VOAL

VOAL

Please Wait ...
0%

Intervista e plotë – Calavera: Kundër çdo kompromisi që dëmton krijimin e një shteti të fortë ligjor në Shqipëri

By | August 9, 2019
blank

Komentet

blank

Intervista – Joseph: BE-ja duhet të ketë pozicion unanim për çështjen e Kosovës

Krenare Cubolli

Profesori Edward P. Joseph nga Universiteti Johns Hopkins në Uashington beson se Bashkimi Evropian duhet të vendosë në mënyrë unanime për çështjen e Kosovës dhe në këtë mënyrë, bashkë me Shtetet e Bashkuara, të fitojë ndikim në krijimin e stabilitetit në Ballkan. Ai beson se Perëndimi duhet t’i japë fund qasjes privilegjuese që ka ndaj Serbisë, për shkak të qëndrimit që ka kjo e fundit ndaj Kosovës. Ai po ashtu propozon miratimin e dy parimeve nga blloku evropian dhe NATO-ja, përmes së cilave ndalet agresioni politik dhe shmangen ndryshimet territoriale.

Radi Evropa e Lirë: Zoti Joseph, në artikullin tuaj të fundit për Qendrën Wilson, ju keni thënë se besoni që Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Evropian kanë mungesë ndikimi për të mbyllur çështjen e Kosovës dhe se ky problem ndikon edhe në shtetet tjera të Ballkanit. Ju po ashtu keni thënë se korrigjimi i ndasive brenda BE-së ndaj Kosovës është në njëfarë mënyrë çelësi. A mund të flisni më shumë për këtë gjë?

Edward P. Joseph: Është shumë e thjeshtë. Unë në fakt besoj se i gjithë ky konfuzion nuk është edhe aq i komplikuar. Ne nuk kemi pasur mundësi të mbyllim çështjen e Kosovës, dhe kjo gjë lidhet natyrisht me Serbinë, dhe Serbia më pas lidhet përveçse me Kosovën edhe me Malin e Zi, Bosnje-Hercegovinën dhe Kroacinë. Kjo gjë lidhet edhe me vetë zhvillimin politik në Serbi. Kjo është shumë e rëndësishme, pasi lidhet me zhvillimin e saj demokratik, që është duke bërë kthim mbrapa. Dhe krejt kjo lidhet me mungesë të ndikimit. Mungesa e ndikimit që kemi në Kosovë, ka të bëjë me atë pse çështja e Kosovës është ende e hapur.

Serbia nuk e ka njohur Kosovën, andaj edhe çështja e Kosovës ka mbetur pezull, ashtu sikurse edhe e Serbisë. Serbia nuk ka qenë në gjendje të ecë përpara. Në vend që të ecë përpara, është duke bërë kthim mbrapa. Udhëhëqësia e drejtuar nga presidenti Aleksandar Vuçiq është duke bërë kthim mbrapa. Dhe nuk jam vetëm unë që po e them këtë. Kështu po thonë edhe akademikë dhe aktivistë serbë. Dhe krejt kjo ka të bëjë me mungesën tonë të ndikimit.

Përse kemi këtë mungesë? Jo pse Shtetet e Bashkuara nuk janë të fuqishme, në fakt janë shumë të fuqishme apo se Bashkimi Evropian nuk është i fuqishëm, pasi shumë vende brenda tij janë të fuqishme. Problemi është se ne nuk jemi të bashkuar sa i përket çështjes së Kosovës. Për shkak të këtyre ndasive, për shkak të këtyre pesë shteteve të BE-së që nuk njohin Kosovën, kjo i bie që ato pesë vende kanë pozicionin e njëjtë sikurse ai i Serbisë. I bie se ato kanë pozicionin e njëjtë me të Rusisë dhe Kinës. Kjo i bie që ne jemi të penguar. Nëse pesë shtete të BE-së kanë të njëjtin pozicion sikurse Serbia, Rusia dhe Kina, kjo i bie që Serbia nuk është stimuluar për ta njohur Kosovën, sepse Kosova është e bllokuar nga Rusia dhe Kina.

Të imagjinojmë se Rusia dhe Kina do të thonë se nuk do ta njohin kurrë pavarësinë e Kosovës edhe nëse Serbia do ta njohë shtetësinë e saj. Por nëse pesë vendet e BE-së e njohin Kosovën, kjo gjë nuk do të ishte edhe aq problematike, dhe aq serioze. Kjo pasi Kosova më pas do të mund të ishte pjesë e NATO-s dhe BE-së, dhe kjo bllokadë në Kombet e Bashkuara nuk do të kishte shumë rëndësi. Në këtë mënyrë, Serbia nuk do të kishte kaq shumë ndikim dhe potencialisht do të mund t’i ndalej ritmi, ndërkohë që Kosova do të bëhej anëtare e NATO-s, do të avanconte drejt BE-së dhe do të bëhej shtet më i fuqishëm. Çfarë do të fitonte Serbia përveçse do të shikonte dhe do të humbiste në strategjinë e të mbajturit Kosovën të izoluar. Pra krejt kjo është e lidhur me ndasitë në Evropë, që rrisin më pas ndikimin te Serbia dhe për shkak se Serbia ka ndikim, problem është i pazgjidhur.

Serbia “i duhet Perëndimit” më shumë sesa Perëndimi Serbisë

Radio Evropa e Lirë: Ju jeni edhe kritik i Perëndimit kur është fjala për qasjen e tij ndaj Serbisë. Për të qenë më e saktë ju thoni se “Qeveria më anti-demokratike në rajon dhe partnerja strategjike e Rusisë dhe Kinës – regjimi në Serbi, i udhëhequr nga presidenti Aleksandar Vuçiq – trajtohet në mënyrën më të favorshme.

Edward P. Joseph: Po, plotësisht e saktë, madje është edhe më keq se aq. Ajo çfarë kam thënë është absolutisht e vërtetë dhe ka të bëjë pikërisht me këtë mungesën e ndikimit. Për shkak se kemi këto ndasi, Serbia ka më shumë ndikim. Dhe meqë ajo ka ndikim, ne jemi në pozicion të dobët dhe prandaj na “duhet” Serbia. Neve “na duhet” Serbia, më shumë sesa që ne i duhemi asaj. Ne jemi gati se në një pozitë të përgjërimit të saj. Dhe çfarë bëjmë ne? A jemi duke kërkuar llogari nga Serbia rreth përkushtimeve të saja për t’iu bashkuar BE-së dhe të mbajtur vlerat dhe standardet e BE-së? Jo nuk jemi. Në vitin kur Serbia ka prezantuar kandidaturën drejt BE-së, Vuçiq ka dobësuar nivelin e demokracisë në Serbi. Dhe përgjigjen tonë mund ta shihni nëpër deklarimet publike.

Vetëm muajin e kaluar, një politikan i mirënjohur perëndimor, që është publikisht i lidhur me Rusinë dhe Kinën, ka thënë se Serbia është lidere ekonomike dhe politike në rajon. Dhe ne vazhdojmë të mos e mbajmë Serbinë përgjegjëse, e cila ka një qeveri që në thelb nuk është liberale, ndonëse dëshiron ta prezantojë veten si demokratike, por që nuk është e tillë. Nuk zbaton praktika demokratike dhe as ato të BE-së. Ajo promovon vlerat e Rusisë, Kinës dhe Hungarisë, dhe ne ende nuk e mbajmë përgjegjëse, pasi “na duhet” në çështjen e Kosovës.

Kështu edhe jemi përfshirë në çështjen e shkëmbimit të territoreve në kohën e administratës së ish-presidentit amerikan Donald Trump, dhe udhëheqësinë e asaj kohe në krye me Federica Mogherinin. Ne u patëm pajtuar që Kosova të bëjë ndërrim territoresh dhe më pas muajin e kaluar u befasuam kur non-paperi slloven kërkonte që e njëjta të ndodhte në Bosnje-Hercegovinën. Diplomatët më të lartë në SHBA dhe BE kanë qenë duke promovuar konceptin e njëjtë sikurse dokumenti slloven.

“Duhet ndalur agresioni politik”

Radio Evropa e Lirë: Çështja e ndryshimit të territoreve në Ballkan është duke qarkulluar nga viti 2018. Ju thoni se Uashingtoni dhe Brukseli kanë hequr dorë nga shkëmbimi i territoreve, por kjo temë nuk ka hequr dorë nga këto dy vende. Megjithatë, ju ende përmendni mundësinë që administrata aktuale amerikane të krijojë një standard për të gjashtë vendet që synojnë BE-në, duke theksuar se luftërat në rajon kanë mbaruar.

Edward P. Joseph: Po, kjo është zgjidhja ime. Uashingtoni dhe Brukseli patën thënë se heqim dorë nga tema e shkëmbimit të territoreve. Por muajin e kaluar papritur u prezantua “bomba sllovene” për ndryshime territoriale. Koncepti i njëjtë. Kthehemi prapë te mungesa e ndikimit. Përgjigjja për këtë çështje në teori mund të zgjidhet shpejt. Nëse pesë vendet e BE-së, Spanja, Sllovakia, Rumania, Greqia dhe Qiproja do ta njihnin shtetësinë e Kosovës, ky problem do të zgjidhej menjëherë dhe situata në mes të Kosovës dhe Serbisë do të stabilizohej. Mirëpo e dimë që këto pesë shtete nuk do ta njohin shtetësinë e Kosovës për shkak të problemeve të tyre të brendshme, siç është Katalonja në Spanjë.

Prandaj unë kam gjetur zgjidhje për këtë gjë. Këto vende nuk kanë nevojë që ta njohin Kosovën, por ato vende bashkë me pjesën tjetër të BE-së dhe Shtetet e Bashkuara duhet të krijojnë një pozicion unanim që zbatohet për Kosovën, Serbinë dhe pjesën tjetër të rajonit. Qasja e tyre duhet të jetë drejt dhënies fund të agresionit politik. Ato mund të mos e njohin të gjitha Kosovën dhe kjo mund të jetë në rregull, por ato vende duhet të vendosin limite sepse Serbia është kandidate për anëtarësim në BE dhe Kosova ka Marrëveshjen e Stabilizim-Asocimit me bllokun evropian.

Ato më pas mund t’iu tregojnë këtyre vendeve se çfarë duhet të bëjnë, pasi të dyja vendet duan të jenë pjesë e BE-së. Prandaj ato mund të ndalohen në bërjen e luftës përmes mënyrave politike. Në këtë mënyrë, një pozicion unanim i gjithë BE-së nuk mund të injorohet. Serbisë do t’i ndalohet kryerja e fushatës për mosnjohje të shtetësisë së Kosovës, sepse kush është ajo që ta bëjë një gjë të tillë nëse BE-ja dhe SHBA-ja nuk ndalojnë diçka të tillë apo kush është Serbia që t’ia ndalojë Kosovës anëtarësimin në Interpol, nëse fuqitë e mëdha nuk e bëjnë një ndalesë të tillë?

Por në anën tjetër edhe Kosova nuk mund të nisë agresion politik kundër Serbisë dhe serbëve në Kosovë dhe të kërcënojë me bashkim me Shqipërinë, duke bërë serbët në Kosovë minoritet edhe më të vogël. Pra kush është Kosova që ta bëjë një gjë të tillë? Kosova nuk mund ta bëjë këtë gjë. Jo nëse dëshiron ta zbatojë MSA-në. Dhe këto veprime nuk janë në linjë me të. Përbëjnë agresion dhe kjo gjë duhet të ndalet.

Kur ky agresion politik të ndalet, gjithçka ndryshon, sepse fuqia e ndikimit bartet. Në situatë të këtillë, kur ndalet fushata e Serbisë për mosnjohje të Kosovës, ky shtet nuk mund ta ndalë Kosovën nga zhvillimi, nga rritja e kapacitetit të saj ndërkombëtar, më pas nuk mund t’ia ndalojë anëtarësimin në BE dhe organizata tjera apo edhe krijimin e marrëdhënieve me vendet tjera. Serbia më pas ose duhet të negociojë – diçka që duhet të bëjë – apo mund ta refuzojë një gjë të tillë. Nëse refuzon, tregon qartë se cila është zgjedhja e saj. Tregon për refuzim të BE-së për dallim nga të pretenduarit kinse po i bashkohet BE-së, ndërkohë që promovon agjendën e Rusisë, Kinës dhe Hungarisë.

“Serbia nuk duhet privilegjuar më”

Radio Evropa e Lirë: Në artikullin tuaj, ju keni përmendur nevojën e hartimit të dy parimeve koncize – një të formalizuar nga BE-ja, dhe tjetrën nga NATO-ja. A mund të na i shpalosni ato më shumë?

Edward P. Joseph: Na duhet ta kujtojmë se për çfarë është gjithë kjo gjë. E gjitha kjo synon që t’i mundësojë BE-së dhe SHBA-së që të mos privilegjojnë më Serbinë, sepse këtë gjë janë duke bërë tani. Meqë nuk kemi ndikim mbi Serbinë, ne privilegjojmë atë. Serbia mund të sillet në mënyrë jodemokratike, mund të jetë aleate me Rusinë dhe Kinën dhe ne të themi “ju jeni lidere”. Kjo gjë duhet të marrë fund. Kjo gjë mbaron kur të sillemi me Serbinë sikurse me vendet tjera. Jo duke e vendosur në një pozicion më të keq, por jo edhe më të mirë sesa të tjerët. Më pas do të mund të kishim dy parime. Njërën nga BE-ja dhe tjetrën nga NATO-ja. Ato janë të hartuara në atë mënyrë që kurrë nuk mund të zbatohen, shembull për Katalonjën. Gjithçka është e hartuar shumë me kujdes dhe lidhet me Serbinë dhe Kosovën, të cilat kanë marrëveshje zyrtare me BE-në. Katalonja nuk mund të përfshihet në këto parime asnjëherë, përveç nëse Qeveria në Madrid miraton diçka të tillë, por ajo nuk do të ndodhë. Parimi i BE-së përcakton që këto dy shtete nuk mund të kryejnë agresion politik kundër njëra-tjetrës. Parimi NATO-s është shumë specifik dhe lidhet me ndryshime të kufijve. Në këtë rast lidhet me mundësinë e bashkimit të Kosovës me Shqipërinë, por edhe Bosnje-Hercegovinën. Pra kjo mund të vlejë për të gjitha shtetet.

Kjo është ajo që bëjmë këto parime. Ato i mundësojnë BE-së dhe SHBA-së të bëjnë diçka që nuk mund të bëjnë tani, pasi nuk e kanë mbështetjen e të gjitha shteteve, sepse pesë shtetet e BE-së janë të lidhura me Serbinë dhe Rusinë dhe Kinën sa i përket çështjes së Kosovës.

Alternativa për shtetet mosnjohëse

Radio Evropa e Lirë: Ju keni prezantuar edhe mundësinë që SHBA-ja të hartojë një Traktat për Mbrojtje të Ndërsjellë me Kosovën, sikurse atë që ka me Korenë Jugore.

Edward P. Joseph: Ky Traktat është i rëndësishëm për dy arsye, pasi pesë shtetet mosnjohëse të BE-së mund të kundërshtojnë idenë që t’ia ndalojnë Serbisë fushatën për mosnjohje të Kosovës dhe të thonë se Serbia mund të bëjë çfarë të dëshirojë dhe nuk na intereson nëse Rusia dhe Kina shtrijnë ndikimin në Ballkan.

Epo nëse ekziston një disponim i tillë, atëherë na duhet rritje e ndikimit aty po ashtu. Nëse Spanja është e interesuar vetëm për Katalonjën dhe kështu ia mundëson Serbisë që të vazhdojë kryerjen e agresionit politik dhe ia mundëson ndikimin Rusisë dhe Kinës, atëherë ashtu na shtyn edhe neve të bëjmë disa ndryshime. Kështu SHBA-ja mund të detyrohet të krijojë një marrëveshje bilaterale me Kosovën, për të cilën nuk mund të bëjë asgjë as Spanja, as Serbia, as Rusia dhe as Kina. Dhe nëse SHBA-ja e kthen Kosovën në partnere strategjike, atëherë për Serbinë ndryshon gjithçka. Strategjia e Serbisë në atë rrafsh dështon, ndërsa Kosova fiton siguri gati sikurse të ishte anëtare e NATO-s.

Prandaj nëse këto shtete nuk pranojnë propozimin që të mos e njohin Kosovën, madje që as Serbia të mos njohë Kosovën, atëherë kjo gjë e detyron SHBA-në të marrë vendime tjera, sepse një gjë e tillë nuk mund të tolerohet më.

‘Një skenar i ri ndryshon pozicionin e opozitës në Serbi”

Radio Evropa e Lirë: Parimet e reja do të cenonin politikisht presidentin serb Aleksandar Vuçiq. Pse mendoni kështu?

Edward P. Joseph: Kjo është gjë shumë e rëndësishme. Kjo është pyetje shumë e rëndësishme sepse një nga argumentet që përdorin njerëzit që thonë ‘ju nuk e kuptoni këtë, sepse nëse e kritikojmë Serbinë për nivelin e demokracisë apo për pozicionin në rajon për dëmtim të Malit të Zi apo Bosnjës, presidenti Vuçiq do të thotë se shikoni, unë jam duke mbrojtur interesat e serbëve në Kosovë, Mal të Zi, Bosnje, apo edhe Kroaci, unë jam duke i mbrojtur dhe për këtë ata më bëjnë presion mua’.

Në këtë mënyrë ai mendon se mund të bëjë diçka të tillë dhe opozita të mbetet më e dobët. Por jo me këtë skenar, sepse edhe opozita në Serbi nuk ka pse ta njohë Kosovën. Ata mund të thonë çfarë të duan për Kosovën, por edhe do të mund ta kritikojnë presidentin Vuçiq në një mënyrë që nuk munden tani. Opozita nuk mund ta kritikojë tani Vuçiqin sepse ai ka përkrahjen publike të SHBA-së dhe BE-së. Ai mund të thotë se shihni se si jam duke ndërhyrë në çështjet e Malit të Zi dhe sërish e kam mbështetjen e BE-së dhe SHBA-së. Por me skenarin e ri ai nuk mund ta bëjë një gjë të tillë, sepse opozita mund t’i thotë nuk e ke përkrahjen e SHBA-së dhe BE-së dhe ju jeni fajtor për këtë gjë. Ju e keni bërë këtë.

“Kosova, në pozicion sekondar”

Radio Evropa e Lirë: Përgjatë tekstit, ju përmendni presidentin serb Vuçiq, por jo edhe liderët e Kosovës. Si e komentoni qasjen e kryeministrit të Kosovës Albin Kurti në dialogun me Serbinë? Ai ka thënë se ky proces duhet të ketë parime, dhe të dyja palët duhet të jenë të barabarta.

Edward P. Joseph: Nuk është e nevojshme për mua. Pse me duhet mua të flasë për liderët e Kosovës? Ata pothuajse nuk kanë fare ndikim. Ata janë në pozicion sekondar. Kosovës i duhet njohja. Nuk ka rëndësi fare çfarë flet Kurti se dialogu nuk është prioriteti i tij, sepse ky nuk është realiteti. Realiteti është që Kosovës i duhet kjo gjë, dhe ai e di mirë këtë.

Kosova është në pozicion më të dobët sepse nuk ka ndikim dhe as ne nuk kemi ndikim. Pra nuk është qendër e problemit. Dua t’i referohem Kurtit në deklaratën që ka bërë në muajin shkurt për një të përditshme kroate. Ai hapur ka promovuar idenë e bashkimit të Kosovës me Shqipërinë. Ai po ashtu ka votuar në zgjedhjet në Shqipëri dhe partia e tij ka garuar në zgjedhjet në Shqipëri. Përmes të gjitha këtyre veprimeve, ai është duke promovuar bashkimin mes Kosovës dhe Shqipërisë dhe një gjë e tillë është e ndaluar sipas qasjes sime. Partia e tij nuk duhet të garojë në zgjedhjet në Shqipëri dhe ai nuk duhet të promovojë bashkimin me Shqipërinë. Kjo gjë duhet të ndalojë. Ky është agresion kundër serbëve në Kosovë dhe Serbisë.

Albin Kurti është kryeministër i të gjithë qytetarëve, dhe aty përfshihen edhe serbët e Kosovës. Ai nuk mund të ndryshojë kombësinë e qytetarëve të vet, nuk mund të thotë se ‘ju tani jeni qytetarë të Kosovës, por ne do ta ndryshojmë këtë sepse do të jemi konfederatë me Shqipërinë’.

Radio Evropa e Lirë: Mendoj se Kurti së fundmi ka thënë se nuk mund të bëjnë bashkimin me Shqipërinë sepse Kushtetuta e Kosovës nuk e lejon një gjë të tillë.

Edward P. Joseph: Ai e ka thënë këtë gjë edhe në intervistën e tij në shkurt. Mirëpo ka thënë edhe se Kushtetuta e Kosovës është e padrejtë. Ai nuk thotë se duhet të bëjmë bashkimin me Shqipërinë sepse Serbia nuk na lë të anëtarësohemi në NATO dhe kjo është mënyra e vetme për ta bërë një gjë të tillë. Ai nuk e thotë këtë gjë.

Ai e thotë arsyen e ngjashme sikurse që ekziston për Serbinë e Madhe. Ai e përmend sesi shqiptarët janë ndarë një shekull më parë. Ky është mentalitet që nuk duhet ta kemi. Kjo nuk i përket shekullit XXI. Kjo është diçka e shekullit XIX. Luftrat kanë mbaruar. Shqiptarët do të jetojnë në Maqedoninë e Veriut, në Kosovën e pavarur, në Malin e Zi dhe Shqipëri, por jo në një shtet të përbashkët.

blank

Intervista – Rashiti: Kërkesa e Serbisë në dialog, autonomia madhore

Arton Konushevci

Krijimi i Asociacionit të komunave me shumicë serbe është kërkesa publike e Serbisë në raport me marrëveshjen finale në dialogun Kosovë-Serbi, por kërkesa reale përfshin një “autonomi madhore”, thotë në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, Naim Rashiti, drejtor i Grupit të Ballkanit, i cili merret me hulumtimin e politikave.

