madhe u izoluan në burgun e qytetit të Fierit. Përveç këtyre, pas disa ditësh u arrestuan në Tiranë edhe disa ish-ushtarakë të lartë që nuk ishin më nën armë, si Ali Shefqet Shkupi, (ish-shef i Shtatmadhorisë së Ushtrisë në qeverinë e Ismail Qemlait), Ramiz Dibra, Ramiz Omari, Mustafa Kaçaçi etj., të cilët u akuzuan si krerët kryesorë të Kryengritjes së Fierit, pasi që një vit më parë, në 1934-ën, ata kishin themeluar një organizatë të fshehtë me qendër në Tiranë dhe degët e saj në disa rrethe e cila kishte për qëllim rrëzimin e Mbretit Zog.

Pas disa kohë hetimesh ata dolën në gjyq para Gjykatës së Lartë Ushtarake të kryesuar nga nënkolonel Ali Riza Topalli dhe pjesa kryesore e krerëve të kryengritjes u dënuan me vdekje, me pushkatim, ndërsa të tjerët me burgime të gjata sipas fajeve që kishin kryer. Por gjyqi ndaj tyre si dhe dënimet me vdekje të dhëna nga ajo gjykatë, patën një reaksion të madh jo vetëm brenda vendit, por edhe në arenën ndërkombëtare, ku pati disa protesta, madje edhe nga personalitetet të njohura të politikës, shkencës dhe artit. Si rezultat i kësaj, por edhe të zemërgjerësisë së Zogut, të dënuarve me vdekje me dekret të Zogut iu fal jeta dhe fillimisht atyre iu bë dënimi me 101 vite burg. Por nga disa amnisti të dhëna që atë vit, asnjë nga të dënuarit nuk bëri më shumë se tre vite burg. Ndërsa i vetmi që u dënua me vdekje dhe nuk iu fal jeta, ishte Hekuran Mëneku, personi që qëlloi dhe vrau gjenaral Gjilardin dhe ordinancën e tij, i cili u var në litar në qendër të qytetit të Fierit, pikërisht në atë vend ku ai kishte kryer krimin e tij.

Të gjitha sa më sipër tashmë janë ngjarje dhe fakte të njohura që nga periudha e regjimit komunist, pasi historiografia zyrtare i ka kushtuar shumë vend kësaj kryengritje, duke e paraqitur shtypjen e saj nga Mbreti Zog, sikur ajo u bë me ashpërsinë më të madhe dhe që krerët kryesorë të saj i janë nënshtruar torturave më mizore në burgun e qytetit të Fierit, ku ata mbaheshin të izoluar deri sa dolën në gjyq. Por a qëndron ky fakt, pra torturat që janë bërë ndaj krerëve kryesorë të asaj kryengritje? Veç të tjerash, përgjigjen më të saktë rreth kësaj ngjarjeje, na e japin disa foto të rralla dhe unike duhet thënë, të cilat Memorie.al i bën publike për herë të parë, ku duken disa nga krerët kryesorë të Kryengritjes së Fierit dhe antizogistë të njohur si: Ali Shefqet Shkupi, Ramiz Dibra, Beqir Sulo Agalliu, Ramiz Omari, Mustafa Kaçaçi, etj., që janë të izoluar në burgun e Fierit.
Siç duken dhe në fotot në fjalë, personat sa më sipër cituam dhe të gjithë krerët kryesorë të asaj kryengritje, që ndodhen në atë burg në pritje të ekzekutimit të vendimit për dënimin me vdekje, janë të veshur me veshje të shtrenjta. Po ashtu ata duken mjaft të shëndetshëm me humor dhe të qeshur, duke luajtur tavëll e duke biseduar me njëri tjetrin, ku ndonjë prej tyre ka pranë dhe mbesën e vogël. Pra kjo është pamja që ekzistonte në atë kohë në burgjet e “satrapit” Zog, imazhe të cilat flasin shumë, pasi aty nuk shihen shenja burgu, ( aty nuk ndodhet asnjë polic apo xhandar), siç jemi mësuar t’i shohim në ato pak foto apo filmime që na ka sërvirur periudha e komunizmit. Por ndryshe nga këto foto, në burgjet e regjimit komunist të Enver Hoxhës të dënuarit politik duken si kufoma të gjalla dhe ata që prisnin dënimin me vdekje, mbaheshin të lidhur me litar, dhe me kaska në kokë./Memorie.al

XHEMAL FARKA- Gazetari që e zhduku komunizmi, e motra mbulohej me burkë dhe e kërkonte natën

Fatmira Nikolli  – Ka qenë në Bari një vilë “Azona a La Rossa” ku shumë shqiptarë takoheshin me njëri-tjetrin. Në takimet e tyre, shpesh kishte edhe të huaj të lidhur më Shqipërinë. 25 prej atyre shqiptarëve pas kthimit në atdhe u përballën me akuzën si agjentë të huaj, tradhtarë të atdheut dhe agjentë që donin të rrëzonin pushtetin popullor. Nga shteti i kohës njihen me emrin “grupi i spiunëve të Vilës S.B.S- Bari”. Një prej tyre, ishte një riosh i qeshur nga Tirana.

Në gazetën “Arbënia” të viteve 1930 gjendet me pseudonimin Sula i Fajës, Xh.F, Xhefar, ndërsa për miqtë ishte gazetari satirik social demokrat Xhemal Farka.
Lindur më 1913 në Tiranë në një familje qytetare. Pas Institutit “Harry Fultz” në Tiranë, kishte mbaruar Universitetit Amerikan të Beirutit me bursë të dhënë nga Sotir Kolea për të studiuar koloninë shqiptare të atjeshme, kishte qenë gazetar në Radio Bari dhe kishte punuar për Zërin e Amerikës në Jeruzalem.

Xhemal Farka shkruante për problemet sociale që kalonte shoqëria shqiptare, si “Fëmijët e natës”, që lypnin rrugëve; në dialekt tiranas me pseudonim, mbështeste emancipimin e femrës shqiptare dhe kryente hulumtime folklorike në trevën e Tiranës. Pas studimeve qe rikthyer në atdhe me idealizmin për të ndërtuar vendin por ai përballet me dy herë me regjimin, të parën se ndihmoi Lef Nosin e të dytën si agjent e tradhëtar.
Në AIDSSH, mes shumë dokumentesh të zbehta e të palexueshme ka dy procesverbale për të. Nga ai i datës 15 shtator 1945 del se e ka takuar për herë të parë Lef Nosin më 1938 në një festë në Elbasan ku gjendej dhe znj.Haslluk. Në këtë rast Xhemal Farka kishte shkuar në festë si përkthyes i profesorit amerikan Filip Mosli, që ishte i ftuar. Siç duket i pyetur se kush e solli nga Elbasani në Tiranë Lef Nosin (kur i fshihej qeverisë komuniste), Farka përgjigjet që nuk e di. “Para tre a katër ditësh se të arrestohesha, jam pjekur përtej Pallatit të Zogut në një të panjohur, i cili më foli në emër e më tha se jam miku i Vasil Nosit deh dua të shkoj në Tiranë. Qe veshur me malokshme si ustallarët e Gollobordës. Bashkë me të kemi ardhur deir tek ura karshi fermës së Neki Radoviksës dhe të dy muarrmë rrugë të ndryshme”. Në letër shënohet të ketë thënë se pat dyshime që qe Lef Nosi, por nuk mori guximin ta pyeste që ta denonconte. Duke qenë se në procesverbal nuk jepen pyetjet që i janë bërë gazetarit nga hetuesit mbeten të dyshimta edhe frazat që në fund është shtrënguar të firmosë.
Në një procesverbal të datës 17 shtator 1945, ai tregon që ka pasur mik prej kohës së Bejrutit, Vasil Nosin dhe se prej tij dinte që Lefi ishte në kërkim. Në tri faqe procesverbal ai nuk pranon ta ketë strehuar Lef Nosin, por pranon se i është kërkuar ta kalojë Lef Nosin nga “mullini deri te postblloku. Te ferma e mora Lefin për ta përcjellë dhe ta fusnja brenda postbllokut në Tiranë… Arritëm ndërmjet Legatës Amerikane dhe fermës ku u paraqite Vasili me Markun në një karrocë. Nuk e di ku shkuan…”

