Gazetari dhe moderatori Blendi Fevziu mendon se Ilir Meta do të jetë presidenti i ardhshëm i Shqipërisë, që do të zgjidhet në vitin 2017. Gjatë një interviste dhënë për gazetarin Çim Peka në emisionin “FAKT” në SYRI.net, Fevziu thotë se kjo është pjesë e marrëveshjes qeverisëse.
Gjithashtu, Fevziu ka një mendim të tij edhe për Ben Blushin dhe përplasjet e tij brenda PS. Për intervistën e Ardit Gjebreas me Marjan Rrokun dhe për intervistat e tij me Ramiz Alinë. INTERVISTA E PLOTË E BLENDI FEVZIUT ME ÇIM PEKËN NË SYRI.net
Çim Peka: Përshëndetje! Zoti Fevziu të falënderoj, po e filloj me atë që ka qenë debati kryesor i kësaj jave ndërmjet mediave, një reportazh apo një kronikë që Ardit Gjebrea ka bërë në një nga burgjet e Tiranës, ka ngjallur mjaft debat dhe në fakt pothuajse të gjithë opinionistët madje dhe botues janë hedhur në sulm me argumentin se nuk mund të trajtohet një killer në formën që zoti Gjebrea solli para publikut. Ka pasur edhe një shkrim tuajin tek opinion.al, të cilin e kemi botuar edhe ne, me idenë mos i kërkoni më shumë sa mund të bëjë Ardit Gjebresë, i cili nuk është një gazetar i mirëfilltë. Gjithsesi sot botuesi Carlo Bolino ka vajtur në ekstrem kundër tij, duke theksuar se ishte një shërbim i qëllimshëm për të liruar të dënuarin për vrasje. Pa ju hyrë këtyre debateve, a ju duket se ka një tentativë të mediave shqiptare për të sjellë në ekran ose në gazeta killer tashmë të dënuar si viktima, qoftë politike qoftë dhe si viktima të sistemit të drejtësisë?
Blendi Fevziu: Çështje e Ardit Gjebresë, unë jam shprehur dhe mbaj të njëjtin qëndrim, lidhet më shumë me një keqkuptim të mënyrës se si Ardit Gjebrea tentoi të trajtonte një program i cili është patentë ose formulë internacionale, pra ndërkombëtare. Që do të thotë 24 orë me …., 24 orë me … është në formulë që funksionon në SHBA, që funksionon në disa prej vendeve Evropiane dhe që Ardit Gjebrea, në gjykimin tim e ka sjellë me sukses në Shqipëri. Çështja 24 orë me .. natyrisht kërkon një trajtim të ndryshëm nga ai që një gazetar e trajton një fenomen ose një ngjarje të caktuar, që do të thotë, në qoftë se ju një ngjarje që lidhet me ata që lypin në rrugë ju e trajtoni në një mënyrë, ndërsa Gjebrea shkon 24 orë me ta, trajtohet në një mënyrë të ndryshme. Nëqoftë se ju shkoni dhe trajtoni një problem bamirësie apo të një familjeje në nevojë, ju keni një trajtim krejtësisht të ndryshëm si gazetar, nga ai që trajton Ardit Gjebrea si një “shou man”. Natyrisht që në këtë rast ka pasur një ngarkesë emocionale më të madhe, është shumë interesante sepse unë fola me Gjebrenë krejt rastësisht në nja nga këto ditë, e gjeta në koridoret e Klanit dhe i thashë kritikën time, që qëndronte kryesisht tek shprehjet emocionale të Gjebresë në momentet e fundit të intervistës, kur gati-gati njësohej me personin e intervistuar, që është një defekt i madh në gazetari. Gjebrea më tha diçka interesante që logjikisht qëndronte. Më tha: “Unë nuk jam gazetare, dhe unë nuk shkova të bëj një intervistë as për të zbardhur ngjarjen dhe as për të parë detajet e ngjarjes. Unë shkova të dëgjoja rrëfimin e këtij njeriu. Kur je në burg, kur je i mbyllur, kur ke ndenjur atje disa orë, mënyra se si e sheh botën jashtë është e ndryshme dhe unë siç isha aty në burg dhe pot ë futesha prapë, prapë do të ndieja një lloj solidariteti me atë njeri që qëndron aty në atë qelinë e ngushtë. Natyrisht kur dal nga qelia kam një mendim shumë më të ngjashëm me të atyre që më gjykojnë nga jashtë”. Pra ajo që do të thotë ai është se gjykimi nga brenda nuk është i njëjtë me gjykimin nga jashtë. Tani unë në parim isha kundër asaj që Marjan Rroku tha, sepse ne e dimë ai është person që ka kryer një krim mosntruoz. Unë më shumë se te Marjan rroku e shoh si një krim që është kryer në mos funksionim dhe në mos parandalim të plotë të shtetit. Ka qenë një oficer i shtetit shqiptar, me një pistoletë të blerë nga taksat e qytetarëve shqiptarë, që kërcënon një minorene dhe familjen e saj, që ka 6 denoncime në polici që nuk funksionojnë dhe vajza dhe e jëma e saj kanë humbur jetën sepse shteti dështoi që ti mbronte. i qëndroj më shumë asja ideje, se në qoftë se kjo ngjarje hapet, kjo nuk hapet thjeshtë për të rënduar përgjegjësitë e Marjan Rrokut, që tani është njohur botërisht sepse ka një vendim gjykate i cili e ka dënuar me burgim të përjetshëm, por është për tu investiguar se kush qenë ata oficerë policie që nuk e morën parasysh denoncimin e nënës, vajzës, babit, të familjes së saj dhe që çuan në vrasjen e minorenes. Shteti shqiptar e para duhet ti kërkonte falje publikisht asaj familjeje që nuk arriti ti mbronte të afërmit, e dyta duhet të fillonte një hetim serioz edhe pse 15 vjet mbrapa për të parë se kush kishte neglizhuar në këtë rast, sepse janë marrë dy jetë që janë marrë nga neglizhenca ose nga bashkëpunimi, se nuk dua të shkoj tek bashkëpunimi. Tani dalim tek tjetra, në Shqipëri tashmë është krijuar një kulturë e gjykimit publik, që të gjithë turren, sidomos falë rrjeteve sociale të gjithë japin gjykimin e tyre. E para njëherë gjykimi yt nuk do të thotë se gjithmonë është objektiv dhe është një opinion. Ka filluar një lloj linçimi publik që shkon, e di pse e them? E them këtë sepse po ky publik është i manipuluar mediatikisht.
Çim Peka: Po, po ka pasur edhe thirrje ekstreme për të liruar Marjanin dhe për të arrestuar Ardit Gjebrenë.
Fevziu: Në një orë dy orët e para të emisionit pashë një lumë komentesh të cilat thoshin si mund të mbahet ky djalë në burg, gjynah, dhe pastaj kur reagoi motra e Alda Canajt menjëherë opinion u kthye në të kundërt. Pra kjo do të thotë se ky nuk është një opinion objektiv, por është një opinion që manipulohet nga mediat. U manipulua fillimisht nga muzika, toni, rrëfimi në emisionin e Gjebresë dhe ktheu më pas. Pra ky gjykim publik nuk është asnjëherë linçim publik. Shqipëria ka provuar disa gjykime popullore, të cilat kanë qenë dështimi më spektakolar i këtij vendi. Tani kthehemi tek fenomeni që ju më thatë. Pra në qoftë se ju i kërkoni objektivitet Ardit Gjebresë i cili në fund të fundit është një “shoë man” i cili as nuk e pretendon që është gazetar, ne jemi të padrejtë, të pandershëm dhe të pavërtetë, me dhjetëra gazetarë që kryejnë intervista skandaloze me kriminelë, me banditë, me vrasës, me vrasës në vend apo në arrati, me kontrabandistë me trafikantë, me njerëz që kanë trafikuar femra etj dhe të cilët nuk kanë kurajën ti pyesin. Tani do ti kthehem unë një moment tjetër. Para disa ditësh një gazetar në emisionin tim dhe ju e keni publikuar, keni qenë një nga të paktët site, nxori një sms të shkëmbyer midis Ilir metës dhe Kastriot Ismailit që ishte në ndjekje. Praktikisht Ilir Meta është vërtitur në 4 studio televizive dhe askush nuk ka guxuar ta pyesë, a qëndron kjo sms? Më duket e bëri vetëm Balla i cili tregoi një lloj ndershmërie po e quaj profesionale, dhe po e bëj pyetjen sërish, kur ja kërkon Ardit Gjebresë që ta pyesë atë që ndoshta mund të mos ketë qenë në dijeni as të detajeve, pse nuk jau kërkon edhe gazetarëve, të cilët po i kthejnë studio në një lloj parade ku politikanët dalin dhe vetëm mbajnë fjalime. Me cilën kurajë ti gjykon në shou man dhe nuk ke kurajë të gjykosh gazetarët e tjerë. Ju jeni gazetar si unë dhe keni të paktën një dekadë që bëni emission televiziv, ju ka ndodhur ndonjëherë që tu vijë një njeri në emision i cili ka një çështje të hapur dhe të mos ta pyesni? Por kjo punë po0 ndodh rregullisht dhe çarë pos jell sot? Kjo po sjell sot një kulturë të tmerrshme e cila nuk ekziston në asnjë vend të botës, ku politikanët thonë çfarë të duan dhe diktojnë në një farë mënyre dhe tematikën e emisionit. Unë jam i sigurt se kjo nuk do zgjasë gjatë, sepse një politikan që shkon dhe thotë pikëpamjet e tij pa i ballafaquar me qëndrimin oponent ai nuk fiton asgjë. i vetmi politikan është ai që arrin të mposhtë një mendim oponent me të drejtë pa të drejtë.
Çim Peka: Zoti Fevziu, kjo është njëra anë që ka të bëjë më pyetjet e pa bëra, me pyetjet që normalisht duhet ti bëjë çdo gazetar. Një fenomen tjetër që në fakt është edhe më i tmerrshëm se këto dy të parët ka të bëjë me faktin se, në mënyrë të veçantë media të shkruara prej vitesh për të mos thënë më shumë se një dekadë, për të qenë korrektë dhe të hapur, kjo traditë është themeluar nga mediat e botuesit që sot akuzon Ardit Gjebrenë, në mënyrë të veçantë dikur gazeta Shqiptare, sot Shqiptarja.com, kohët e fundit po e bën dhe Tema sistematikisht, intervistojnë killer të dënuar nga gjykata, po them killer politikë të dënuar për vrasje politike, të cilët sa herë që duan ti përdorin politikisht kundër një personi, zakonisht kundër Sali Berishës, intervistohen dhe sillen para publikut si viktima dhe si sjellës të pluralizmit në Shqipëri. Është rasti i Jaho Salihit.
Fevziu: Shiko të ndajmë një gjë, që media interviston nuk ka asnjë gjë të keqe, apo jo. Unë nuk kam qenë kundër edhe për të intervistuar Nexhmie Hoxhën që ndoshta ishte dhe rasti më spektakolar në këtë drejtim. Nuk qëndron çështja tek intervista, çështja qëndron nëse ti në intervistë je i ndershëm të bësh të gjitha pyetjet të cilat janë të vërteta dhe ti qëndrosh mashtrimeve që vijnë nga ana tjetër.
Çim Peka: A mundet të intervistosh çdo 12 dhjetor, ditën e pluralizmit në Shqipëri, Izet Haxhinë?
Fevziu: Kjo është çështje e medias pastaj.
Çim Peka: Kjo është pra, a mundet të intervistosh çdo 12 dhjetor ose pak më parë Jaho Salihin? E sjell njëherë intervistën me të, ja bën të gjitha pyetjet, port a përdorësh si personazh politik.
Fevziu: Kjo është pastaj çështje e një misioni që media mbart, nuk ka lidhje. Ne po flasim për media, nuk po flasim ku ka mision politik.
