Në Zvërnec, fshat pranë qytetit bregdetar të Vlorës, në Shqipëri, punimet përgatitore për një projekt turistik, të lidhur me planet e shpallura më herët nga Jared Kushner, dhëndër i presidentit amerikan Donald Trump, për ndërtimin e hoteleve dhe vilave, nxitën protesta dhe një varg shqetësimesh.

Banorë, aktivistë mjedisorë dhe përfaqësues të shoqërisë civile përmendën tri kryesore: ndikimin në mjedis, paqartësitë mbi pronësinë e tokës ku planifikohet ndërtimi, dhe mungesën e transparencës për projektin.

Më 30 maj, protesta në Zvërnec u shoqërua me përplasje të dhunshme me punonjës të sigurimit privat. Protestat më pas u bartën edhe në kryeqytetin shqiptar, Tiranë, ku u kërkua anulimin i projektit dhe dorëheqja e kryeministrit Edi Rama.

Çfarë tha Rama?

Kreu i ekzekutivit shqiptar po e mbron projektin. Ai tha se investimi në Zvërnec mund të arrijë vlerën prej 4 miliardë eurosh, dhe se mund ta vendosë Shqipërinë në “listën e kampionëve” të turizmit.

Sipas Ramës, projekti do të zhvillohet vetëm në pronë private, laguna nuk do të preket dhe investitorët kanë premtuar se gjithçka do të bëhet sipas ligjit.

“Nuk ka asnjë shans që investimi të ndalojë për aq kohë sa unë do të jem këtu”, u shpreh ai.

Por, kryeministri i Shqipërisë tha se për Zvërnecin ende nuk ka një projekt konkret, por vetëm një koncept të miratuar me kushte, ndërsa studimi mjedisor ende nuk është përfunduar.

Përfshirja e prokurorisë speciale

Struktura e Posaçme kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar – SPAK konfirmoi më 1 qershor se ka nisur një hetim lidhur me Zvërnecin. Rama tha më pas se SPAK-u kishte bllokuar një transaksion prone, të lidhur me projektin.

Më 3 qershor, ai tha se SPAK-u ka verifikuar pronësinë e investitorëve të huaj mbi tokën ku është planifikuar projekti turistik. Sipas tij, është sqaruar origjina e fondeve të kaluara përmes bankës, ndërsa fondet janë mbajtur të ngrira dhe nuk i janë kaluar shitësit, për të cilin ka një proces hetimor.

SPAK-u, ndërkaq, i tha Radios Evropa e Lirë (REL) se çështja ndodhet në një fazë procedurale, dhe se hollësitë nuk mund të bëhen publike tani për tani.

Kush janë blerësit e tokës?

Pronare e zonës së rrethuar në Zvërnec rezulton të jetë kompania Albania Land Development.

Të dhënat e Qendrës Kombëtare të Biznesit tregojnë se pronarë të kësaj kompanie janë vëllezërit nga Katari, Mohamadmoataz Mhd Ruslan Alkhayat dhe Ramez Mhd Ruslan Alkhayyat.

Më 29 prill, Këshilli Kombëtar i Territorit dha leje për rrethimin dhe për punime përgatitore për rrugët e qasjes brenda pronës. Leja iu dha shoqërisë Zvërnec South Adriatic Development, në cilësinë e zhvilluesit të punimeve përgatitore.

Banorë të Zvërnecit i kanë thënë REL-it se janë të përfshirë në një kontest gjyqësor për pronësinë e tokës, që ata pretendojnë se u është marrë padrejtësisht.

Pse përmendet Kushner?

Në mars të vitit 2024, Kushner tha se synon të ndërtojë hotele dhe qindra vila në Zvërnec.

Sipas gazetës New York Times, ai do të përfshihej përmes firmës së tij investuese, Affinity Partners, e mbështetur nga fonde saudite dhe investitorë të tjerë të huaj.

REL-i iu drejtua Affinity Partners lidhur me investimet e parapara në Shqipëri dhe protestat që po zhvillohen. Përgjigjja erdhi nga Sazan Real Estate Development LLC, e cila tha se i respekton “proceset e vazhdueshme publike dhe institucionale” dhe është e gatshme të ecë përpara ndërsa ato zhvillohen.

Kompania figuron në regjistrin e pronarëve përfitues si një nga personat juridikë indirektë në strukturën e pronësisë së kompanisë Albania Land Development.

Kërkesa për transparencë

Përfaqësues të shoqërisë civile dhe analistë në Shqipëri konsiderojnë se pikërisht mungesa e transparencës është në qendër të debatit për Zvërnecin.

Rigels Xhemollari, nga organizata Qëndresa Qytetare, tha për REL-in se çështja mund të zgjidhet vetëm nëse bëhen publike dokumentet kryesore. Sipas tij, nëse nuk ka transparencë, projekti do të mbetet i kontestuar.