Rashiti po ashtu paralajmëron për publikimin e “non-paper” të ri dhe thotë se kjo do të ndodhë sepse “ka rritje intensive të procesit të pavarësimit të Republikës Serbe” në Bosnje e Hercegovinë. Sipas tij, “ambiciet e akterëve të fuqishëm nacionalistë, janë rritur në Ballkan”.

Së fundmi, Grupi i Ballkanit ka angazhuar ekspertë të jashtëm për të asistuar Qeverinë e Kosovës në procesin e dialogut me Serbinë.

Radio Evropa e Lirë: Grupi për Ballkan, Qeveria e Kosovës dhe Ambasada e Norvegjisë, në fund të prillit, kanë nënshkruar një memorandum mirëkuptimi, i cili përcakton modalitetet për angazhimin e ekspertëve të jashtëm për procesin e dialogut me Serbinë dhe agjendave tjera që ndërlidhen me dialogun. Konkretisht, cili do të jetë roli i këtij grupi?

blank

Naim Rashiti: Ky është vazhdim i një projekti që ka filluar më herët. Marrëveshje të tillë kemi pasur edhe me Qeverinë Hoti. Ne i mbështesim, i kontraktojmë ekspertët e jashtëm, për t’i shërbyer qeverisë, në këtë rast zëvendëskryeministrit dhe kryeministrit. Në qeverinë e kaluar ka qenë koordinatori për dialog dhe kryeministri me ekspertë të jashtëm për çështjen e dialogut, pra për t’i ndihmuar qeverisë që të përgatitet sa më mirë për dialog. Kaq, përfundon mandati ynë.

Emrat e tyre, përzgjedhja e tyre bëhet me kërkesë të qeverisë, por janë disa kritere që nuk duhet të jenë përfaqësues politikë, nuk duhet të jenë anëtarë të subjekteve politike. Duhet të jenë dhe të kenë ekspertizë të veçantë në çështjet e dialogut dhe të gjithë këta njerëz që janë në ekip tash për tash, kanë ekspertizat e veta të dialogut si në aspektin financiar, qoftë të ligjit ndërkombëtar apo të negociatave, qoftë të marrëdhënieve dhe zhvillimeve të BE-së, qoftë edhe të proceseve të mëhershme të dialogut, apo të gjithë vazhdimësisë së dialogut.

Këta ekspertë janë të kontraktuar si ekspertë për ta mbështetur qeverinë dhe i japin përgjegjësi në aspekte të përmbajtjes, kryeministrit dhe zëvendëskryeministrit. Këta punojnë, angazhohen për detyra që ndërlidhen me dialogun dhe që merren nga zëvendëskryeministri.

Radio Evropa e Lirë: Pse mendoni se Qeveria e Kosovës apo kryeministri kanë nevojë për një grup të tillë ekspertësh nga jashtë?

Naim Rashiti: Çdoherë qeveritë e ndryshme kanë pasur ndihmë nga jashtë. Dhe ne kemi krijuar një mekanizëm lehtë të bëshëm që të mobilizohet një grup i tillë, e që mund të ketë (emra) të tjerë, apo mund të ndodhë që dikush nga ta të mos qëndrojë në ekip, ne nuk e dimë. Kjo varet nga dinamika e procesit që zhvillohet, nga marrëdhënia dhe përgjegjësitë që marrin nga zëvendëskryeministri dhe kryeministri për ekspertët e jashtëm dhe mobilizimin e tyre për ta ndihmuar qeverinë.

Kosova ka pak traditë në këtë dialog. Që nga procesi i Vjenës, ku kanë marrë pjesë grupi politik strategjik dhe ekspertë të tjerë që kanë punuar në dialog, nuk ka pasur pastaj një vazhdimësi të këtyre proceseve. Dhe çdo qeveri ka dështuar të krijojë një grup të fuqishëm brenda qeverisë, që merret me këtë çështje.

Në Serbi, në rastin më të mirë, punojnë 100 veta, në rastin kur kanë çështje që duhet të punojnë, angazhohen deri në 200 veta të strukturës institucionale politike, që punojnë për çështjet që ndërlidhen me dialogun me Kosovën. Në këtë rast edhe me pajtimin e qeverisë dhe mirëkuptimin e tyre, besoj edhe me mirëseardhjen e tyre, kemi krijuar këtë ekip që t’ju ndihmojë atyre.

Radio Evropa e Lirë: Qeveria e re fillimisht pati thënë se nuk e konsideron si prioritet çështjen e dialogut. Por, tashmë ajo deklaron se e konsideron si çështje të interesit nacional. Si e shihni dedikimin aktual të qeverisë ndaj këtij procesi?

Naim Rashiti: Dialogu është për këdo që është në qeveri. Kur kemi filluar këtë projekt, kur e kemi dizajnuar, ne nuk e kemi ditur kush do të jetë në qeveri dhe a do të ndërrohen kaq shpesh qeveritë.

Tani kemi një qeveri të udhëhequr nga Albin Kurti dhe përgjegjës për dialogun, Besnik Bislimin. Çështjet që ndërlidhen me pjesëmarrjen në dialog, modalitetet e dialogut janë çështje politike.

E ardhmja evropiane e Kosovës kalon përmes dialogut me Serbinë, që nuk është aspak e mirë dhe nuk është aspak e mirëseardhur.

Por, kështu ka formësuar qëndrimet e veta BE-ja dhe qeveria aktuale dhe çdo qeveri tjetër, do të duhej të punonte shumë, të angazhohet shumë, intensivisht në dialog dhe në të njëjtën kohë të prodhojë sa më shumë, të shtyjë sa më shumë agjenda të tjera me BE-në, paralelisht me dialogun dhe sidomos me vendet anëtare të BE-së, sepse marrëdhëniet e Kosovës me Gjermaninë nuk janë vetëm përmes dialogut. Marrëdhëniet me Francën nuk janë vetëm përmes dialogut.

Qeveria aktuale duhet të ndërtojë agjenda pro-aktive me institucionet e BE-së dhe vendet anëtare të BE-së, paralelisht krahas dialogut, pa e ngadalësuar apo tjetërsuar dialogun, por duke shtyrë të gjitha agjendat në mënyrë paralele.

Nuk ka marrëveshje pa dialog intensiv

Radio Evropa e Lirë: Dialogu Kosovë-Serbi, ende nuk ka arritur të gjejë një rrugë drejt një marrëveshjeje përfundimtare. Ku i shihni defektet në procesin e deritashëm?

Naim Rashiti: Nuk kemi një proces intensiv. Nuk do të ketë marrëveshje, nuk do të duket marrëveshja nëse nuk do të ketë proces intensiv të dialogut, nëse nuk kemi mbështetje politike nga të gjitha palët, në veçanti, nëse në Kosovë nuk kemi një mobilizim politik dhe përcaktim strategjik se a do t’i japim fund kësaj apo jo. Dhe në aspektin ndërkombëtar duhet ta shohim se çfarë BE-ja ka në tavolinë së bashku me SHBA-në, për një marrëveshje Kosovë- Serbi.

Asnjë nga konfliktet në Ballkan nuk është zgjidhur vetëm përmes dialogut dypalësh, por ka qenë pako e një procesi më të madh, edhe pse jo të mos zgjidhet kjo çështje për interes të dy palëve, të Kosovës dhe Serbisë. Por, duhet të investohet që të ketë një proces intensiv një vit, dy vjet, tri vjet, që të kërkohet marrëveshja më e mirë, marrëveshje që e vendosë Kosovën në një standard tërësisht tjetër nga ajo çfarë është sot ndërkombëtarisht.

Radio Evropa e Lirë: E përmendët mobilizimin politik. Opozita deri tani ka thënë se nuk do të inkuadrohet në procesin e dialogut, por vetëm do ta monitorojë dialogun. A prisni një unifikim të faktorit politik në Kosovë lidhur me dialogun?

Naim Rashiti: Për një fazë ku mund të negociohet për një marrëveshje gjithëpërfshirëse, domosdo duhet të ketë përfshirje të të gjitha institucioneve, por edhe subjekteve politike. Është diçka që do të kërkojë, në një farë formë, miratimin e të gjithë akterëve kryesorë, subjekteve kryesore, është e domosdoshme.

Mekanizmi se si duhet të gjendet kjo nuk e dimë. Por, është pak herët të flitet për këto mekanizma apo funksionimin e brendshëm, derisa nuk kemi një dinamikë të dialogut, nëse nuk dihet një agjendë me e qartë e dialogut.

A do të kemi agjendë të dialogut? Nuk e dimë sepse do të varet nga Kosova, nga Serbia dhe nga BE-ja. Duhet ta kuptojmë drejt se procesi i dialogut po bëhet gjithnjë e më i vështirë, për fajin e të gjithë faktorëve.

Ballkani Perëndimor trajtohet si çështje e pazgjidhur

Radio Evropa e Lirë: Në kohën e fundit janë publikuar disa dokumente të njohura si “non-paper” në qarqe të BE-së, e ku sërish ngrihet çështja e kufijve. A mendoni se çështja e kufijve është temë e pashmangshme gjatë fazës finale të dialogut, por edhe në vetë marrëveshjen finale?

Naim Rashti: Ballkani Perëndimor është bërë konflikt i ngrirë dhe çështja e kufijve nuk flitet për shkak të çështjes së Kosovës apo të çështjeve të dialogut Kosovë-Serbi. Çështja e kufijve vjen kryesisht, ekskluzivisht nga çështja e Bosnjës dhe nga qarqet që kanë interes për zgjerim të ndikimit në Ballkan.

Dokumenti, “non-paperi” i parë, i artikuluar të jetë slloven, nuk ka lidhje me Slloveninë, është dokument i artikuluar nga qarqe të tjera: Bosnja, Republika Serbe, Hungaria dhe Rusia.

Kjo mbetet e pazgjidhur. Ballkani Perëndimor trajtohet si çështje e pazgjidhur ose konflikt i ngrirë, pothuajse. Derisa të mos ketë zgjidhje, do të ketë debate të tilla dhe ka tentativa, ka ambicie, ka beteja për rritje të kontrollit.

Radio Evropa e Lirë: Pse pikërisht në këtë kohë dalin këta “non-paper”?

Naim Rashiti: Do të ketë vazhdimisht, sepse ka rritje intensive të procesit të pavarësimit të Republikës Serbe. Kishte një agjendë, një sforcim, një përpjekje madhore të Sllovenisë për të shtyrë integrimin e Ballkanit Perëndimor drejt BE-së, ose agjendën për integrim drejt BE-së në udhëheqjen e saj të presidencës së BE-së, në pjesën e dytë të vitit.

Ambiciet e akterëve të fuqishëm nacionalistë, janë rritur në Ballkan. Kjo situatë do të zhvillojë edhe situata të reja, për aq sa mbetet kështu, pas një viti a dy, do të na dalin edhe shumë “non-papers” të tjerë.

Nuk do të befasohemi edhe nga zhvillimet e tjera. Në një moment të caktuar, nuk do ta befasojë askënd edhe ndarja e Bosnjës, nëse mbetet kështu siç është.

Ose do të ketë marrëveshje Kosovë-Serbi dhe përafrim me BE-në, hapje të rrugës për anëtarësim ose do të ketë tema të cilat nuk vijnë për shkak të Kosovës, por vijnë për shkak të përpjekjes ruse për të mbajtur kontrollin mbi Republikën Serbe. Është shumë e thjesht dhe jo domosdoshmërish as për shkak të Serbisë. Dhe në situata të tilla vijmë, ose vjen një intervenim madhor i Perëndimit për ta qetësuar situatën, por prapë për të ruajtura status-quon ose vjen një vendim i madh politik strategjik, për të përafruar Ballkanin Perëndimor me vendet e BE-së.

Kompromiset, përtej Planit të Ahtisarit

Radio Evropa e Lirë: Po ashtu nga zyrtarët evropianë, por edhe amerikanë, po përmendet gjithnjë e më shumë kompromisi që duhet të bëhet, sipas tyre, për arritjen e marrëveshjes finale me Serbinë. A ka sinjale se për çfarë kompromisesh bëhet fjalë?

Naim Rashiti: Kur është negociuar Marrëveshja e Prespës për emrin (v.j. marrëveshja mes Greqisë dhe Maqedonisë së Veriut), askush nuk i ka ditur detajet se si do të duket. Kemi një situatë të re pas Vjenës. Kosova dhe Serbia janë dy shtete të pavarura nga perspektiva e BE-së dhe SHBA-së. Këto dy shtete të pavarura, kanë një konflikt mes vete dhe kanë agjenda ndërkombëtare të kushtëzuara. Të dyja palët drejt BE-së, e Kosova plus drejt OKB-së.

Dhe këto dy vende duhet të ulen, të gjejnë, të bëjnë një kompromis, të arrijnë te një marrëveshje që njëra-tjetrës nuk do t’ia zënë rrugën. Faktori ndërkombëtar nuk do të shtyjë ndonjë agjendë të përcaktuar, nuk do të shtyjë ndonjë kompromis, por sidomos SHBA-ja dhe BE-ja do të mbeten, natyrisht duke respektuar ligjet ndërkombëtare, duke respektuar shtetësinë e Kosovës, sovranitetin e Kosovës, por do t’i kërkojnë që të gjendet një kompromis mes dy palëve, mjaftueshëm që të kalojë parlamentet e dy vendeve, dhe në Serbi, plus referendumi. Si do të duket kjo në praktikë, nuk e di. Por, modalitete të ndryshme ka.

Radio Evropa e Lirë: A do të ketë kompromise?

Naim Rashiti: Do të ketë kompromise nga të dy palët në një fazë kur e kanë seriozisht për t’i mbyllur konfliktet me njëra-tjetrën.

Radio Evropa e Lirë: Çfarë kompromise do të ketë?

Naim Rashiti: Mund të ketë zgjidhje të ndryshme. Është Asociacioni (i komunave me shumicë serbe), çështje të cilat janë kontestuese publikisht. Çfarë kërkesash ka Kosova dhe Serbia, dihen. Po edhe në Vjenë është treguar, ka edhe diçka që shkon përtej asaj që është publike. Për shembull, kërkesa e Serbisë për Asociacion është kërkesë publike, marrëveshje e nënshkruar, por kërkesa reale shkon përtej asaj. Shkon përtej asaj për një autonomi madhore, që ata e quajnë ‘power sharing’ (ndarja e pushtetit) në Kosovë për veriun, sidomos, por mundësisht për të gjitha zonat. Kërkesa për kishat shkon përtej Planit të Ahtisarti, kërkohet një lloj statusi i veçantë i modaliteteve të ndryshme për autonomi sa më të madhe të territoreve të banuara me serbë.

Kërkesa e Serbisë ose pajtimi i Serbisë për të normalizuar marrëdhëniet nuk arrin deri te njohja dhe nuk ka dhënë asnjëherë shenja që Serbia se do ta njohë Kosovën. Në anën tjetër, kemi kërkesat e Kosovës që të kemi njohje eksplicite. Kemi kërkesat e Kosovës që të ketë një balancë të të drejtave të njeriut, mes serbëve të Kosovës dhe shqiptarëve në Luginë, që asnjëherë nuk është definuar.

Në Kosovë është diskutuar që të hiqet dy e treta … e drejta e vetos e komunitetit serb në rendin kushtetues. Nëse trajtohen detajet një e nga një, shkaktojnë shumë kokëçarje. Duhet të shihet se çfarë pako po bëhet normalizimi i marrëdhënieve, zgjidhja e konflikteve dhe ndërtimi i paqes mes dy vendeve, drejt qëllimit më madhor. E cili është qëllimi më madhor i Kosovës? Është arritja në OKB dhe hapja e rrugës për anëtarësim në NATO dhe integrim evropian.

Unë shpesh e mendoj situatën se si do të duket kompromisi, kërkesat, kur Kosovës do t’i afrohet mundësia të nënshkruajë ose të fillojë procesin për anëtarësim në NATO. Ky është elementi tjetër, po aq i rëndësishëm pas shpalljes së pavarësisë, sepse garanton shtetësinë. E këto janë vendime politike, që skena politike e sotme apo një tjetër, kurdo që ulet me Serbinë, do t’i bëjë.

Radio Evropa e Lirë: Në çfarë roli i shihni Shtetet e Bashkuara të Amerikës përballë një marrëveshjeje përfundimtare dhe gjithëpërfshirëse në dialogun Kosovë -Serbi?

Naim Rashiti: Kemi një deklaratë të paparë këto vitet e fundit. Deklaratën e G7-ës në Londër, që i bënë ftesë vendeve të Ballkanit të bëjnë zgjidhjet, i referohen dialogut mes Kosovës dhe Serbisë.

Kjo administratë do t’i japë disa vite Brukselit që të provojë të gjejë zgjidhje, duke mbështetur fuqishëm atë dhe nga praktika kemi parë në të kaluarën, se amerikanët, nëse nuk ecin proceset evropiane, e humbin durimin në një situatë dhe krijojnë agjenda të tyre paralele.

Nuk pres ndryshim të qëndrimit një vit, dy apo tre vjet, por mund të vijmë në situatë ku SHBA-ja mund të krijojë agjendë paralele. Dhe duke marrë parasysh kontekstin ndërkombëtar që po zhvillohet, nuk do të ishe mirë të vijmë në atë situatë. Do të jetë ndoshta e domosdoshme, por nuk do të ishte e mirë të vijmë në atë situatë, e sidomos në situatën kur diçka nuk shkon për fajin tonë, për fajin e Kosovës, sepse kemi parë se marrëdhëniet multilaterale trans-atlantike, janë më fragjile se në vitin 2008 apo në vitin 1999.

Është edhe interes strategjik i Kosovës që SHBA-ja të mbetet e angazhuara me BE-në, por historia ka treguar që nganjëherë BE-ja mbetet shumë mbrapa.

blank

Intervista – Daniel: Raportet Kosovë-Izrael mund të drejtohen nga zhvillimi dhe ekonomia

Kestrin Kumnova

Kosova ofron mundësi të shumta për kompanitë izraelite dhe mbase ekonomia dhe zhvillimi do të jenë kahja e raporteve mes Izraelit dhe Kosovës, thotë në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, Remi Daniel, ekspert në Institutin e Studimeve të Sigurisë Kombëtare në Izrael.

Sipas tij, vendimi për hapjen e Ambasadës në Jerusalem, është një mundësi për Kosovën që të tregojë se mund të ketë një politikë të jashtme të pavarur dhe që nuk është e varur nga Turqia ose nga Bashkimi Evropian.

Në këtë intervistë, eksperti Daniel flet edhe për situatën e fundit të shpërthimit të dhunës dhe Jerusalem mes palestinezëve dhe forcave izraelite.

Radio Evropa e Lirë: Ditët e fundit po shohim skena të dhunës në Jerusalem. A mund të na thoni pse ky përshkallëzim i dhunës në këtë periudhë?

Remi Daniel.

Remi Daniel.

Remi Daniel: Mendoj se ky përshkallëzim është rezultat i një sërë faktorësh, që duke u bërë bashkë po krijojnë një situatë shpërthyese në të dyja anët. Fillimisht nga ana palestineze, Muaji i Ramazanit është gjithmonë një muaj i tensionuar në politikën palestineze. Ekziston një rivalitet mes grupeve të ndryshme politike. Me siguri ju e dini se ishte planifikuar mbajtja e zgjedhjeve palestineze mes Fatahut dhe Hamasit, të cilat u anuluan. Hamasi, që është më shumë një grup islamist terrorist, po përpiqet që të fitojë më shumë fuqi në shoqërinë palestineze. Kjo ka krijuar mundësi për grupet palestineze që të krijojnë një situatë të nxehtë me Izraelin.

Ndërkaq, në anën e Izraelit qëndron fakti se situata politike është shumë jostabile, kemi një qeveri të dobët dhe një rritje të grupeve të krahut të dhjathtë, që kanë mbështetur krahas tjerëve kryeministrin, Benjamin Netanyahu. E gjithë kjo krijon një rikonfigurim, në të cilin çdo ngjarje mund të jetë inicuese e përshkallëzimit të situatës. Pra, kemi pasur çështjen e disa shtëpive palestineze në lagjjen Sheik Jarrah në Jerusalem, pastaj shënimin e Ditës së Jerusalemit nga ana e grupeve të nacionalistëve izrelitë, dhe e gjithë kjo solli përshkallëzimin si rezultat i problemeve afatgjate, afatmesme dhe afatshkurtëra në anën e palestinezëve dhe të Izraelit.

Radio Evropa e Lirë: Si e shihni situatën në ditët në vazhdim. Çfarë mund të ndodhë?

Remi Daniel: Është bukur e komplikuar të dihet se çfarë mund të ndodhë. Është e qartë se nuk do të ndalojë sot. Të dyja palët e kanë demostruar se janë të gatshëm që të vazhdojnë dhe të luftojnë. Ushtria e Izraelit ka thënë se kjo do të zgjasë të paktën disa ditë. Megjithatë, nuk duket të jetë diçka që do të zgjasë më shumë se një javë ose dy. Askush nuk e dëshiron një gjë të tillë, por është gjithashtu e vërtetë se është një situatë që vështirë mund të kontrollohet. Çfarëdo që palët synojnë të bëjnë dhe përfitojnë nga ky raund i luftimeve midis Izraelit dhe Hamasit, situata mundet që shumë shpejt të dalë nga kontrolli dhe nuk mund ta dijmë se çfarë mund të ndodhë pastaj.