Çim Peka: Gjithsesi po flasim për individë të dënuar për vrasje. Ngjashmëria me personazhin është identike. Rasti është identik.
Fevziu: Shiko ti mund të intervistosh dhe persona të dënuar për vrasje, nuk do isha kundër të intervistohej Jaho Salihi, çështja kryesore është a pyeten këta njerëz, apo vijnë vetëm me rrëfimin e tyre. Sepse çështja është kur shkon për të intervistuar, intervista është gjinia më e vështirë e medias në fakt. Kur shkon të intervistosh dikë ti je i detyruar të punosh 2, 3 apo 4 ditë që të shohësh të gjitha pikëpyetjet, e di pse? Sepse ti je para publikut, ka një gjë që ty mund të mos të të ketë rënë në sy, nuk e ke bërë me qëllim, nuk e ke ditur, nuk e ke identifikuar, por mos evidentimi i asaj gjëje, të ngarkon ty me përgjegjësi pavarësisht se ti mund të jesh i pafajshëm, mund të mos e kesh vënë re, dhe në fund të fundit edhe po të mos e kesh vënë re është prapë përgjegjësia jote, nuk është përgjegjësia e publikut.
Çim Peka: Ajo çfarë i ndodhi Ardit Gjebreas sot i ndodhi pak ditë më parë Rudina Xhungës, intervista me Nexhmie Hoxhën, ku ka pasur një vërshim, një llavë internet kundër gazetares.
Fevziu: Kishte, megjithatë janë dy raste krejt të ndryshme.
Çim Peka: Pse?
Fevziu: Unë nuk jam kundër gazetares, unë mendoj që gazetarja është në të drejtë që ta intervistojë. Problemi i vetëm është që Nexhmije Hoxha ka një përgjegjësi të madh për qeverisjen gjatë atyre viteve dhe duhet të mbante, në radhë të parë disa përgjegjësi për disa ga temat madhore të këtij vendi, që unë mendoj se asaj nuk i janë zhvilluar si pyetje. Por prapë më bëri përshtypje një gjë, kishte një dozë ndershmërie brenda. Bashkëshorti i Rudina Xhungës bëri një shkrim ku thoshte se njerëzit e rëndësishëm të pushtetit i përcaktojnë vetë dhe për çfarë do të flasin, pra diktojnë vetë dhe pyetjet e tyre. Që të thoshte troç, që kjo ka diktuar që do të flasë për këto gjëra dhe nuk do të flasë për krimet, kjo besoj se është pastaj një çështje zgjedhje nëse duhet bërë apo jo, nuk besoj se duhej bërë, por në fund të fundit ishte më i ndershëm ky qëndrim, që të thuash se ne i bëmë këto pyetje sepse Nexhmije Hoxha këtu i vendos kushtet. Ramiz Alia nuk i vendos këtu kushtet. Ramiz Alia është pyetur madje dhe ashpër në studio, për vrasjen e Mehmet Shehut, për përgjegjësinë e tij, për situatën. Unë nuk pretendoj që as Ramiz Alia, as Nexhmije Hoxha, as përgjegjës të tjerë komunistë të pranojnë versionin, të pranojnë situatën, çështja është që ata të vendosen përballë pyetjeve në kushte normale. Pra nuk duhet të ikin pa ju bërë pyetjen.
Çim Peka: Gjatë dy dekadave që bën emisionin tuaj, e keni intervistuar Nexhmije Hoxhën?
Fevziu: Jo nuk e kam intervistuar.
Çim Peka: Ramiz Alinë disa herë në mos gaboj?
Fevziu: Ramiz Alinë, po, 2-3 herë, për çështje specifike dhe më të përgjithshme.
Çim Peka: Ramiz Alia kurrë nuk ka kërkuar marrëveshje në raport me pyetjet?
Fevziu: Jo kurrë ndonjëherë, për hir të së vërtetës jo, asnjëherë. Intervista e parë ka qenë më e vështirë, sepse në atë kohë ishin edhe më të ngurta. Intervistat janë që të gjitha online, pra mund të shihen. Ramiz Alia kishte dhe një gjë tjetër, dua të jemë i ndershëm në një pikë, ndryshe nga Nexhmije Hoxha dhe një pjesë e drejtuesve komunistë. Në një fragment sekonde ndoshta në mënyrë inkoshiente jo në mënyrë të drejtpërdrejtë, pavarësisht se ai nuk cedoi kurrë në ato parimet e veta, ai ka arritur të shprehi një lloj reflektimi jo pendesë, pendesa është fjalë shumë e madhe. Në intervistën e fundit mbaj mend i thashë, pyetja e fundit ku ishte një intervistë specifike për dhjetorin e 90-s, vetëm qëndrimi i tij për dhjetorin e 90-s, dhe e pata pyetur se ju keni jetuar në 3 sisteme të ndryshme pak a shumë, në sistemin e para luftës të mbretit Zog i cili ishte kuazi diktatorial, jo një diktaturë e mirëfilltë autoritarist, përfshirë dhe pushtimin Italian, keni jetuar në kohën e komunizmit që ishte një diktaturë e mirëfilltë, po jetoni dhe tani në vitet e demokracisë, ishte viti 2006-të. Nëse do të ishit sërish i ri dhe do të kishit mundësinë e zgjedhjes, në cilin nga këto sisteme do të donit të zgjidhnit dhe ai pasi u mendua një moment më tha: “patjetër këtë të fundit që po jetojmë”. Pra njeriu që ishte simbol dhe më i fuqishëm i atij sistemi do të donte të jetonte në një sistem tjetër të cilin e kishte luftuar. Pra thënë në një pikëpamje kishte arritur të kuptonte se ai sistem që kishte ngritur ishte një sistem absurd. Dhe e dyta mbaj mend po kjo ishte jashtë kamerës, në një moment që e kisha marrë për ta çuar në emision, isha vetë në makinë me të, këtë nuk e harroj, isha duke kaluar për të shkuar në Klan në atë zonë që njihet si “Varri Bamit”. Unë kam qenë fëmijë kur filluan të hapeshin të gjitha varrezat e “Varrit të Bamit”, për ti çuar të gjitha eshtrat e tyre në Tufinë, sepse aty do të bëheshin pallate, dhe në atë kohë kam shkuar për të ngritur eshtrat e një prej katragjyshërve të mi, duhet të isha shumë i vogël, domethënë pa hyrë në shkollë akoma dhe kujtoj tmerrin se si njerëzit tentonin të mblidhnin eshtrat e të afërmve kur ndërkohë aty kishte njerëz që kishin vdekur 200 vjet përpara, se “Varri Bamit”, ishte një varrezë e vjetër dhe ata u sheshuan se s’ju kishin mbetur më të afërm. Pata pyetur Ramiz Alinë, ore po me “Varrin e Bamit”, çfarë patët, se në të gjithë botën varrezat lihen aty ku janë dhe ti mund ti rrethosh dhe mund të ndërtosh pallate majtas-djathtas, Tirana ishte një fushë e madhe ku pallate parafabrikate mund të bëje, dhe i thashë po me varrezat ç’patët, është unikale, unë nuk di që ndonjë regjim tjetër tu ketë hyrë varreve, për të nxjerrë njerëzit nga varri, ende sot dalin eshtra në varrezat 300 vjeçare të Tiranës dhe më tha në një moment: “se mos është marrëzia e vetme që kemi bërë ne, sa marrëzi kemi bërë ne në ato vite”. Domethënë edhe ai e kuptonte këtë pjesë. Por pa dyshim ai iku pa ndërruar mendim. Demetrio Volçiç ka një shprehje mjaft interesante në librin e tij “East” se si i takonte liderët komunistë, ish-liderët komunist mbasi kishin rënë nga pushteti dhe thotë “Të gjithë kishin një gjë të përbashkët, pavarësisht se ishte Zhivkovi në Bullgari, Jerozelski në Poloni, apo Gorbaçovi në Rusi, të gjithë çoheshin nga tavolina ku tip o i intervistoje, shkonin në bibliotekë nxirrnin një letër dhe fillonin të lexonin justifikimin për pyetjen që ti i bëje, dhe unë i thosha, unë po bëj një bisedë nuk po ju intervistoj, por bëj një bisedë për të kuptuar se çfarë ka ndodhur, ata njerëz kurrë nuk ishin të vërtetë, as në funt të jetës së tyre, as kur po iknin, as kur nuk influenconin më asgjë”. Dhe e kam menduar këtë moment në pritjen e ambasadës franceze në vitin 2002 në 14 korrik, ishte një moment kur unë po bëja muhabet me Leka Zogun, i cili sapo ishte kthyer në Shqipëri, kishte punë një muaji apo diçka më pak dhe në anën përballë po vinte Ramiz Alia. Të dy u gjendën përballë dhe i kthyen kurrizin njëri-tjetrit dhe thashë që tekat e historisë janë shumë të çuditshme, të dy këta njerëz për 50 vjet kishin luftuar kundër njëri-tjetrit, çfarë nuk kishin bërë ta zhduknin fizikisht njëri-tjetrin. Leka Zogun e ndiqnin kudo për ta eliminuar dhe befas në pritjen e ambasadës ishin të dy bashkë në një moment dhe të dy bashkë ishin duke kuptuar se ishin peng i një marrëzie.
Çim Peka: Por nuk u takuan?
Fevziu: Jo nuk u takuan, as nuk ja dhanë dorën njëri-tjetrit.
Çim Peka: Këtë e dëgjoj për herë të parë që Leka Zogu dhe Ramiz Alia të kenë qenë në të njëjtin ambient njëkohësisht.
Fevziu: Ishin gjysmë metri përballë njëri-tjetrit.
Çim Peka: Po kthehem pak tek realiteti mediatik. Prej kohësh mungon Berisha në “Opinion”, prej kohësh në fakt kam parë dhe zotin Meta që mungon. A e keni ftuar zotin meta për të qenë pjesë?
Fevziu: Po, Meta është ftuar, nuk ka ardhur.
Çim Peka: Arsyet?
Fevziu: Arsyet i di Meta. Unë kam një analizë time, e cila mund të jetë dhe e gabuar, që dyshj se ka frikë të përballet me pyetjet, unë kështu e mendoj.
Çim Peka: Po zotin Berisha kur e keni ftuar për herë të fundit?
Fevziu: Unë nuk e kam ftuar personalisht Berishën, i kam përcjellë ftesën që është e hapur në çdo kohë dhe rrethanë, natyrisht duhet të ketë dhe një lidhje me aktualitetin, është i mirëpritur, kjo është një zgjidhje e zotit Berisha, nuk ka lidhje me mua.
Çim Peka: Pyetja e fundit në raport me mediat. Si i gjykoni mediat sot, më të kapura apo më të lira nga mazhoranca krahasuar me vititn 2013-të?