Politologu Ermal Hasimja beson se zgjidhja duhet kërkuar te zbatimi i ligjit, por mendon se problemi është bërë më i madh për shkak të ndryshimeve ligjore që, sipas tij, kanë hapur rrugë për abuzime në zona të tilla.

“Nëse do të ketë transparencë të plotë mbi ata që kanë pronat, si i kanë marrë, mbi ata që do të investojnë, duke parë edhe aspektin e lejeve mjedisore dhe duke respektuar në të gjitha rastet ligjin, besoj se do të gjendet rruga e duhur”, tha Hasimja për REL-in.

Për gazetarin dhe analistin Ben Andoni, “projekte të tilla nuk mund të kalojnë thjesht nëpërmjet protagonizmit të kryeministrit Rama dhe të disa individëve”.

Ai tha për REL-in se çështja e Zvërnecit ka nxjerrë në pah një problem më të madh: atë të pronësisë, “që është gati një ‘kancer’ për zhvillimin e Shqipërisë”.

Efekti i protestave

Xhemollari kujton se protesta ka sjellë më shumë vëmendje mediatike, ndërkombëtarizim dhe ndërgjegjësim qytetar për Zvërnecin.

Hasimja i sheh protestat si shenjë pozitive të aktivizimit qytetar, sidomos të të rinjve, ndërsa Andoni e cilëson pjesëmarrjen e gjeneratës Z risinë më të madhe.

Po pretendimet për ndikime të huaja? Xhemollari i hedh poshtë ato, duke thënë se “pas tyre nuk ka as grekë, as serbë, as izraelitë, as agjentë”.

Edhe Andoni konsideron se pretendimet e tilla janë të zmadhuara dhe se protesta është më shumë rezultat i pakënaqësive të grumbulluara.

BIRN/ Në studion e emisionit “Real Story” në ABC News, të hënën më 1 qershor, debati për protestën e banorëve të Zvërnecit kundër ndërtimit të një resorti mori një kthesë të pazakontë, kur i ftuari  Arben Meçe paraqiti si provë një fotografi.
Imazhi tregonte një autobus të rrethuar nga njerëz – disa të veshur me xhupa dhe pallto dimri – si dhe flamuj grekë në një pikë kufitare. Meçe tha se fotografia i ishte dërguar nga persona të pranishëm në vendngjarje dhe pretendoi se ajo dokumentonte mbërritjen e protestuesve nga Greqia për të marrë pjesë në protestën e zhvilluar në Tiranë.“Nga njerëz që janë prezent atje ma dërguan,” tha Meçe. Drejtuesi i emisionit, Sokol Balla, mbështeti interpretimin e tij, ndërsa Meçe këmbënguli se në protestë kishin mbërritur “tetë autobusë”. Analisti Skënder Minxhozi, duke vëzhguar fotografinë, sugjeroi se bëhej fjalë për linjën Athinë-Vlorë.

Por fotografia, e trajtuar në studio si dëshmi e një ndërhyrjeje të organizuara nga jashtë, rezultoi më pas të ishte një imazh i krijuar me inteligjencë artificiale, që sipas autorit – të intervistuar nga BIRN – ishte frymëzuar nga deklaratat e një deputeti të Partisë Socialiste.

Ky imazh është pjesë e një fushate me narrativa dezinformuese në media – e udhëhequr nga kryeministri Edi Rama dhe Partia Socialiste – sipas të cilave Greqia po nxit kritikat ndaj projektit të lidhur me Jared Kushner, dhëndrin e presidentit amerikan, Donald Trump.

Fushata nuk përfshin vetëm foto të krijuara me IA dhe deklarata spekulative nga kryeministri dhe zyrtarë socialistë, por edhe keqpërdorim të pamjeve nga kamerat e Policisë së Shtetit, si dhe ‘lajme të pakonfirmuara’.

Sipas ekspertëve, kjo fushatë është një përpjekje për të manipuluar opinionin publik, ndërsa prej tre ditësh, mijëra qytetarë janë ngritur në protesta në Tiranë, duke kërkuar anulimin e projektit dhe dorëheqjen e kryeministrit Edi Rama.

“Për mendimin tim, këto përmbajtje nuk synojnë vetëm të dezinformojnë, por edhe të ndikojnë mënyrën se si qytetarët interpretojnë një ngjarje apo një kauzë,” thotë Erlis Çela, pedagog i komunikimit në Western Balkans University në Tiranë.

Analisti Arben Meçe i qëndroi deklaratës së tij se fotografia është origjinale.

“E kam testuar me tre mjetet më të fuqishme të inteligjencës artificiale të kohës,” pretendoi ai.

Kolegu i tij, Skënder Minxhozi theksoi se ishte e pamundur ta verifikonte vërtetësinë e fotos gjatë një transmetimi të drejtpërdrejtë.