Ngjashmëritë mes raporteve Kosovë-Serbi me ato mes Izraelit dhe palestinezëve

Radio Evropa e Lirë: Të kalojmë të rajoni i Ballkanit. Kosova dhe Serbia po zhvillojnë dialog me ndërmjetësimin e Bashkimit Evropian për arritjen e një marrëveshjeje gjithëpërfshirëse për normalizimin e raporteve. Shumë analistë kanë thënë se nëse dialogu Kosovë-Serbi vazhdon të zgjasë, atëherë mund të shndërrohet në një situatë të njëjtë sikur mes palestinezëve dhe Izraelit, apo edhe mes qiprotëve grekë dhe turq. A shihni ju ngjashmëri?

Remi Daniel: Po, ekzistojnë disa ngjashmëri. Ndoshta se pari duhet të flasim në lidhje me atë se çfarë mendojnë këta njerëz kur thonë se situata mund të duket sikur mes palestinezëve dhe izraelitëve, thjesht një situatë në të cilën dështojnë të gjitha përpjekjet për arritjen e një marrëveshjeje afatgjatë dhe njerëzit mësohen me këtë, apo me një situatë në të cilët nuk ka paqe, por luftë. Në rastin e Kosovës dhe Serbisë ekzistojnë ngjashmëri, pasi bëhet fjalë për faktin se çështja është për një territor relativisht të vogël, më shumë çështje kontestuese, konflikte, pastaj çështje të legjitimitetit, pra çështje që janë shumë të ndjeshme dhe që ngjallin shumë emocione në të dyja shoqëritë. Unë shoh gjithashtu një përpjekje të komunitetit ndërkombëtar për të luajtur një rol, edhe pse ai nuk është gjithmonë pozitiv. Të gjitha këto ne i kemi parë dhe ende po i shohim në kontestin e Izraelit me palestinezët. Pra, ngjashmëria mes dy rasteve është shumë relevante.

Ndikimi i Kinës, Rusisë dhe Turqisë në Ballkan

Radio Evropa e Lirë: Vendet e Ballkanit Perëndimor synojnë anëtarësimin në Bashkimin Evropian, mirëpo ndikimi nga fuqitë tjera në vitet e fundit është rritur. E kam fjalën këtu për Kinën, Rusinë dhe Turqinë. Cili është qëllimi i tyre sipas jush?

Remi Daniel: Mendoj se është një fenomen interesant sepse Ballkani përbën një vlerë strategjike pasi për vendet që ju përmendet, Turqinë, Rusinë dhe Kinën vendet e Ballkanit janë një portë për një pjesë të Mesdheut, por më shumë të Evropës. Pra, përpjekja e këtyre fuqive për të shtrirë ndikimin në Ballkan bëhet edhe për të ndikuar në Bashkimin Evropian. Ato kanë një politikë dykuptimëshe, pasi synojnë ndikimin në Ballkanin Perëndimor, por atyre iu duhet gjithashtu që Bashkimi Evropian të mbetet një lojtar i rëndësishëm në këtë rajon sepse ajo që këto tri fuqi dëshirojnë nga Ballkani Perëndimor, nuk është vetëm kontrolli i tyre, por edhe shfrytëzimi i tyre si një portë për në Evropë. Pra, është një lojë e komplikuar që këto vende po mundohen ta krijojnë me pak ose më shumë sukses, por është e pamundur të kuptohet synimi për të ndikuar në Ballkan pa shikuar gjithashtu edhe në Bashkimin Evropian si lojtar në këtë rajon.

Radio Evropa e Lirë: Sipas jush, a ka ndryshuar qasja e Turqisë ndaj vendeve të Ballkanit Perëndimor. Kemi parë rritje të investimeve në Serbi, pastaj një angazhim më të fuqishëm për lidhje kulturore me Kosovën dhe Bosnjën. Pse është rritur interesimi i Turqisë për këtë rajon?

Remi Daniel: Rritja e ndikimit turk nuk është diçka e re, ka filluar me përfundimin e Luftës së Ftohtë, fillimin e luftërave në ish-Jugosllavi. Është interesante sepse ka pasur disa mënyra të veprimeve në Ballkanin Perëndimor. Kemi pasur vitet e 90-ta dhe në fillim të viteve 2000 duke vepruar me Perëndimin, me NATO-n me SHBA-në dhe me BE-në, pastaj keni periudhën më shumë neo-otomane të bazuar në religjion në vlerat e përbashkëta, deri në vitin 2016, dhe tash ne jemi në fazën e tretë të aktivizmit turk në Ballkanin Perëndimor dhe kjo fazë është e bazuar në lidhjet personale mes (presidentit turk, Reccep Tayip) Erdoganit dhe liderëve lokalë, në Serbi për shembull është shumë e rëndësishme.

Pra, pse Turqia është kaq aktive. Siç thash, Ballkani është një portë për në Evropë në aspektin gjeografik, pastaj për tregti e arsye politike, por është gjithashtu një rajon mbi të cilin Turqia konsideron se ka një legjitimitet të posaçëm, për shkak të historisë që nga koha e Perandorisë Osmane. Pastaj afërsia gjeografike, për dallim nga Rusia dhe Kina, dhe aspekti religjioz dhe idesë që Turqia ndoshta mund të shërbejë si një model i veçantë për vendet e Ballkanit Perëndimor. Për të gjitha këto arsye, Turqia konsideron se ka një legjitimitet të posaçëm, një rol të veçantë për të luajtur në Ballkan dhe ndoshta konsideron se suksesi në këtë rajon mund të arrihet më lehtë, për dallim nga rajonet tjera të politikës së jashtme turke.

Radio Evropa e Lirë: Në muajin shkurt, Kosova dhe Izraeli kanë vendosur marrëdhënie diplomatike. Në Kosovë kjo është vlerësuar si një nga njohjet më të rëndësishme të pavarësisë. Sipas mendimit tuaj, në cilat drejtime do të zhvillojë Izraelit bashkëpunimin me Kosovën?

Remi Daniel: Është një pyetje shumë interesante sepse po të flasim se çfarë mund të presë Izraeli nga Kosova, duhet të shikoni te raportet midis Izraelit dhe vendeve të ngashme për nga madhësia me Kosovën. Në përgjithësi, ekziston dimensioni politik që reflektohet kryesisht përmes votimit në organizata ndërkombëtare, por në rastin e Kosovën është paksa e komplikuar pasi nuk është e pranuar në organizatat kryesore ndërkombëtare. Pastaj është dimensioni simbolik dhe mendoj se në këtë aspekt, Izraeli ka përfituar maksimumin e asaj që ka pritur nga Kosova, me hapjen e Ambasadës së Kosovës në Jerusalem. Pra, nga këto dy këndvështrime, ndoshta Izraeli nuk ka një hapësirë për të zhvilluar raporte, por ekziston një rrugë e tretë për të kultivuar raportet që është zhvillimi dhe ekonomia. Ekzistojnë mundësi të shumta për kompanitë izraelite për agjencitë izrelite të zhvillimit dhe ndoshta kjo do të jetë rruga për Izraelin të zhvillojë raportet me Kosovën dhe ndoshta gjithashtu në bashkëpunim edhe me aleatët e rinj të Izraelit, siç janë Emiratet e Bashkuara Arabe, të cilat po ashtu po përfshihen gjithnjë e më shumë në Ballkanin Perëndimor.

Ambasada e Kosovës në Jerusalem, me rëndësi të veçantë simbolike

Radio Evropa e Lirë: Hapja e Ambasadës së Kosovës në Jerusalem ka ngjallur kritika të Bashkimit Evropian dhe Turqisë. Madje, presidenti turk, Recep Tayyip Erdogan i ka kërkuar kryeministrit të Kosovës, të rivlerësojë vendimin. Si e keni parë ju një situatë të tillë?

Remi Daniel: Hapja e Ambasadës së Kosovës në Jerusalem ka qenë e një rëndësie të veçantë simbolike për Izraelin, pasi Kosova është vendi i parë me shumicë myslimane në botë që hap ambasadën në Jerusalem. Pra, ka krijuar tensione me Turqinë dhe Bashkimin Evropian që kanë mendime të ndryshme për Jerusalemin.

Në rastin e Turqisë ndoshta është interesante të thuhet kjo ka ardhur në kohën kur raportet mes Kosovës dhe Turqisë nuk janë në nivelin më të mirë. Kanë ekzistuar disa tensione mes dy vendeve për shkak të Lëvizjes Gulen, që është armiku kryesor i Erdoganit, disa nga anëtarët e kësaj lëvizjeje janë në Kosovë dhe Erdogan po përpiqet që ta detyrojë Qeverinë e Kosovës që t’i kthejë ata në Turqi, pastaj kemi pasur rastin e kidnapimit të tyre që krijoi tensione me Qeverinë e Kosovës.

Vendimi për hapjen e Ambasadës në Jerusalem është një mundësi për Kosovën që të tregojë se mund të ketë një politikë të jashtme të pavarur dhe që nuk është e varur nga Turqia ose nga Bashkimi Evropian. Ndoshta gjëja më e rëndësishme që mund të thuhet për këtë është se ka qenë e mundësuar nga përfshirja ish-presidenti amerikan, Donald Trump. Tash që Trump nuk është më në pozitë, ndoshta hapësira manovruese e Kosovës në raport me Izraelin është më e vogël se në kohën kur është marrë vendimi në fillim të këtij viti.

blank

Intervista – Alibeaj: Basha s’duhet të dorëhiqet, ka pas vetes 622 mijë qytetarë

I ftuari i mbrëmjes në edicionin e lajmeve në SYRI TV ishte Enkelejd Alibeaj nga Partia Demokratike. Ai komentoi fillimisht për Juli Krisafin takimin e mbrëmshëm të PD-së.

“Nuk ka asgjë për të fshehur nga takimi i mbrëmshëm. Ishte një mbledhje në vazhdim të mbledhjes së një dite më parë. Përveç një falënderimi për punën e bërë, u bë edhe një sqarim për situatën aktuale,” tha Alibeaj.

I pyetur se a ka kontradiktë mes mosnjohjes së zgjedhjeve dhe hyrjes në parlament, Alibeaj tha se nuk e vendos Lulzim Basha apo PD nëse zgjedhjet ishin të ndershme apo jo.

“Procesi zgjedhor i datës 25 prill ka qenë një proces ku u përdor e gjithë administrata, u përdor paraja e buxhetit të shtetit, u përdorën skalione kriminale, u përdorën të dhënat personale, u ndryshuan rregullat e lojës,” tha Alibeaj, duke shtuar se rezultati nuk i përgjigjet vullnetit të shqiptarëve.

“Shqetësimin për shitblerjen e votave e kishim që përpara 25 prillit. Përgjatë tre muajve të fushatës, pata dy ndjesi. E para ishte makthi që vinte nga proceset e mëparshme elektorale: përdorimi i krimit, shtetit, parasë. Këtë makth e vëreja çdo ditë gjatë këtyre tre muajve. Ndjesia e dytë ishte se pashë një angazhim, një masivitet dhe një çlirim të njerëzve. Ajo që ne besuam ishte se masiviteti i pjesëmarrjes së njerëzve do të ishte i mjaftueshëm për të përmbysur këtë deformim. E kam pasur unë, besoj se e kanë pasur edhe të tjerë,” tha Alibeaj.

Ai deklaroi se PD do e luftojë të keqen në parlament dhe jo vetëm.  “Do të përdorim çdo mjet,” tha ai, duke shtuar se nuk përjashtohen as protestat.

Alibeaj e mohoi në mënyrë kategorike dorëheqjen e kryetarit, Lulzim Basha.

“Kryetari Basha ka pas vetes jo më pak se 622 mijë qytetarë, jo vetëm demokratë, por edhe të majtë. PD është më e fortë se dje. Forcë, maturi dhe pjekuri. Kjo është rruga që do çojë drejt përmbysjes së regjimit,” tha ai.

blank

“Përgjimi para 25 prillit, kambanë”! Analistja gjermane krahason Ramën me Gruevskin e Vuçiç: Yll në plakje me tuta sporti! Gabimet e Bashës i dhanë fitoren

Analistja gjermane, Johanna Deimel analizon fitoren e PS në zgjedhjet e 25 Prillit, “patronazhistët”, gabimet e PD, që me bojkotin i hoqi vetes çdo mundësi ndikimi dhe ndryshimin e imazhit të Edi Ramës.

Deutsche Welle: Zgjedhjet në Shqipëri përfunduan me fitoren e Partisë Socialiste. Kreu i saj, Edi Rama ia doli për herë të parë të kapë një mandat të tretë, një risi në Shqipëri. Si e shpjegoni ju fitoren e socialistëve?

Johanna Deimel: Vërtet për herë të parë pas vitit 1991, Edi Rama ia doli që të fitojë një mandat të tretë. Suksesi i Edi Ramës mund të jetë objekt analizash e pyetjesh të tjera, kur kujtoj vitet e fundit: protestat e studentëve, shembja e Teatrit Kombëtar, ligji i kontestuar i medias, opozita brenda dhe jashtëparlamentare, përgjimet e bëra të njohura nga gazeta BILD për manipulime – këto janë vetëm disa aspekte. E vështirë ishte edhe rruga para hapjes së negociatave të anëtarësimit, ku duhej të plotësohej një katalog kushtesh. Lufta e llogoreve mes partive PD dhe PS por edhe mes Edi Ramës dhe presidentit Ilir Meta e kanë helmuar klimën dhe kanë vështirësuar reformat. Premtimin e tij elektoral të vitit 2017, si “shërbimin shëndetësor falas për të gjithë” Rama nuk mundi ta përmbushë.

Të gjitha këto do të bënin të mendoje, që populli do dëshironte një ndryshim themelor, të drejtohej nga ide të reja dhe fuqi të reja. Por sistemi politik i përçarë thellë duket shumë rezistent dhe ndarja në dy kampe mes PS dhe PD është shumë dominuese, që të thyhet edhe pas kaq vitesh dhe ngjarjesh turbulente. Duhet të na bëjë të mendohemi, që sipas sondazheve, vetëm 38% besojnë që përmes zgjedhjeve mund të ndryshojnë një qeveri. Ndërkohë tani armiqësia e ashpër mes Edi Ramës dhe presidentit Meta kalon në një raund të ri, ku pritet të iniciohet një procedurë shkarkimi, sipas vullnetit të Ramës. Autori komedian bavarez, Karl Valentin ka pasur një shprehje: Më parë e ardhmja ishte më e mirë!

E si ia doli atëherë Edi Rama të fitojë sërish këto zgjedhje?

Nëse filloj të kërkoj gjurmët, si mund të shpjegohet fitorja e Edi Ramës, arrij në disa përfundime. Sido që të jetë suksesi i socialistëve në zgjedhje i nuk i dedikohet një programi vizionar zgjedhor, në këtë pikë nuk pati asgjë. As tek demokratët. Kjo ishte një luftë zgjedhore bosh nga ana programatike dhe shumë e personalizuar, që kryesisht operoi me denigrimin e kundërshtarit politik. Në fitoren e socialistëve luajti një rol të madh vetë opozita, që përmes bojkotit të saj parlamentar dhe zgjedhor jo vetëm solli një parlament jofunksional, por ajo nga fundi i vitit 2019 i hoqi vetes mundësinë për çdo lloj ushtrimi të ndikimit në nivel lokal. PD dhe Lulzim Basha e nxorrën veten jashtë loje dhe thjesht i lanë skenën Edi Ramës si edhe burime institucionale dhe shtetërore. Fitorja e Edi Ramës kështu është me shtrirje të gjerë.

Domethënë këto zgjedhje Rama i fitoi falë gabimeve të opozitës?

Vetëm në qarkun zgjedhor Shkodër fitoi PD-ja tani. Ishte sigurisht një gabim taktik, që PD sërish doli bashkë në një fushatë me LSI-në, megjithëse pikërisht ky koalicion qeveritar u rrëzua në vitin 2013. Dhe PD-ja vetë ishte e përçarë mes atyre që qëndruan në parlament dhe atyre jashtë tij. Të larguarit, ish-demokratët si Topalli, Patozi, Hajdari, Shabani, i kanë kushtuar shumë vota PD-së, pa i dalë që me partitë e tyre të reja të kalonin kufirin minimal të 1%. Edhe ata duhet t’i kishin bashkuar forcat.

Çfarë duhet të bëjë opozita tani pas humbjes së zgjedhjeve për herë të tretë?

Që tanë janë shtuar zërat që kërkojnë largimin e Lulzim Bashës është rrjedhojë logjike. Demokratët duhet të riformatohen nga përmbajtja dhe personeli. Tjetra: Edi Rama fitoi edhe për shkak të mungesës së alternativave. Kritikët e brendshëm të partisë, si Ditmir Bushati, ai i mënjanoi dhe ish-kritikë të dikurshëm si kryebashkiakun e Tiranës, Erion Veliajn, besoj unë, ai e solli në linjën që donte. Forca të reja nuk duken gjëkundi. Edhe përpjekja e “Vetëvendosjes” së sukseshme në Kosovë për t’u futur në parlament e sistemin partiak shqiptar dështoi qartësisht në Shqipëri.

Po ashtu ishte e qartë, se duhej të ishin mobilizuar më shumë votues, që me këtë rast të votonin për ndryshimin. Pjesëmarrja në zgjedhje me më shumë se 46% megjithë pandeminë tregon, se zgjedhjet parlamentare i mobilizojnë votuesit. Por kjo nuk mjaftoi për një erë të re dhe ndryshim. Ka gjasa që rezultatet zgjedhore pa ndryshimin e vërtetë të peizazhit mediatik, mund të lidhen edhe me atë që rreth 1,3 milionë shqiptarë që jetojnë jashtë Shqipërisë për shkak të COVID-it nuk erdhën dot në vend. Sipas një publikimi të institutit studiomor Eliamep për zgjedhjet në Shqipëri, ky kontigjent mund të jetë zë i pavarur kritik i ndryshimit, sepse nuk janë të varur nga rrjetet klienteliste si bashkëvendasit e tyre dhe kështu do të ishin më të lirë në vendimet e tyre. Zgjedhjet e fundit në Kosovë e bënë të qartë rolin e diasporës për fitoren e Albin Kurtit.

Interesant është këtë herë qëndrimi i shtypit gjerman ndaj Edi Ramës para e pas zgjedhjeve, ai shihet shumë më tepër me sy kritik se më parë, nuk shihet më si ai “shpresëdhënësi”, madje Neue Zürcher Zeitung e cilësoi “autoritar”, një cilësim për disa liderë në Ballkan ky, e megjithatë ata votohen. Pse?

E vërtetë. Po të bëj një retrospektivë të shtypit gjerman, shpresëdhënësi, Edi Rama me sharmin “jokonvencional” dhe elegant në një farë mënyre është bërë sot një yll në plakje me tuta sporti dhe zinxhirë floriri, që flet me slogane futbolli, i zemëruar me BE që të mos përzihet në punët e brendshme, sepse një komisionere e BE ishte e shqetësuar për situatën e rinisë në Shqipëri, një Ramë që është shkëmbim me kryeministrin slloven për një non paper, që ndër të tjera e paramendon edhe një Shqipëri të Madhe. Ai nuk i tërheq më simpatitë.

Kësaj i shtohet vërtet një stil politik që po shfaqet gjithnjë e më autokrat. Polarizimi i skajshëm dëmton demokracinë, siç e shënoi Freedom House në raportin e fundit. Ditmir Bushati duhej të largohej, sepse ai hapur ngriti një problem, që pasuria kombëtare e vendit me gjasë ndodhet në duart e katër pesë oligarkëve. “State capture”- kapja e shtetit është për fat të keq e kudogjendur në Shqipëri. Si në Hungari, ku një rrjet patronazhi kontrollon institucionet shtetërore dhe individët afër pushtetit. Veton Surroi e ka thënë mirë – nuk ka rëndësi kush qeveris në Shqipëri, kapja e shtetit sido që të jetë shihet si një gjë “normale.” Deviza “fitimtari i merr të gjitha”, – edhe nën demokratët ishte kështu- , tani do të forcohet edhe më tej në favor të socialistëve në mandatin e tretë dhe kam frikë se do të gjenerojë më shumë para nga shteti i kapur. Prandaj qeveria e SHBA-së në një raport në shkurt 2021 shprehet, se Shqipëria për shkak të korrupsionit, krimit të organizuar dhe strukturave të dobta mbetet një terren ushqyes për larjen e parave, edhe nga jashtë.

Një problem që vihet re në Shqipëri është sistemi klientelist që kanë krijuar partitë. A është ky tanimë faktori vendimtar për të fituar zgjedhjet e jo më vullneti i popullit?

Politikanë si Edi Rama janë votuar gjithmonë në Ballkan, sepse ata – dhe janë gjithmonë burra – (dua të përmend shprehimisht presidenten Vjosa Osmani si shenjë ndryshimit të trendit) i ndikojnë zgjedhjet përmes klientelizmit zgjedhor. Një sistem favorizues përgjues partiak dhe depërtues e njoh nga kohët e Gruevskit në Maqedoninë e Veriut, po ashtu si u bë tani publik para zgjedhjeve në Shqipëri. Se sa rezistent e relativisht pa drojë mund të vazhdojë përdorimi i strukturave të përgjimit edhe 30 vjet pas diktaturës është një këmbanë alarmi. Presidenti serb, Aleksandar Vuçiç, përdor për përgjim inteligjencën artificiale kineze që verifikon votuesit pas votimit në qendrën zgjedhore, siç kemi parë në video përkatëse. Socialistët e Edi Ramës krijojnë para zgjedhjeve 9000 karta për 910.000 votues në rajonin e Tiranës me të dhëna për punën e tyre (shumë prej tyre në sektorin publik) dhe preferencat zgjedhore dhe si dhënia e votës mund të ndikohej me dhurata. Kush do ta mbajë punën kështu voton përkatësisht.