Duke qenë në dijeni të faktit që dëshmitë merreshin nën tortura, nuk është e vështirë të kuptohet, pse dëshmia e Farkës ka ndryshuar dy ditë më vonë.
Musine Kokalari në ditarin e saj shënon se “një nga të burgosurit, të cilin e pashë përmes dritares sime të vogël në oborrin e burgut, më tha se ata po merrnin në pyetje Xhemal Farkën për mua. E kuptova. Ai nuk tha asgjë për mua dhe unë nuk thashë asgjë për të”.
Nd.Prokurori Ushtarak i Garnizonit, kolonel Faik Minarolli nga ana tjetër shkruan se “u vërtetua që të akuzuarit kanë (kryer) krimin e poshtër të tradhëtisë s’Atdheut tue bërë pronë atë dhe veten e tyre të agjenturave t’huaja”.
Nga 25 të akuzuar, Xhemal Farka, është një prej prej 5 vetëve që dënohet me vdekje. Pos ndihmës që i ka dhënë Lef Nosit, ai renditet nga prokuroia e kohës mes grupit të “Azona Vila Rosa”.
Xhemal Farka u pushkatua më 1948 si agjent anglez, akuza që s’i provuan dot kurrë.
“Sh.gjyqtar! të akuzuarit nuk i kam akuzuarë se kanë jetuarë në vilën Azona e La Rossa…I kam akuzuarë se të gjithë atje e kuptuan se kishin të bënin me Shërbimin Sekret të Ballkanit me agjentë Fultz-in…bashkëpunuanë me ta e pranuan të bëhen agjentë të tyre”- thotë pretenca e prokurorit për Xhemal Farkën e 25 të tjerë.
Në një bisedë për ekspozitën “E shkuara e pakryer” për të zhdukurit në diktaturë, Zenita Farka, mbesa e tij ka treguar se i ati Hasani, shkonte shpesh ta takonte në burg diku te “Selvia”, t’i çonte ushqime e ndërresa. “Një ditë shkurti të vitit 1947, xhandari ia hodhi ushqimet. I tha ‘ik se e ke te Bregu i Lumit’. Atëherë babai e kuptoi që e kanë pushkatuar. Bashkë me hallë Eminenë dilnin netëve ta kërkonin. Ajo mbulohej me një çarçaf si me burkë që të mos e njihnin. Iknin natën e gërmonin me thonj për ta gjetur”. Mbesa kujton se sa herë shkonte me të atin në Durrës te hallë Emineja hidhte sytë nga Bregu i Lumit. Nuk e gjetën kurrë Xhemalin, gazetarin që kur u kthye në atdhe e priste Omer Nishani me nderime, sepse kishte mbështetur luftën kur punonte në radio.

Studiuesja maqedonase vërteton autoktoninë e shqiptarëve ortodoksë në Rekë të Epërme në Maqedoni

Krahina e Rekës së Epërme në Maqedoni ruan të fundit mbijetojca të fesë ortodokse ndër shqiptarë në këtë zonë. Me përjashtim të lagjes së dijetarëve sllavë, pjesa tjetër e studiuesve mendon se popullata rrënjëse e kësaj treve ka qenë shqiptare e ritit ortodoks, por që e folmja e saj u ndikua jo pak edhe nga dialektet sllave.

Studiuesi bullgar Vasil Kançov, me gjithë prirjen e tij për të përzmadhuar elementin bullgar në Maqedoni, e pranonte se Reka e Madhe ishte e tëra e banuar nga shqiptarë ortodoksë. Ai nuk përjashtonte që në këtë trevë të ketë pasur edhe bullgarë, por që, sipas tij, u shqiptarizuan me kalimin e viteve.

Një studim interesant mbi këto tërthore vjen nga studiuesja maqedonase Galaba Palikrusheva, që ka kryer hulumtime të shumta mbi elementin etnik në Pollogun e Epërm, Mavrovë dhe Rekën e Epërme. Duke zhbiriluar defterët osmanë nga gjysma e shekullit 15-të, ajo vëren praninë e ndjeshme të elementit josllav në krahinën e Rekës. Palikrusheva rendit patronimika me prapashtesën sllave –iq, por që dëshmojnë një prejardhje josllave të banorëve vendës të Rekës, si Gin Cicoviq, Ninçe Lazaroviq apo Miho Tanusheviq (nga Tanush).

Emrat dhe mbiemrat e njerëzve në këtë zonë, sikundër lihet të kuptohet nga defterët osmanë, flasin bindshëm për përkatësinë josllave të bartësve të tyre. Palikrusheva sjell edhe shembuj të shumtë: Niçpur: Gjon Dum, Pop Nikolla, Mesio Sholed, Gjon Shirqe, Gjoro Qirqe, Kole Dum, Çiko i biri i Qirkos, Petko i biri i Miko-s; Brodec: Like Mihail, Plise Nikosllav, Stanishe Xaxi, Llazar Mihail; Strazimir: Kole Shirki, Kole Riç, Gjon Shirki, Kole Mihail, Pal Mihail; Vërben: Girgj Lluç, Markin Popoviq, Vasill…, Menko…Vasko Lluç, Llazar Kolje, Petar Skore, Shuk Rusi, Kole Dornaj, Petar Riç, etj. Studiuesja maqedonase mohon pretendimit të kolegëve të saj që besonin se popullata sllave e Rekës u shqiptarizua. “Elementi mbizotërues etnik josllav në Rekën e Epërme në këtë periudhë (në gjysmën e shek. 15) na jep një pasqyrë krejt tjetër rreth çështjes së gjuhës amtare shqipe te popullsia e krishterë e kësaj zone, e cila sot ndjehet dhe si maqedonase. Shpjegimi i shfaqjes së këtij fenomeni nga disa punonjës shkencorë si rezultat i pranimit të gjuhës shqipe nga ana e sllavëve maqedonas me qëllim që ta ruajnë besimin e krishterë, vështirë se mund të pranohet”, shkruan Palikrusheva.

Në kohën e Skënderbeut, sipas defterit të Vilajetit të Rekës (Vilayet Reka, Defteri Nr. 508, 1467), në fshatrat e kësaj krahine dëgjoheshin aq shpesh emra arbërorë, të tillë si: në Vollkovi: Progon Tome; Tërnicë (regjistruar Tirniça): Gerg, i biri i Andreas; Vërben (Virbin): Petar Tanusheviq, Gin Shimjat, Gin Gegoviq; Krakornicë: Gon Duçe, Gon Kirkit, Miho Meksha; Nistrovë: Kole Bard, Gon Pashajet; Ribnicë: Miho Tanusheviq, Bojko Tanusheviq, etj./INA

Tërmeti, një kambanë alarmi për pallatet shumëkatëshe mbi kënetën e Shëngjinit

Zona Lezhë -Ulqin përgjatë gjithë bregdetit është me sizmicitetin më të lartë në vend me një magnitude maksimale 7.0 sipas hartave të mikrozonimit  që kanë hartuar profesorët e sizmiologjisë Prof.Dr.Eduard Sulstarova, Prof.Dr.Shyqyri Aliaj, Prof.Dr.Siasi Koçiu dhe Prof.Dr.Betim Muço. 