Fevziu: E para unë i mendoj shumë më ndryshe, nuk i gjykoj as më të kapura as më luftarake. Unë mendoj se mediat janë në një moment tranzicioni siç ka qenë në një kohë dhe po shkojnë drejt një kaosi. Çfarë do të thotë kjo situatë tranzicioni? Ne jemi mësuar për një kohë të gjatë me shtypin e shkruar, unë kam lindur, kam ardhur me shtypin e shkruar. Ne sot jemi në një situatë ku stypi i shkruar në gjykimin tim është në vdekje e sipër, pra është gati i papërdorshëm, shkon vetëm tek ajo pjesë e popullatës që nuk përdor dot smartphone, nuk përdor dot online dhe po i drejtohet vetëm atyre. E dyta ne jemi duke u future tek mediat elektronike, portalet ueb-et të cilat sjellin një informacion të jashtëzakonshëm, por nga ana tjetër portalet ëeb-et janë dominante në një moshë të caktuar por nuk janë dominante në një moshë tjetër. Pra jemi në një lloj tranzicioni ku po lëmë një dhe po fusim një tjetër. E dyta sot jemi nën presionin e rrjeteve sociale, të cilat kanë filluar të konkurrojnë mediat dhe portalet nga njëra anë, edhe duke i ripërsëritur këto media dhe portale. E treta më shumë se sa kapja unë mendoj se këtu është një problem kaosi. Shiko unë mendoj që e vërteta në këto rrethana që jemi ne, nuk fshihet më kurrë. E vërteta mund të fshihej 10 vjet përpara, 15 vjet përpara sepse ti kapje 4-5 botues gazetash dhe mbyllje gjithçka, sot është e pamundur , se de po kape portalet do të nxjerrin në Facebook, por dhe portalet për arsye të konkurrencës me njëra-tjetrën e kanë të pamundur. E dyta media është bërë shumë më dinamike, dikur për gazetën ti e merrje lajmin e përpunoje, e shkruaje e korrigjoje, e shihje dhe njëherë, e fusje në faqe dhe prisje të dilte të nesërmen, sot ti arrin ta çosh lajmin në një kohë shumë më të shpejtë. E treta, shkrimet e dikurshme të gazetave kishin një standard gjatësie në të shkruajtur, sot lajmet po vijnë duke u bërë më të vogla. Në qoftë se unë ju hap ju të shihni CNN, CNN para 5 viteve kishte foto, titull, tekst, ndërkohë sot ka vetëm foto dhe titull, dhe kam frikë se do vië koha kur titulli do futet brenda fotos, pra për të qenë më i kapshëm, po përdoren më shumë për versionin online. Pastaj për sa i takon ndikimit varet për cilat media po flasim. Unë mendoj se pjesa e portaleve dhe mediave online lidhet më shumë me angazhimin personal të drejtuesve të tyre në raport me politikën, por jo me presionin politik. Tek televizionet ka një keqkuptim në shikim e gjërave, domethënë kë gjykojmë ne në televizion. Televizioni është një tërësi emisionesh ku shpesh herë drejtuesit e tyre nuk janë në koherencë me njëri-tjetrin. Hajde gjeje koherencën në Klan midis Çanit, meje, Arditit, emisionit të mëngjesit, apo një emisioni tjetër, që do të thotë se secili ka axhendën e vet, betejën e vet. Hajde gjeje raportin që Topi ka pasur dikur midis Ballës, Rudina Xhungës, Alban Dudushit apo të tjerëve, pra ti nuk i sjell dot të gjithë në një përqasje. Nëse flasim për edicionin e lajmeve, unë mendoj se edicionet e lajmeve sot kanë një problem më të madh se sa ky, që është vuajtja dhe konkurrenca e portaleve, të cilat i japin lajmet më shpejt se sa televizioni. Në qoftë se televizioni dikur i jepte më shpejt se sa shtypi i shkruar, sot befas televizioni kupton se lajmi është përhapur para se të vijë në televizion, dhe si pasojë e multimedias që ke në dorë filmimet me celular, shumë prej tyre e japin dhe në versionin video. Nuk kanë filluar akoma ti montojnë, por jam i sigurtë që mediat online do të fillojnë të japin lajme video shumë më shpejt se televizionet. Nëse lajmet e Klanit janë në 15:30 të parat, unë jam i bindur që një portal do ti ketë filmuar, do ta ketë montuar dhe do ta ketë hedhur kronikën 2 orë përpara, ose kur ka ndodhur, kështu që jemi në një situatë kaosi. Ai i ka kapur qeveria? Të gjithë bëjnë tentative për të kapur, unë e shikoj që gjëja më e vështirë në emision është të ndërtosh debatin politik, të gjitha palët tentojnë të marrin maksimumin, të zënë nga një karrige më shumë.
Çim Peka: Ju e keni më të lehtë sot për të ndërtuar një debat politik ndërmjet dy forcave politike, apo e keni pasur më të lehtë para 2013-s?
Fevziu: Më e lehtë ka qenë përpara edhe për arsye se partitë politike ishin më të predispozuara në një kuptim, ndërsa sot dhe unë isha më i thjeshtë. Në atë kohë ne nuk kishim matje të audiencës dhe zakonisht kishim një perceptim se emisionet e mirëfillta politike, një PD një PS, 2 PD 2 PS, apo 3 PD 3 PS shiheshin më shumë se emisionet e tjera. Ndërkohë kjo vinte për arsye të raportit që ti ke me politikën dhe për arsye të intensitetit që ti merrje në emision. Me matjen më profesionale të audiencës e filluam të kuptojmë se debatet PD-PS ishin shterpë, ishin një zgjatim i parlamentit dhe që publiku nuk kuptonte gjë. E dyta mediat sociale në këto 3-4 vitet e e fundit kanë sjellë në evolucion të madh, ti fillon dhe kupton që njerëzit një gjë që s’u pëlqen fillojnë dhe e shkruajnë dhe në uall-in e Facebook-ut dhe thotë që ky debat nuk shihet me sy, fillon dhe ja fut kot dhe thotë gjëra që ne si kuptojmë. Atëherë kemi filluar të shkojmë drejt një debate i cili jep më shumë rezultat ku politikanët miksohen me gazetarët. Për hir të së vërtetës gazetarët, të cilët disa i quajnë analistë, disa komentatorë kanë një aftësi fenomenale për të përcjellë një ide më të sofistikuar tek publiku. Në qoftë se politikanë e bëjnë bisedën për ta dhe midis tyre, gazetarët dinë ta çojnë deri tek publiku. Zakonisht politikanët janë më të kujdesshëm me recitimet e tyre sepse gazetari mund të ta kthejë dhe nuk ta përton, këto kanë dhënë më shumë rezultat. Ndërkohë që nuk ka ndonjë rezultat të madh kur mbledh vetëm gazetarë për të bërë të njëjtin muhabet. Dhe besoj fort se ajo që po i ndryshon mediat dhe besoj se do të shkojë tek të gjithë, tek unë ka ardhur në emision është tema e ditës. Njerëzit nuk duan ta dinë nëse tema e ditës është Basha, Rama apo Bleona Qerreti, që do të thotë se çdo gjë që përbën lajm, apo filmi “Shok”, apo Marjan Rroku, domethënë 10 vjet përpara unë nuk do të bëja kurrë emision për një vrasës në burg, para 10 vjetësh nuk do të bëja kurrë një emision se u zhvesh Bleona Qerreti gjatë çmimeve. Dikur emisionet ne i planifikonim të hënën për gjithë javën, kasha dhe një planifikim mujor, sot emisioni bëhet në mbledhjen e orës 11 për në darkë. Sot për sot sepse ti nuk i ikën dot lajmit të ditës. Çfarë ndodh? Për shembull këtë javë, të tre emisionet, ku ne kishim 2 emisione dite dhe dy emisione jo dite. Tek të dy emisionet e ditës, ballafaqimi i Erjon Veliaj me gazetarët dhe ajo për Marjan Rrokun. Kanë arritur rekord audience, dy emisionet e tjera të regjistruara kanë qenë më mirë se sa konkurrentët, por kanë qenë gati me 1/3 më pak të audiencës se sa dy emisionet e tjera.
Çim Peka: Tek rasti i Veliajt, kishe 3 gazetarë dhe një ambientalist në studio dhe asnjëri prej tyre nuk e pyeti për firmën e falsifikuar?
Fevziu: E vërtetë kjo. Ndërkohë e pyeta unë në fillim të emisionit për gjygjin me PD-në që kishte dhe tha që unë i qëndroj asaj çështjeje. Është e vërtetë duhet ta kishim pyetur për të, por unë nuk mund ti parashikoj dot të gjitha. Unë mbeta i surprizuar mendoja se do të ishte pak më agresiv debate, duke njohur idetë e gazetarëve që ishin të ftuar në studio, duke lënë mënjanë Zaloshnjën i cili kishte një qëndrim të vetin, pak më ambik. Por mendoj se vetëm Rakipllari kishte një lloj përballjeje. Tani ka një problem, kur përballesh me një njeri i cili i njeh shumë mirë probleme5t e veta, pra titullar i një dikasteri, përballja është gjithmonë shumë e vështirë, kur hyn për problem shumë specifike. Kur flet për politikë bërjen e përgjithshme gazetarët janë më të informuar. Kur flet për detaje specifike, kur referon shkresa, data, ligje gjëra duhet të jesh shmë më i përgatitur.
Çim Peka: Opinion.al ka publikuar një debat të vazhduar tek dhoma e grimit ndërmjet Erion Veliajt dhe Sazan Gurit. Çfarë ndodhi realisht Fevzo tek dhoma e grimit? Kam parë një Sazan që lëvizte me duar dhe me këmbë.
Fevziu: Sazan Guri u bllokua në emision, unë nuk mendoja që ai do të bllokohej. Në qoftë se një politikan tjetër do të tentonte të më godiste ashtu reagimi do të kishte qenë jashtëzakonisht i egër. Zakonisht një politikan ka më shumë kosto sepse humb vota, një ambientalist apo një gazetar nuk humb asnjë votë. Një gazetar mund të jetë dhe i vetëm kundër të gjithëve dhe mund të mos pyesë fare, kurse një politikan nuk mund të jetë kurrë i vetëm kundër të gjithëve duhet të jetë me më shumë se gjysmën si logjikë. Sazan Guri po mundohej të sqaronte pozicionin e tij në raport me disa projekte, por nuk po ja arrinte dot. Unë kam përshtypjen se Sazani i bllokua dhe ndoshta dhe si kishte ndodhur ajo gjë dhe pati një lloj ngërçi. U zunë deri jashtë, deri tek makina. Po sherret mbrapa janë normale.
Çim Peka: Po me të njëjtin fjalor të emisionit besoj?
Fevziu: Në video del qartë, se nuk e kisha shumë mendjen kur mbaroi emisioni të merrem me të gjithë, por kam përshtypjen po, ishte një vijim i debatit të emisionit.
Çim Peka: Sali Berisha kryeministër, Edi Rama kryeministër, kush ka qenë më i lehtë për të negociuar mbi një intervistë dhe kush ka qenë më i hapur në lidhje me pyetjet?
Fevziu: Në një gjykim pothuajse të dy njësoj, vetëm me një diferencë. Me Ramën nuk kam negociuar kurrë drejtpërdrejtë për intervistë, domethënë nuk i kam thënë kurrë, a do vish, apo a do më vish. Zakonisht ka negociuar Desada që është kryeredaktore e emisioni5t me shefin e tij të kabinetit dhe është thënë në momentet kur ka pasur ndonjë çështje, them tani kur është kryeministër. Me Berishën kam negociuar vetë. Zakonisht me Berishën kam pasur më shumë mundësi që ai të vijë në moment deçizive, domethënë kur ke interes ti kesh, jo kur i ven për të folur, me Ramën kjo padyshim ka qenë më e vështirë sepse ka pasur raste ku i kemi thënë a do të vish për këtë temë, nuk ka ardhur ose ka zgjedhur në studio tjetër për të shkuar, por gjithsesi kjo është prapë brenda të drejtës së tij për të zgjedhur. Për pyetjet as njëri as tjetri nuk më ka pyetur. Shiko në Shqipëri ka pasur disa personazhe të cilët nuk më kanë pyetur kurrë për pyetjet. Mund të japësh disa piketa ku do mbështete. Nuk më ka pyetur kurrë Fatos Nano për pyetjet për të qenë i sinqertë, nuk më ka pyetur kurrë Sali Berisha për pyetjet, nuk më ka pyetur kurrë Pandeli Majko për pyetjet, po flas si kryeministra, nuk më ka pyetur kurrë Edi Rama për pyetjet, më mbrapa por në vitet e para e kishte problem.
Çim Peka: Edi Rama si kryeministër, se si kryetar opozite kam përshtypje se ka qenë pak më i ngurtë?