“Unë s’kam mundësi që ta verifikoj në kohë reale nëse fotoja është e vërtetë,” tha ai.

Drejtuesi i emisionit “Real Story” në ABC News, Sokol Balla, nuk iu përgjigj kërkesave të BIRN-it për një qëndrim.

Protesta dhe narrativa e rreme me IA

Kompania që po zhvillon resortin, Zvërnec South Adriatic Development, është regjistruar offshore në formën e një trusti në Holandë, ndërsa pronarët përfitues të saj mbeten anonimë.

Ajo ka marrë disa leje zhvillimi nga KKTU dhe sipas Ramës, do të investojë 4 miliardë euro, por asnjë nga lejet dhe as dokumentet shoqëruese, përfshi Vlerësimin e Ndikimit në Mjedis nuk janë zbardhur.

Në fund të prillit, kompania vendosi të rrethonte zonën e mbrojtur duke përdorur si shkresë një letër nga AZHT, e cila e njoftonte për miratimin e një leje punimesh kantieri ende të pafirmosur.

Rrethimi, i cili u bë fillimisht edhe me tela me gjemba, solli protesta nga aktivistë të mjedisit dhe banorë të zonës që pretendojnë toka brenda tij.

Në 30 maj, banorë e Zvërnecit – një pjesë e të cilëve jetojnë prej vitesh në emigracion në Greqi – dhe aktivistë, u përplasën me punonjës të një kompanie sigurie të punësuar nga zhvilluesi.

Dhunimi i i një prej banorëve nga rojet private të sigurisë dhe përdorimi i lakrimogjenëve kundër protestuesve – në sy të Policisë së Shtetit që qëndroi apatike, shërbyen si shkëndijë për protesta masive në Tiranë, të cilat kanë tërhequr dhjetra mijëra qytetarë.

Kryemnistri Edi Rama reagoi duke pretenduar se protesta po nxitej nga Athina.

“Si mund të jenë gazetat e Greqisë aleatët tuaj në mbrojtjen e mjedisit të Shqipërisë? Gazetat greke që janë mbushur sot të gjitha me kauzën tuaj. Ka diçka këtu që nuk shkon?” tha ndër të tjera lideri jetgjatë socialist, ndërsa u përfshi në një debat në distancë me ish-kryeministrin grek, Alexis Tsipras.

Fjalët e Ramës u kthyen në “projekt” politik nga deputetë dhe mbështetës të tij në përpjekje për të lidhur protestën me Athinën zyrtare. Një prej tyre ishte deputeti i Partisë Socialiste, Ardit Bido, i cili mbajti një qëndrim të ashpër në Kuvend ndaj protestës dhe aktorëve sipas tij të përfshirë në të.

“Tre autobuzat që erdhën nga Greqia pse nuk i deklarojnë,” pyeti Bido nga podiumi i Kuvendit. “Kush i nxiti këto autobuza,” shtoi ai, duke pretenduar se ato lidheshin me eurodeputetin greko-shqiptar, Fredi Beleri, një figurë kontraverse politike.

Fjalët e Bidos shërbyen si frymëzim për Marjus Seitin, gazetar lokal në Vlorë dhe administrues i faqes “Vlora” në Facebook, i cili shpesh mbështet socialistët lokalë në faqen që administron. Në mungesë të një ilustrimi për fjalët e deputetit të zonës, Seiti thotë se përdori ChatGPT për të prodhuar një imazh, i cili më pas u qarkullua nga ABC News dhe medie të tjera pro-qeveritare.

“Pamja është ilustruese e krijuar me ChatGPT, bazuar në ato që tha deputeti Ardit Bido dje në Parlament,” shpjegoi Seiti për BIRN.

Ai theksoi se e kishte bërë të qartë në komente origjinën e fotos, e cila ka detaje absurde që tradhtojnë natyrën e saj artificiale: tabela që qëndrojnë në ajër pa u mbajtur nga askush, njerëz të veshur me xhupa dimërorë jashtë sezonit, dhe një targë autobusi që nis me ‘AL’ që përfundon si targë greke.

Seitaj tha se fiktiviteti qe i dukshëm dhe nuk është përgjegjësia e tij që kjo u përdor në lajme.

“Ata në studio duhet të jenë profesionistë dhe të jenë në gjendje të dallojnë se një foto me 500 pixel nuk mund të jetë reale dhe nuk merret për bazë,” tha ai. “Duhen ftuar në studio njerëz që janë në gjendje ta verifikojnë informacionin,” shtoi Seitaj, duke nënvizuar se ai vetë është pro projektit të Kushner.

Kjo foto nuk qe e vetmja e prodhuar kështu për këtë çështje. Më herët para protestës, burime anonime që u shumëfishuan më pas në rrjete sociale nga profile pro iraniane dhe të ngjashme, postuan foto të rreme të flamurit izraelit në rrethimin në Pishë Poro – Nartë.