Në rast tërmeti zona mund të pësojë dëmtime katastrofale për shkak se, është në nivelin e detit me një truall tërësisht ujor.

 

Edhe pse tashmë gjendja dihet, bregdeti i Shëngjinit madje edhe këneta pranë saj po mbushet me shpejtësi me pallate shumëkatëshe.

Në hartat bashkëngjitur, shihet qartë se në hyrje të qytetit të Shëngjinit gjendet këneta e Kënallës, e cila shtrihet nga bregu i detit deri në kufi të rrugës që lidh qytetin aksin kombëtar. Këneta, e cila është sot është mbushur me ujë, muaj pas muaji po mbushet me gurë dhe inerte dhe mbi të po ndërtohen pallate shumëkatëshe.

Deri para pak viteve këneta e Shëngjinit ishte një zonë e pashfrytëzuar dhe e mbushur me pisha, por sot zona ka ndryshuar kryekëput me ndërtesa të larta dhe të ngjeshur njësoj si në zonën e Golemit.

 

Zona e Shëngjinit po merr një zhvillim urban të frikshëm vit pas viti, teksa urbanistët dhe sizmologët pohojnë se cilësia e trojeve në këtë zonë është shumë më e keqe se në Golem. Për shkak se qyteti është nën nivelin e detit dhe trualli është shumë i lëngëzuar.

Në këto zona edhe sasia e hekurit nuk është e mjaftueshme për të siguruar anën sizmike, pasi hekurat në themele amortizohen shumë shpejt nga sasia e lartë e ujërave.  Çeliku dhe betoni në këto zona duhet të jenë të një cilësie shumë të lartë pohojnë inxhinierët dhe ndërtesat duhet të jenë me mbrojtje të lartë sizmike.

 

Urbanistët kanë pohuar se në Lezhë para viteve 1990 nuk lejoheshin ndërtesa më shumë se 4 kate, ndërsa në disa zonë brenda qytetit ku sot  janë ngritur pallte mbi 15 kate nuk lejoheshin fare ndërtime.

Por, në Shqipëri sëmundja e harresës është kthyer në kronike. Pas dy ditësh në qendër të Durrësit, edhe pse kolonat e një karabinaje të re janë dëmtuar rëndë nga tërmeti i 26 nëntorit, punëtoret vijojnë të hedhin beton për të ngritur katin e shtatë. Monitor

13 DHJETOR 1990: SHKODRA ZHGULI DIKTATORIN TIRAN – Nga Fritz RADOVANI

“100  TIRANËT”      Autor: NIGEL CAWTHORNE

Në librin “TIRANËT”, Historitë e 100 Despotëve dhe Diktatorëve, me titull: “TYRANTS”, botue në vitin 2004, for Lifetime Distributors Pty Ltd Building G, 2 Hudson Avenue Castle Hill, 2154 Australia, kam gjetë të vërtetën historike t’ pashkrueme deri tashti për né Shqiptarët:

BOTA MODERNE

ENVER HOXHA (1908 – 1985) Udhëheqës i Shqipnisë

Jeta dhe Krimet

1908 – Lindi me 16 Tetor 1908 në Gjinokastër, nga një familje me fé myslimane në jug të Shqipnisë…

1930 – Shkoi në Francë për studime.

1934 – Ka shërbye si sekretar i konsullatës shqiptare në Bruksel.

1936 – Ktheu në Shqipni, ku u ba mësues.

1939 – U largue nga arësimi për refuzimin e bamë për pjesmarrje në Partinë Fashiste

Shqiptare; hapi dyqan cigareshitës.

1941 – U formue Partia Komuniste Shqiptare; U zgjodh Sekretar i Përgjithshëm.

1944 – U formue Qeveria Provizore; Filluan gjyqet e ekzekutimet.

1948 – Zhduku grupin pro-Tito; mbylli Kishat dhe konfiskoi pronat private.

1961 – Ndërpreu marrëdhanjet me Bashkimin Sovjetik.

1978 – Ndërpreu marrëdhanjet me Kinën.

1981 – Seleksionoi partinë dhe drejtuesit e shtetit.

1985 – Vdiq me 11 prill 1985 në Tiranë.

Shenimi F.R.: Libri fillon nga viti 1353 para Krishtit, e vazhdon deri në vitin 2004.

■Në 100 TIRANËT ma barbar të historisë botnore asht edhe Enver Hoxha.

Dijetari i madh i shkencës së matematikës, Prof. Petro Fundo ka thanë:

“Diktatorë si Enver Hoxha, vazhdojnë për të sunduar edhe pas vdekjes së tyre!”

Ai prap asht mendja, mishi dhe zemra e kalbun e Presidentëve tanë, nga viti 1944…

Ai asht edhe sot udhëheqës i PPSh, Kuvendit Popullor, Qeverrisë dhe Gjykatave.., po dhe i të gjitha Bankave mbrenda e jashta “Shqipërisë”, sepse, “ay e bëri Shqipërinë…”, dyke mbajtur të varura në portofolet e tij “tituj dhe dekorata” per 70 vjetë tiran:

■Dekorata: “Hero i Popujve të Jugosllavisë”1946.Urdhri “Hero Kombëtar”, Titulli “Hero i Popullit”, Titulli “Hero i Punës Socialiste”, Urdhri i Lirisë i Klasit të Parë, Urdhri i Flamurit, Medalja e kujtimit, Urdhri “Ylli Partizan” i klasit të parë, Urdhri i Trimërisë, Urdhri “Ylli i kuq”, Medalja e Trimërisë, Medalja e Çlirimit, Dekoratë nga Partia Komuniste Italiane me Urdhrin “Ylli Garibaldit”, Dekoratë me Urdhrin “Suvorov” të Klasit të I nga Presidiumi i Sovjetit Suprem të B.R.S.S…

HAPNI VARRIN E SHIKONI … Aty do ta gjeni dyke shkruar:

■“APROVOHET NDESHKIMI ME VDEKJE…

NA LAJMËRONI DATËN E EKZEKUTIMIT TË TYRE DHE  VULLNETIN E FUNDIT. Komandanti i Përgjithshëm Xheneral Kolonel Enver Hoxha d.v.”

■Dokumentat e Arkivave tregojnë: 45.000 Shqiptarë pa varr…në tokën e tyre Shqiptare..!

■Dhe, mbi 450.000 Shqiptarë të tjerë, të burgosur, (të riburgosur dy ose tre herë),  të internuar, të dëbuar, të zhdukur.., që të gjithë vazhdojnë të vuajnë “luftën e kllasave” të diktaturës së Enver Hoxhës, dhe partisë së tij të punës e terroriste, po kurrë, të Shqipërisë dhe Popullit Shqiptarë..!

Mosprekja e titujve dhe dekoratave sot ka një vlerë të madhe, mbasi Bota kupton se nga presidentët, kryeministrat, kuvendi popullor, qeveritarët, sigurimi i shtetit, organet e “drejtësisë” etj…, ishin dhe vazhdojnë me kenë pasuesit besnikë të tiranisë pashoqe barbare e vrastare enveriste. Kjo pra, asht “Rilindja”!..

            Melbourne, 11 Dhjetor 2019.