Që Edi Rama këta përgjues, patronazhistët dhe mbledhjen e të dhënave që bëjnë ata e quan “normale” tregon se sa është larguar ai nga koncepti i demokracisë liberale, ku votimet në kabina duhet të jenë të fshehta. Kjo duhet të ketë një pasojë juridike, edhe në kontekstin e BE, nuk duhet pranuar kaq lehtë. Në Tiranë dhe Shkodër janë bërë të njohura raste, ku janë fotografuar me gjasë fletëvotime për votimin “e duhur”. ODIHR dhe BE e prekën këtë problem të blerjes së votës. Megjithatë, nëse kjo ka qenë në masë të gjerë është e vështirë të provohet. Për këtë, janë shumë të rafinuara “teknikat” e ndikimit ndaj vendimit personal të votuesve.

A është afruar më shumë Shqipëria me BE pas këtyre zgjedhjeve?

Me ato që ndodhën rreth zgjedhjeve, nuk është bërë më e lehtë për Shqipërinë të bindë kritikët brenda BE. Në tërësi brenda vetë BE atmosfera nuk është patjetër pozitive lidhur me zgjerimin, për ta formuluar me kujdes. E nuk duhet shumë që të rrezikohet miratimi i negociuar me aq mundim për çeljen e negociatave të anëtarësimit. Qeveria dhe opozita duhet të kuptojnë mirë fjalët e qarta të përfaqësuesit të BE për Politikën e Jashtme, Josep Borrell dhe komisionerit të zgjerimit, Oliver Varhelyi. “Të gjithë forcat politike, duhet si rezultat i këtyre zgjedhjeve të sigurojnë funksionimin efektiv dhe demokratik të institucioneve të vendit. Kjo përfshin edhe përgjegjësinë për ndjekjen e parimit demokratik të respektimit të rezultatit.” Sfidat e këtij mandati kërkojnë fuqi veprimi, politikë të përgjegjshme dhe aftësi për kompromis. Pasojat e tërmetit janë ende të rënda dhe pandemia është një sfidë e jashtëzakonshme. Sipas të gjitha gjasave të paktën parlamenti po rikthehet sërish në normalitet. Për hapa të tjerë në drejtim të BE-së Edi Rama ka nevojë për mbështetjen e opozitës./DW

Dr. Johanna Deimel është analiste e pavarur gjermane. Për një kohë të gjatë ajo ka qenë zëvendësdrejtoreshë e Shoqatës së Europës Juglindore në Mynih, aktualisht është anëtare e bordit të shoqatës së Europës Juglindore.

blank

Tobias Rűttershoff, Eksperti gjerman: Akuzat për blerjen e votës janë shumë serioze dhe të bazuara mirë

Tobias Rűttershoff, drejtues i Fondacionit gjerman Konrad Adenauer në Tiranë thotë për DW, se PD, si forca kryesore e opozitës duhet të kontrollojë shumicën socialiste e të sjellë ide dhe qëndrime të reja.

DW:Z. Rűttershoff, procesi zgjedhor në Zgjedhjet Parlamentare 2021 në Shqipëri, të zhvilluara më 25 prill sapo ka përfunduar. Komisioni Qendror i Zgjedhjeve ka publikuar emrat e 140 anëtarëve të parlamentit të ri. Cili është opinioni juaj për këtë proces?

Tobias Rűttershoff: Mendoj që ka pak dritë, por edhe shumë hije. Nga njëra anë, për fat të mirë, kemi parë një ditë zgjedhore të qetë, të civilizuar me vetëm shumë pak incidente. Për më tepër, lidhur me pjesëmarrjen e shqiptarëve, që jetojnë në vend, shumë prej tyre e ushtruan të drejtën për të votuar. Kjo është një gjë e mirë. Kemi parë gjithashtu shumë parti dhe kandidatë të ndryshëm politikë të konkurrojnë dhe pas dy vitesh mungesë, kemi përsëri tani një opozitë të fortë parlamentare. Së fundmi, është inkurajuese që disa nga masat në ligjin zgjedhor, të tilla si identifikimi biometrik dhe prova e votimit elektronik në një zonë të Tiranës, kanë rezultuar të suksesshme.

Nga ana tjetër, ajo që më shqetëson janë raportimet për blerjen e votës, detyrimin e votuesve, keqpërdorimin e fondeve shtetërore në fushatën zgjedhore si dhe incidentet serioze që kemi parë në javën para zgjedhjeve. Një problem tjetër, me vetë zgjedhjet, ka qenë numri i lartë i votave të pavlefshme. Për mua ky është një tregues i qartë se formati i fletëve të votimit me numra dhe jo me emra kandidatësh nuk ishte ideal dhe ngatërroi shumë votues. Edhe kreu i Komisionit Qendror të Zgjedhjeve,  z. Celibashi, e ka deklaruar këtë. Për më tepër, është për të të ardhur keq, që ndryshe nga shumica e vendeve të tjera në rajon, diaspora, që jeton jashtë Shqipërisë, nuk pati përsëri mundësi të merrte pjesë në zgjedhje. E fundit, por jo më pak e rëndësishme, atmosfera e nxehtë e fushatës elektorale sigurisht që nuk ishte e mirë për vendin. Ka rëndësi të madhe që si shqiptarët ashtu edhe komuniteti ndërkombëtar të shikojnë nga afër çfarë u bë gabim dhe sesi duhen rregulluar çështjet ku u gabua, për të mos u përsëritur në zgjedhjet e ardhshme. Kjo është jetike për të forcuar besimin e popullit shqiptar në zgjedhje dhe demokraci.

DW: A ndikoi blerja e votës në integritetin dhe besueshmërinë e Zgjedhjeve Parlamentare 2021 në Shqipëri?

Tobias Rűttershoff: Pretendimet / akuzat për blerjen e votës mendoj që janë shumë serioze dhe të bazuara mirë, nga sa mund të vlerësoj tani. Sigurisht që ato hedhin hije mbi këto zgjedhje. Opozita ka sjellë shumë prej këtyre pretendimeve / akuzave dhe i ka çuar ato në zyrat e prokurorëve dhe më e rëndësishmja, në SPAK. Kjo është një provë e parë lakmusi për autoritetet e reja. Pres prej tyre  që ta marrin shumë seriozisht këtë çështje dhe të fillojnë hetimet sa më shpejt të jetë e mundur. Nëse blerja e votës ndodhi, atëherë ata që janë përgjegjës duhet të çohen para drejtësisë. Meqë ra fjala, kjo ishte edhe një nga kushtet e mëtejshme të BE-së për hetimin e incidenteve në zgjedhjet parlamentare të 2017, para hapjes së kapitujve të pranimit. Për mua, ky kusht vlen edhe për zgjedhjet e 2021! Mirëpres shumë faktin që edhe vëzhguesit ndërkombëtarë të zgjedhjeve, veçanërisht misioni i vëzhguesve të zgjedhjeve të OSBE / ODIHR-it, Këshillit të Evropës i kanë përmendur këto parregullsi në raportin e tyre paraprak. Tani është shumë e rëndësishme që strukturat hetimore dhe ligjore të fillojnë ta shikojnë këtë sa më shpejt të jetë e mundur. Kjo duhet të bëhet në mënyrë që të sigurohet integriteti dhe besueshmëria e zgjedhjeve.

DW: Çfarë konsideroni shqetësimin më të madh të procesit zgjedhor?

Tobias Rűttershoff: Mendoj që nuk ka një problem të madh që mund të veçohet. Më shumë ka një përzierje gjërash të ndryshme serioze. Kemi blerjen e votës, që ju përmendët: kjo është diçka që ka ndodhur shumë më parë nga dita e zgjedhjeve dhe që është e vështirë të identifikohet dhe trajtohet. Kjo nuk ndodh vetëm përmes dhënies së parave, por edhe mjeteve të tjera, siç është legalizimi i pronave. Ne nuk kemi nevojë vetëm për hetimin policor dhe sanksionimin e tij, por në plan afatgjatë kemi nevojë gjithashtu për një ndryshim të kulturës për të mos pranuar blerje të tilla votash. Pastaj kemi çështje të tjera të tilla si shtrëngimi i votuesve ose dhënia e kontratave të punës afatshkurtëra nga qeveria apo bashkitë pak para zgjedhjeve.

Një gjë tjetër, që u përmend gjithashtu nga Ambasadorja Urszula Gacek, Shefja e misionit vëzhgues të OSBE / ODHIR-it, është keqpërdorimi i burimeve të administratës shtetërore dhe qëndrimi i paqartë ndaj ndarjes së partisë nga shteti. Kishte “vizita inspektimi” të shpeshta nga ministrat në objekte të caktuara, që u përdorën në fushatën zgjedhore, si hapja e spitaleve dhe përurimi i shkollave. Kjo jo vetëm që ishte në kundërshtim me rregullat e ligjit zgjedhor, që synonte të parandalonte keqpërdorimin e fondeve shtetërore, por i dha partisë në pushtet, PS, një avantazh të veçantë. Për më tepër, duke parë vetë procesin zgjedhor, sigurisht që nuk ishte e dobishme që pas marrëveshjes së përbashkët midis aktorëve politikë të 5 qershoriit 2020, qeveria ndryshoi më pas, në mënyrë të njëanshme, Kushtetutën, lidhur me koalicionet dhe votimin me listë të hapur. Kjo jo vetëm që krijoi tensione të panevojshme midis palëve, por gjithashtu ndërlikoi procesin e votimit, për shkak të ndryshimeve të sipërpërmendura, që krijuan pështjellim. Sipas mendimit tim, kjo gjithashtu ka ndikuar në numrin e lartë të votave të pavlefshme. Kjo pati pasoja serioze, sepse mund të jenë prekur disa mandate. Për më tepër, ka gjëra të tjera relativisht të vogla, por akoma të rëndësishme, siç është trajnimi i pamjaftueshëm i komisionerëve. Personalisht kam biseduar me mjaft prej tyre në ditët para zgjedhjeve dhe shumë kritikuan trajnimet e pamjaftueshme, madje edhe mungesën e tyre. Prandaj, pas këtyre zgjedhjeve, mund të jetë e vlefshme të rishikojmë përsëri Kodin Zgjedhor në një proces gjithëpërfshirës me të gjitha palët, për të parë se çfarë duhet të ndryshohet dhe përmirësohet për të mbrojtur zgjedhjet e ardhshme.

DW: Çfarë sfidash duhet të fitojë dhe çfarë rreziqesh duhet të shmangë PS në mandatin e saj të tretë qeverisës?

Tobias Rűttershoff:  Konsumimi i pushtetit. Kemi parë tashmë që nga Rama I tek Rama II numri i projekteve dhe reformave inovative ka rënë. Në vend të kësaj, ne kemi parë një rritje të skandaleve, vetëm sa për të përmendur skandalin e blerjes së votave të zbuluar nga “Zëri i Amerikës” në fillim të vitit 2019 dhe kasetat e gazetës Bild. Ekziston rreziku që shumica mund të besojë tani, se thjesht mund të mbretërojnë pa ndonjë kontroll dhe ekuilibër. Sidoqoftë, tani kemi përsëri një opozitë të fortë në parlament, që duhet të ushtrojë detyrën kryesore të një opozite: të kontrollojë vazhdimisht dhe të sfidojë shumicën. Me vazhdimin e reformës në drejtësi dhe Gjykatën Kushtetuese tanimë funksionale, kemi gjithashtu përsëri pushtetin e tretë për të kontrolluar qeverinë. Së fundmi, tani në mandatin e tij të tretë dhe gjithashtu, që nga viti 2019, me kontroll të plotë mbi të gjitha bashkitë, z. Rama do ta ketë të vështirë të fajësojë të tjerët për gjëra që nuk shkojnë mirë.

DW: Cilat janë sipas jush, arsyet kryesore që PD dhe aleatët e saj humbën Zgjedhjet Parlamentare 2021?

Tobias Rűttershoff: Ne duhet të përcaktojmë fjalën “humbje”: Po, qëllimi përfundimtar për të fituar Zyrën e Kryeministrit nuk u arrit. Por nga ana tjetër, PD dhe Lulzim Basha kanë qenë të vetmit që kanë fituar një numër të konsiderueshëm mandatesh dhe që nga viti 2009, tani kanë më shumë mandate. Padyshim ata janë tani lojtari kryesor i opozitës. Nëse shohim akoma përtej çështjeve të blerjes së votës, që përmendëm si një arsye më sipër, besoj që  PD në muajt e ardhshëm duhet të bëjë një analizë dhe vlerësim të ndershëm të zgjedhjeve dhe fushatës së saj. Mendoj që djegia e mandateve  dhe bojkotimi i zgjedhjeve lokale në 2019 nuk ishin ndoshta idetë më të mira, pasi ato i mundësuan PS të ndryshojë Kushtetutën në favor të saj dhe gjithashtu të kontrollojë bashkitë, të cilat janë shumë të rëndësishme për strukturat e pushtetit lokal për cilëndo parti. Për sa i përket LSI-së, ajo tashmë e ka pranuar që ka zhvilluar një fushatë me të meta. Përveç kësaj, besoj që ndërhyrjet e Presidentit Meta nuk ishin aq të mirëpritura nga votuesit.

DW: Cila është rruga që duhet të ndjekë PD për të pasur rolin e saj të rëndësishëm në demokraci, që ju sapo e theksuat, pas humbjes rrjesht të tri Zgjedhjeve Parlamentare?

Tobias Rűttershoff: Jam një optimist nga natyra! Edhe pse PD nuk ka qenë në gjendje të rrëzojë nga froni Ramën dhe natyrisht, ka zhgënjim brenda partisë veçanërisht për ata që, për disa javë kanë bërë fushatë për partinë si dhe kandidatët, kësaj partie i është caktuar një rol i fortë dhe i rëndësishëm si forca kryesore e opozitës. Pra, duhet të hyjë në parlament dhe atje të punojë shumë. Së pari, pretendimet për mashtrim zgjedhor duhet të diskutohen gjithashtu në parlament. Së dyti, rezultatet e këtij diskutimi duhet të çojnë në ndryshime në ligj dhe zbatimin e masave të mëtejshme. Për shembull, sistemi elektronik i votimit ka funksionuar shumë mirë në zonat ku u provua dhe duhet të zbatohet në të gjithë vendin sa më shpejt që të jetë e mundur. Së treti, PD duhet të nxisë reforma të mëtejshme, të tilla si ligji administrativ dhe ligji për dekriminalizimin, të cilat janë gjithashtu pjesë e kushteve të mëtejshme të BE. E fundit, por sigurisht jo më pak e rëndësishme: PD duhet të përqafojë dhe të përfshijë brezin e ri. Duhet të ketë ajër të pastër si dhe ide dhe qendrime të reja që vijnë në parti. Kam njohur  gjatë fushatës shumë të rinj dhe të reja të motivuar. Isha jashtëzakonisht i lumtur kur pashë që Belind Këlliçi, Kryetari i Forumit Rinor të PD, mori rezultatin e tretë më të mirë për PD në të gjithë Shqipërinë. Kjo tregon se me të rinjtë si ai mund të fillojnë ndryshimet në PD. Nëse PD i merr këto gjëra dhe vepron si një opozitë e fortë dhe gjithashtu fiton përsëri bashki në zgjedhjet e ardhshme lokale, besoj që zhgënjimi aktual mund të kthehet në një energji pozitive për ndryshimin e vendit për më mirë.

DW: A kontribuojnë Zgjedhjet Parlamentare 2021 në Shqipëri për të bindur Këshillin Europian që brenda Presidencës së tij portugeze të zhvillohet konferenca e parë Ndër- Ministeriale me BE? A keni besim se kjo do të ndodhë? Pra, e kam fjalën brenda qershorit të këtij viti, si hapi i parë drejt procesit të hapjes së negociatave të anëtarësimit.    

Tobias Rűttershoff:  Përveç faktit që gjithë situata, varet, në një farë mase, edhe nga zgjidhja e konfliktit midis Maqedonisë së Veriut dhe Bullgarisë, ne duhet të përqendrohemi në kushtet e qarta të vendosura nga Këshilli Evropian. Shumë prej tyre janë përmbushur, por unë personalisht shoh disa pyetje të hapura. Së pari, ligji për mediat ende nuk është ndryshuar edhe pse kemi rekomandime të qarta nga Komisioni i Venecias. Nuk duhet t’i duhet shumë kohë mazhorancës në parlament për të berë këto ndryshime, ndonëse për disa muaj nuk ka pasur lëvizje në këtë çështje. Së dyti, lidhur me uljen e korrupsionit, kemi parë disa raporte shqetësuese që korrupsioni po rritet në vend që të ulet. Shqipëria duhet të veprojë në lidhje me këtë. Kështu, shpresoj që qeveria Rama të marrë këto masa dhe atëherë jam i sigurtë që së shpejti do të shohim hapjen e negociatave të pranimit.

blank

Intervista – “Rama tjetërsoi vullnetin e shqiptarëve”, Paloka: Në mënyrën më çnjerëzore u përdor edhe pandemia apo vaksinimi

PD-ja nuk mundi ta sjellë ndryshimin që u premtoi shqiptarëve përmes zgjedhjeve të 25 prillit, por Edi Paloka beson se, pavarësisht tjetërsimit të vullnetit të shqiptarëve, në një formë apo në një tjetër ky ndryshim do të vijë shumë shpejt. Z.Paloka thotë për “Gazeta Shqiptare” se PD-ja dhe Lulzim Basha zhvilluan një fushatë të shkëlqyer, pro-evropiane, por besuan se mbështetja e madhe e qytetarëve në mbarë vendin dhe fryma e fitores “do i përmbyste të gjitha manipulimet e “rilindësve”.

Nënkryetari demokrat bën me dije se PD-ja nuk do ta njohë rezultatin e zgjedhjeve, ndërkohë që flet për “dosjen e zezë” të manipulimit të 25 qershorit. Edi Paloka shprehet se një grup pune është ngritur në PD dhe po sistemon të gjitha provat dhe materialet që disponojnë për manipulimin e zgjedhjeve. Ai paralajmëron se: “Ne do të ndjekim të gjithë hapat proceduralë dhe ata ligjorë. Deri në Strasburg do të çohet ajo dosje nëse drejtësia shqiptare, e kapur siç është, nuk do të vendosë në vend vullnetin e shqiptarëve. Zgjedhjet nuk kanë mbaruar! Ato mbarojnë kur mbyllen të gjitha procedurat dhe ne do i shkojmë deri në fund”.

Z.Paloka, PD-ja u premtoi shqiptarëve ndryshimin, por kjo betejë dështoi, pavarësisht se Lulzim Basha bëri një fushatë të qetë evropiane dhe me premtime ambicioze. Për cilat arsye nuk ia doli dot?
Shqiptarët e kërkonin ndryshimin! E kërkojnë ndryshimin! E ne u angazhuam të gjithë për ta sjellë ndryshimin. Vetëm një pakicë ishte dhe është kundër ndryshimit, por, për fat të keq, kundër vullnetit të shumicës së shqiptarëve, deri tani kjo pakicë ia ka dalë të imponojë me të gjitha mënyrat, vullnetin e saj, vullnetin e pushtetit të lidhur me krimin dhe oligarkinë.

Konkretisht, për cilat arsye nuk ia doli dot Lulzim Basha?
Në fakt, ne u angazhuam e besuam të gjithë se, pavarësisht gjithë formave të manipulimit që përdori Edi Rama, në fund dëshira për ndryshim dhe fryma që u ngrit si një dallgë që rritej me afrimin e ditës së zgjedhjeve, do të përmbyste çdo manipulim, çdo presion apo joshje të pushtetit. Ne u ndeshëm me shtetin, i cili vuri në shërbim të Rilindjes gjithë pushtetet dhe asetet e kontrolluara sot nga Rama, përfshi policinë dhe drejtësinë. Ne i kemi denoncuar me kohë të gjitha aktet e ndërmarra nga Rama për manipulimin e zgjedhjeve të 25 prillit dhe deformimin total të vullnetit të shqiptarëve.

…Ku e ka zanafillën?
Kjo histori ka filluar që me ndryshimin e Kushtetutës, prishjen e koalicioneve, prishjen e marrëveshjes së 5 qershorit, ndryshimet pa konsensus të Kodit Zgjedhor, dhe vazhdoi me gjithë aktet e tjera të kundërligjshme gjatë fushatës elektorale. Skandali i “patronazhistëve” që, duke përdorur asetet e shtetit, kontrollonin jo vetëm të dhënat, por edhe vetë jetën e qytetarëve shqiptarë, në funksion të marrjes së votës. Patronazhistët e Ramës, si dikur Sigurimi i Shtetit, kanë regjistruar çdo të dhënë, nevoja apo dobësi të individëve dhe familjeve, që pastaj t’i përdornin (siç bënë) për t’iu marrë votën me joshje apo shantazhe. Ky është një krim dhe skandal i përmasave ndërkombëtare. Po nuk ishin vetëm këto. Unë e kam konsideruar fushatën si një përplasje mes dritës dhe errësirës! Ne bëmë një fushatë të shkëlqyer; të lodhshme, por serioze, qytetare e të ndershme! Dolëm e takuam njerëzit, i dëgjuam, dëgjuam problemet dhe sugjerimet e tyre. Shpalosëm programin tonë dhe morëm angazhime konkrete për zgjidhjen e problemeve. Dhamë shpresën për ndryshim e morëm besim! Në krahun tjetër ishte errësira, jo vetëm në kuptimin figurativ, por edhe atë real. Kundërshtarët nuk kishin asnjë program për të paraqitur dhe as nuk dëgjonin se çfarë kishin për t’iu thënë njerëzit.