Fevziu: Si kryetar opozite dy herë e kam intervistuar në fund dhe dy herë përpara. Nuk më ka rezultuar ndonjë gjë e madhe, nuk ka pasur kurrë dijeni për pyetjet dhe ajo duket sepse duket dhe reagimi i tij i menjëhershëm, ose për materialet filmike. Kam përshtypjen se sa më shumë se për pyetjet ai ishte i shqetësuar për materialet filmike sepse e shoh që kur vjen në tavolinë, tenton të shohë njëherë listën e materialeve filmike se mos është aty. Biles edhe për tu ngacmuar në emisionin e fundit unë kisha një material sekret i cili kishte dalë nga zyrat e shtetit dhe që lidhej me aferën CEZ-DIA, ishte një material i prokurorisë dhe që e kishte siglën “SEKRET”, ja kapi syri në seko0ndën fundit është dhe në siglën e on dhe off records dhe u ndie i sikletosur se s’po kuptonte se çfarë ishte materiali sekret. Nuk është se Ilir Meta ka kërkua pyetje. E dyta nuk i kam pas mësuar ju kam çuar gjithmonë piketat. Ju kam çuar pyetjet, po, në 98-n, 99-n, 2000-in, po në vitet e para kërkonin që të kishin. Tani edhe ata janë më të përgatitur. Por ka dhe një gjë, edhe përqasja ndaj mediave e të gjithë politikanëve ka ndryshuar. Kur unë bëja emisionet e para në 97-n, ata i donin pyetjet 4 ditë para, jo vetëm për intervistat por edhe për debatet përgatiteshin. Kurse sot mund ti thuash një politikani 2 orë para që a më vjen në studio për këtë temë dhe ai të vjen. Nuk mendoj se ata kanë frikë nga ajo, natyrisht nuk mendoj se gjithmonë dalin mirë, çështja është a do i lësh të bëjnë propagandë apo jo. As Basha nuk kërkon pyetje, për të qenë i sinqertë fare. Më qëlloi që ishte me gazetarë javën e kaluar, emisioni u vendos në orën 4 pasdite dhe Basha erdhi në orën 9-të, as piketat mbi të cilat do të flitej nuk kishte, as materialet filmike, sepse erdhi për arsye të zhvillimeve në parlament.
Çim Peka: Në fakt duket se ishte një Bashë më shpërthyes se sa jemi mësuar që ta shikojmë?
Fevziu: ishte e ngjashme me një intervistë rreth 6 muaj më parë që ka dhënë tek unë ku ka qenë denoncues, ishte më shumë një kryetar partie dhe ishte në sinkron me atë ngjarjen që kishte ndodhur në parlament dhe qëndrimin e PD-së në parlament.
Çim Peka: Le të kalojmë tek dy kampet kryesore, sot ka pasur një incident në Elbasan. Mesa duket zoti Rama ka zgjedhur ta kryqëzojë zotin Blushi, me anëtarë ndoshta të përzgjedhur të PS-së në takimin që ka pasur në Elbasan. A keni një gjykim tuajin, mbi atë se çfarë po ndodh realisht të Partinë Socialiste?
Fevziu: Ben Blushi po konteston Ramën në një pikë ku duket shumë i fortë, që lidhet me zbatimin e statutit dhe të drejtën për të kandiduar. Nëse më pyesni mua personalisht, unë mendoj që statutet në Shqipëri kanë një problem ne nuk vuajmë nga statutet, kanë një parim i cili shkelet gjithmonë, parimin që kryetari i partisë kur humb zgjedhjet duhet të largohet dhe ky parim nuk zbatohet, është zbatuar aty këtu por nuk zbatohet. Mbaj mend që në Kongresin e parë të Partisë demokratike në shtator të vitit 1991, kërkohej në statut që të zbatohej që kryetari i partisë të kishte dy mandate, dy mandate dy vjeçare. Pra dy herë plus dy herë, pastaj të vinte një kryetar tjetër, pra të kishte limit në zgjedhje e tij. Pra ideja ishte që ne ta vëmë njëherë pa limit pastaj e limitojmë. Pra mbaj mend që Aleksandër Meksi u çua ngriti dorën dhe tha: Edhe Menshevikët kështu e hëngrën nga Bolshevikët. Në fillim u tha që do jetë me limit, pastaj ngeli Lenini dhe Stalini gjithë jetën”. Ne atëherë nuk e kuptonim shumë limitimin dhe na dukej normale sepse ishim mësuar me Enver Hoxhën gjithë jetën, me Ramiz Alinë. Sot statutet mund të rregullohen shumë kollaj me këtë parim, që për sa kohë që dikush është zgjedhur dhe është në pushtet ai mund të rrijë dhe kryetar partie, sepse është normale, ama ditën që ai humb zgjedhjet duhet të iki. Ama jo të ikë dhe të rikandidojë,duhet të ikë dhe t‘ja lërë tjetrit, në mënyrë që krijohet riciklimi i elitave, lëvizja e elitave dhe ecja përpara e një lideri. Sepse një lider i cili nuk e çon dot partinë në pushte ose që nuk e ka pushtetin, nuk ka pse të rrijë kryetar partie. Rikthehem tek Blushi. Kërkesa e Blushit duke ju referuar statutit është krejtësisht e drejtë sepse statute kërkon zgjedhjen e kryetarit. Kam përshtypjen se rama nuk ka për ta bërë, kërkon një metodë që ta ndërrojë këtë, por i ka dhënë një akses Blushit në publik he në rrugën mediatike. Blushi në daljet e tij publike po përdor një fjalë prozaike shet, pra daljet e tij publike ndiqen, që tregon se argumentet e tij ngjallin interes tek publiku. Se si do shkojë beteja, unë dyshoj se Blushi do të fitojë akses brenda kongresit të partisë socialiste. Unë mendoj se Blushi do të shkojë drejt krijimit të një formacioni jo partie, por të një formacioni të ri politik.
Çim Peka: Brenda PS-së?
Fevziu: Mendoj që jo brenda PS-së.
Çim Peka: Pra Ben Blushin e shikoni jashtë Partisë Socialiste?
Fevziu: Unë mendoj që po, afatgjatë. Do ta nxjerrin atë, do ta detyrojnë të iki.
Çim Peka: Mediat kanë raportuar edhe për një përplasje brenda grupit parlamentar të PD-së, kryetarit Basha, zonjës Topalli e cila është kontestuese permanente e mbledhjeve të grupit parlamentar dhe Majlinda Bregu. Rastet janë të pangjashme, ndërmjet PD-së dhe PS-së sigurisht që nuk ka ngjashmëri. A keni një gjykim tuajin se si po e drejton Lulzim Basha opozitën?
Fevziu: Debati brenda grupit parlamentar në PD është përditshmëri, si punët e përditshme, duhet të bëjmë kështu apo jo. Secili mendon se ka idenë më të mirë se sit a çojnë papara partinë, por në fund fare vendosin disa organe, në Shqipëri jemi mësuar që vendos kryetari se sa organet. Natyrisht nëse do mendimin tim, protesta e të martës e grave demokrate para partisë Socialiste, ishte një dështim, ishte një dështim si pjesëmarrje, ishte një dështim në raport me qëllimin, sepse shkon të protestosh ndaj gjuhës që përdor ndaj grave një burrë, dhe gratë përdorin një gjuhë më të padenjë ndaj një personi, pra kthehen dy herë më pa sens, e treta nuk pati ndonjë gjë që ti të lësh ndonjë gjë të veçantë. Pra këto gjëra janë praktike ose do funksionojnë ose nuk do funksionojnë. Në gjykimin tim ishte një dështim. Por a kanë të drejtë dy gra të tjera që të thonë se ky ishte dështim, unë mendoj që po, dhe deri këtu ishte e drejtë. A ka partia demokratike një strategji të qartë të asaj që po ndodh? A ka një zë më të ngritur se sa ai që ekziston në shoqëri? Këtë unë e kam të vështirë ta them. Unë mendoj se Lulzim basha është duke e drejtuar PD-në përmes disa ngërçeve. Ngërçi parë është që ai drejton një grup parlamentar të cilin nuk e ka zgjedhur vetë dhe nuk e komandon dot vetë. Mbi të gjitha me një grup parlamentar ku një pjesë e madhe nuk ka dëshirë të përfshihet në beteja politike, për arsye që personat vetë i dinë. Domethënë ju sot jeni 4-5 veta jo cilësisht mirë, tentojnë të bëjnë një betejë në parlament, por unë mund tu rëndis një grup deputetësh disa prej të cilëve politikanë prej dekadash që as nuk flasin dhe as nuk japin asnjë ton në parlamentin e Shqipërisë. Ju siguroj që janë njerëz me aftësi të jashtëzakonshme pot ë duan të përfshihen politikisht. Pra imagjinoni një kryetar që drejton përmes një grupi të tillë.
Çim Peka: Sipas jush ky mos aktivizim Ii tyre ka të bëjë me faktin se nuk aprovojnë në heshtje Bashën kryetar, apo ka të bëjë me faktin se nuk duan të përplasen me palën kundërshtare?
Fevziu: Kam përshtypje se nuk duan të përplasen me palën kundërshtare, më shumë se sa kanë kontestim. Pastaj kontestimi ndaj Bashës është një justifikim që vjen për arsye të mungesës së dëshirës për tu përplasur. Problem i dytë i Bashës, prapë kjo është analizë e imja, është problem i një grupi të ri, i cili do shkojë në vallen e parë të betejës. Domethënë qytetarët uk binden kurrë të të vijnë mbrapa pa e parë që të shohin se një grup drejtuesish janë në betejë. Pra e shohin betejën me palën tjetër si një betejë serioze, në qoftë se ti krijon përshtypjen, siç krijon shpeshherë grupi parlamentar, nga fotot që dalin apo nga postimet, që deputetët atë e kanë thjeshtë në lojë, zihen me Ramën dhe pastaj pinë dhe qeshin në një kafe, bëjnë 5 batuta, hidhen dhe flirtojnë, ndërkohë që beteja është një betejë politike, qytetarët nuk të ndjekin mbrapa. Falsiteti domethënë kjo shoqëri, por dhe shoqëritë e tjera ë botë, pos sidomos ne kemi një lakmues të jashtëzakonshëm për të kuptuar falsitetin nga realizmi, pra për të kuptuar kur ti e ke një betejë reale, dhe kur e ke të pasinqertë. Sali Berisha i bindi qytetarët në vitin 2005, se po bënte një betejë kundër korrupsionit dhe jo se po bënte teatër kundër korrupsionit dhe kjo çoi në fitoren e tij në vitin 2005. Rama i bindi shqiptarët në një mënyrë në vitin 2013 se bashkë me Metën do të krijonte një situatë tjetër, pavarësisht se mbrapa i zhgënjeu, por në momentin e parë, porn ë qoftë se ti bën teatër është e vështirë të vish. Basha besoj se është në tentativë për të gjetur një grup përfaqësuesish të rinj të opozitës të cilët ti japin betejën, betejën e bëjnë gjithmonë të rinjtë, të cilët janë më energjikë, më të pakomromentuar, më pak të atakueshëm për betejën e parë. Këtu besoj se ka shumë punë për të bërë për të gjetur detashmentin e parë. i treti është raporti i tij me Berishën, i cili edhe ditët e fundit është kthyer në një problem evident, i cili pot ë vësh re edhe ndërkombëtarët po kërkojnë të negociojnë më shumë me Berishën për Reformën në Drejtësi se sa me Lulzim Bashën.
Çim Peka: Unë e pyeta në fakt Lulzim Bashën pikërisht për këtë, i thashë pse duhet të shkojnë domosdoshmërisht në zyrën e zotit Berisha, a ka një farë xhelozie ga ana juaj, apo a ka ndoshta dhe një negocim nga ana juaj që të takohet edhe Sali Berisha, zoti Basha nuk është se dha përgjigje direkte, por sipas tij zoti Berisha mbetet ish kryeministër dhe lider historik i PD-së, që do të thotë se akoma është një faktor i rëndësishëm.