Turqit pse i kanë lejuar shkollat greke? – LETËRKËMBIM MUSTAFA MERLIKA KRUJA – ATË PAULIN MARGJOKAJ

 

 

 

Graz, me 13 fruer 1953

 

Fort i dashtuni mik,

Librin tand e mora e të falem nderës fort e fort. Kishem me dashtë me t’u lutë qi të ja degojsh nji kopje edhe Angjelin Kujxhís, pse m’âsht ankue ka dit se nuk din aspak gramatikë e po e harron krejt shqipen, si po e harrojm ka pak edhe na të gjith tjerët. Ai banon në “KATHOLISCHES HOCHSCHÜLERHEIM” ktû në Graz e ka rasë me folë shqip fort rráll. Vetem me shokun e vet, Fejzi Domnin, qi flet shpesh herë shqip e ndoj leter qi shkruen, se per tjeter nuk ka rasë me u marrë me shqipen. Adresa e tij âsht kjo:  Angjelin Kujxhija, Carnerigasse, 34, Graz, (Autriche). Ai âsht krejt i vorfen e prandej zor e ka me të dergue ndoj send per at liber. Po të diftoj edhe se ai nuk e din se ka dalë ky liber, jam vetë qi po kujdesem qi edhe ai t’a két në dorë ket liber të dobishëm per të gjithë refugjatët e sidomos per tê. Nji herë tjeter kam me pasë rasë me të dhânë përshtypjet e mija per sá i perket ktij libri. Perposë  parathânjes, deri tash nuk kam mujtë me e studjue me vemendje.

Po due me të bâ disá pyetje, e po m’ep rasë libri i Stadtmüller me t’i bâ kto pyetje. Un nuk jam kenë kurr në Mat e prandej kishem me dashtë me dijtë prej teje a âsht Matja e rrethueme prej malesh së pashkapërcyeshme e a thue influksi i Tyrqve nuk ka mujtë me depertue atŷ? Stadtmüller thotë se URALBANER kanë dalë prej MATIGAU e mandej janë shperdám prej andej nder krahina tjera. Mue më duket se Mati nuk âsht ashtu i mbyllun prej malesh të pashkapercyeshme si thotë Stadtmüller, por tue mos pasë kenë kurr atje, deshta me të pvetë tý per ket punë. Të keshë mirsín me më diftue edhe per fushen e Arbnit. A âsht kjo nji fushë e madhe e me taminâ syperfaqen e saj. Ti e din prej ILLYRISCH-ALBANISCHE FORSCHUNGEN, ku edhe vetë e kam lexue, se ktu âsht kenë gjyteti i vjeter ALBANOPOLIS e kndej ka banue fisi i vjeter illyr ALBANOI, prej kah ka rrjedhë emni Albanenses, Albanese, Arvanites, Arnaut etj. etj. M’intereson me dijtë a ké vû oroe ndoj herë ti ndoj rrenim të ktij gjyteti ALBANOPOLIS.

Edhe nji pyetje tjeter po m’ep rasë me t’a bâ numri i mbram i gazetës FLAMURI, qi e mora dje. N’artikullin frengisht mbi Korçë lexohen kto fjalë: “C’est que Korytsa n’a jamais apparteny à la Grece ancienne ou moderne; ces habitants sont d’origine et de nationalità albanaise, parlent albanais e ne connaissent pas le grec; des ecoles grecques y ont fonctionné jadis, pendant la domination ottomane, qui avait interdit l’enseignement en albanais, pour des raisons politiques”.[1]

A mund të pohohet se tyrqit kanë ndalue shkollat shqipe për arsyena politike, si thotë ky artikull i gazetës? Pse kanë lejue at herë shkollat greke? Mue më duket se tyrqit nuk janë interesue aspak per kulturë e se prandej as kurr s’u ka rá rasa me ndalue shkollat shqipe, posë se ndër kohët krejt të vona. Si thue ti nw ket pikë?

Për me kthye te fjalët e Stadtmüller-it, ai thotë se  tue pasë kenë Mati i rrethuem prej malesh së pashkapërcyeshme, nuk ka depertue ifluksi i Tyrqvet aty e prandej edhe âsht ruejtë mâ teper se tjeter-kund gjuha shqipe, e cilla mandej prej kndej âsht perhapë kah nord-lindja, kahë lindja, kah veri-lindja e gjithkahë. Mue më duket se ktû e ka krejt angllisht zoti profesor Stadtmüller-i.

Shpresoj se kjo leter nuk ka me u ndeshë rrugës me letren tande, me pergjegje të letres së kalueme.

Po e mbylli tue të diftue se 7 dollarët i kam marrë prej djalit t’and e të falem nderës, si edhe vetë i jam falë nderës me nji leter t’êmen.

Shum shndet e të mira t’uron nga zemra

Miku i yt

  1. P. MargjokajO.F.M

 

 

 

 

 

 

Ramleh, 28. II. 1953

 

I dashuni mik,

Kam marrë t’ânden me 13 k.m. Mâ e mbrapmja para ksaj ka qênë me 7 dhetuer. Kam qênë habitun për nji heshtje kaqë të gjatë prej anës s’ate, mbasi un t’isha përgjegjun edhe jo fort vonë, me gjith qi s’e mbaj mênd kur. Tash po e marr vesht prej letrës s’ate se na paska ndodhun edhe ksi shtegu si nji herë tjetër : na paska humbun edhe nji letër. Por s’po dij me i dhânë dum në se ka qênë e jotja apo e imja. Me gjithë këtê, po ka fort gjâsë qi ka qênë e jotja. Se ti shkruen tash: “Shpresoj se kjo leter s’ka me u ndeshun rrugës me letrën t’ânde, me përgjegjen e letrës së kalueme”. Prej këtyne fjalve del se ti m’a ke nisun edhe nji letër tjetër tash vonë para ksaj të fundit, qi un s’e kam marrë. Nuk besoj se letrat e shkëmbyeme ndërmjet neve të dyve i ndal cenzura, se kuj jemi tue i a çamë kryet na të shkretët me politikë. Këtê mâ va kemi lânë specjalistavet! Apo mâ mirë me thânë profesjonistavet? Prandej kisha me thânë se ka humbun gand, ndoshta pse disa përdasa të postave të këtushme mund të mos dijnë me i kënduem adresat në gjuhë të hueja. Për kët’arsye ksi shtegu po të mbyll këtu edhe dy zarfe të shkrueme arabisht e ti shtoju, kur të shkruejsh, edhe latinen.

Librin, atij studentit qi po më porosit kam me i a dërguem pa tjetër. Mundesh me më porositun edhe kêdo tjetër qi t’a dijsh se i vjyen. Ky libër âsht shkruem për nji qëllim kombtar e po për atë qëllim duhet shpërdamë në sa mâ shumë duer, ku nuk shkon kot.

Tý due me t’imtuem në mënyrë të posaçme qi t’a studjojsh me sŷ kritiku e jam gati me të dhânë çdo kthiellim qi të më kërkojsh, e kisha me dashun, madje, qi të më rrjedhin letra me kso kërkesash prej gjithandej. Por kush ka ngé sod me çamë kryet për gjuhën shqipe?!