Kur për efekte propagandistike ishin të detyruar të zhvillonin takime gjatë ditës, shoqëroheshin me forca policore, sepse disa herë banorët ose i shanin gjatë takimeve, ose i përzinin fare nga zonat e tyre. Por gjatë natës, në errësirë, fillonte “fushata” e vërtetë e tyre…

Për tetë vite, vetëm grabitën dhe nuk bënë asnjë punë. Gjatë fushatës angazhuan gjithçka, për të mashtruar edhe një herë njerëzit se gjoja po bënin punë. Edhe pse e ndaluar me ligj, sajuan tenderë e u sulën natën të mbushnin gropa rrugësh, të hapnin kanale, të rregullonin drita e ujë… sigurisht, sa për sy e faqe. Punë që nuk i kishin bërë në 8 vite donin t’i bënin në 8 ditë dhe në mënyrë të kundërligjshme.

Punësuan, po ashtu në mënyrë të kundërligjshme, gjatë fushatës në administratë, mijëra vetë për 2-3 muaj me ose pa kontrata fare.

Përdorën paratë e tërmetit për blerje votash! Në këshillat bashkiakë të Durrësit, Krujës e Shijakut (e siç rezulton sot edhe në bashkitë e tjera) u morën vendime gjatë fushatës dhe ditët e fundit të saj për shpërndarjen e parave edhe te familje që nuk kishin fare dëmtime si dhe u ndryshuan brenda një dite vendimet e specialistëve për dëmtimet në banesa, duke i kthyer nga DS1 apo DS2, në DS3 e DS4 (pra duke shtuar dëmshpërblimet deri në 5 milionë lekë). Plot 40 milionë euro rezulton të jenë hedhur vetëm tri ditë përpara zgjedhjeve, të gjitha në funksion të blerjes së votës qytetare. U shpërndanë, po në mënyrë të paligjshme, qindra e qindra certifikata legalizimesh. Arriti puna që deputetët e “Rilindjes” shkonin vetë në Kadastër e nga zyrat e Kadastrës iu jepnin letrat qytetarëve. Tanimë është bërë publik fakti që kjo ka ndodhur me urdhër të Ramës dhe Ballukut.

Në mënyrën më çnjerëzore, u përdor edhe pandemia apo vaksinimi. Kandidatë të “Rilindjes” (njëra prej tyre dhe mjeke), pa skrupuj fare, telefononin të moshuarit dhe duke iu përmendur se kush ishin, i njoftonin se “ishin përzgjedhur” (ky ishte termi i përdorur) për të bërë vaksinën. Kuptohet që, “fatlumët” e përzgjedhur, pas kësaj duhej t’i ishin mirënjohës “Rilindjes” e të votonin në shkëmbim të jetës! E gjithë administrata, me ose pa dëshirë, u kthye në detashment elektoral për PS-në dhe shumica e drejtuesve të tyre ishin dhe personat që realizuan shitblerjen e votës me para në dorë. Krimi dhe trafikantët nuk munguan as këtë herë në apelin e “Rilindjes”, po u aktivizuan hapur në blerjen e votave dhe kërcënimin e votuesve të djathtë! Qytetarët denonconin te PD individët që natën, pas orës policore, dilnin e shpërndanin paratë në këmbim të votave apo në këmbim të kartave ID.

Çfarë ndodhi me këto denoncime para ditës së zgjedhjeve?
Kur grupet e mbrojtjes së votës të ngritur nga PD-ja, shkonin të faktonin dhe ndalonin blerësit e votës, për t’i denoncuar më pas në polici, policia në vend të kriminelëve të votës, ndalonte e shoqëronte demokratët. Në Bashkinë e Durrësit ndërkohë, u përsërit një fenomen i vjetër; dhjetëra militantë socialistë e punonjës të OSSHE-së nga zona të tjera, jo banorë të Durrësit, janë regjistruar për të votuar në Durrës. Ata janë marrë nga zona ku nuk i prishin punë PS-së, pra nuk ndikojnë në mandatet e PS-së, për t’u sjellë në Durrës, ku dihej që beteja do ishte e fortë dhe ndryshimi që pritej ishte i rëndësishëm për mazhorancën e ardhshme. Këto dhe shumë fakte të tjera, me emra dhe prova, unë i kam denoncuar në SPAK dhe te vëzhguesit ndërkombëtarë.

Jo sot, pas zgjedhjeve, por që në momentet që i faktuam. Drejtësia nuk luajti as gishtin! E megjithëse i evidentuam dhe denoncuam të gjitha këto manipulime, ne realisht besonim te fitorja. Besuam, sepse urrejtja ndaj Ramës dhe kopjeve të tij në gjithë vendin, ishte e dukshme. Besuam, sepse mbështetja e njerëzve dhe fryma e fitores, siç ju thashë, u ngrit si dallgë nga dita në ditë e menduam se do i përmbyste të gjitha manipulimet e “Rilindësve”. Po për fat të keq nuk rezultoi ashtu! PD u rrit ndjeshëm në vota dhe mandate. Fituam apo ngushtuam bindshëm rezultatin në bastionet e majta. Me qindra socialistë u bashkuan me kauzën e ndryshimit. Qytetarët në rrugë e kudo, shfaqnin hapur qëndrimin e tyre pro ndryshimit… Por në fund, kundër gjithë kësaj fryme e shprese, “fitoi” errësira!

Përse opozita nuk mundi ta ndalë krimin elektoral?
Për të gjitha këto arsye që përmenda, me gjithë përkushtimin dhe sakrificat që bënë demokratët dhe qytetarët, ne nuk arritëm ta ndalnim krimin elektoral të radhës.

A do të ketë PD-ja një dosje të “zezë” për zgjedhjet e 25 prillit?
Siç ju thashë, ne kemi bërë tanimë me dhjetëra denoncime edhe në SPAK, edhe në prokuroritë lokale. Ndërkohë, një grup pune është ngritur në PD dhe po sistemon të gjitha provat dhe materialet që disponojmë për manipulimin e zgjedhjeve, për të bërë gati atë që ju e quajtët “dosja e zezë” e 25 prillit. Ne do të ndjekim të gjithë hapat proceduralë dhe ata ligjorë. Deri në Strasburg do të çohet ajo dosje nëse drejtësia shqiptare e kapur siç është, nuk do të vendosë në vend vullnetin e shqiptarëve. Zgjedhjet nuk kanë mbaruar! Ato mbarojnë kur mbyllen të gjitha procedurat dhe ne do i shkojmë deri në fund.

Nëse faktet për manipulim të votave vërtetohen, a do kërkojë PD-ja ndryshim rezultati?
Ky rezultat, siç ju thashë, nuk shpreh vullnetin e shqiptarëve dhe kjo është e qartë. Ne nuk i njohim këto zgjedhje, këtu nuk ka fare vend për dilema! Këto zgjedhje nuk mund të njihen.

Aleati i PD-së, z.Agron Duka e ka pranuar humbjen në zgjedhje dhe sipas tij opozita humbi prej strategjisë së gabuar. Si e konsideroni një qëndrim të tillë?
Agron Dukën unë e kam mik dhe, të them të drejtën, jam surprizuar nga qëndrimi i tij. Ai ka qenë më këmbëngulësi në denoncimin e manipulimeve dhe krimit të angazhuar në shitblerjen e votave gjatë fushatës, sidomos në Shijak! Të gjithë ne sot mund të kemi mendime të ndryshme për mënyrën se si duhej të përballeshim me format që përdori Rama, po kjo nuk do të thotë që të pajtohemi me atë çfarë bëri Edi Rama! Për fat të keq ka një mentalitet të përhapur te mediokrit, që i thonë ‘Bravo!’ atij që ‘fiton’ me hile dhe poshtërsi. Sot e dinë të gjithë shqiptarët që Rama nuk i ka fituar zgjedhjet, po ka mes tyre nga ata që thonë rëndom: ‘Bravo! Bir k…, i vodhi prapë’. E kjo konsiderohet si meritë e Edi Ramës e gabim i yni! Por këtë mendësi nuk mund ta pranojmë me fatalitet edhe ne politikanët. Unë mund ta kuptoj Dukën dhe këdo tjetër, të thotë që me Ramën nuk funksionon as qytetaria, as fushata evropiane, as luajaliteti në zgjedhje, sepse ai nuk ka lejuar dhe nuk do të lejojë kurrë zgjedhje të lira e të barabarta në këtë vend. Në këtë pikë unë kam qenë dhe jam mbase më i avancuar se Agron Duka. Por kjo nuk do të thotë që ta uroj Ramën për “fitoren”, po që t’i përgjigjemi atij me mënyrën e përshtatshme.

Unë nuk mund të fajësoj as Partinë Demokratike e as Lulzim Bashën pse bënë një fushatë qytetare dhe evropiane. Po jam dakord që, kur përballë ke ‘Haxhi Qamilin’, duhet t’i përgjigjesh atij. PD-ja u ka premtuar shqiptarëve Evropën dhe drejt saj duam të shkojmë!

A u gjend e befasuar PD-ja nga ftesa e kryeministrit për bashkëpunim, përfshi bashkëqeverisjen dhe ribërjen e zgjedhjeve lokale?
Edi Rama, mua nuk më ka befasuar ndonjëherë dhe nuk besoj se ka në Partinë Demokratike njeri që të befasohet më nga ai. Rama e konsideron veten strateg të madh, po në fakt është vetëm një hileqar i vogël. Edhe deklaratat e tij të fundit janë vetëm një hile e vogël dhe e dalë boje.

Çfarë fshihet, sipas jush, pas ofertës së Edi Ramës për bashkëpunim sipas tij “pa asnjë kufi”?
Është e qartë, të tërheqë vëmendjen nga manipulimi i zgjedhjeve dhe mundësisht të krijojë hije apo dilema te shqiptarët lidhur me qëndrimin e opozitës. Edi Rama është koshient se këtë herë ka dalë kundër dhe ka shtrembëruar vullnetin e shumicës absolute të shqiptarëve. Të manipulosh 5% në një palë zgjedhje, mbase në një vend si ky yni edhe kalon pa u ndjerë dhe pa reagim. Por të shpallesh fitues, kur mbi 80% e shqiptarëve duan largimin tënd, madje të urrejnë, kjo nuk mund të kalojë kaq lehtë dhe Rama e di këtë. Ndaj ai hedh shashka si kjo.

A e shihni si të nxituar kërkesën e disave në PD për dorëheqjen e Lulzim Bashës duke mos duruar as deri në korrik, kur i përfundon mandati dhe PD-ja duhet të zgjedhë kreun e ri?
Të fajësosh Lulzim Bashën pse zhvilloi një fushatë qytetare, një fushatë model, është më shumë se absurditet. Po t’i shtosh kësaj faktin që një pjesë e atyre që ngrenë akuzat, nuk lëvizën as gishtin në fushatë, e madje ndonjëri mezi ka pritur fitoren e Ramës, atëherë kjo bëhet fare e papranueshme dhe bie ndesh me sakrificat dhe interesat e mijëra demokratëve që lanë shpirtin e tyre jo vetëm në këto zgjedhje, por edhe në tetë vite të një opozite më se të vështirë. Kush realisht mendon se mund ta bëjë kryetarin më mirë se Lulzim Basha, kush mendon se ka një rrugë zgjidhjeje të kësaj situate, të cilën Basha nuk e ka tentuar apo nuk e ka marrë parasysh, atëherë le të kandidojë përballë Bashës, apo kujtdo tjetër. T’iu paraqesë demokratëve rrugën dhe zgjidhjet që ofron e nëse arrin t’i bindë, le të zgjidhet kryetar. Por, të kërkosh ende pa mbaruar procesi zgjedhor dorëheqjen e Lulzim Bashës, nuk mendoj se ka ndonjë lidhje me interesin e demokratëve, përkundrazi. Ne sapo i pamë edhe në këto zgjedhje se si u përdorën shëmtuar nga Edi Rama disa nga ata që dikur bërtisnin në emër të demokratëve. Ky fenomen duhet të marrë fund nëse vërtet duam të mirën e PD-së. Në këtë rast, hajde të bashkohemi e t’iu japim drejtim e zgjidhje bashkërisht problemeve.

A besoni se Lulzim Basha ndihet i pafuqishëm përballë këtyre zërave? A mund të vihet në diskutim pikërisht në këto momente autoriteti dhe legjitimiteti i kreut të PD-së?
Unë mendoj se, pavarësisht lodhjes dhe dëshpërimit të këtij momenti, demokratët, ata që lanë shpirtin në këto zgjedhje, janë pranë dhe besojnë te Lulzim Basha. E përsëris, nëse duam të përballemi me të keqen që ka vetëm një emër, atë të Edvin Ramës, duhet të bëhemi bashkë e jo të përçahemi e përplasemi me njëri-tjetrin. Basha ka besimin tonë dhe duhet ta çojë deri në fund këtë betejë me të keqen. Sigurisht, ne duhet të marrim më pas vendimet për mënyrën se si do të përballemi me këtë të keqe, e cila nuk njeh as rregulla e as moral.

Koalicioni i PD-së me LSI-në, a e dëmtoi fitoren e demokratëve?
Koalicioni me LSI-në, si me gjithë ata që kërkojnë largimin e Edi Ramës, ishte dhe është domosdoshmëri. Nëse ne do kishim kombinuar më mirë në disa qarqe, pavarësisht gjithë manipulimeve të kryera, me siguri do të kishim disa mandate më shumë edhe në këto kushte të zhvillimit të zgjedhjeve.

Pavarësisht humbjes, a do të ketë një shans të artë për shqiptarët që të prekin së afërmi ndryshimin që nuk mundi të ndodhë më 25 prill?
Kur diçka e kërkon shumica absolute e shqiptarëve, është e vështirë për këdo që ta ndalë për një kohë të gjatë, çfarëdo mënyrash e manipulimesh të përdorë. Ndryshimi nuk mund të ndalet dhe me një formë apo një tjetër do të vijë dhe shpejt!

Për Lulzim Bashën
“Të fajësosh Lulzim Bashën pse zhvilloi një fushatë qytetare, një fushatë model, është më shumë se absurditet. Po t’i shtosh kësaj faktin që një pjesë e atyre që ngrenë akuzat, nuk lëvizën as gishtin në fushatë, e madje ndonjëri mezi ka pritur fitoren e Ramës, atëherë kjo bëhet fare e papranueshme dhe bie ndesh me sakrificat dhe interesat e mijëra demokratëve që lanë shpirtin e tyre jo vetëm në këto zgjedhje, por edhe në tetë vite të një opozite më se të vështirë”, – shprehet nënkryetari i PD-së.

Për Agron Dukën
“Agron Dukën unë e kam mik dhe, të them të drejtën, jam surprizuar nga qëndrimi i tij. Ai ka qenë më këmbëngulësi në denoncimin e manipulimeve dhe krimit të angazhuar në shitblerjen e votave gjatë fushatës, sidomos në Shijak! Të gjithë ne sot mund të kemi mendime të ndryshme për mënyrën se si duhej të përballeshim me format që përdori Rama, po kjo nuk do të thotë që të pajtohemi me atë çfarë bëri Edi Rama”, – tha z.Paloka.

Për LSI-në
“Koalicioni me LSI-në, si me gjithë ata që kërkojnë largimin e Edi Ramës, ishte dhe është domosdoshmëri. Nëse ne do kishim kombinuar më mirë në disa qarqe, pavarësisht gjithë manipulimeve të kryera, me siguri do të kishim disa mandate më shumë edhe në këto kushte të zhvillimit të zgjedhjeve”, – deklaroi nënkryetari i PD-së.

Dorëheqja
“Kush realisht mendon se mund ta bëjë kryetarin më mirë se Lulzim Basha, kush mendon se ka një rrugë zgjidhjeje të kësaj situate, të cilën ai nuk e ka tentuar apo nuk e ka marrë parasysh, atëherë le të kandidojë përballë Bashës apo kujtdo tjetër. T’iu paraqesë demokratëve rrugën dhe zgjidhjet që ofron e nëse arrin t’i bindë, le të zgjidhet kryetar. Por, të kërkosh ende pa mbaruar procesi zgjedhor dorëheqjen e Bashës, nuk mendoj se ka ndonjë lidhje me interesin e demokratëve, përkundrazi”, – theksoi Edi Paloka.

Akuzat
“Plot 40 milionë euro rezulton të jenë hedhur vetëm tri ditë përpara zgjedhjeve, të gjitha në funksion të blerjes së votës qytetare. U shpërndanë, në mënyrë të paligjshme, qindra e qindra certifikata legalizimesh. Arriti puna që deputetët e ‘Rilindjes’ shkonin vetë në Kadastër e nga zyrat e Kadastrës iu jepnin letrat qytetarëve”, – u shpreh z.Paloka.

Abuzimi
Nënkryetari demokrat deklaroi se: “Në mënyrën më çnjerëzore, u përdor edhe pandemia apo vaksinimi. Kandidatë të ‘Rilindjes’ (njëra prej tyre dhe mjeke), pa skrupuj fare, telefononin të moshuarit dhe duke iu përmendur se kush ishin, i njoftonin se ‘ishin përzgjedhur’ (ky ishte termi i përdorur) për të bërë vaksinën. Kuptohet që, “fatlumët” e përzgjedhur, pas kësaj duhej t’i ishin mirënjohës ‘Rilindjes’ e të votonin në shkëmbim të jetës”.

Denoncimi
Edi Paloka, nënkryetari i PD-së denoncoi se “e gjithë administrata, me ose pa dëshirë, u kthye në detashment elektoral për PS-në dhe shumica e drejtuesve të tyre ishin dhe personat që realizuan shitblerjen e votës me para në dorë”.

blank

Intervista – Engjëllushe Morina: SHBA-ja dhe BE-ja, t’i bindin pesë vendet evropiane që ta njohin Kosovën

Bekim Bislimi

Kryeministri i Kosovës, Albin Kurti e ka refuzuar me të drejtë takimin e paralajmëruar për 11 maj me presidentin e Serbisë, Aleksandar Vuçiq, sepse palët duhet të jenë të përgatitura para secilit takim, thotë në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, Engjellushe Morina, anëtare e lartë për politika në programin “Wider Europe” të Këshillit Evropian për Marrëdhënie me Jashtë (ECFR), me seli në Berlin.

Megjithatë, ajo vlerëson se zvarritja eventuale e dialogut, “shkon në favor të lidershipit aktual në Serbi”.

Ndryshimet politike në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, por dhe në Kosovë, sipas saj ofrojnë një moment të ri dhe të rrallë për procesin e dialogut dhe integrimet evropiane dhe në NATO.

Këtë moment, Kosova duhet ta shfrytëzojë, thotë Morina.

Sipas saj, tashmë ekzistojnë sinjale për një koordinim ndërmjet SHBA-së dhe BE-së lidhur me dialogun Kosovë-Serbi.

Morina këshillon që lidershipi i Kosovës t’i qaset me kujdes non-paperit që pretendohet se ka dalë nga Sllovenia, edhe pse autenticiteti i tij është hedhur poshtë nga autoritetet e atjeshme.

Zvarritja e procesit te dialogut i shkon në favor Serbisë

Radio Evropa e Lirë: Kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, ka refuzuar të marrë pjesë në takimin më presidentin e Serbisë, Aleksandar Vuçiq, të paralajmëruar nga shefi i diplomacisë së BE-së, Josep Borrell për datën 11 maj. Megjithatë, një takim tashmë është paralajmëruar për muajin qershor. A po blejnë kohë palët dhe pse?

Engjellushe Morina: Fillimisht do të doja të thosha që vizita në Bruksel ishte bukur mbresëlënëse, sepse delegacioni i Qeverisë së Kosovës kishte arritur të bëjë disa takime, për një kohë aq të shkurtër, për dy ditë. Natyrisht që tërë vëmendjen e mori, sidomos në ditën e parë, refuzimi i takimit të paralajmëruar për 11 maj. Unë mendoj që me të drejtë është refuzuar si takim, sepse sipas asaj që mësuam prej mediave dhe prej Qeverisë (së Kosovës), nuk ka pasur konsultime të mjaftueshme me Qeverinë e Kosovës për takimin e paralajmëruar, të datës 11 maj. Mendoj që palët duhet të jenë të përgatitura para secilit takim.

A blejnë kohë apo jo? Unë do të thosha që institucioneve të Kosovës u nevojitet edhe pak kohë për përgatitje, sepse institucionet tash sapo i kanë marrë detyrat e tyre – do të thotë, nuk ka as dy muaj që janë konsoliduar institucionet e Kosovës – dhe u duhet pak kohë për përgatitje, sidomos rreth faktit, që e kanë deklaruar disa herë liderët institucionalë, që nuk do të vazhdojnë me programin e vjetër me të cilin kishte vazhduar dialogu prej paraardhësve të tyre, si dhe që nuk do të vazhdojnë aty ku ka mbetur dialogu. Kjo nuk besoj që vlen për palën serbe, sepse ata nuk besoj që kanë nevojë për ndonjë përgatitje shtesë. Po ashtu e pashë që një takim i radhës u paralajmërua për muajin qershor. Por, si takim, është lënë goxha hapur mundësia dhe ende nuk dihen modalitetet se kur dhe si do të planifikohet ky takim.

Radio Evropa e Lirë: Kemi pasur vlerësime nga njohës të zhvillimeve politike, në Kosovë dhe në Serbi, që një lloj kohe i nevojitet edhe presidentit serb Vuçiq. A qëndron kjo?

Engjellushe Morina: Unë mendoj që secila zhargitje e procesit të dialogut, në fakt, shkon në favor të lidershipit të tanishëm në Serbi e sidomos duke pasur parasysh faktin që ata do të përgatiten shumë shpejt për zgjedhje – diku në fund të këtij viti ose në fillim të vitit të ardhshëm. Sidomos kjo lidhet me zgjedhjet presidenciale atje. Natyrisht që presidenti i Serbisë nuk duket që është i gatshëm që të arrijë deri te një marrëveshje me Kosovën dhe në këtë aspekt atij i shkon për shtati çfarëdo zhargitje e procesit. Por a i duhet kohë për përgatitje? Nuk mendoj që i duhet. Qëndrimet e tyre e sidomos të presidentit të Serbisë, janë tashmë të ditura. Ka qëndrim destruktiv kundrejt procesit.