Fevziu: Ndërkombëtarët takojnë çdo faktor të rëndësishëm, i tillë ka qenë edhe Nano para largimit, megjithëse Nano refuzoi vetë që të ishte faktor, pra e mbylli. Faktorët takohen gjithmonë, faktorë janë të gjithë, titulli jo gjithmonë ta jep këtë gjë, por kjo krijon një lloj konkluzioni në raport me atë. Megjithatë unë mendoj që kryetari është kryetari i partisë, betejën duhet ta bëjë Basha, pavarësisht ndihmës që mund ti japin, beteja është e Bashës, Basha do përplaset, Basha do të zgjedhë grupin parlamentar, Basha do të shkojë në zgjedhje, Basha duhet tu japë përgjigje disa momenteve deçizive për të ardhmen. Unë ende nuk e di, sot ende është shumë herët se çfarë çfarë qëndrimi do të mbajë Basha për zgjedhjen Presidentit të ri, kjo mazhorancë i ka votat dhe për zgjedhjen e presidentit me 3/5 jo më me 50 + 1, por PD duhet të nisi një betejë, presidenti i vendit nuk duhet të jetë peng i nja mazhoranca, edhe pse PD bëri të njëjtin gabim në vitin 2012, por duhet të kërkohet që të dalë një president që të jetë fryt i konsensusit, jo thjeshtë i votave.
Çim Peka: Ilir Meta, si ka mundësi që pas çdo sulmi ndaj tij, jo vetëm të mediave por dhe të kryeministrit, sërish vazhdon të jetë pika kryesore e mazhorancës?
Fevziu: Unë mendoj që meta është ndër politikanë më interesantë që ky vend ka pavarësisht mospërputhshmërisë që unë kam, faktikisht është nga politikanët e fuqizuar shumë. Edhe pse në problem delikate që ne nuk i kemi në tavolinë, meta ka një aftësi fenomenale për të lundruar mes palëve. Meta ka arritur të kuptojë që publiku nuk ka ndonjë frymëzim të madh për ta çuar votën tek njëra palë apo tek tjetra. Pra me atë që ka ndodhur këto vite në Shqipëri, shqiptarët janë bindur se të dyja palët janë njësoj, domethënë mund të zëvendësojmë njërën palë për keq administrim me palën tjetër, por ju duke pasur ndonjë shpresë të madhe, në këto rrethana ai e di që kryesisht vota mbetet pragmantiste. Ilir Meta është mjeshtër i sigurimit të votës pragmatiste. Sepse ka lënë përshtypjen se e majtë apo e djathtë ai do të jetë në pushtet. Me këtë formulë ai shkoi nga 4 deputetë në 16-17 në zgjedhjet e 2013-s, duke thënë se unë isha në pushtet por ju njerëzit e mi do të rrini prapë në pushtet sepse unë do jem me partinë socialiste. Arriti të krijojë falë një oferte që i dha opozitës për Reformën në Drejtësi, bindjen që dhe PD nuk bën dot pa Metën. Në këto moment ai është në pozitat më të lakmueshëm. Duket sikur të dyja palët e lakojnë metën, duket sikur të dyja palët duan ta afrojnë, pavarësisht se Basha thotë se nuk do të ketë koalicion me metën, por perceptimi i publikut është i ndryshëm me atë që thotë Basha, sondimet janë totalisht të ndryshme. Unë i kam parë me sy, njerëzit mendojnë se Ilir meta do të jetë me çdo qeveri që do bëhet, dhe në këtë mënyrë votat e LSI-së për fatin e mirë ose të keq do të vazhdojnë të rriten. Dhe nëqoftë se nuk do të ketë një polarizim të fortë të të dyja palëve, që me gjasë nuk do të ketë, ose dhe pot ë ketë një polarizim Meta do të lundrojë midis të dyjave duke marrë të gjitha votat e njerëzve të trullosur nga njëra apo nga tjetra palë. Kështu që meta do të vazhdojë të fuqizohet deri kur dhe si, nuk e di, sepse meta është dhe një devijancë nga logjika normale politike. Që do të thotë se kush qeveris keq do të ndëshkohet, meta nuk ndëshkohet. Qeverisi me PD-në dhe u tha se PD qeveris keq ai pati ¼ e qeverisë edhe mbeti, e njëjta gjë me PS-në.
Çim Peka: Po ju bëj dhe një pyetje të cilën në fakt nuk është se nuk e kam trajtuar herë tjetër, por në kohën kur Ilir Meta akoma nuk kishte marrë një përgjigje negative nga Sali Berisha, për ambiciet e tij për postin e Presidentit të Republikës në 2012, tashmë ky është një fakt i pranuar që edhe Sali Berisha e ka pranuar që zoti meta tentoi të bëhej president. Në bisedat që kam pasur në atë kohë me të, ndoshta dhe të sinqerta, zoti Meta kishte një farë axhitimi ndaj çdo emir që dilte si kandidat i mundshëm për president, në një rast të njëjtën sjellje ka pasur edhe për emrin tuaj, a ka pasur realisht një tentativë për tju përfshirë edhe ju?
Fevziu: Asnjëherë, në asnjë rast, në asnjë rrethanë.
Çim Peka: Asnjëherë?
Fevziu: Kurrë. Ose në qoftë se ka folur dikush, se di. Por po flet që a di unë gjë jo kurrë. As ma ka thënë ndonjë person.
Çim Peka: Zoti meta nuk jua ka thënë këtë gjë?
Fevziu: Jo, fare, kurrë. Me Metën kam folur, kam bërë një bisedë të gjatë, duke tentuar ta bind miqësisht për emrin e Artan Hoxhës për president, ku u bë një propozim nga Partia Demokratike, nuk dihej në publik akoma. Domethënë unë e dija, diku e kisha marrë vesh, kemi qenë në hotel Sheraton, mbaj mend dhe rrethanat, kam ndenjur 20-25 minuta me të duke i thënë se është një zgjedhje shumë e mirë, sepse është një njëri i logjikshëm, dhe të gjitha të tjerat, kishte një lloj lëkundjeje, lëkundje që i erdhi nga dorëheqja e zotit Zaganjori, sepse Metës i la hije se tërheqja e zotit Zaganjori ishte diçka e organizuar nga zoti Berisha dhe sidomos riemërimi i Zaganjorit si kryetar i Gjykatës së Larë e bindi metës që ajo kishte qenë një lojë në gjykimin tim, kaq ka qenë biseda ime e vetme për president, as nuk ma ka përmendur njeri emrin. Unë e kam thënë dhe njëherë tjetër që nuk do angazhohesha kurrë në një funksion shtetëror. Unë kam pasur oferta edhe për të qenë anëtar kabineti, edhe për të qenë në një pozicion shumë të favorshëm në kabinet, në kohë të ndryshme, jam shprehur gjithmonë që nuk kam asnjë interes që të merrem me politikë.
Çim Peka: Në vitin 2012 keni biseduar me zotin Meta për emrin e Artan Hoxhës si kandidat për president. Zoti Fevziu biseduat si negociator, apo e kishit bindje se Artan hoxha ishte kandidatura më e mirë?
Fevziu: Nuk kishte asnjë lloj negocimi, e para sepse meta dhe Berisha merreshin vesh drejtpërdrejtë. Ka qenë një ftesë dasme, kam dalë jashtë në Sheraton ku zakonisht dilet për të pirë kafe dhe aty kemi diskutuar se kush është zgjedhja më e mirë. Dhe unë i thashë që e di që emir i fundit që është hedhur është Hoxha, Hoxha vetë nuk pranonte ato ditë, kishte thënë që unë kam Universitetin dhe nuk dua të bëhem pjesë, të gjitha rrethanat që ishin. Dhe unë kam biseduar me të dhe që duhet ta bindni jo vetëm ta votoni, por dha ta bindni që ta bëjë këtë gjë sepse ndoshta nuk do ta bëjë. Ndër emrat që qarkullonin nuk është se kishte emra kaq dinjitozë. Ndërkohë që unë i kisha qëndruar bindjes që Presidenti duhet të jetë figurë politike. Dhe nëse shkonim për në figurë politike supozohej dikush në fund të karrierës së tij, një njeri që po dilte nga politika. Për shembull Alfred Mosiu ishte një zgjedhje e mirë, apo mund të kishte qenë Sabri Godo në 2002 si President. Unë mendoj që figurat politike janë më të mira, por jo figura politike që vazhdojnë të diktojnë politikën, pra figura politike që janë në fund të karrierës politike, është më dinjitoze për vendin që një politikan që i ka marrë të gjitha, ose pastaj do të kalosh tek figurat jo politike.
Çim Peka: Këtë gjykim keni edhe 2017-n?
Fevziu: për 2017 unë kam një bindje, që përcaktimi me forcën e kartonit i presidentit nuk është zgjedhje e mirë për vendin dhe duhet gjetur një kompromis midis palëve. Këtij vendi i duhet një president që të jetë mbi palët partiake, këtij vendi i duhet një president dinjitoz që ti përfaqësojë. Më kujtohet një moment në një Samit në vitin 2004, kur ishte kryetar i Kuvendit Servet Pëllumbi, President ishte Alfred Moisiu, të dy nuk kishin asnjë lidhje, ishin shkolluar në Bashkimin Sovjetik, kur 80 për qind e këtij vendi nuk di as rusisht as nuk ka lidhje me Rusinë. Ne sot kemi njerëz të shkolluar jashtë, të rinj që nuk kanë asnjë lidhje me komunizmin, ne duhet të kemi një lloj përfaqësie në këto nivele. Mendoj që presidenti duhet të ishte një figurë pak më përfaqësuese.
Çim Peka: Pretendohet se ka një marrëveshje Meta-Rama, për tu zgjedhur Meta president në vitin 2017, marrëveshja e famshme e Lalzit. Meta i pyetur për ambiciet e tij lidhur me këtë gjë, nuk është se e ka mohuar. Nga ana tjetër a mendoni se zoti Rama po e formaton dhe po kërkon ta hedhë në treg si një kandidaturë të mundshme Pandeli Majkon?
Fevziu: Jo nuk mendoj. Unë mendoj që Rama do ti qëndrojë idesë për ta zgjedhur Metës si president, nëse meta do insistojë. Pra Rama do të zgjedhë dhe një mandate tjetër kryeministri, që e ka më të thjeshtë me Metën, kundrejt shpërblimit të Metës, si president i vendit. Në Shqipëri analiza afatgjate nuk bën dot, për arsye se shumë shpejt zhvillimet ndryshojnë. Por duke zgjedhur metën si president me një vit edhe përtej zgjedhje të ardhshme, Rama siguron qetësinë në një mandate të dytë, sipas momentit të parë. E dyta meta del nga posti i presidentit në një moment kur Rama del nga politika, sepse meta nuk mund të jetë President mbi palët. Meta do jetë president me një parti politike mbas shpine. Dhe vetëm mbasi Rama ta ketë mbyllur këtë cikël, meta mund të tentojë të hapë një cikël përmes bashkimit të së majtës. Kjo gjë ju intereson të dyve, unë nuk mendoj se ka ndonjë përplasje mes Ramës dhe Metës. Unë mendoj se më shumë është mediatike, më shumë është një shou, më shumë është një presion që të dy i bëjnë njëri-tjetrit për ti marrë më shumë gjëra në ekzekutiv. Unë mendoj që ata i kanë raportet shumë qarta, sepse ata nuk kanë raporte, as dashurie, as mirëkuptimi, as miqësie, ata kanë raporte të pastra interesi. Dhe për sa kohë interesi i njërit përputhet me interesin e tjetrit ata do të vazhdojnë bashkë. Në këtë situatë ei vetmi raport viktimizues është ai i PD-së, i cili shpreson tek meta, që për mua është e pakuptimtë. Megjithatë nesër Meta mund të bashkohet me PD-në, për unë jam i bindur se nëse Meta do të bashkohej me PD-në do të bashkohej me një kusht, në një mazhorancë PD-LSI të ishte meta kryeministër, sepse Meta për të ndenjur kryetar kuvendi e ka me Ramën më kollaj, duke sakrifikuar një pjesë të votave , që i ka më të majta, më ekstremiste, më komuniste se PS-ja i ka LSI-ja, nuk do të rrezikonte të hynte në në marrëveshje parazgjedhore me PD-në po mos të merrte minimalisht një post më të lartë se ky që ka.