Matja âsht lugin’ e lumit të njiêmënt e rrethueme me male në tri anë dhe e hapët vetëm në perëndim ku përpiqet me bajrakun e Bazes e Bishkashit prej tre bajrakve t’Ohrit. Malet e saja nuk janë përnjimênd aqë të nalta sa me u quejtun të pakapërcyeshme. Besoj se nuk i kalojnë 1200-1500 metrat kurrkund. Âsht e vërtetë se sundimi tyrk ka qênë edhe n’atë krahinë sa për emën si ndër gjithë malet tjera të Gegnisë. Por feja mohamedane, qi âsht mjaft e vonë atje, ka bâmë efektin e vet si në gjuhë ashtu edhe ndër doke. Matjanët tash vonë, ndoshta nja njiqind vjet e këndej, kanë rrahun mjaft rrugat e mërgimit për punë në Stamboll e ndër qytete tjera të mbretnisë. E kur janë kthyem ndër votrat e tyne kanë sjellë me vete fjalë e zakone të hueja. Sa për me e qujtun Maten gurrë të popullit shqiptar, siç po dashka Stadtmülleri, kishte me qênë nji gabim trashanik. Auktorët e IAF njimênd pohojnë nji gjâ të këtilë, por për gjithë Shqipnin’e Mesme e jo për Maten vetëm. Un madje i ap këtij pohimi nji tjetër kuptim. U shtri prej Shqipnisë së Mesme jo populli, por emni i Arbanvet-Arbnorvet-Arbnet-Arbneshvet – thuej si të duesh -, përmbi krahinat tjera, të cilat ishin të banume prej së njâjtës farë, ndonse me emna fisesh qi kemi edhe sod.

Âsht e vërtetë edhe se Krahin’ e Korçës s’ka qênë kurrë greke, as heret as vonë, posë kur ka sundue mbi tê mbretnija byzantine, sikur mbi Shqipninë tjetër.

Për shkolla e kulturë tyrke kam folë rrëshqitas në krye t’Abetarit t’em. Por âsht krejt e vërtetë qi Tyrqit e kanë ndaluem këndimin e shkrimin e gjuhës shqipe për arsye politike.  Abdyl-Hamidi II – se vetëm në kohë të tij kanë nisun shqiptarët e Shqipnisë me u kujtuem për shkrimin e gjuhës së tyne – e quente vêndin e popullin t’onë si mâ të fortën fortesë të mbretnisë n’Evropë e dronte – me të drejtë ndoshta – se shkolla do t’u çilte sŷtë e do të fillojshin mbandej me kënduem tjera kângë, e jo atë të babës dovlet. Ky ndalim s’pështetej në ligjë, por bâhej me veprime arbitrare, si të gjitha punët e atij sundimi autokratik. Edhe mbas shpalljes së regjimti kushtetuer në 1908, Tyrqit e rij po nj’ashtu bânë e të gjitha ndeshjet e intelektualvet shqiptarë me Tyrqit ato katër vjet, deri në luftën balkanike, andej filluen.

Kujtoj se me kaqë, ndonse shkurt, u jam përgjegjun gjithë pyetjeve të tua.

Sod mora nji letër prej t’im bir qi më kallzon edhe për letrën t’ânde “molto gentile”. I kam dhânë vetë lêjë me më shkruem italisht. Ai âsht rritun n’Italí qysh tri vjetsh e shqipja i vjen e vështirë në shkrim e un i lyp letra të gjata.

Me shumë shëndet e urime qi mos të na hupin mâ letra tjera.

MKruja

 

  1. S. Qe se paskam harrue nji pyetje pa i u përgjegjun: ALBANOPOLIS, mbas auktorëve të IAF ka qênë afër Krujës ku sod gjindet katund’ i Zgurdheshit (Skorteshe e shkruejnë ata) e ku gjinden edhe shumë gërmadha, qi un s’kam pasë rasë kurrë me i pamë vetë.

 

 

 

 

 

Graz, me 4 Marc 1953

 

I dashuni mik,

Edhe nji herë paska pasë hupë nji leter e êmja. Kta po e xjerri prej letres s’ate qi e mora njetash mjesditë. Po vêhem me t’i bâ edhe njiherë pyetjet e asaj letre, me sá të më bíjn nder mend, pse kso heret nuk po e kam para vedit kopjen e asaj.

Të pata pyetë n’at leter se sá fjalë kishe n’at fjalorin t’and, gati per shtyp, qi kanë rrjedhë prej gjuhës latine ase italjane. Prap edhe ktu âsht Stadtmüller-i qi po m’ep rasen me t’a bâ ket pyetje. Ky thotë, tue persritë fjalët e Meyer-it, qi nuk ka pasë veç 5000 fjalë para duersh, se gjuha shqipe ka mâ se nji të katërt të fjalve të rrjedhuna prej latines. Kishe me dashtë me dijtë me taminá se sa fjalë me rrâjë latine ké pasë në fjalorin t’and të pabotuem. Natyrisht s’ka nevojë me më dhânë nji numer egzakt, por vetem me më thânë se sá per qind, e kta vetem me gjasë.

Pyetje tjeter kje, në se ti mundesh me më diftuem, se ku mund i gjêj me i lexue kta libra të shkruem prej dores së palodhshme tande : Librin e Kuq, qi ké pasë shtypë në Romë në rasen e konferencës së Parisit e librin e Gjorçeviqit, qi ké pasë perkthye prej serbishtje e botuem në Zarë. Mbas të tana gjasësh vetë do t’udhtoj njandej kah gjysa e prillit per Bologna e Romë, e due me dijtë ku mundem me i shtî në dorë kta dy libra, sa me i lexue nemose.

Edhe ksaj letre, pra, ké me mujtë me m’i pergjegjë, pse deri në gjysen e prillit jam sugurisht endè ktû në Graz, per mâ vonë tash kam me mujtë me të njoftue me sugurí vetëm mbas gjysës së prillit. E puna e jote si u bâ, qi nuk po mundesh me kalue n’Amerikë? E miku yt i madh si nuk po shkon n’ Amerikë? A thue âsht ndonji hundë-lesh qi nuk po e lên me kalue atje, a si âsht puna?

Ndoshta mâ vonë tash më bien nder mend pyetjet tjera të letres së hupun.

Librin t’and endè nuk e kam kndue, ashtu si e kam zanat vetë, por vetem sa marrë neper dorë e shfletsue sa grima. Më vjen keq qi nuk ké pasë para sysh Botimin e katert të “MRIZI I ZANAVET”, të shtypun në vjetën 1941 me komentim prej A. Viktor Volaj. Aty në faqe 15-17 âsht vjersha “Hymni i Flamurit Kombtar”. Perkthesen “Bini Toskë, ju, bini Gegë” etj. në rasen e njizet e pesë vjetorit, kúr u rrah çashtja e flamurit kombtar, per të zhdukë çdo regjonalizem, P. Gjergji e ka pasë shndrrue. Rreshtin e tretë  e ka pasë vjerrshue kshtu:

“A njadhnjyesë a t’gjith deshmorë!”. Mbasi më rrshiti nji gabim, po më duhet me t’a shkrue krejt strofen si âsht në ket botimin e katert të MRIZIT:

“Bini, Toskë, ju bini Gegë!

Si dý rrfé, qi shkojn tue djegë!

A ngadhnjyesë a t’gjith deshmorë!

Trima, mbrendë! Me dorë! Me dorë!

Kështu âsht taman, pa kurrnji gabim, krejt si në liber! – Tash nji grimë humor  e gaz. Ket strofë nji i pahajr, nuk e dij as vetë se kush, me gjasë P. Gjergji vetë, e ka pasë dredhë sá per gaz njiherë kshtu: “Bini, kokës, ju bini krés – se u ka mblue jú faqja e zezë – Bini n’pshesh, bini në laknorë – Trima, mbrendë! Me dorë! Me dorë!”. Në nji botim të dytë të librit t’and, mos gabo me vû ket të dyten si perkthesë, por atë të sypermen!…

Me kaq po i ap fund edhe ksaj letres së shkurtë s’ême, me shpresë se nuk do të hupë ndokund neper ujnat e njelmta të Mjesdheut.

Shum shndet e të mira të dergon nga zemra.