SHBA-ja, “e përkushtuar të punojë me BE-në”

Radio Evropa e Lirë: Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe Bashkimi Evropian kanë kërkuar nga palët një zgjidhje kompromisi. Megjithatë, SHBA-ja e ka definuar një zgjidhje përfundimtare si “njohje reciproke ndërmjet dy vendeve”, ndërkaq BE-ja, e sheh zgjidhjen si normalizim marrëdhëniesh ndërmjet dy vendeve. A shihni koordinim ndërmjet SHBA-së dhe BE-së për atë se kah do të shkojë dialogu?

Engjellushe Morina: Dinamikat e reja politike, sidomos prej janarit e tutje dhe sidomos në Shtetet e Bashkuara të Amerikës, por edhe ndryshimet politike që ndodhën në Kosovë, e ofrojnë një moment të rrallë për procesin e dialogut dhe për shtytjen e Kosovës, por edhe të rajonit, drejt integrimeve të mëtutjeshme në Bashkimin Evropian dhe në NATO. Shtetet e Bashkuara të Amerikës dhe presidenti (Joe) Biden e thanë disa herë që janë shumë të përkushtuar që të punojnë me Bashkimin Evropian për disa çështje. Njëra prej tyre është edhe për rajonin e Ballkanit Perëndimor. Unë e shoh që do të ketë një lloj përkushtimi më pozitiv sesa që e kemi parë në vitet e kaluara.

Në administratë (të SHBA-së) tashmë janë përmbushur pozitat që do të merren me Ballkanin. Janë të gjithë persona ose shumica prej tyre janë persona që e njohin rajonin shumë mirë dhe janë me qasje më pozitive sesa ajo që e kemi parë në katër vjetët e fundit nën administratën e kaluar (të SHBA-së). Unë besoj që do të ketë koordinim të qëndrimeve. Kjo tashmë ka filluar të ndodhë. Do të ketë po ashtu përafrim të qëndrimeve. Procesit të negocimit në mes të Kosovës dhe Serbisë i nevojitet shumë prezenca e Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe përshtypja deri më tash është që kjo prezencë do të jetë aty ku duhet dhe me intensitetin që i duhet procesit.

Edhe pala kosovare, do të doja të shtoja, duhet të jetë e gatshme që të punojë ose t’i elaborojë qëndrimet e veta shumë qartë karshi Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe BE-së. Do të thotë, ta elaborojë atë se çka kërkojnë prej procesit, në mënyrë të qartë dhe eksplicite. Besoj që bashkëpunimi do të jetë shumë më ndryshe se ai që e kemi parë vitet e kaluara.

Kosovës i është dashur ta betonojë pozicionin

Radio Evropa e Lirë: Megjithatë, të dyja palët, Kosova dhe Serbia, vazhdojnë të ngelin në pozicionet e tyre të betonuara negociuese. A ka sinjale se kjo fazë e dialogut mund të jetë më serioze, në kuptimin e ecjes drejt një zgjidhje përfundimtare?

Engjellushe Morina: Unë, me aq sa kam parë deri më sot, nga ana e Kosovës, procesi përfundimisht do të kalojë në një nivel tjetër, në një nivel shumë më serioz, sepse tash, përshtypja është që institucionet e Kosovës dhe e kanë në fakt një lloj plani ose një lloj vizioni se kah duhet të shkojë ky proces. Besoj që, përveç do të jetë më serioz, ndoshta procesi do të shkojë edhe kah faza përfundimtare. Është e vërtetë që ka pasur pozicione të betonuara. Po besoj që pala kosovare nuk është për t’u fajësuar – nëse mund ta them kësi soji – sepse institucionet e Kosovës, viteve të fundit, kanë qenë në një modus më shumë mbrojtës dhe më shumë reaktiv.

blank

Infografikë

Çka mendojnë në Kosovë dhe Serbi për dialogun?

Do të thotë është dashur ta mbrojnë procesin negociues prej intervenimeve destruktive që kanë ardhur prej Serbisë, prej kërkesave të shumta, në ato elemente, në të cilat Kosova tashmë i ka kryer detyrat e veta. Për shembull, për shumicën e aspekteve që u përkasin komuniteteve të ndryshme në Kosovë ose të drejtave të komuniteteve të ndryshme në Kosovë, për ato vetëm janë përkushtuar dhe janë edhe të mbrojtura me legjislacion të Kosovës dhe janë diçka që tashmë janë punë e kryer me Planin e Ahtisaarit.

Kërkesat e reja prej Serbisë gjithmonë kanë ardhur lidhur me atë që duhet të hapen disa elemente, ato që janë të përfunduara gjatë procesit të negociuar prej Ahtisarit, në vitin 2005 dhe 2007. Besoj që me të drejtë pozicionet e Kosovës kanë qenë të betonuara deri diku dhe besoj që institucioneve të Kosovës u është dashur që të mbrohen prej këtyre kërkesave të reja që kanë ardhur gjatë gjithë kohës prej anës së Serbisë.

Asociacioni me fuqi ekzekutive i izolon komunitetet

Radio Evropa e Lirë: Pala serbe insiston për formimin e Asociacionit të komunave me shumicë serbe. Sa mund të jetë e gjithë kjo pengesë për vazhdimin e dialogut ose pamundësi për t’u zbatuar?

Engjellushe Morina: E vërtetë kjo. Qeveria e Serbisë gjithnjë insiston që të ketë një Asociacion të komunave me shumicë serbe me fuqi ekzekutive. Është diçka që është refuzuar prej institucioneve tona, prej liderëve – jo prej atyre që i kanë nënshkruar këto marrëveshje më 2013 dhe 2015, por prej liderëve opozitarë (të atëhershëm)- dhe kritikëve të shumtë të këtij procesi.

Është refuzuar edhe nga Kushtetuta e Kosovës. Do të thotë, ky Asociacion, me fuqi ekzekutive, nuk do t’i përafrojë dhe integrojë komunitetet në Kosovë, por do t’i largojë dhe do t’i izolojë. Ky insistim i Serbisë, përmes Listës Serbe në Kosovë, përfundimisht nuk është diçka që i ndihmon procesit, por vetëm ka qenë si element destruktiv në procesin e dialogut. Tash, liderët institucionalë të Kosovës, presidentja dhe kryeministri, e kanë bërë shumë të qartë se nuk do ta përkrahin një Asociacion me këto elementet etnike dhe gjithmonë thirren në Kushtetutën e Kosovës.

Non -paperi “slloven”, më i rrezikshëm

Radio Evropa e Lirë: Ditëve të fundit, në media kanë qarkulluar dy të ashtuquajtura non-paper, në të cilat pretendohen zgjidhjet për kontestin Kosovë-Serbi. A po matet pulsi i palëve dhe aktorëve të përfshirë në dialog, apo ato duhet parë si të parëndësishme?

Engjellushe Morina: Në fakt, unë i kisha ndarë. Qarkullimi i të ashtuquajturit non-paperit të parë, që supozohet se ka dalë prej zyrës së kryeministrit slloven (Janez Jansha), është pak më serioz. Kjo sepse vjen prej një shteti që do ta marrë presidencën e Bashkimit Evropian në korrik dhe rreziku është që do t’i shtyjë këto ide tutje. Këto ide, të ndryshimit të kufijve në baza etnike, jo vetëm që janë të rrezikshme, por janë recetë për një dështim të radhës, që nuk do të përfundojë edhe aq mirë.

Përveç kësaj, nuk ka edhe aq shumë përkrahës kjo ide. Megjithatë, fakti se Sllovenia është shtet anëtar i bashkimit Evropian dhe ka potencial që t’i shtyjë këto ide tutje – së bashku me disa aktorë tjerë në Bashkimin Evropian, siç janë Hungaria, Polonia dhe të tjerë – kjo është çështje që nuk duhet ta injorojmë si të parëndësishme.

Radio Evropa e Lirë: Megjithatë, kryeministri slloven, Janez Jansha, e ka mohuar që ky non-paper të ketë dalë nga ai dhe nga zyra e tij.

Engjellushe Morina: Përfundimisht, në fakt, unë sa pashë, nuk e kanë mohuar dhe nuk e kanë pohuar. Do të thotë, e kanë lënë as kështu e as ashtu. Por, shumica e përcjellësve të këtyre ngjarjeve supozojnë që është kryeministri i Sllovenisë dhe i përmendin faktet që kryeministri i Sllovenisë, në fakt, nuk është që nuk e ka përmendur këtë temë, në disa takime të mbyllura me disa institucione të ndryshme në Bashkimin Evropian, por edhe në disa shtete të Ballkanit, në Bosnjë e Hercegovinë sidomos. Do të thotë, supozimi është bukur i fortë që shanset janë që ka dalë prej Sllovenisë, megjithëse autenticiteti i këtij dokumenti nuk është vërtetuar asnjëherë.

Unë do të doja të them që në krahasim me non-paperin e parë, non-paperi i dytë nuk duhet të merret seriozisht. Nëse lexohet pak me kujdes, shihet qartë që është tendencioz dhe nuk duket që vërtetë është i shkruar prej këtyre shteteve që pretendohet se është shkruar, prej Gjermanisë dhe Francës. Në fakt, Gjermania dhe Franca nuk i përkrahin disa prej elementeve që janë aty në non-paperin e dytë, që flet në mënyrë specifike për dialogun Kosovë-Serbi. Unë besoj që ai nuk duhet të merret seriozisht fare.

BE-ja është dashur të bëjë më shumë për Kosovën

Radio Evropa e Lirë: “Rruga evropiane e Kosovës kalon përmes dialogut Kosovë-Serbi”, ka deklaruar shefi i diplomacisë së BE-së, Josep Borrell. Një rregull i tillë, duket se vlen edhe për Serbinë. Por, deri më tash, përveç Marrëveshjes për Stabilizim Asociim, Kosova nuk duket që ka ndonjë përfitim tjetër konkret tjetër në integrimet evropiane. A do të duhej të kishte një reagim nga BE-ja në kuptimin e stimulimit të palëve për dialog?

Engjellushe Morina: Unë besoj që Bashkimi Evropian është dashur të bëjë shumë më shumë për Kosovën. Nëse mundem këtu të ndërlidhem pak me faktin që Shtetet e Bashkuara të Amerikës tashmë e kanë treguar një përkushtim shumë më të fuqishëm – kjo administrata e re. Pra, e ka treguar një përkushtim më ndryshe dhe më të fuqishëm për rajonin dhe për Kosovën. Pikërisht këtu do të thosha që tash është momenti që SHBA-ja, së bashku me BE-në të punojnë sa më shumë në përafrimin e qëndrimeve dhe sidomos në bindjen e pesë shteteve evropiane, të cilat nuk e kanë njohur Kosovën, që ta njohin sa më parë. Kjo, vetëm sa do t’ia lehtësonte Bashkimit Evropian, së pari, qëndrimin e saj kundrejt Kosovës dhe ta përafrojë Kosovën sa më afër integrimeve euroatlantike.

Këto pesë shtete, që nuk e njohin Kosovën dhe që janë anëtare të Bashkimit Evropian, në fakt, janë pengesa ndoshta më e madhe në relacionet e Bashkimit Evropian me Kosovën dhe e kundërta. Do të thotë, fakti që Bashkimi Evropian shihet që nuk ofron sa duhet – dhe unë mendoj që nuk ka ofruar mjaftueshëm sa duhet për Kosovën – është se pengesën e ka mu aty, brenda. Paralelisht me këtë, Bashkimi Evropian duhet sa më parë – sa më parë, kjo është urgjente – që t’ia heqë kufizimet e vizave Kosovës, sepse Kosova tashmë i ka përmbushur të gjitha kriteret, të cilat ishin dyfish më shumë se sa për shtetet tjera të Ballkanit.

Megjithatë, i ka përmbushur kriteret dhe ende pret heqjen e restrikcioneve të vizave për në Bashkimin Evropian. Sërish do të kthehem në atë që e thashë në fillim. Momenti është shumë i përshtatshëm që Bashkimi Evropian, së bashku me Shtetet e Bashkuara të Amerikës, ta fuqizojnë shtetësinë e Kosovës ose të punojnë, t’i përafrojnë qëndrimet për fuqizimin e shtetësisë së Kosovës, së pari duke i bindur këto pesë shtete që ta njohin Kosovën dhe pastaj që ta përkrahin Kosovën në rrugën e saj drejt integrimeve euroatlantike.

blank

Intervistë – Ekspertja amerikane: Kosovës i duhet vetting sistematik

Lana Morton-Owens, këshilltare e përhershme ligjore në Departamentin amerikan të Drejtësisë.

Amra Zejneli-Loxha

Publiku në Kosovë dëshiron që ta shohë jetësimin e procesit të vetting-ut në drejtësi, thotë këshilltarja e përhershme ligjore në Departamentin amerikan të Drejtësisë, Lana Morton-Owens. Në një intervistë për emisionin për sundim të ligjit ‘Iustitia’, që është bashkëprodhim i Radios Evropa e Lirë dhe Betimit për Drejtësi, Morton-Owens thotë se si procesi i vettingut, po ashtu edhe nisma për Ligjin për konfiskimin e pasurisë së pajustifikueshme, duhet të hartohen me kujdes.

Sa i përket vetting-ut, ajo thotë se ky proces duhet të bëhet përmes një qasjeje sistematike dhe në të gjitha institucionet, jo vetëm në ato të drejtësi. Sipas saj, propozimet aktuale për këtë, nuk ofrojnë detaje se si Kosova mëton që ta bëjë procesin e vetting-ut.

Vetting-u është proces i rivlerësimit të figurës së prokurorëve dhe gjyqtarëve dhe ka për qëllim rritjen e tyre profesionale, luftimin e korrupsionit dhe ndikimin e krimit të organizuar, politikës apo elementëve të tjerë të paligjshëm në dhënien e drejtësisë.

Sipas Morton-Owens, propozimi që konfiskimi i pasurisë të jetë përmes një procesi civil është gjë e mirë, por ajo tërheq vërejtjen se kjo gjë duhet të bëhet me shumë kujdes.

Duke folur për ligjet që duhet të amendamentohen, ajo përmend Ligjin për përgjegjësinë disiplinore, ku thotë se për shkak të një gabimi, ky ligj nuk po lejon që të suspendohen gjyqtarët dhe prokurorët që bëjnë shkelje të rënda disiplinore.

Radio Evropa e Lirë: Raportet vendore dhe ndërkombëtare sugjerojnë se gjyqësori në Kosovë është në fazën e hershme të përgatitjes, ka mungesë së pavarësisë praktike, paanësisë dhe shumë herë është selektiv dhe persekutues. Sipas jush, a do ta përmirësonte vetting-u sistemin e drejtësisë dhe çfarë lloji i vetting-ut është zgjidhja më e mirë për Kosovën?

Lana Morton-Owens: Është një pyetje shumë e vështirë që t’i përgjigjem në mënyrë të drejtpërdrejtë dhe nuk dua që t’ju jap një mori skenarësh.

Gjëja e parë është që ju (Kosova) duhet të vendosni se çfarë nënkuptoni me vetting. Termi vetting, siç kuptohet, të paktën në Shtetet e Bashkuara, është që të vlerësoni rreziqet që një individ mund të ketë për ekspozim ose turpërim të institucionit ku ata kanë qenë në pozita që kërkojnë besim. Pra, ne shikojmë nëse ai person mund të jetë subjekt i ryshfetit, a mund ai të vendoset në një pozicion që do të turpëronte ose diçka tjetër, institucionin ku punon. Pra, nëse flasim për këtë, kjo gjithmonë do të jetë e rëndësishme.

Mendoj se ne hyjmë në vështirësi… Siç e dini dhe ju, më 2009 dhe 2010, Kosova ka bërë vetting. Ai proces më pas u adoptua dhe u përshtat në Shqipëri.

Nuk mund të keni një sistem ku ju e bëni të njëjtën gjë vazhdimisht, si një vetting që u krye një herë.

Prandaj, nga perspektiva jonë, juve ju duhet një qasje sistematike dhe në një mënyrë që ka kuptim, sipas meje, dhe shpresoj të ketë kuptim edhe për publikun, është një lloj trekëndëshi, me të gjithë ata që kanë pozita që kërkojnë besimin e publikut. Dhe që të gjithë ata duhet të funksionojnë, në mënyrë që kjo të ecë përpara.

Ju duhet të bëni vlerësimin e performancës, duhet ta dini se kush po e kryen punën mirë dhe kush po performon dobët dhe në cilin aspekt dhe duhet t’i mbani përgjegjës nëse janë të paaftë.

Mendimi në mes të asaj që duket se është korrupsion, por mund të jetë thjesht paaftësi, është mendim i përhapur në Kosovë, të paktën prej asaj që unë kam parë. Pra, ka shumë raste kur dikush beson se diçka është korrupsion, por unë kam qenë dëshmitare, dhe më shumë duket si mungesë e aftësisë apo kapacitetit. Prandaj, ju duhet ta rregulloni atë proces.

Ju po ashtu duhet të rregulloni disiplinën. Duhet të jeni në gjendje që të keni sens të përgjegjësisë kur dikush bën diçka që s’do të duhej ta bënte. Asnjëra prej këtyre nuk do të rregullohej nga asnjë lloj vetting-u që unë kam dëgjuar se është propozuar. Prandaj, nëse ju nuk i bashkoni këto, më pas do të jetë një proces që vështirë se do të rregullohet.

Vetting sistematik

Unë pajtohem se duhet të ketë një sistem, që është sistematik dhe i cili ripërsëritet, që të sigurojë që çdo person që mban një post publik duhet të besohet. Por, ju duhet të punoni së bashku me institucionet që keni, t’i forconi ato mekanizma dhe pajtohem, ndoshta do t’ju duhet një mekanizëm i ri, nuk mendoj se duhet të jetë mekanizëm ndërkombëtar – e dëgjova ministren e Drejtësisë (Albulena Haxhiu) që tha se duhet të jetë e Kosovës dhe ne e mbështesim këtë. Ky duhet të jetë proces që udhëhiqet nga Kosova dhe ne, si ndërkombëtarë, duhet t’iu ofrojmë ekspertizë.

Por, ngrihet pyetja se kush do të verifikojë ata që e kryejnë vetting-un. Mendoj se Grupi punues që është duke u themeluar, duhet të krijojë një mekanizëm që do të funksionojë për Kosovën, jo për SHBA-në dhe jo për shtetet tjera në Evropë, por një mekanizëm që do të funksionojë në Kosovë. Dhe po ashtu, ju duhet të jeni të kujdesshëm që të mos iu përsëriten gjërat që ndodhën në Shqipëri, sepse shumicës së qytetarëve tani po iu zhvillohen seancat për rastet e tyre në gjykata. Dhe nëse e gjymtoni sistemin, duke larguar nga puna në të njëjtën kohë një numër të madh të gjyqtarëve dhe prokurorëve, kjo nuk do të ndodhë dhe duhet tetë vjet që një person të bëhet gjykatës apo prokuror dhe si do t’i zëvendësoni ata, nëse largoni nga puna shumë (gjykatës dhe prokurorë) në të njëjtën kohë?

Prandaj, duke filluar nga lartë, duke verifikuar shefat dhe të gjithë ata që kanë pozita të larta dhe mos harroni, duhet të shikoni edhe stafin. Nëse flisni vetëm për gjyqësorin, bëni gabim. Ju duhet të shikoni në agjencitë kundër korrupsionit, në polici, në administratën tatimore, në njësitë për inteligjencë financiare, duhet t’i verifikoni që të gjithë. Kjo është një sfidë e madhe, por nëse doni që ta bëni mirë, duhet që ta planifikoni mirë dhe nëse arrini të krijoni diçka që është sistematike, do të shihni ndryshime të mëdha në sundimin e ligjit në Kosovë dhe vetëm përparim.

Radio Evropa e Lirë: Sipas jush, sa ka nevojë Kosova për një gjë të tillë tash?

Lana Morton-Owens: Është e vështirë të thuhet nga njëshi te dhjeta se ku qëndron Kosova dhe sa ka nevojë për vetting. Besoj se duhet të bëhen disa përmirësime. Nuk e di nëse unë do ta kisha vendosur vetting-un në të njëjtën listë prioritetesh, siç e ka vendosur Qeveria e re e Kosovës, por e respektoj faktin se ky proces është top-prioritet ose njëri nga prioritetet kryesore të qeverisë së re. Qytetarët kanë votuar për qeverinë dhe ky prioritet, është ajo që qytetarët po kërkojnë që të bëhet. Besoj se nuk është detyrë e imja që të them se vetting-u duhet të jetë më poshtë në listën e prioriteteve sepse kjo është ajo për të cilën qytetarët kanë kërkuar.

Radio Evropa e Lirë: A keni parë edhe ndonjë pikë të dobët në këto propozimet që janë prezantuar për procesin e vetting-ut?

Lana Morton-Owens: Nuk janë të mishëruara sa duhet. I kam lexuar të katër propozimet dhe thjesht nuk janë të mishëruara dhe nuk ka detaje të mjaftueshme që të kuptohet se si do të jetë mekanizmi, periudha kohore, kush do të jetë përgjegjës, mbi cilat kritere do të vendoset që të verifikohet një person dhe për shkak të mungesës së amendamentimit të Kushtetutës, sa i përket gjykatësve dhe prokurorëve do të duhet që Këshillat (gjyqësorë dhe prokuroril) t’i largojnë ata nga puna.

Mendoj se ka ende shumë punë për të bërë dhe besoj se këtë do ta bëjë Grupi i ri punues dhe të gjejë një mekanizëm i cili do të ishte i qartë dhe lehtë i zbatueshëm.