Çim Peka: Pyetja e fundit, jeni gazetari shqiptar që keni intervistuar më shumë presidentin e zgjedhur të Kosovës Hashim Thaçi. A keni një gjykim mbi atë se çfarë ndodhi në Kosovë dhe a ishte Thaçi personi më i përshtatshme për postin e Presidentit të Republikës?
Fevziu: Shiko unë nuk mund të gjykoj për situatën në Kosovë nga këndvështrimi i situatës së Kosovës, unë gjykoj nga këndvështrimi i këtushëm. Padyshim Hashim Thaçi është një politikan jashtëzakonisht i kujdesshëm dhe i rëndësishëm në Kosovë. A ka mëkate të tij në Kosovë? Po shumë mëkate ka Hashim Thaçi, por më thoni një politikan në botë që nuk ka mëkatet e veta apo problemet e veta. Tani le të nisemi nga e kundërta e asaj që kemi thënë. Hashim Thaçi kontenstohej nga një grup që në luftë kishin po të njëjtën përgjegjësi si ai, Ramush Haradinaj, Fatmir Limaj etj,. E dyta Hashim Thaçi kontestohej nga VV, e cila në zgjedhje nuk arriti të fitojë dhe bllokon një parlament ku ka qenë e paftë të siguronte votat për mandatin si mazhorancë që të mund ta bllokonte, kontestohej nga një grupim politik i cili nuk pranonte të shkonte në zgjedhje të parakohshme sepse e dinte që dhe nëse shkonte humbte. Hashim Thaçi qe një njeri i cili ehe pasi fitoi një palë zgjedhje, fitoi zgjedhjet e dyta, doli parti e parë në zgjedhjet e treta, pra qytetarët në një farë mënyre e nxorën atë në parti të parë, pavarësisht se nuk i kishin dhënë mazhorancën. Unë kam qenë atëherë kundër dhe e kam thënë publikisht, që një qeveri minorance nuk mund të bashkohej, domethënë ata që kanë mbetur mbrapa të shkojnë dhe të bashkohen dhe të nxjerrin forcën e parë, për mua sose forca e parë krijon qeveri me të tjerët ose forca e parë e riçon vendin në zgjedhje e parakohshme, dhe kjo nuk është logjika ime, por është logjika politike e gjërave. Hashim Thaçi iku si kryeministër megjithëse ishte më i votuar dhe ja dha vendin e tij Isa Mustafës, pra ja dha LDK-së, ndërtoi një koalicion me një forcë politike që ishte antagoniste për një periudhë të gjatë kohe. A ishte Hashim Thashim Thaçi opresidenti më i mirë i Kosovës? Mbase hashim Thaçi nuk ishte presidenti më i mirë, por unë nuk di se kush ishte kontestimi, ata nuk kontestonin emrin e Hashim Thaçit, por kontestonin procesin e zgjedhjes së tij. Tani unë po ju bëj antipyetjen, është më i mirë Hashim Thaçi apo Ahtifete Jahjaga? Është më i mirë Hashim Thaçi apo Fatmir Sejdiu? Hashim Thaçi është një politikan i cili ka një karrierë politike afatgjatë është gjetur në momentin e duhur dhe unë po e shoh në një këndvështrim më gazetaresk se sa një analist politik. Thaçi është një ndër njerëzit që më të madhen në histori e ka pasur në të shkuarën nuk do ta ketë në të ardhmen pasi ai gjurmën nuk do ta lerë si president. Presidenti, kryeministri vendimet që ka marrë do të jetë minorene në raport të firmosjes së marrëveshjes së Rambujesë, luftën dhe pavarësisë së Kosovës këto janë 3 kulmet madhore të karrierës së tij të cila nuk mund t’i arrijë asnjë politikan tjetër. Thaçi është një ndër njerëzit që e duan shumë Shqipërinë së bashku me Ramush Haradinaj, dhe Fatmir Limaj kanë qenë njerëz që e kanë dashur më shumë Shqipërinë në krahasim me disa pjesë ish jugosllave e kanë paragjykuar Shqipërinë i është dukur vetja superior në krahasim me shqiptarët.
Unë personalisht nuk e ka muruar sepse ai nuk mban telefon por unë mendoj që Kosova ka rifituar një dinjitet në pozitën e presidentit pasi nuk mund të vendoset një president anonim që nuk i prish punë askujt. Dhe kjo teori është shumë e gabuar pasi nëse vendosim njerëz që nuk i prish punë askujt shteti nuk mund të funksionojë.
OFERTA i kredisë,
A jeni një biznesmen / grua? A jeni në ndonjë rrëmujë financiare apo nevojë për fonde për të filluar biznesin tuaj? Ose për të paguar faturat tuaja apo të fillojë një biznes të mirë? A ju keni një rezultat të ulët të kreditit dhe kanë vështirësi duke marrë kredi për kapital qarkullues nga institucionet financiare dhe bankat lokale apo të tjerët? Të gjithë ju duhet të bëni është të kontaktoni në adresën sot përmes e-mail tim 🙁 johnsonking223@gmail.com)
Lista Studentore do ta vazhdojë dialogun me Kosovën, të zhvilluar gjatë qeverisjes së mëparshme. Kjo nënkupton edhe zbatimin e Marrëveshjes së Brukselit për normalizimin e marrëdhënieve mes Kosovës dhe Serbisë, të nënshkruar në vitin 2013 me ndërmjetësimin e Bashkimit Evropian, thotë Illija Sërdanoviq, i pari në listën që fitoi zgjedhjet e parakohshme parlamentare të 25 tetorit në Serbi.
Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë (REL), Sërdanoviq thotë se pushteti i ri do t’i respektojë marrëveshjet ndërkombëtare të nënshkruara gjatë qeverisjes së Aleksandar Vuçiqit.
Kjo vlen për marrëveshjet politike, ndërsa sa u përket kontratave me kompanitë e huaja për investime në Serbi, ato do të respektohen “nëse janë në përputhje me sistemin juridik të Serbisë dhe aktet ndërkombëtare”.
Sërdanoviq thekson, gjithashtu, se Serbia do ta vazhdojë procesin e integrimit evropian dhe se do të bëhet gjithçka që qytetarët të informohen për përfitimet që sjell anëtarësimi në Bashkimin Evropian.
Ai përsërit thirrjen për shmangien e çdo forme revanshizmi në Serbi, dhe thotë se përgjegjësinë për gjendjen aktuale të sigurisë e mban Qeveria në largim, e cila është në detyrë.
Sërdanoviq ishte i pari në Listën Studentore, i zgjedhur përmes vendimeve të plenumeve të fakulteteve në Serbi. Strategjia e kësaj lëvizjeje, e cila doli nga protestat dyvjeçare kundër korrupsionit dhe në mbështetje të sundimit të ligjit, ishte organizimi pa një udhëheqës të vetëm.
Pas fitores bindëse ndaj forcave të Aleksandar Vuçiqit, të cilat qeverisën Serbinë për 14 vjet, shtrohet edhe pyetja se kush do të jetë kandidati i Listës Studentore për kryeministër.
Radio Evropa e Lirë: Zoti Sërdanoviq, si ndiheni në rolin e udhëheqësit të një liste që, në fakt, nuk ka udhëheqës?
Illija Sërdanoviq: Ndihem krenar. Para së gjithash, jam krenar për të gjithë qytetarët tanë, të cilët te Lista Studentore gjetën një rrugëdalje nga situata në të cilën ndodheshim prej vitesh në Serbi, të ekspozuar ndaj sistemit represiv të një regjimi autoritar, të pushtetit të mëparshëm dhe të një njeriu që tashmë i përket historisë politike, por që ka lënë gjurmë të pashlyeshme të zbrazëtisë në historinë tonë. Ai ishte në pushtet për 15 vjet dhe vazhdon të jetë i pranishëm.
Radio Evropa e Lirë: Forcat që ai udhëhoqi kanë humbur vetëm rreth 100 mijë vota. Ai vazhdon të jetë një forcë e rëndësishme politike në Serbi. A jeni të vetëdijshëm se problemi, nëse mund ta quajmë kështu, nuk është zgjidhur?
Illija Sërdanoviq: Jo, nuk mund të pajtohem me ju dhe me këtë konstatim. Në kushtet e një shoqërie krejtësisht jodemokratike, në të cilën jetojmë, ku mungon plotësisht liria e mediave dhe ku regjimi i Aleksandar Vuçiqit kishte kontroll mbi gjithçka, të fitosh me gjysmë milioni vota më shumë do të thotë se, në rrethana normale dhe me kushte të mirëfillta demokratike, ai nuk do të merrte as 15 deri në 20 për qind të votave. Kjo është fuqia reale e pushtetit të mëparshëm.
Radio Evropa e Lirë: Forcat që fituan zgjedhjet përballen me sfida jashtëzakonisht të mëdha. Por, të ndalemi fillimisht te një çështje tjetër. Si do t’i përgjigjeni frikës nga hakmarrja politike? Si do t’i përgjigjeni dhunës dhe çfarë keni ndërmarrë në këtë drejtim? Pamjet që kemi parë gjatë hyrjes së dhunshme në televizionin Informer janë shqetësuese. Besoj se pajtoheni.
Illija Sërdanoviq: Do të pajtohesha vetëm me një gjë. Lista Studentore “Studentët fitojnë” e mbështet programin, planin dhe të gjitha aktivitetet e deritanishme, përfshirë ato të organizatës studentore, mbi parimet e sundimit të ligjit dhe respektimit të Kushtetutës dhe ligjeve.
Këto parime do t’i udhëheqin edhe të gjitha veprimet tona të ardhshme.
Askush prej nesh, përfshirë mua personalisht, nuk ka bërë ndonjëherë thirrje për çfarëdo forme hakmarrjeje politike. Kemi kërkuar vetëm respektimin e rendit dhe të ligjit.
Gjatë ditëve të fundit, veçanërisht dje, shumë anëtarë të listës sonë, përfshirë edhe mua, u kanë bërë thirrje qytetarëve që ta përcjellin deri në fund procesin zgjedhor në mënyrë paqësore dhe dinjitoze.
Ngjarjet që janë parë brenda dhe përreth medias proqeveritare Informer nuk janë nxitur, inkurajuar apo mbështetur nga Lista Studentore.
Ne mbështesim rendin dhe ligjin dhe duam që Serbia të funksionojë në këtë mënyrë në të ardhmen.
Dhjetëra protestues hynë më 26 tetor në redaksinë e tabloidit Informer në Beograd, të pakënaqur me mënyrën se si ky medium, i afërt me pushtetin e mëparshëm të Aleksandar Vuçiqit, kishte raportuar për protestat studentore.
Mes protestuesve ishte edhe Dijana Hërka, nëna e një prej viktimave të tragjedisë në Novi Sad. Brenda redaksisë pati debate dhe shtyrje, ndërsa jashtë ndërtesës protestuesit u përleshën me policinë.
Protesta u mbajtën edhe para televizionit Pink, ku demonstruesit hodhën vezë dhe shishe drejt ndërtesës.
Studentët në bllokadë u distancuan nga hyrjet me forcë në media dhe institucione, duke theksuar se për lirinë e mediave do të luftojnë përmes rrugëve institucionale dhe Kuvendit.