I yti

  1. P. MargjokajO.F.M.

 

 

 

                                                                                                   Ramleh, 22. III. 1953

 

I dashuni mik,

Po i përgjegjem s’ates me 4 të këtij mueji.

Un s’i kam pasë njehun fjalët qi ka marrë gjuha shqipe prej latinishtes e gjuhësh tjera romane e neolatine. Me thânë të drejtën, as numrin e përgjithshëm të fjalve të fjalorit t’em s’e dij me të saktë. Por të thânat e Meyerit tashmâ janë vjetruem e duhet me kërkuem ndër shkrimet e Joklit ndonji të vërtetë mâ të sigurtë. Mue mjerisht pak më ka râmë me këndue prej veprave të këtij albanologu të madh. Stadtmülleri âsht nji publicist, por jo nji dijetar as studjues, sidomos jo nji gjuhtar, as nji historjan. Ai ka qukrruem andej e këndej edhe ka nxjerrë nji libër qi mund të ketë ndonji vjeftë të përgjithshme si shumë libra tjerë qi janë shkruem mbi Shqipninë e Shqiptarët. Natyrisht edhe me shumë gabime ndoshta si ndodh gati kurdoherë për këtë kategorí shkrimtarësh jo të specjalizuem. Ai ka cituem tekstualisht mbase, apo gati ashtu, fjalët e  Meyerit qi ka gjetun 1420 vokabuj me rrâjë latine në shqipet. Jireceku mbandej shkruen, e kushdi se cili tjetër mâ qi “mbasi  shqipja s’ka mâ shumë se 5000 fjalë gjithsejt”, don me thânë se mâ tepër se e katërta e tyne kanë rrjedhun nga latinishtja e gjuhët latine. Por tekembramja, edhe si të jetë kështu e në dashtë le të jetë edhe gjymsa e fjalëvet shqipe t’ardhuna prej latinishtes, ç’del prej ksaj?  Âsht vetëm nji çâshtje gjuhtare. Fakti âsht qi shqipja themelisht âsht nji gjuhë indevropjane e vjetër e provueme me prova shkencore të pakundrështueshme. Bullgarët me racë janë Tatarë, siç e din gjithë bota e me gjuhë janë sllavizuem aqë sa janë Sllavë Sërbt e Rusët. Ç’u ka mbetun vallë hungarvet prej gjuhës tyrko-tataro-mongolle? E Finvet?

Librin e Kuq besoj se do të mundesh me e gjetun në Romë. Mâ mirë se kushdo tjetër mundet me e ndriçuem Dhimitër Beratti qi gjindet atje. Se edhe ky ka qênë delegat i kolonisë shqiptare të Bukureshtit në konferencën e Paqës e âsht edhe ky nji biblijofil, si na. N’e gjeça un këtu nji të dytë do t’a kemë për ty. “Shqipnija e Fuqit’ e Mëdhá” do të gjindet ndoshta n’ Amerikë, se i kam pasë dërguem nja 500 copë atje e njeriu qi i ka pasë marrë prej meje gjindet ende gjallë. S’e kam gërgamë, por po shpresoj se nji ditë kam me votun vetë e… kur të më shohë me sŷ mund të merrem vesht mâ lehtë me tê se me letër a me ndërmjetës! Edhe për këtê mund t’a pyetsh Berattin kur të vetsh në Romë. Tjetër udhë s’po dij me të kallzuem. Po të premtoj veç edhe për këtê të dytin qi në më rafshin në dorë ndonji herë edhe vetëm dy, njâni ka me qênë i yti.

Or po a e ke pasë marrë fotografinë t’eme? Më duket se t’a kam pasë dërguem.

Amerik’ e ime âsht ende pezull. Kam me të shkruem për tê kur të jetë  damë ndo andej ndo këndej. Sa për mikun t’em, ky s’kishte me pasun ndonji pengim prej Amerikanvet, për këtê mundem me të siguruem. Por se ç’arsye tjetër âsht tue e penguem, këtë as un s’e dij. E shi ky ngurrim i tij m’a ka ngatrruem kryesisht lâmshin edhe mue.

Ah, lum miku, me e dijtun ti me sa vështirsina, ngutë e pa mjete âsht përgatitun ai Abetar i të Mërguemit! Kurrgjâ s’kam pasun këtu qi të më vjyej për tê, jo se mâ botesën e re të Mrizit të Zânavet. Të falem nderës fort për versjonin humoristik të strofës qi më çove. Më ka kënaqë. Po kush tjetër mund t’a ketë kthyem ashtu, veç P. Gjergjit? A e din me ça kam pasë dashun t’a mbyll Abetarin? Me Nakdomonicin! Por kam plasun tue i kërkuem në këtë mërgim Anzat e Parnasit e Gomarin e Babatasit e kurrsesi s’kam mundun t’i gjêj. Në këtë gjêndje shpirtnore, jo Lahuta e Malcisë, por ato kishin me më kënaqun.

Me kaqë  e më gzofsh edhe Pashkët. Borxh’ i vonë ngushllon të zonë thonë ndër ne. Po e kundërta, dmth. kur t’a lán kush borxhin para kohet?

 

Mustafa

[1] Fren. : “Fakti âsht qi Korça s’ka qênë kurrë pjesë e Greqisë as të hershme, as moderne. Banorët e Korçës janë me origjinë dhe kombsí shqiptare, flasin shqip dhe greqishten nuk e dijnë ; ekzistojshin disa shkolla greke gjatë pushtetit otoman, qi kishte ndalue mësimin e shqipes për arsye politike.”

Historia e panjohur e Pano Taçit- Nga poezia që i “dhuroi” 24 vjet burg, te gruaja që e braktisi dhe “çmimet” me të dënuarit…

Dashnor Kaloçi/ Kjo eshte historia e panjohur e poetit të njohur Pano Taçi, i cili kaloi mbi dy dekada të jetës së tij në burgjet e regjimit komunist të Enver Hoxhës dhe pas viteve ’90-të u bë i famshëm për librat e tij me poezi erotike, që më së shumti i këndonin dhimbjes së një jete plot peripeci dhe privacione.

Disa nga të pathënat të jetës së tij që nga fëmijria kur ishte Debatikas, mosha 12 vjeçare kur ai u njoh me Lasgush Poradecin që i botoi dhe poezinë e pare, tre arrestimet dhe dënimet, shokët dhe bashkëvuajtësit në kampe dhe burgje, poezia që i ndryshoi rrjedhën e jetës, çmimi “Naim Frashëri” që fitoi në Pallatin e Kulturës “Ali Kelmendi” në Tiranë, “çmimi” tjetër në burg ku në “juri” ishin disa nga personalitetet më të spikatura të artit, kulturës, politikës dhe letrave shqipe të periudhës së Monarkisë dhe më pas , si dhe botimi i librave të parë të tij pas viteve ’90-të, për të cilat ai do të shprehej: “Rinia ime e pakonsumuar në këtë moshë të kaluar, brengat e dhembjet e një jete të trazuar janë prushi ku piqet nektari i poezisë që më del nga shpirti dhe hedh në letër, e ku, pa këto trazira në një jetë të qetë do të isha i vdekur”.