Në Kosovë ka shumë ligje, por ajo që ka rëndësi është zbatimi i tyre. Shumë nga ligjet që keni janë të sofistikuara dhe të draftuara mirë, por jo të zbatueshme në vend. Prandaj, shpresoj se çfarëdo që do të krijojë ky Grup punues, nëse është legjislacion, duhet të jetë i përpiluar mirë në mënyrë që të sigurojë se funksionon për Kosovën.

Kosova ka “persona që mund ta udhëheqin vetting-un”

Radio Evropa e Lirë: Më herët përmendët se kush do ta verifikojë edhe ata që e kryejnë vetting-un. A ka Kosova njerëz që janë të besueshëm për ta kryer këtë proces?

Lana Morton-Owens: Unë kam takuar një numër të madh njerëzish me integritet të lartë. Prandaj, po, Kosova ka qytetarë me integritet të lartë edhe brenda sektorit të drejtësisë, policisë dhe brenda të gjitha institucioneve. Pyetja që do të ngrihet është se si do të ja dëshmoni këtë publikut? Si do t’i tregoni publikut se njerëzit që po vendosin se kush ka integritetin e duhur për të udhëhequr sektorin e drejtësisë, policinë, agjencinë kundër korrupsionit. Duhet të tregoni një kriter se ata njerëz, që do ta udhëheqin këtë proces, kushdo që janë, edhe ata kanë kaluar në procesin e njëjtë. Mund të flas për SHBA-në, unë personalisht kaloj në një proces të verifikimit të sigurisë çdo tri vjet dhe çdo tri vjet, të gjitha informacionet e mia ndahen me hetuesit, të cilët vendosin nëse unë duhet të kem këtë status. Dhe ky proces është diçka që unë besoj në të dhe unë kam besim që të jem brenda sistemit dhe mendoj që njerëzit që do ta bëjnë vetting-un duhet t’i besojnë sistemit dhe po ashtu është e rëndësishme që edhe publiku të ketë besim në sistem.

Radio Evropa e Lirë: Që prej vitit 2013, Kosova ka përmirësuar bazën ligjore për luftën kundër krimit të organizuar dhe korrupsionit, përfshirë edhe për sekuestrimin dhe konfiskimin e pasurisë. Edhe pse baza ligjore vlerësohet si mjaft e avancuar, ka mungesë të rezultateve. A mund të jetë zgjidhje për këtë nisma e re e Ministrisë së Drejtësisë, sa i përket konfiskimit të pasurisë së pajustifikueshme ose a duhet që Kosova t’i përmbahet legjislacionit që aktualisht ka apo duhet që të vazhdohet tutje me koncept-dokumentin dhe të miratohet Ligji i ri për konfiskim, ashtu siç është paralajmëruar?

Konfiskimi i pasurisë, “gjë e mirë”

Lana Morton-Owens: Qeveria tashmë e ka miratuar koncept-dokumentin dhe ky proces tani do të ecë përpara drejt përpilimit të ligjit të ri.

Mendoj se është e rëndësishme të kuptohet se këto janë procese të ndryshme. Kemi të bëjmë me konfiskim penal dhe siç thatë edhe ju, Kosova ka disa prej ligjeve më të sofistikuara në botë, dhe jo vetëm për sa i përket konfiskimit, por edhe të kompetencave të zgjeruara për konfiskimin e pasurisë. Nga perspektiva e publikut, unë e kuptoj se sa frustuese mund të jetë që të keni një proces kaq të sofistikuar dhe të shihni një shifër të lartë të pasurisë, diku 180 milionë, që sekuestrohet, por jo edhe të konfiskohet. Nuk ka një përgjigje të mirë për këtë gjë, përveç se ka një zbatim të dobët të atij ligji dhe zbatim të dobët të atyre mekanizmave.

Së fundmi, me mbështetjen tonë, tani ka koordinator për konfiskim në çdo prokurori. Ne shpresojmë se kjo do të sjellë ekspertizë për çdo zyre (të prokurorive), në mënyrë që ata ta kuptojnë se si të sekuestrojë pasuritë në mënyrë të duhur dhe çfarë provash janë të nevojshme për këtë proces. Por, gjithashtu duhet të ketë përmirësim se çka ndodh kur ju sekuestroni një gjë, shembull një veturë, dhe menjëherë ajo veturë humb vlerën e saj nëse nuk e shisni dhe kjo gjë nuk është duke ndodhur tani për tani.

Prandaj, e kuptoj se pse qeveria e re është e frustruar për shkak të mungesës së konfiskimit të aseteve dhe gjithashtu e kuptoj se pse do të ishte shumë e tmerrshme për shtetin që të shohin persona, të cilët marrin rroga qeveritare, por që jetojnë më mirë sesa dikush që do të mund të jetonte me atë rrogë. Prandaj, i kuptoj qytetarët e Kosovës që një gjë e tillë është dëshpëruese për një person që ka rrogë mesatare dhe sheh se si disa persona kanë arritur që të përfitojnë më shumë.

Prandaj, ideja e konfiskimit civil, që është propozimi i ri, është një gjë e mirë. Mendoj se është një gjë që duhet të punohet me kujdes. Duhet ta keni parasysh procesin e drejtë gjyqësor dhe duhet ta merrni parasysh se ju shtet, keni respektuar procesin e drejtë gjyqësor, që prej se është hartuar Kushtetuta juaj dhe tani nuk mund të hiqni dorë nga kjo. Duhet të siguroheni që ka mekanizma të cilat do të sigurojnë që prona e dikujt nuk do të merret, pa u dhënë atyre mundësinë që të dalin para gjykatës. Duhet të siguroheni se do të ketë masa mbrojtëse, në mënyrë që të mos konfiskohet prona e një personi të pafajshëm.

Kosova ka disa probleme. E para, ju keni ekonomi joformale, keni një diasporë të madhe që ende kontribuon për ekonominë kosovare, ju keni ende probleme me qasjen në prona, si për pronat para dhe pas luftës. Prandaj, në Kosovë ka disa probleme specifike, që sipas meje, e bëjnë më sfiduese këtë proces.

Dhe problemi i fundit është që duhet të siguroheni që këto dy sisteme nuk do të ndeshen, pra konfiskimi penal dhe ai civil. Prandaj, duhet të keni një mekanizëm që të siguroheni se nuk do të thoni: “Nuk kemi prova të mjaftueshme për ta dërguar lëndën në një gjykatë penale, prandaj do ta dërgojmë lëndën në gjykatë civile”. Prandaj, si mekanizëm është diçka që mund të përdoret në mënyrë efektive në shumë shtete, përfshirë edhe shtetin tim, por duhet të hartohet me kujdes, në mënyrë që të mos shihet si hakmarrje ndaj kundërshtarëve apo individëve dhe që të zbatohet në mënyrë fer ndaj të gjithë qytetarëve në çdo rrethanë. Prandaj, ne mezi po presim të shohim se çfarë do të bëjë Grupi punues për këtë dhe më pas do të mund të japim një mendim zyrtar nëse një gjë e tillë do të ishte e zbatueshme në Kosovë.

Rishikimi Funksional “mund të sjell ndryshime të mrekullueshme”

Radio Evropa e Lirë: Sa e rëndësishme është për Ambasadën amerikane Strategjia për sundimin e ligjit në Kosovë?

Lana Morton-Owens: Shtetet e Bashkuara si dhe Bashkimi Evropian, Mbretëria e Bashkuar dhe shumica e komunitetit ndërkombëtar, ka qenë shumë i përfshirë në atë që ne e quajmë Rishikimi Funksional të sektorit të sistemit të drejtësisë, që prej se ka nisur. Ka investim të madh, në kuptimin e ekspertizës dhe kohës dhe ka disa rekomandime, që do të mund të sillnin ndryshime të mrekullueshme në Kosovë. Ky është një proces që Kosova e ka mirëpritur dhe për të cilin, unë mendoj se duhet të jetë krenare. Kosova vendosi që të shikojë sektorin e drejtësisë në tërësi për të parë se çfarë shkonte keq në këtë sektor dhe si do të mund ta ndryshojmë në një mënyrë sistematike. Është e rëndësishme që ajo strategji të shndërrohet në një plan veprimi dhe ai plan të zbatohet. Nuk besoj që mund të flasim për këtë apo atë rekomandim, por ne jemi krenar që Kosova po e zbaton këtë proces (Rishikimin Funksional), që po e udhëheqë rrugën për t’u siguruar se ky nuk ishte një proces politik, por një proces i udhëhequr nga shoqëria civile, ku ishin të përfshirë edhe zyrtarët nga gjyqësori, nga policia dhe të gjitha institucionet e tjera. SHBA-ja do të donte që ky proces të ecte përpara sa më shpejt që të jetë e mundur sepse mendoj se mund të vijnë ndryshime të mira. Shumica e ndryshimeve, për të cilat fola, janë në atë dokument.

Prioritetet në sektorin e drejtësisë

Radio Evropa e Lirë: Sipas mendimit tuaj, cili duhet të jetë prioriteti i parë për Ministrinë e Drejtësisë: Rishikimi Funksional, vetting-u apo Ligji për konfiskimin e pasurisë së pajustifikueshme?

Lana Morton-Owens: E mira e procesit politik është se as unë, as Ambasada amerikane nuk vendos se cili duhet të jetë prioriteti i parë i Ministrisë së Drejtësisë. Mendoj se ajo (ministrja e Drejtësisë, Albulena Haxhiu) është një ministre e zonja dhe do t’i vendosë vetë prioritetet e ministrisë së saj. Ne folëm për disa prej prioriteteve. Sigurisht, prioritet për Ambasadën amerikane është Rishikimi Funksional. Brenda këtij rishikimi ka pako ligjesh që kanë të bëjnë me ndryshimet në sistemin prokurorial, që do të sillnin më shumë përgjegjësi. Ka shumë gjëra në Rishikimin Funksional që ne do të donim që të zbatoheshin, prandaj ne do të donim që ky proces të jetë pjesë e prioriteteve të ministrisë. Por, unë nuk jam në pozicion që t’i them ministres Haxhiu se cilat duhet të jenë prioritet dhe si duhet ajo ta bëjë punën e saj. Besoj që ajo duhet të punojë dhe ne do ta këshillojmë sa më mirë që të mundemi.

Radio Evropa e Lirë: Ju po ashtu deklaruat se procesi i vetting-ut duhet të jetë në mesin e prioriteteve..

Lana Morton-Owens: Nuk e thash kështu, ajo çfarë thash është se ajo është çka publiku do. Lëvizja Vetëvendosje ka fituar zgjedhjet dhe ata garuan me një platformë me sundimi i ligjit, ku vetting-u është një prej çështjeve kryesore. Prandaj, them se kjo është ajo çfarë publiku do dhe është puna e politikanëve që t’i shërbejnë publikut.

Ndryshime në Ligjin për përgjegjësinë disiplinore

Radio Evropa e Lirë: Sipas jush, cili nga ligjet në sektorin e drejtësisë, kërkojnë vëmendje të menjëhershme dhe amendamentim me qëllim që të përmirësohet pavarësia dhe integriteti i sistemit gjyqësor dhe atij prokurorial?

Lana Morton-Owens: Kuvendi është ai që vendos prioritetet se cilat ligje miratohen së pari.

Por, është një ligj që do ta përmend dhe ai është Ligji për përgjegjësinë disiplinore (të gjyqtarëve dhe prokurorëve). Përmes këtij ligji mbahen përgjegjës gjykatësit dhe prokurorët. Në këtë ligj ka një gabim tipografik dhe thotë se asnjë gjykatës apo prokuror nuk mund të suspendohet nëse nuk kanë kryer ndonjë shkelje të rëndë kriminale. Ky nuk ishte qëllimi i hartuesve. Hartuesit e këtij ligji thanë se gjykatësit dhe prokurorët mund të suspendohen pas shkeljeve të rënda disiplinore.

Pra, tani ju jeni në një sistem ku edhe nëse gjykatësit dhe prokurorët do të donin që të suspendonin nga puna ndonjërin nga kolegët e tyre, për shkak të kryerjes së ndonjë shkeljeje të rëndë disiplinore, ata do të dilnin përtej këtij ligji. Kjo sipas meje, është diçka që mund të rregullohet shumë lehtë dhe do të duhej të adresohej menjëherë. Kam dëgjuar se është diskutuar për këtë në mbledhjen e qeverisë, por nuk kam më shumë informacione, por mendoj se ky gabim mund të përmirësohet shumë lehtë dhe që do të kishte ndikim të menjëhershëm sa i përket disiplinimit të gjykatësve dhe prokurorëve që bëjnë shkelje.

Radio Evropa e Lirë: A është e rëndësishme për Kosovën që ta bëjë këtë ndryshim në këtë ligj?

Lana Morton-Owens: Është e rëndësishme për Kosovën që të ketë një sistem gjyqësor dhe prokurorial që mund të disiplinojë kolegët e tyre dhe tani për tani, ata nuk mund ta bëjnë këtë sepse ata shembull nuk mund ta suspendojnë një prokuror, edhe nëse ai prokuror ka bërë ndonjë gabim të rëndë, veç nëse është vepër kriminale, përndryshe, ai prokuror nuk mund të suspendohet nga puna.

Radio Evropa e Lirë: A besoni se në Kosovë ka numër të lartë të prokurorëve dhe gjykatësve ndaj të cilëve do të duhej të ndërmerreshin veprime disiplinore?

Lana Morton-Owens: Sa kam parë unë, Ligji për përgjegjësinë disiplinore, që ka hyrë në fuqi më 2019, do të mund të zbatohej më shumë. Dhe mendoj se është e vështirë, sepse kemi të bëjmë me një sistem të vogël, janë diku rreth 100 prokurorë dhe rreth 500 gjyqtarë, dhe është e vështirë ta disiplinosh dikë që e ke koleg. Mendoj se ka më shumë mundësi që të zbatohet ky ligj dhe po ashtu mendoj se ky ligj jo domosdoshmërish duhet të shihet nga prizmi negativ nëse dikush disiplinohet. Mediat shpesh raportojnë për diçka që ndodh në një sallë gjyqi, për diçka të tmerrshme që ka bërë ndonjë prokuror apo ndonjë gjykatës. Por, shpesh procesi disiplinor mund të heqë të gjitha dyshimet për keqbërje.

Ne në SHBA kemi një zyre për përgjegjësi profesionale ku ju mund të referoheni dhe më pas ajo zyre shikon nëse veprimet tuaja janë të përshtatshme ose jo dhe ne i besojmë atij sistemi. Mendoj se edhe procesi disiplinor duhet të kuptohet kështu, që nëse diçka nuk është në rregull dhe duhet të hetohet, ose nëse dikush ka bërë ndonjë gabim me apo pa qëllim, një komision disiplinor do të duhej të merrte vendim se si të veprohet më tutje. Por, mendoj se ju duhen më shumë vegla dhe si shtet ju duhet t’ua siguroni këto vegla, në mënyrë që ata të mund të disiplinojnë (gjyqtarët dhe prokurorët) dhe jo vetëm t’i transferojnë nga një lokacion në tjetrin, nëse ata sillen në mospërputhje me rregullat dhe kodet e etikës.

blank

Intervista – Përfaqësuesja e Partisë së Merkelit: Nëse ODIHR flet për shitje të votave, rrezikoni izolimin

Kur na ndajnë dy ditë nga zgjedhjet parlamentare të 25 prillit, nënkryetarja e grupit parlamentar të partisë së Kancelares Angela Merkel, Katja Leikert, u bëri thirrje partive politike në Shqipëri që të kontribuojnë për zgjedhje të rregullta.

Në një intervistë ekskluzive për gazetën “Panorama”, znj. Leikert tha se zgjedhjet e 25 prillit kanë një rëndësi të veçantë për Shqipërinë se do të caktojnë se në cilin drejtim do të shkojë Shqipëria. Do të ndiqet rruga drejt Bashkimit Europian me më shumë përpjekje dhe do te krijohet një perspektivë për të rinjtë në vendin e tyre, apo vendi do të lihet më tej pa një busull orientimi. Madje ajo u shpreh se nëse ekspertët e ODIHR-it do të evidentojnë cenim të zgjedhjeve, atëherë Shqipëria rrezikon një izolim nga Bashkimi Europian. Nënkryetarja e CDU/ CSU më tej gjatë intervistës hedh poshtë akuzat e Kryeministrit Rama se BE-ja ka neglizhuar Ballkanin perëndimor në përballimin e luftës kundër virusit. Leikert thotë në intervistë ndërkohë, se vitet e fundit është vërejtur një vullnet të ulët për të avancuar reformat e nisura. Ndërkohë, sa i përket kandidatit për Kryeministër Lulzim Basha, nënkryetarja e grupit parlamentar të CDU-CSU, Leikert, u shpreh se ka kontakte të vazhdueshme me të. Ajo thotë se kryedemokrati vjen me një premtim të qartë për vijimin e reformave dhe me një busull “pro” europiane.

1.Pandemia ka krijuar një situatë të pazakonte diplomatike. Kryeministri Rama ka kritikuar BE-në se ka lënë jashtë vëmendjes vendet e Ballkanit. Disa herë ai ka veshur me përgjegjësi BE-në se po le gjyshërit tanë pa vaksine. Ndërkohë që gjetja e zgjidhjes se vaksinimit ka ardhur nga Turqia, Kina dhe vaksinat ruse. A është shqetësues për ju, ndryshimi i kursit, qoftë edhe retorikës, nga BE-ja drejt vendeve të lindjes?

Ndryshe nga sa e paraqet Kryeministri Edi Rama, BE-ja po siguron mbështetje gjithëpërfshirëse për vendet e Ballkanit Perëndimor në luftën kundër pandemisë Covid-19. Gjatë të ashtuquajturës “vala e parë”, u vunë në dispozicion ndihma emergjente për sektorin shëndetësor, për shembull për sigurimin e maskave, aparateve respiratorë dhe testeve, si dhe një paketë ndihme prej 3.3 miliardë eurosh për përballimin e pasojave të pandemisë në Ballkanin Perëndimor. Në një kohë kur vetë vendet anëtare të BE-se u goditën keq nga pandemia dhe ishin qendra e pandemisë globale, Ballkani Perëndimor nuk u harrua. Midis majit dhe gushtit të këtij viti, BE-ja do të mbështesë gjashtë vendet e Ballkanit Perëndimor me 651,000 doza vaksinash. BE-ja gjithashtu ofron ndihmë përmes programit ndërkombëtar të shpërndarjes “COVAX”. Vaksinimi është mënyra për të dalë nga kriza, por për sa kohë nuk ka mjaftueshëm vaksina, masat për parandalimin e përhapjes së infeksionit janë thelbësore. Dhe për këtë mban përgjegjësi qeveria e Edi Ramës. Qeveria shqiptare dhe populli i Shqipërisë janë të lirë të vendosin se cilën rrugë do të ndjekin. Ne në grupin parlamentar CDU/CSU do të dëshironim që Shqipëria të bëhej anëtare e bashkëpunimit në Bashkimin Europian, ashtu si të gjitha shtetet e tjera në Ballkanin Perëndimor. Nëse dhe kur kjo është e mundur varet kryesisht nga vullneti politik për të përmbushur kushtet e nevojshme. Ne kemi parë pak progres në këtë fushë në Shqipëri gjatë viteve të fundit.

2. Znj. Leikert, Shqipëria ndodhet më pak se 2 ditë nga zgjedhjet që do të caktojnë qeverinë e 4 viteve të ardhshme. Si e shikoni klimën politike me të cilën po shkohet në zgjedhjet e 25 prillit?

Është e rëndësishme që zgjedhjet të jenë të drejta dhe demokratike dhe që të gjithë aktorët e përfshirë të jenë të vetëdijshëm për përgjegjësitë e tyre. Kjo fillon me organizimin e zgjedhjeve dhe përfundon me çështjen e formimit të koalicioneve. Kjo vlen si për partinë në pushtet, ashtu edhe për opozitën. Në Ballkanin Perëndimor ndonjëherë kam përshtypjen se pushteti politik barazohet me fuqinë ekonomike. Kjo qëndron në kontrast të plotë me idenë tonë të bashkëjetesës demokratike në Bashkimin Evropian. Si grup parlamentar CDU/CSU në Bundestag, ne shpresojmë që të jetë e qartë për të gjithë aktorët politikë të përfshirë në Shqipëri se zgjedhjet janë gjithashtu një vendim se ne cilin drejtim do të shkojë Shqipëria. Do të ndiqet rruga drejt Bashkimit Europian me më shumë përpjekje dhe do te krijohet një perspektivë për të rinjtë në vendin e tyre, apo vendi do te lihet më tej pa një busull orientimi.

3. Raporti i ndërmjetëm i vëzhguesve të ODIHR-it për zgjedhjet në Shqipëri ka evidentuar një klimë të tensionuar politike dhe mosbesim të partive politike mes njëra-tjetrës. A është një sinjal ky se do të kemi zgjedhje jo të pranueshme?

Këtë duhet ta përcaktojnë ekspertët e ODIHR-it dhe për këtë duhet pritur dita e zgjedhjeve dhe vlerësimi përfundimtar. Edhe këtu kriteret janë të qarta dhe objektive.

4. Ju jeni deputete e Bundestagut që vjet vendosi disa parakushte për Shqipërinë për t’i plotësuar në mënyrë që të nisin negociatat mes BE-së dhe Shqipërisë. Nëse ODIHR do të raportojë probleme me zgjedhjet që do zhvillohen më 25 prill, rrezikojmë ne bllokimin nga BEja?