Radio Evropa e Lirë: A mund të garantojë dikush se dhuna nuk do të përsëritet?
Illija Sërdanoviq: Në këtë moment, përgjegjësia për çdo formë dhune dhe për parandalimin e saj i takon pushtetit aktual, i cili është në mandat teknik.
Nga ana jonë, u bëjmë thirrje të gjithë qytetarëve të Serbisë që të përmbahen nga çdo formë dhune dhe të respektojnë rendin dhe ligjin.
Në momentin kur ta marrim zyrtarisht pushtetin, përgjegjësia për zhvillimet në vend do të bjerë edhe mbi ne.
Aktualisht, ne kemi fuqinë për të bërë thirrje, ndërsa fuqinë për të vënë në funksion sistemin e ka ende aparati shtetëror, i cili vazhdon të jetë nën drejtimin e pushtetit të mëparshëm në mandat teknik.
Kush do ta udhëheqë Qeverinë e re të Serbisë?
Radio Evropa e Lirë: Kur do ta mësojë publiku se kush do të jetë kandidati për kryeministër dhe kush do të jenë kandidatët për ministra?
Illija Sërdanoviq: Në këtë moment mund t’ju them se Komisioni Republikan i Zgjedhjeve ende nuk i ka shpallur rezultatet përfundimtare.
Rezultatet përfundimtare nuk do të dallojnë nga ato të publikuara në bazë të mostrës përfaqësuese dhe as nga rezultatet e materialit zgjedhor të përpunuar deri më tani. Prandaj, numri i mandateve do të jetë pak a shumë ai që kemi aktualisht.
Megjithatë, procesi zgjedhor përfundon zyrtarisht vetëm në momentin kur Komisioni Republikan i Zgjedhjeve i shpall rezultatet në përputhje me ligjin.
Vetëm pas kësaj krijohen kushtet për fazën tjetër: konstituimin e Kuvendit të ri, formimin e organeve parlamentare dhe më pas procesin e formimit të Qeverisë.
Radio Evropa e Lirë: A do të përcaktohet emri i kandidatit për kryeministër brenda Listës Studentore, apo do të kërkoni sërish konsultime me forumet studentore në fakultete?
Illija Sërdanoviq: Formimi i Qeverisë do të bëhet në përputhje me ligjet dhe rregulloret e Republikës së Serbisë. Emrat, përkatësisht zgjidhjet për postet në Qeveri, do të përcaktohen nga grupi shumicë i deputetëve të Listës Studentore.
Radio Evropa e Lirë: A do të ishit të gatshëm ta pranonit një kandidaturë të mundshme për kryeministër? Si i pari në listë, kjo duket deri diku logjike.
Illija Sërdanoviq: Po, por që në fillim të bisedës sonë thatë se kjo është një listë pa udhëheqës.
Mund të themi se, për çdo pozitë, do të zgjidhet kandidati për të cilin ne, bashkërisht, do të vlerësojmë se mund të veprojë më së miri në interes të qytetarëve të Serbisë.
Integrimet evropiane dhe marrëdhëniet me Rusinë
Radio Evropa e Lirë: Ka interesim të madh për drejtimin që do të marrë pushteti i ri në Serbi. Prandaj, do t’ju bëj disa pyetje konkrete. Bashkimi Evropian: A do të vazhdoni rrugën e integrimeve evropiane? A do ta përshpejtoni këtë proces?
Illija Sërdanoviq: Ne mbetemi në rrugën e integrimeve evropiane. Serbia është zotuar për këtë proces që në vitin 2000, pra 26 vjet më parë. Kjo punë do të vazhdojë.
Por, ajo që mund të premtojmë është se nuk do ta përsërisim atë që bëri pushteti i mëparshëm, i cili gjatë 15 vjetëve humbi 20 për qind të mbështetjes së qytetarëve të Serbisë për integrimet evropiane.
Ky është rezultati përfundimtar i politikave të pushtetit të mëparshëm.
Ne do ta harmonizojmë plotësisht politikën tonë të brendshme me kapitujt 23 dhe 24 të negociatave me Bashkimin Evropian, duke u mbështetur në vlerat e përbashkëta evropiane, respektimin e të drejtave dhe barazisë, luftën kundër korrupsionit, funksionimin e institucioneve dhe lirinë e mediave.
Këta kapituj përbëjnë pengesën kryesore për përparimin e mëtejshëm në procesin e integrimit evropian.
Radio Evropa e Lirë: Nëse ka një çështje për të cilën Evropa është aktualisht e bashkuar, ajo është qëndrimi ndaj Rusisë. Lista Studentore ka mbajtur qëndrimin se nuk do të vendosë sanksione ndaj Rusisë. Por, diçka duhet të ndryshojë. Çfarë do të ndryshojë në marrëdhëniet me Moskën?
Illija Sërdanoviq: Para së gjithash, siç thashë edhe më parë, kushti i parë dhe pengesa më e madhe aktuale për vazhdimin e integrimeve evropiane lidhet me kapitujt 23 dhe 24, përkatësisht të drejtat e njeriut dhe sundimin e ligjit.
Fatkeqësisht, deri më sot në Serbi nuk kemi pasur vlerat themelore të lirisë, të drejtave, demokracisë dhe lirisë së mediave. Nuk ka pasur dialog.
Qytetarët tanë nuk kanë informacion të plotë se çfarë u ofron në të vërtetë Bashkimi Evropian. Një numër i madh qytetarësh, të izoluar brenda një hapësire mediatike ku u janë servirur të pavërteta për më shumë se një dekadë e gjysmë, nuk mund ta njohin plotësisht as agjendën evropiane.
Shumë qytetarë thjesht nuk janë të informuar.
Radio Evropa e Lirë: A po thoni se, përmes dialogut, do ta rishqyrtoni edhe qëndrimin e Serbisë ndaj Rusisë?
Illija Sërdanoviq: Sigurisht që do të ketë dialog brenda shoqërisë sonë. Të gjitha çështjet e marrëdhënieve ndërkombëtare duhet të trajtohen përmes një dialogu të hapur me qytetarët tanë.
Politika nuk mund të përcaktohet nga një njeri i vetëm.
Ne jemi përpjekur dhe kemi arritur që një sistem i tillë qeverisjeje, ku një njeri vendos se nga do të shkojmë dhe në cilin drejtim do të lëvizim si komb, të mos përsëritet më kurrë në Serbi.
Do të hapim dialog dhe do t’u japim qytetarëve mundësinë të zgjedhin drejtimin që ata e konsiderojnë më të mirin për veten.
Por, ai dialog duhet të jetë i hapur dhe transparent, jo i formësuar nga regjimi, siç ka ndodhur gjatë 15 apo 20 vjetëve të fundit.
Radio Evropa e Lirë: Pra, nëse ju kuptoj drejt, qëndrimi ndaj sanksioneve kundër Rusisë mund të rishqyrtohet?
Illija Sërdanoviq: Kjo mund të nënkuptojë se për këtë çështje do të vendosin qytetarët e Serbisë.
Radio Evropa e Lirë: Si? Përmes referendumit? Më ndihmoni ta kuptoj.
Illija Sërdanoviq: Ngjashëm si në marrëdhëniet me të gjitha shtetet e tjera.
Politika e jashtme duhet të formësohet në përputhje me kërkesat dhe vullnetin e shumicës së qytetarëve, jo sipas mendimit të një njeriu apo të një grupi shumë të vogël njerëzish që marrin vendime në vend të qytetarëve.
Kjo nuk është demokraci.
Dialogu me Kosovën dhe Marrëveshja e Brukselit
Radio Evropa e Lirë: Lista Studentore ka mbajtur një qëndrim të qartë për çështjen e Kosovës. Por, a do ta vazhdoni dialogun me Kosovën për normalizimin e marrëdhënieve?
Illija Sërdanoviq: Vazhdimi i dialogut për çështjen e Kosovës dhe Metohisë është pjesë themelore e planit studentor.
E gjithë platforma e marrëdhënieve të brendshme dhe ndërkombëtare të Serbisë mbështetet në respektimin e Kushtetutës së Republikës së Serbisë.
Prandaj, edhe platforma për bisedimet dhe të ardhmen e Kosovës dhe Metohisë është në përputhje me Kushtetutën e Republikës së Serbisë.
Radio Evropa e Lirë: Pra, mbeteni të përkushtuar ndaj dialogut dhe zbatimit të plotë të marrëveshjeve?
Illija Sërdanoviq: Absolutisht. Mbetemi të hapur dhe lëmë hapësirë për dialog të hapur dhe për zgjidhjen e çështjeve, para së gjithash, në interes të qytetarëve tanë dhe të të gjithëve në bashkësinë ndërkombëtare.
Radio Evropa e Lirë: A nënkupton kjo edhe zbatimin e plotë të Marrëveshjes së Brukselit?
Illija Sërdanoviq: Kjo do të thotë se ne, si shoqëri dhe si pushtet i përgjegjshëm, në të ardhmen do t’i respektojmë protokollet e dakorduara ndërkombëtarisht.
Të gjitha protokollet që zyrtarët tanë kanë dakorduar në emër të Serbisë mund të rishqyrtohen për të përcaktuar nëse janë në përputhje me Kushtetutën e Republikës së Serbisë.
Radio Evropa e Lirë: Ndoshta është pyetje e vështirë, por a nënkupton kjo edhe gatishmërinë për të biseduar drejtpërdrejt me Albin Kurtin, kryeministrin e Kosovës?
Illija Sërdanoviq: Në këtë moment, ne ende nuk e kemi marrë mandatin dhe nuk jemi në pushtet në Serbi.
Për çdo çështje që ka rëndësi të madhe strategjike për shtetin, kombin dhe qytetarët tanë, do të marrim vendim më vonë, pasi të formohet Qeveria.
Radio Evropa e Lirë: Kush do ta marrë vendimin, a do t’ia lini këtë çështje gjyqësorit, a do të nisë ndonjë procedurë, përkatësisht a do të merret ndonjë vendim lidhur me kërkesën për ekstradimin e Millan Radoiçiqit në Kosovë?
Illija Sërdanoviq: Në këtë moment nuk mund t’ju jap një vendim, madje as një qëndrim personal për këtë çështje, sepse jam vetëm një nga anëtarët e listës që ende nuk e ka formuar Qeverinë.
Por, sigurisht që do të përpiqemi që vendimet për të gjitha çështjet e tilla të merren më vonë, në përputhje me procedurat ligjore që vlejnë në Republikën e Serbisë.
Marrëdhëniet me Republikën Sërpska dhe çështja e Srebrenicës
Radio Evropa e Lirë: A ju ka kontaktuar dikush nga rrethi i bashkëpunëtorëve të Millorad Dodikut në Bosnje e Hercegovinë?
Illija Sërdanoviq: Jo, jo.
Radio Evropa e Lirë: Çfarë bashkëpunimi prisni?
Illija Sërdanoviq: Vazhdimin e bashkëpunimit me Republikën Sërpska, në interes të qytetarëve të Serbisë dhe të Republikës Sërpska.
Radio Evropa e Lirë: A do t’i inkurajojë pushteti i ri autoritetet e Republikës Sërpska që t’i zgjidhin problemet me autoritetet qendrore të Bosnje e Hercegovinës në Sarajevë?
Illija Sërdanoviq: Sigurisht që do t’i ndihmojmë të gjithë qytetarët në vendet që na rrethojnë, ndërsa çështja e Republikës Sërpska është jashtëzakonisht e rëndësishme.
Do të kërkojmë që dialogu të zhvillohet hapur dhe të gjenden zgjidhjet më të mira të përbashkëta për të gjithë qytetarët e Bosnje e Hercegovinës, përfshirë ata të Republikës Sërpska.
Radio Evropa e Lirë: Çfarë qëndrimi do të mbani për Srebrenicën?