Këto foto më pas u përdorën në narrativën e qeverisë për të sulmuar protestuesit si ekstremistë dhe të painformuar.

Pedagogu i komunikimit, Erlis Çela thekson se transmetimi i imazheve me IA si të vërteta, zhvendos debatin nga kauza reale te pretendime pa bazë faktike.

“Nëse media publikon materiale që sugjerojnë se protestuesit po veprojnë në emër të interesave të huaja pa prova të qarta dhe të verifikuara, ajo rrezikon të ndikojë në mënyrën se si publiku i sheh këta qytetarë,” thotë Çela.

Deputeti Ardit Bido e sheh ndryshe. Ai i tha BIRN se banorët e Zvërnecit kishin të drejtë për të protestuar, por insistoi se kishte edhe instrumentalizim politik nga jashtë.

“Banorët kanë ardhur në të drejtën e tyre dhe për një kauzë, që për mua qëndron dhe është e drejtë. Mes tyre, ka pasur së paku një individ, i cili sipas informacioneve nga vetë banorët, u instrumentalizua me argumentin se “Greqia nuk më lë të kthehem pas”,” tha Bido për BIRN.

Ai shkoi edhe më tej, duke pretenduar se kushdo që nuk ndante qëndrimin e Partisë Socialiste, punonte kundër interesit kombëtar.

“BIRN dhe kushdo që sheh interesat ekonomike të fqinjëve që kanë investime miliardëshe në turizëm, po merr pjesë haptazi në një luftë hibride,” akuzoi ai.

Hetim nga SPAK?

Përtej imazhit të krijuar me inteligjencë artificiale dhe deklaratave politike spekulative, BIRN gjeti se disa media të tjera prodhuan një mori lajmesh që promovonin narrativën e qeverisë se pas protestave fshihej Greqia.

Protestuesi që u dhunua nga rojet e sigurisë në Zvërnec u cilësua “greku” në lajm të televizionit kombëtar Top Channel. ABC News, megjithatë, duket se shkoi një hap më tej.

Në përpjekje për të mbështetur narrativën e autobusëve të shfaqur në emisionin kryesor të së hënës, televizioni raportoi të martën se SPAK kishte nisur procedim penal lidhur me autobusët dhe mënyrën se si protestuesit kishin mbërritur në protestë.

Pamjet që shoqëronin kronikën tregonin autobusë të linjës Vlorë–Athinë, të identifikuar me elementë grafikë – katrorë të gjelbër dhe shënues semantikë – që ngjajnë me ato të Sistemit të Monitorimit të Trafikut të Policisë së Shtetit.

Pronari i linjës së autobusëve që shfaqet në pamjet televizive, Xhorxhi Ruci, u tall me pretendimet për financime të huaja.

“Nuk u çmend Greqia të na japë para neve,” deklaroi Ruçi në një bisedë telefonike, ndërsa shtoi se prej 35 vitesh kryen linjën Athinë–Vlorë.

“Nuk i di hallet e pasagjerëve; kush vjen për mort, kush vjen për dasmë,” shtoi ai.

Ministri i Brendshëm dhe Drejtori i Përgjithshëm i Policisë së Shtetit nuk iu përgjigjën pyetjeve të BIRN-it në lidhje me mënyrën se si pamjet e sistemit shtetëror të monitorimit u përdorën në media për të identifikuar mjetet me të cilat u pretendua se udhëtuan qytetarët protestues.

Struktura e Posaçme Kundër Korrupsionit dhe Krimit të Organizuar (SPAK) e përgënjeshtroi zyrtarisht pretendimin se po hetonte të ashtuquajturit “autobusë nga Greqia”.

“Nuk ka procedim apo hetim,” tha SPAK.

Sipas aktivistit Rigels Xhemollari nga organizata “Qëndresa Qytetare”, përdorimi i pamjeve nga kamerat e sigurisë synonte frikësimin e qytetarëve që protestojnë.

“Asnjë shtetasi shqiptar, për asnjë arsye, nuk mund t’i mohohet e drejta kushtetuese e protestës,” tha Xhemollari, i cili kërkoi hetime mbi rrjedhjen dhe publikimin e pamjeve.

Edhe Erlis Çela tha se publikimi i këtyre materialeve ngre shqetësime serioze për privatësinë dhe etikën mediatike.

“Publiku ka të drejtë të dijë se si janë siguruar këto pamje, për çfarë qëllimi janë përdorur dhe nëse publikimi i tyre përbën shkelje të privatësisë,” tha ai.

“Media dhe gazetarët që kanë përdorur këto të dhëna kanë detyrimin të bëjnë transparencë për marrëdhënien me institucionin që ka përgjegjësinë për ruajtjen e tyre,” shtoi Çela.