 

Ndërsa librat dhe vëllimet poetike të Pano Taçit tashmë janë mjaft të njohura, pasi mbas viteve ’90-të ai pati një famë të madhe edhe për shkak të poezisë erotike që lëvroi me sukses si askush tjetër, historia e jetës së tij pothuaj është fare e panjohur. Ndaj në këto pak rradhë, po mundohemi të japim disa copëza nga jeta e tij, të cilat na i tregonte vite të shkuara kur bashkë me Tos Baxhakun e ndjerë, herë pas here i bënim shoqëri tek lokali i “Fidelit”, ku ai kalonte pjesën më të madhe të kohës dhe ne jo pak. I përkulur mbi copat e letrës ku hidhte vargje që më pas do të mbushnin libra të tërë, qëndronte me orë të tëra i zhytur në mendime duke tymosur me llullën e tij që s’e hiqte kurrë nga goja, dhe duke kthyer ndonjë gotë konjak “Skënderbeu” me akull. Nga tavolina ku rrinte gjithnjë i vetëm dhe ku nuk e shqetësonte askush, mund të lëvizte vetëm kur i thonim: “Xha Pano, po të kërkon Xhevo (Xhevahir Spahiu), miku i ngushtë i tij, apo kur dilte për të parë motorrin “Vespa”, që e parkonte ndonjëherë fare pranë “Fidelit” dhe kthehej përsëri brenda për të vazhduar ritualin e tij. Hedhjen e vargjeve mbi copa letre, që kur kënaqej me to, herë herë na thërriste dhe na i lexonte, apo më saktë na i recitonte me sytë që i gëzonin si një fëmijë i lumtur….!

Fëmijria e Panos nga Gjirokastra në Tiranë

I lindur në qytetin e gurtë të Gjirokastrës në vitin 1929, Pano Taçi do të largohej që i vogël nga familja e tij për t’u rritur nga Thoma Papapano, ose siç njihej ndryshe në qytetin e tij, si Basho Thomai, i cili për shumë vite do të ishte kujdestari i Panos së vogël. Në shkollën “Koto Hoxhi” të qytetit të Gjirokstrës ai do të kryente  mësimet e para të shkollës  fillore së bashku me dy nga shokët e tij ndonëse më të vegjël se ai,  Agim Shehun e Ismail Kadarenë. Në fillimet e luftës italo-greke në vitin 1940, Pano Taçi detyrohet të lërë qytetin e lindjes nga reperkursionet që pritej të kishte nga grekët si familje nacionaliste, ku gjyshi i tij Pano Taçi (nga i cili ka trashëguar edhe emrin Pano), prifti nacionalist, ishte armik i betuar i tyre. Me ardhjen e Basho Thomait në Tiranë erdhi dhe Pano i vogël, i cili ndonëse kishte të gjithë familjen e tij  këtu, ai nuk do t’i ndahej Bashos, që frekuentonte asokohe ambientet më intelektuale të kryeqytetit. Kështu, diku nga fundi i vitit 1941, Basho Thomai së bashku me Panon 12 vjeçar, shkuan në kafe “Kursal”-in e famshëm që asokohe frekuentohej nga shumë personalitete të kulturës dhe politikës, që ishin edhe elita e vëndit. Aty për herë të parë Pano do të takohej me Lasgush Poradecin, për të cilin ai kishte lexuar nëpër libra dhe kishte ngelur i mahnitur nga poezitë e tij të cilat Pano i dinte përmendësh dhe shpesh duke u munduar të shkruante vetë si ai. Bashkë me Lasgushin e madh në atë tavolinë ishte edhe Eqerem Çabej e Dr. Kërçiku, të cilët sapo e panë Bashon Thomanë e ftuan në tavolinë. ”Lasgushi ishte një burrë  shumë simpatik dhe i veshur bukur me kostum të zi dhe me papion”, kujtonte Pano atë takim, që në jetën e tij do të ishte një pikë kthese, duke ju kushtuar tërësisht poezisë nga e cila do të kishte një jetë të trazuar dhe plot peripeci. “Lasgushi më kërkoi që unë t’i recitoja disa nga vargjet e mia”, kujtonte Pano dhe me këmbënguljen e Çabejt, ai mundi t’i recitojë një vjershë, ashtu krejt i skuqur nga turpi. Lasgushi këtë vjershë që më tepër ishte si gjëagjëzë do ta mbante mend dhe do ta botonte në gazetën ”Bleta”, e cila do të ishte dhe e para herë që Pano Taçi do të lexonte emrin e tij në gazetë, poshtë poezisë së tij.

Pano, një nga themeluesit e “Debatikut”

Me ardhjen në Tiranë, Pano do të njihej me disa bashkëmoshatarë të tij, si: Selman Vaqari, Musa Anadolli, Shefqet Çela, Gëzim Erebara, etj., të cilët do të ishin dhe themeluesit e organizatës së “Debatiku”-t. Lidhur me këtë Pano tregonte se në vitin 1941, aty nga muaji maj, ai bashkë me shokët e tij kanë hequr nga zyrat e Fashios flamurin italian dhe kanë lënë vetëm atë shqiptar, gjë për të cilën ai kujtonte se ka qenë aksioni i parë i kësaj organizate. Në qershorin e vitit 1944, babai i Panos, Koço Taçi, kryen një aksion për rrëmbimin e arshivës së Ministrisë së Brendëshme, ku pasi spiunohet, kapet dhe torturohet. I frikësuar nga kjo, Pano detyrohet dhe del partizan në Brigadën e 23 Sulmuese, duke bërë pjesë në një skuadër zbuluese të shtabit të Brigadës dhe në rradhët e saj Pano do të merrte pjesë në të gjitha luftimet deri në çlirimin e qytetit të Shkodrës.

Poezia që e dërgoi Panon në burg

Pas mbarimit të Luftës, me fillimin e mësimeve në Tiranë, Pano nuk do të hiqte dorë nga poezitë që i kishte aq për zemër. Kështu në bangat e shkollës ai do të shkruante një poezi të cilën ja kushtonte një shoqeje të klasës që ishte mjaft simpatike. Poezia që Pano shkroi, do të denoncohej nga Byroja e Rinsë së shkollës si një poezi dekadente dhe u vendos për përjashtimin e tij nga shkolla. Pano qeshte kur e kujtonte këtë ndodhi që i ndërroi atij “kursin” dhe gjithë rrjedhën e jetës. Motivacioni i përjashtimit të tij ishte “Poezi dekadente dhe dashuri borgjeze”. Kjo ndodhi për arsyen se vajza të cilës i kushtohej poezia, ishte e bija e një ushtaraku madhor. Pasi u përjashtua nga shkolla, Pano shkoi në qytetin e tij të lindjes, në Gjirokastër, ku mendonte se mund të vazhdonte mesimet e ndërprera dhe se nuk do të merrej vesh përjashtimi i tij. Por gaboi, sepse shkolla ishte njohur me masën e marrë ndaj tij. I mërrzitur Pano i shprehet një shoku të tij:  “Po nuk më lanë të vazhdoj shkollën, do të arratisem për në Greqi dhe prej andej për në Amerikë tek gjyshi, që punon bashkë me Fan Nolin”. Por këto fjalë të thënë me naivitetin e një adoleshenti, rezultuan fatale, pasi shoku  i tij shpejt e shpejt bëri denoncim dhe Pano arrestohet e sillet në Tiranë, ku dënohet me 18 muaj burg, të cilat i vuajti po në Tiranë. Pas lirimit nga burgu, ai internohet në Savër të Lushnjës, ku asokohe ndodheshin shumë nga familjet që ishin shpallur “armike” të regjimit komunist.