Po, sigurisht. Ka kushte të përcaktuara qartë që janë vendosur për hapjen e negociatave me Shqipërinë. Disa procese, si përparimi i Reformës në Drejtësi, varen jo vetëm nga qeveria, por hetimi i individëve të korruptuar, luftimi i krimit të organizuar, hetimi i krimeve zgjedhore, dekriminalizimi ose marrja e masave më të rrepta kundër ekonomisë informale dhe pasurisë së pajustifikuar të zyrtarëve të lartë duhet të jenë gjithashtu nën përgjegjësinë e qeverisë. Reformat shpesh perceptohen nga përfaqësuesit e qeverisë në Shqipëri ose në vendet e Ballkanit Perëndimor si diçka e jashtme. Si diçka që diktohet nga jashtë. Por të jem e sinqertë: qytetarët e Tiranës, Durrësit dhe Shkodrës duan të gjithë sundimin e ligjit, një standard më të lartë jetese, një kujdes shëndetësor më të mirë, një sistem arsimor modern dhe rrugë të mira. Kjo nuk është diçka që Brukseli ose Berlini u diktojnë partnerëve politikë në Shqipëri. Në vizitën time të fundit në Shqipëri në vitin 2019, përshtypja ime ishte se kjo është në interesin e natyrshëm të njerëzve atje.

5. Ambasadorët kryesorë në Shqipëri kanë intensifikuar thirrjet për qytetarët që të dalin të votojnë dhe të mos shesin votën. A keni ju raportime nga diplomatët që keni në Shqipëri për ekzistencën e rasteve të intimidimit të zgjedhësve dhe blerje të votave?

Është e rëndësishme që njerëzit të marrin pjesë në procesin e vendimmarrjes për zhvillimin e vendit te tyre. Çdo formë intimidimi, kërcënimi ose manipulimi nuk është e pranueshme. Vëzhguesit e ODIHR-it, gjithashtu do ta marrin këtë parasysh në vlerësimin e tyre të zgjedhjeve.

6. Duke qenë se PD-ja është pjesë e Partive Popullore Europiane bashkë me partinë tuaj, CDU-në në Gjermani, a e mbështesni ju rrotacionin politik në Shqipëri dhe rikthimin e PD-së në qeveri me kandidat Bashën Kryeministër?

Si grup parlamentar CDU/CSU, ne nuk ndërhyjmë në punët e brendshme të Shqipërisë. Sigurisht, jemi në kontakt të ngushtë me partinë tonë partnere, PD-në dhe kryetarin e partisë Lulzim Basha. Ai vjen me një premtim të qartë për reformën dhe me një busull “pro” europiane. Qeveria shqiptare e Kryeministrit Rama në këto vitet e fundit nuk ka arritur të dërgojë një sinjal bindës të një fillimi të ri dhe të progresit . Më 25 prill, populli i Shqipërisë, i cili deri tani ka votuar vetëm duke emigruar jashtë, do të bëjë bilancin e tij./panorama 

blank

Intervista – Loeckel: Kosova të fuqizojë mekanizmat mbikëqyrës kundër korrupsionit

Kestrin Kumnova

Kosova duhet të fuqizojë mekanizmat e pavarur që do të mbikëqyrnin shpenzimet qeveritare, si pjesë e luftimit të korrupsionit në nivele të larta, thotë në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, Norman Loeckel, ekspert i organizatës Transparency International në Gjermani.

Duke folur për emisionin “Iustitia”, që është prodhimi më i ri i Radios Evropa e Lirë, në bashkëpunim me Betimin për Drejtësi, eksperti gjerman thotë se edhe në Gjermani ka dobësi në ligjet që luftojnë korrupsionin, mirëpo sipas tij, ndjeshmëria e publikut dhe mediave është shumë e lartë.

Radio Evropa e Lirë: Si ka arritur Gjermania të renditet në top dhjetëshen e vendeve në luftën kundër korrupsionit në sektorin publik?

Norman Loeckel: Gjermania ka rregulla shumë strikte për punonjësit në sektorin publik dhe në përgjithësi për personat që punojnë në qeveri. Këto rregulla zbatohen fuqishëm. Kjo është njëra pjesë e tregimit, pjesa tjetër është se ne kemi natyrisht politikanë për të cilët rregullat, fatkeqësisht janë relativisht të dobëta dhe nuk zbatohen me vendosmëri. Pra, kemi një lloj sistemi të ndarë. Mendoj se në përgjithësi ka një nivel të ulët të tolerancës në shoqërinë gjermane dhe media për rastet e korrupsionin. Pra, edhe në fushat ku rregullat janë relativisht të dobëta, ka pasoja të mëdha nëse zbulohet korrupsioni.

Radio Evropa e Lirë: Në çfarë shkalle janë rastet korruptive në mesin e zyrtarëve të lartë politik dhe çfarë trajtimi bën Gjermania për këto raste?

Norman Loeckel: Në nivelet e larta, që nënkupton njerëzit që punojnë në qeveri – ministrat –nuk ka pasur shumë raste të korrupsionit. Në përgjithësi, në nivelet e larta qeveritare ka shumë pak korrupsion, kjo edhe për faktin se këtu në Gjermani ka shumë kontroll. Njëri ndër rastet është ai i një zëvendësministri të Mbrojtjes, i cili ka pranuar ryshfet gjatë prokurimit të materialeve të mbrojtjes. Ky rast u zbulua shpejt. Ai u mundua të ikte në një vend tjetër, por nuk ia arriti. Ai do të ekstradohet dhe gjykohet në Gjermani. Pra, në përgjithësi, për shkak të kontrolleve të rrepta të mekanizmave parlamentarë dhe joparlamentarë si dhe nga ana e mediave, në nivelet e larta qeveritare, është e vështirë të fshihet korrupsioni.

Radio Evropa e Lirë: Sa zgjasin procedurat gjyqësore në këto raste dhe cilat lloje të dënimeve parashikohen me ligj?

Norman Loeckel: Nëse një zyrtar i lartë i qeverisë është i përfshirë në ryshfet, ky rast merret shumë seriozisht, varësisht edhe prej kompleksitetit të çështjes. Nëse është rast më kompleks, prokuroria mund të hetojë për dy vjet, nëse është ndonjë shkelje më e ulët, atëherë gjithçka mund të përfundojë brenda disa muajsh. Në lidhje me dënimet, ato natyrisht se dallojnë, varësisht nga çështja. Nëse ka pasur shkelje të lehta të rregullave, mund të mos ketë dënim, por vetëm veprime disiplinore brenda ministrisë. Por, nëse është çështje korrupsioni e profilit të lartë, kemi pasur raste të tilla që kanë kaluar vite të tëra në burg.

Radio Evropa e Lirë: Cili është reagimi i publikut dhe mediave për rastet potencialisht korruptive në mesin e zyrtarëve të lartë?

Norman Loeckel: I marrin me shumë seriozitet këto shkelje, qoftë edhe nëse janë veprime potenciale. Në përgjithësi kanë shumë pak tolerancë dhe kjo mund të paraqesë një fund të shpejtë të karrierës për politikanët dhe zyrtarët publikë nëse janë të përfshirë në korrupsion. Në fakt ka shumë më pak tolerancë krahasuar me ligjet. Ligjet ndonjëherë, në disa raste janë të dobëta, por publiku është shumë i ndjeshëm. Pra, edhe në rastet kur ligji nuk e ndalon, karriera për politikanët e përfshirë në afera korruptive mund të marrë fund.

Radio Evropa e Lirë: Çfarë është kyçe në trajtimin e rasteve korruptive të zyrtarëve të lartë?

Norman Loeckel: Së pari duhet të keni rregulla të ashpra dhe ato duhet të zbatohet. Nuk është e mjaftueshme të kesh vetëm prokurorë, por gjithashtu duhet të keni mekanizma parlamentarë që mbikëqyrin ministritë, pastaj mekanizma të pavarur të llogaridhënies që mbikëqyrin shpenzimet e parave në ministri dhe procesin e prokurimit, nëse fondet publike po shpenzohen në bazë të ligjit. Këto mekanizma auditimi dhe të pavarur brenda qeverisë duhet të jenë të fuqishme dhe vërtetë të ushtrojnë kontroll.

Radio Evropa e Lirë: Çfarë mësime mund të marrë Kosova nga Gjermania në lidhje me trajtimin e rasteve korruptive të nivelit të lartë?

Norman Loeckel: Natyrisht, nëse ligjet janë aty, por ato nuk zbatohet, atëherë ky është një problem i madh. Ligjet mund të përmbysen nëse ekzistojnë në letër, por nuk ka mekanizma të pavarur të cilët kontrollojnë shpenzimet e parave për shembull brenda qeverisë. Kështu është vështirë t’i hapet rruga ndëshkimit. Nëse keni këto mekanizma të pavarur, natyrisht ju duhet të keni vullnet politik që gjithashtu të keni prokurorë të pavarur, të cilët mund t’i dërgojnë shkelësit para gjykatës.

blank

Dr. Driton Salihu: „Në 321 shtëpi të shëndetit në Serbi, isha i vetmi i kombësisë shqiptare“ Intervistoi: Dashnim HEBIBI

Intervistë ekskluzive me Dr.Driton Salihu, tash më ish drejtor i Shtëpisë së Shëndetit në Preshevë

Salihu: „Në 321 shtëpi të shëndetit në Serbi, isha i vetmi i kombësisë shqiptare“

„Konsideroj që arsyja e vetme e shkarkimit tim është ai politik. Komuna e Preshevës ka qenë njërsa ndër komunat me menaxhim më të mirë sa i përket vaksinimit të popullatës tek ata me mbi 65 vjet. Ne kemi qenë në top 5 komunat sa i përket vaksnimit të popullatës.“, na tha ndër të tjera, z.Salihu.

Në këtë kohë të rëndë kur pandemia thuajse në çdo skaj të botës po qëndron dhe po merr jetë njerëzish, në Luginë të Preshevës, në vend se të bashkëpunohet, atje po krijohet panikë te qytetarët e Preshevës me rrethinë, duke e shkarkuar edhe drejtorin e shtëpisë së Shëndetit. Presheva me rrethinë, duke lënë anash simpatitë politike lokale, të gjithë së bashku, përcillnin çdo informacion që vinte nga drejtori i Shtëpisë së Shëndetit, ku ai në forma të ndryshme në fillim të pandemisë, mundohej që në mënyrë profesionale me ato mundësi që kishte, që ti informoj banorët e asaj treve me një pandemi që e ka kapluar gjithë botën. Qysh në fillim edhe lexuesit tanë, kanë pasur mundësi të lexojnë një intervistë nga drejtori z.Driton Salihu, ku ai gjithnjë i bënte thirrje banorëve, që ti respektojnë masat e vendosura dhe ashtu u veprua, për një kohë, Presheva me rrethinë, nuk kishte as një person të infektuar. Kur dihet, se egziston shtëpia e shëndetit dhe është stafi që punon aty dhe punonte në çdo kohë edhe në fillim të pandemisë edhe telefoni privat i drejtorit nuk pushonte, për t`u informuar, ku edhe vetë ai nuk pritonte, por postonte githnjë informacione përmes FB, se si është gjendja dhe të mos bëhet panikë, por jepte informacione profesioniste. Shkurt e shqip, qytetari ndjehej më i besueshëm, kur në krye të një institucioni të shëndetësisë është një shqiptarë. Edhe pse një qytet me një përqindje mbi 90 përqind shqiptarë në pandemi, aty shkarkohet drejtori i shëndetësisë dhe në vend të tij vendoset një mjekë serb. Për të kuptuar më shumë pse ka ndodhur ky rast, se si është gjendja aktuale në Preshevë e me rrethinë në këtë pandemi si dhe për projektet që i ka pasur ndërmend ti ndërmarë, na flet ekskluzivisht, Dr.Driton Salihu, tash më, i shkarkuar nga detyra e të parit të shtëpisë së shëndetit në këtë qytet.

Z.Salihu, përshëndetje të përzemërta. Të falënderoj fillimisht për kohën, që do të ndani për të realizuar këtë intervistë. Lajmin për shkarkimin tuaj nga detyra e e drejtorit të Shtëpisë së Shëndetit në Preshevë, thuajse çdo banorë i Preshevës e me rrethinë e kanë pritur keq, sepse jemi në një kohë të rëndë të Pandemisë me Covid-19, plus kur dihen sukseset tua gjatë gjithë pandemisë. Lexuam disa prononcime tuat në disa media, por a mund t`na tregoni drejt, keni menduar, se do merni një shkarkim nga detyra në këtë kohë?

Ju falënderoj edhe juve gjithashtu. Presheva po kalon një situatë të vështirë epidemiologjike, sidomos nga muaji mars kur ndihmë në shtëpi të shëndetit kanë kërkuar 2211 pacient me simptome febrile ku prej tyre 412 kanë qenë pozitiv në Covid-19, çka është një shifër e lartë për një komunë si Presheva. Deri sapo përballeshim me pandeminë globale dhe vaksinimin masiv, unë me një letër nga ministri i shëndetësisë së Serbisë jam shkarkuar dhe në vend timin është emëruar një mjek i kombësisë serbe.

Pse, sipas jush jeni shkarkuar?

Në dokument shkarkimin nga ministria e shëndetësisë nuk ka asnjë edhe një arsyje të vetme për shkarkimin tim. Në momente kur përballesh me probleme në menaxhimin e shëndetsisë, por gjatë kësaj rruge duhet të përballesh edhe me letra “anonime” e procese të montuara gjyqësore e sabotime të inicuara nga persona të ndryshëm.
Kjo sfidë në asnjë moment nuk ndaloi motivacionin tim për një shëndetësi efikase dhe profesionale për Komunën e Preshevës. Këto në foto, që do ta shihni edhe në profilin tim në FB janë vetëm një pjesë e letrave “anonime” të cilat janë dërguar në Beograd për rë inicuar kontrollime të inspektorëve, për të shpifur, e shantazhuar dhe kompromituar Shtëpinë e Shëndetit në Preshevë. Ata të cilët kanë qenë pjesë e këtij komploti e mbajn përgjegjësinë për këtë katrahurë.
Mua më mbetet vetëm keqardhje për pacientet tanë që më së pakti e kanë merituar këtë situatë.

Sigurisht, keni pasur kontakte më herët me ndoj zyrtarë të ministrisë së shëndetit të Serbisë më herët, se si të menaxhohet kjo pandemi?

Po kontaktet kanë qenë të vazhdueshme me Insitutin për shëndet publik pasi ka të bëj me vaksnimin e popullatës po edhe testimet me Covid-19.

Pandeminë e keni menaxhuar që në fillim mirë, por tash, dita ditës, po vijnë lajme nga Presheva me rrethinë, se shumë po ka të infektuar dhe po ndahen nga jeta. Ku është faji?

Rastet e vdekjeve janë rritur, pasi Covid-19 nuk po pyet më as moshën po as gjininë. Të gjithë ata që po kanë sëmundje dytësore po edhe në një far mënyre po lajmrohen me vonesë, një numër i tyre po përfundon edhe me fatalitet.

Ishit i vetmi drejtor shqiptarë i Shtëpisë së Shëndetit në Republikën e Serbisë. Mos ndoshta, pse jeni shqiptarë jeni larguar?

Në 321 shtëpi të shëndetit që janë në Serbi, unë i vetmi i kombësisë shqiptare. Konsideroj që arsyja e vetme e shkarkimit tim është ai politik.
Komuna e Preshevës ka qenë njërsa ndër komunat me menaxhim më të mirë sa i përket vaksinimit të popullatës tek ata me mbi 65 vjet. Ne kemi qenë në top 5 komunat sa i përket vaksnimit të popullatës.

Doktor, padyshim se edhe stafi i mjekëve e kanë pritur keq. Si ishte reagimi i tyre?

Në një komunë ku janë 95% e banorëve shqiptar dhe një drejtues i një institucioni kaq të rëndësishëm vendoset i kombësisë serbe, atherë len të kuptohet edhe revoltimi i shumicës së qytetarëve.

Cili është suksesi juaj më i madh gjatë mandatit tuaj?

Ne kemi qenë përfitues i projektit më të shtrenjtë financiar në Renovimin e plotë të objekteve të Shtëpisë së Shëndetit në Preshevë, projekt i cili ende nuk është tenderuar nga Qeveria serbe, edhe pse të gjitha procedurat paraprake kanë kaluar që nga 2017-ta.
Renovimi i urgjencës me mjete Ndërkombëtare, realizimi i Programit të asistencës shtëpiake në bashkëpunim me Komunën e Preshevës për punësimin e stafit mjekësor, zgjerimin dhe avancimin e shërbimeve mjekësore në vendbanimet e komunës së Preshevës, renovimi i ambulantave në vendbanimet e komunës sonë, rekonstruksioni i sistemit të ngrohjes qendrore në një sistem ekologjik, sigurimi i autoambulancave si donacion nga vendet evropiane, vendosja e Sistemit të menaxhimit të orarit të punës për stafin medicinal, sigurimi i vendeve të punës në afat të pacaktuar për një numër të konsiderueshëm të punëtorëve medicinal, pajisje me aparaturë të re në laborator e shumë projekte të tjera që janë me rëndësi vitale për një shëndetësi më të mirë për qytetarët e Preshevës.

„Këto dy komuna kanë rreth 80.000 banorë dhe shërbimin shëndetësorë dytësor Presheva e ka 45 kilometra larg në qytetin e Vranjës“

Përpos disa projekteve, që i keni realizuar, sa jemi të informuar, keni pasur edhe një projekt kërkese për të realizuar edhe spitalin e parë shqiptarë në Luginë të Preshevës, aty diku në mes të Preshevës e Bujanocit?

Presheva dhe Bujanoci e kanë momentin e fundit që të kenë një spital rajonal. Këto dy komuna kanë rreth 80.000 banorë dhe shërbimin shëndetësorë dytësor Presheva e ka 45 kilometra larg në qytetin e Vranjës.
Unë iu kam drejtuar me arsyje të qarta presidentit serb, kryeministres së Serbisë, ministrit të shëndetësisë si dhe së bashku me vetqeverisjen lokale që kjo iniciativë sa më shpejtë të aktualizohet pasi momentalisht kërkesat primare janë që reparti i pediatrisë dhe sëmundjeve interne janë të patjetërsueshme për qytetarët e komunës së Preshevës që mos të udhëtojnë në qytetet tjera.

Na flisni më shumë ju lutem në lidhje me këtë projekt, ku e keni menduar mbështetjen, nga Ministria e Serbisë, Shqipërisë, Kosovës apo nga diaspora jonë, apo tek të gjitha nga pak, me rëndësi të realizohet ky projekt?

Ne për fillim kemi nevoj vetëm për leje nga Ministria e shëndetësisë gjegjësisht nga qeveria e Serbisë. Vendin, ndërtimin apo edhe realizimin e këtij projekti e kemi më të lehtë, pasi siç dihet edhe diaspora e jonë ka shpreh interesim të madh që Presheva dhe Bujanoci të ketë spital, po ashtu edhe qeveria e Kosovës dhe Shqipërisë me fondin e premtuar të solidaritetit mund të jap kontribut të veçant. Ne staf kemi, po edhe me angazhimin e mjekëve shtes, do të kompletohej i tërë spitali.

„Pasjani në Gjilan e cila ka 3-4 herë më pak banor se Presheva ka spital“

Pse sipas jush, nuk është ndërtuar deri më tash, një spital në Luginë të Preshevës?

Nuk ka pas interes as shteti, po edhe asnjëherë nuk është bë një kërkesë e mirëfilltë dhe e detajizuar që Presheva të ketë spitalin rajonal.
Kur një komunën si Pasjani në Gjilan e cila ka 3-4 herë më pak banor se Presheva ka spital, atherë edhe pse Lugina e Preshevës mos të ketë?

Qytetarët e Luginës së Preshevës, siç e dini edhe Ju, duhet të shkojnë në Vranjë, Nish, Shkup edhe më larg për ndoj sëmundje serioze, pse a nuk ka kapacitet mjekësorë lugina. Komenti juaj?

Po, qytetarët e Preshevës për edhe një shërbim më të vogël sekondar mjeksor duhet të udhëtojnë për në spitalet tjera nëpër Serbi.

Ti kthehemi shkarimit tuaj nga detyra, a keni bërë ndoj ankesë apo keni ndërmend që të ankoheni?

Vendimi për shkarkim është i plotfuqishëm andaj edhe nuk ka asnjë mënyrë ankese.

Besoni, se do të fitoj drejtësia?

Të shohim, është vendim arbitrar nga Ministria e shëndetësisë.

Z.Salihu, edhe njëherë, si e shini shëndetësinë e Preshevës me rrethinë, mu në valën e tretë të Covid-19, ku dita ditës po merr jetë?

E rënduar, andaj edhe qytetarët duhet të kenë shumë kujdes në preventivën ndaj kësaj pandemie. Ende asgjë nuk ka përfunduar edhe pse vaksinimi po shkon mirë.

Për fund të kësaj interviste, mundem të them, nga shumë mendime të banorëve të asaj ane, sa i kemi përcjellur, se kanë thënë, po e humbëm një drejtorë, që nuk është ndal asnjëherë, që të jetë sa më afër nesh, sidomos tash me pandemi. Komenti juaj?

Ne kemi dhënë maksimumin dhe me mundësitë tona i kemi dalë në ndihmë të gjithë qytetarëve që kanë pasë nevoj në luftë kundër Covid-19 dhe ia kemi arritur të menaxhojmë në mënyrën më të mirë të mundshme.

Të flm edhe njëherë e u dëgjofshim për gëzime.

Ju lutem. Ju falënderoj edhe juve dhe përshëndes të gjithë lexusit tuaj kudo që ndodhen. Lutem, që të kalohet kjo pandemi sa më shpejt, por edhe kësaj here, edhe pse nuk jam në detyrë, si bashkëqytetarë, ju kisha lutur të gjithë banorëve, që të kenë kujdes, ti mirëmbahen rregullave, sepse pandemia është e pamëshirshme. Prandaj, ju lutem, kujdes, jo panikë, por të kemi mirëkuptim për rregullat që janë vendosur, që të gjithë së bashku të dalim fitues para kësaj pandemie.

blankblank

Intervistoi: Dashnim HEBIBI


blank
blank
blank
blank
blank
blank
blank
blank
blank
blank
blank
blank
Send this to a friend