Në internim njihet me Sejfulla Malëshovën

Gjatë periudhës së internimit, Pano njihet dhe krijon shoqëri të ngushtë me Zenel Prodanin (ish-prefekt në kohën e Zogut) dhe duke përfituar nga një porosi që Lasgushi, tashmë miku i Panos, i kishte dhënë kryetarit të Degës së Brendëshme të Lushnjës, Nuçi Tira, “që ta kishte pak kujdes atë”, duke shfrytëzuar kohën në mes të apelit të mëngjesit dhe të darkës, Pano shkonte në Fier dhe takohej me Sejfulla Malëshovën. “Në atë kohë Sejfullai vazhdonte të përkthente poetin e madh rus Nekrasovin, me poemën ‘Mëmë Rusi”, kujtonte Pano me nostalgji Lame Kodrën, dhe disa nga vargjet e tij të famshme, si: ”Pse e dua Shqipërine / Për një stan në Trebeshin / Për një lule në lëndinë”.

Kthimi në Tiranë dhe burgu për here të dytë

Pasi mbaroi katër vitet e internimit në fushat e Myzeqesë, Pano rikthehet në Tiranë dhe çdo mbasdite ai shkonte dhe takonte Lasgushin tek kafe “Flora”, ku ai pinte kafen rregullisht me miqtë e tij. Në vitin 1960, Pano njihet dhe martohet me një vajzë me origjinë greke, familja e së cilës kishte ardhur nga Greqia në vitin 1949 dhe në atë kohë banonin në Lushnjë. Nga kjo martesë erdhi në jetë një djalë, të cilin Pano e la vetëm gjashtë muajsh, pasi ai u dënua përsri dhe djalin mundi ta shohë vetëm pas 27 vitesh! Pas kthimit nga internimi në Tiranë, Pano kishte zënë një shoqëri të ngushtë me Jorgo Bllacin dhe Bajram Hysenin, edhe këta letrarë të njohur. Të tre ishin të pakënaqur nga regjimi komunist dhe shpesh në bisedat e ndryshme që bënin, ata diskutonin edhe për mungesën e fjalës së lire, etj., rezerva që ata kishin. Ndërkaq një i katert u shtua në shoqërinë e tyre me “porosi”, i cili një ditë të bukur denoncoi qëndrimet e tyre , dhe ata u arrestuan e u dënuan të tre me nga 5 vite burg. Këtë dënim Pano e vuajti në kampe-burgjet e Rubikut, Laçit, Fushë-Krujës dhe Elbasanit, ku asokohe ndërtoheshin objektet industriale si fabrika dhe uzina. Në vitin 1968 ai përfundon dënimin dhe u stabilizua në punë si montator në vepra të ndryshme industriale që ndërtoheshin asokohe në disa rrethe të vëndit.

Pano fiton çmimin e pare në poezi

Edhe pse me një jetë të vështirë në kampe dhe burgje, Pano vazhdoi pasionin e tij të të shkruarit poezi, ku miqtë e tij me sakrifica ia botonin, edhe pse herë pas here kishin probleme, pasi në adresë të redaksive dërgoheshin letra ku vinin në pah biografinë e tij. Nga ajo periudhë kohe Pano kujtonte një konkurs që zhvilloi Pallati i Kulturës “Ali Kelmendi”, në Tiranë, ku morën pjesë letrarë të njohur dhe Pano fitoi çmimin e parë, me poezinë ”Ballada e gjahtarit”. Po kështu me ndihmën e Vath Koreshit, Pano arrin të botojë te “Zëri i Popullit”, një cikël me poezi për Kosovën, për të cilat Koreshi u kritikua “përse ishin botuar poezitë e një reaksionari”. Në vitin 1962, Aleks Çaçi i botoi Panos një poezi tek gazeta “Drita” të titulluar “Balona”, por edhe në këtë rast Aleksit ju krijuan probleme. Miku i ngushtë i Panos, Kin Dushi, për të cilin ai thoshtë se ishte një njeri me zemër të madhe dhe shpirt liberal, arrin t’i botojë një cikël me poezi tek revista “Ylli”, por duke vendosur vetëm inicialet dhe jo emrin e autorit. Në korrik 1964, Panos iu botuan disa poezi si: ”Shoku zot”, “Gjoni”, ”Një varr që mban dy varre” (kushtuar Liri Gegës, që u pushkatua shtatëzan),  poezi të cilat më pas iu përdorën në hetuesi dhe u quajtën si “dekadente që evokonin thirrje për kryengritje” dhe për këtë, Pano u dënua përsëri.

15 vite burg, poezia “mikja” e pandarë e Panos 

Pas daljes nga burgu, në vitin 1974, Pano shkon vetë vullnetarisht në Kombinatin Metalurgjik në Elbasan, ”për të rregulluar biografinë”, me shpresë se do të harrohej e shkuara e tij. Por ai nuk do të gjente qetësi, përkundrazi situata u bë më e rëndë. Pas një muaji në Elbasan, Panon e arrestuan në sy të punëtorëve duke e akuzuar si: “punëtor me pamje dhe mendime borgjezi”, dhe ai u dënua me 15 vite burg. Pas kësaj, nga presioni, gruaja bëri divorcin me të duke e ndarë me gjyq dhe ai nuk e pa më kurrë atë. Ndërkaq gjatë vuajtjes së dënimit në burgje, Pano nuk rreshti së shkruari poezi. Ai kujtonte se edhe në burgje zhvilloheshin konkurse, ku në një prej të cilave ai morri çmimin e pare dhe në atë konkurs morën pjesë personalitete të tilla si: Mirash Ivanaj, Astrit Delvina, Fiqiri Llagami, Kudret Kokoshi, Fejzi Dika, Lazër Radi etj. Juria e këtij konkursi ku Pano u vlersua dhe mori çmimin e pare, ishte nga bashkëvuajtësit e tij, personalitete nga më të spikatura në kohën e tyre, nga arti, kultura, politika etj, si: Gjergj Bubani, Mihal Zallari, Anton Frashëri, Et’hem Haxhiademi, Ali Cungu. Shpërblim i këtij çmimi nuk ishte vetëm moral por edhe material, ku Pano “fitoi” 10 paketa cigare, një pako kafe dhe një kg. sheqer. Pano kujtonte se një nga miqtë e tij dikur, kishte qene dhe Martin Camaj, edhe ky i ridënuar si pjesëmarrës në kryengritjen e Postribës, që pas burgut mundi të arratisej nga Shqipëria dhe bëri emër të madh në Perëndim, si poet, prozator, studjues, etj.

Pano Taçi ose “blerimi i thinjur”

I gjithë shpirti rinor poetik që Panos ju ndrydh burgjeve në rininë e tij të herëshme, duket sikur për kompesim i’u kthye në vitet e pleqërisë, ku ai botoi librin e tij të parë në vitin 1994 të titulluar, ”Blerim i Thinjur”. Librin e tij të dytë ai e botoi në vitin 1997, me titullin “Dhe vdekja do paguar”, për të cilin midis të tjerash, poeti Xhevair Spahiu ka shkruar: “Gjëndje dhe gjetje të mirfillta poetike shumë pikëllim dhe pak shpresë: hove të fundme dashurore në pleqëri të thellë, ja ç’na kumton me një thjeshtësi prekëse, poeti Pano Taçi, të cilit si burgu dhe pasburgu, ia mpakën por s’ia plakën dot shpirtin rebel dhe ndjeshmërinë thuajse serembiane. Humbellat e dhembjeve dhe ritmi i valëve të një jete të trazuar të pikin në zemër dhe të bëjnë të mendosh se njeriu nuk është një ishull i vetmuar, fati i tij është pjesë e fatit të të gjithëve”. Ndërsa lidhur me këtë, vetë Pano, do të shkruante: “Rinia ime e pakonsumuar në këtë moshë të kaluar, brengat e dhembjet e një jete të trazuar janë prushi ku piqet nektari i poezisë që më del nga shpirti dhe hedh në letër, e ku, pa këto trazira në një jetë të qetë do të isha i vdekur”./Memorie.al