Illija Sërdanoviq: Qëndrimi për Srebrenicën është përcaktuar nga gjykata. Ekzistojnë edhe dokumentet e njohura ndërkombëtarisht, të miratuara nga Kuvendi ynë në vitin 2010.
Radio Evropa e Lirë: Ekziston edhe një dokument ndërkombëtar i një niveli më të lartë. E kemi fjalën për vendimin e Gjykatës Ndërkombëtare të Drejtësisë, e cila krimin në Srebrenicë e ka përcaktuar si gjenocid.
Illija Sërdanoviq: Shikoni, çështje të tilla, që nuk kanë qenë aspak pjesë e zgjedhjeve dhe e procesit zgjedhor në Serbi, nuk do t’i vendosja në fokus.
Nuk mund t’ia ngarkojmë përgjegjësinë për ngjarjet e para 40 vjetëve dikujt që ka lindur pas vitit 2000.
Të rinjtë e Serbisë, të lindur pas vitit 2000, kërkuan ndryshime për shkak të problemeve të brendshme të Serbisë.
Ata kërkuan nga ne, nga lista me 250 kandidatë, që t’i ndihmonim në këtë proces.
Ne i ndihmuam të rinjtë tanë ta rrëzonin një pushtet represiv dhe autokratik, të udhëhequr nga një autokrat që ishte një nga promovuesit kryesorë të shumë çështjeve për të cilat po flisni tani me mua.
Askush nga anëtarët e listës sonë nuk është përgjegjës për ngjarjet e viteve ’90. Por, pushteti i mëparshëm është.
Brezi ynë i së ardhmes, i lindur pas vitit 2000, dëshiron të shohë se si do të duket Serbia në të ardhmen.
Ngjarjet e së kaluarës do t’ua lëmë historianëve për të dhënë vlerësimin përfundimtar.
Gjykatat tashmë kanë marrë vendime dhe aktgjykimet ekzistojnë. Historianët le t’i trajtojnë në të ardhmen çështjet e rëndësishme historike.
Para nesh është e ardhmja e Serbisë dhe drejt saj duam të orientohemi.
Kontratat me investitorët e huaj dhe projektet kineze
Radio Evropa e Lirë: A do t’i bëni publike në të ardhmen të gjitha kontratat sekrete, përkatësisht kontratat e mbyllura, që kanë mundësuar realizimin e projekteve të mëdha në Serbi me investitorë të huaj? Kjo ka qenë një nga shtyllat e fushatës suaj kundër korrupsionit. A mund të presim që qytetarët e Serbisë, në një të ardhme, t’i shohin kontratat për projektin “Beograd na vodi” (Beogradi mbi ujë), për investimet kineze dhe projekte të tjera?
Illija Sërdanoviq: Sigurisht që do të kërkojmë transparencë për të gjitha projektet e tilla në të ardhmen, para së gjithash për projektet e mëdha infrastrukturore që janë duke u ndërtuar ose që do të realizohen në të ardhmen.
Pikërisht projektet infrastrukturore që përmendët kanë kontribuar në masë të madhe në pakënaqësinë dhe revoltën e qytetarëve.
Ne do të kërkojmë qasje të plotë në të gjitha dokumentet dhe kontratat përkatëse, në mënyrë që të mund të vlerësojmë se cilat pjesë të tyre kanë qenë në përputhje me ligjet dhe rregulloret e Republikës së Serbisë.
Vetëm kështu mund të japim një vlerësim përfundimtar për atë që është bërë.
Aktualisht, nuk kemi qasje në dokumentet që janë nënshkruar, nuk e dimë si janë lidhur këto marrëveshje dhe në interes të kujt.
Kur të kemi qasje të plotë, do të mund t’ju japim përgjigje të saktë.
Radio Evropa e Lirë: A do të rrënohet Panairi i Beogradit?
Illija Sërdanoviq: Në këtë moment nuk kam mandat t’i përgjigjem një pyetjeje të tillë, sepse edhe ky projekt, si shumë aktivitete të tjera, është mbështjellë me mister dhe mungesë transparence nga pushteti i mëparshëm.
Radio Evropa e Lirë: Pse e përmenda Panairin e Beogradit? Sepse ai është pjesë e kontratës së nënshkruar me investitorin që po ndërton projektin “Beogradi mbi ujë”.
Marrëveshjet ndërkombëtare janë marrëveshje ndërkombëtare. Por, pikërisht këto kontrata kanë qenë një nga arsyet kryesore të kritikave ndaj pushtetit tashmë të mëparshëm.
Megjithatë, këto marrëveshje duhet të vazhdojnë të respektohen, apo jo?
Illija Sërdanoviq: Kontratat duhet të respektohen nëse janë në përputhje me sistemin tonë juridik dhe me aktet e së drejtës ndërkombëtare.
Unë jam mjek dhe jo ekspert i së drejtës ndërkombëtare që të mund t’ju jap një përgjigje të saktë për këtë çështje.
Por, në listën tonë dhe në Qeverinë tonë të ardhshme do të ketë njerëz përgjegjës dhe ekspertë të kësaj fushe, të cilët do të mund t’ju japin një përgjigje më të saktë sesa unë.
Nuk dua të marr rolin e gjykatësit, sidomos në një fushë që nuk është specialiteti im.
Liria e shprehjes dhe mediat publike
Radio Evropa e Lirë: A do të hiqen ndalesat e hyrjes në Serbi për një numër të konsiderueshëm njerëzish, aktivistësh dhe punonjësish të kulturës, të cilët, në rrethana të pabesueshme, janë përballur me ndalesa të tilla gjatë dy apo tre vjetëve të fundit?
Illija Sërdanoviq: Së pari, Serbia do të jetë një vend ku do të ketë liri mendimi.
Nuk do të lejojmë më kurrë që njerëzit të etiketohen për shkak të diçkaje që kanë thënë dhe që, për këtë arsye, t’u mohohet e drejta për një jetë dinjitoze në këtë vend.
Nëse kjo është përgjigjja që kërkoni, besoj se jua dhashë në mënyrën më të përshtatshme.
Radio Evropa e Lirë: Pamë çfarë ndodhi në Radio-Televizionin e Vojvodinës. Ju ndodheni në Novi Sad. Drejtuesit e këtij transmetuesi kërkuan falje për politikën e tyre redaktuese. Çfarë prisni të ndodhë në Radio-Televizionin e Serbisë?
Illija Sërdanoviq: Duhet të them se një kërkimfalje e tillë nuk mjafton për të na bindur se politika redaktuese në të ardhmen do të jetë e drejtë dhe në përputhje me interesat më të mira të të gjithë qytetarëve të Serbisë.
Duhet të krijohet një mjedis ku do të ketë kontroll dhe mbikëqyrje të vazhdueshme mbi punën, para së gjithash, të transmetuesit publik.
Në këtë drejtim, rol kyç ka Trupi Rregullator për Mediat Elektronike, i cili duhet të fillojë ta kryejë punën e vet në përputhje me ligjin.
Kjo nënkupton mbikëqyrjen e mediave elektronike publike, e cila, fatkeqësisht, ka munguar gjatë 15 vjetëve të fundit.
Radio Evropa e Lirë: A do të miratohet një ligj për lustracionin?
Illija Sërdanoviq: Ligji për lustracionin është paraparë në programin studentor dhe, me gjasë, do të jetë një nga ligjet që do të miratohen në Kuvendin e Serbisë gjatë periudhës së ardhshme.
Ish-kampioni botëror i shahut, Garry Kasparov, flet me Mumin Shakirovin e REL-it, në Varshavë, më 11 tetor.
Mumin Shakirov
Ish-kampioni i botës në shah, Garry Kasparov, ka thënë se përpjekjet e vazhdueshme për të zhvilluar bisedime për paqe me presidentin rus, Vladimir Putin, janë të pakuptimta, pasi udhëheqësi i Kremlinit nuk e ka ndër mend ta ndalë luftën pothuajse pesëvjeçare kundër Ukrainës.
Në një intervistë për Shërbimin rus të Radios Evropa e Lirë (REL), Kasparov tha se përpjekjet ndërkombëtare duhet të përqendrohen për ta ndihmuar Ukrainën që ta fitojë këtë luftë. Sipas tij, kjo mund të çojë në rënien e Putinit dhe të krijojë një mundësi të re për demokracinë në Rusi.
“Është ndryshe nëse bisedimet kanë mundësi ta zgjidhin një problem përmes lëshimeve të ndërsjella. Planet e Putinit nuk kanë ndryshuar. Ai ia ka vënë vetes si synim ta zhdukë Ukrainën si shtet të pavarur dhe nuk ka hequr dorë nga ky synim”, tha Kasparov.
Në mbështetje të Ukrainës
Pas tërheqjes nga shahu, Kasparov u bë një nga figurat e njohura të opozitës ruse, para se të largohej në mërgim më 2013. Ai jeton në Shtetet e Bashkuara dhe aktualisht drejton Forumin për Rusinë e Lirë, të cilin e themeloi më 2016. Kasparov ka thënë se së fundmi autoritetet amerikane e kanë paralajmëruar për një komplot të Kremlinit për ta vrarë.
Duke folur për REL-in në Varshavë, më 11 tetor, Kasparov tha se forcat politike ruse në mërgim duhet të përqendrohen tërësisht në mbështetjen e Ukrainës që ta fitojë luftën. Për këtë qëllim, organizata që ai drejton ka mbledhur rreth 15 milionë dollarë për projekte të ndryshme në Ukrainë.
“Ne kemi kontakte të drejtpërdrejta me Legjionin e Rusisë së Lirë dhe Korpusin Vullnetar Rus (RDK)”, tha ai, duke iu referuar dy grupeve të armatosura ruse që kanë luftuar në krah të Ukrainës. “Ne mbledhim fonde për këtë qëllim”.
Kasparov vuri në pah gjithashtu punën e tij për të lobuar në Kongresin amerikan në mbështetje të kauzave ukrainase. Ai tha se në një rast, grupi i tij kishte arritur t’i bindte 15 republikanë ta ndryshonin votën e tyre. Ky pretendim nuk u verifikua në mënyrë të pavarur.
Përveç kundërshtimit të Putinit, ai njihet edhe për kritikat e tij të vazhdueshme ndaj presidentit amerikan, Donald Trump, përfshirë përpjekjet e këtij të fundit për të krijuar marrëdhënie më të ngushta me Putinin. Kasparov e kritikoi ashpër marrëveshjen e njoftuar së fundmi nga Trumpi për blerjen e naftës dizel nga Rusia.
“Ai vazhdon të veprojë në interes të Putinit. Deklaratat e tij të fundit përbëjnë shkeljen më flagrante të ligjeve amerikane, përfshirë legjislacionin për sanksionet, të cilin Trumpi e ka nënshkruar vetë”, tha Kasparov.
“Përpjekja e tij për t’i bërë presion Ukrainës më duket e lidhur me pozitën e tij të dëshpëruar, tri javë para zgjedhjeve afatmesme”.
Trumpi ka thënë se marrëveshja për blerjen e naftës dizel ruse do të ndihmojë në lehtësimin e situatës në tregjet amerikane dhe ndërkombëtare. Mungesa e naftës dizel, e shkaktuar nga konflikti me Iranin dhe e përkeqësuar nga sulmet ukrainase ndaj rafinerive ruse të naftës, ka çuar në rritjen e çmimeve.
“Ulja e çmimeve për amerikanët, veçanërisht për fermerët tanë të mëdhenj, blegtorët dhe shoferët e kamionëve, është prioriteti im më i madh”, shkroi Trumpi në rrjetet sociale më 9 tetor.
Marrëveshja për naftën dizel është kundërshtuar nga të dyja partitë në Kongresin amerikan.
Demokratët dhe ish-zyrtarët kanë përmendur gjithashtu ligjin e vitit 2022 për t’i dhënë fund importit të naftës ruse, i cili ndalon importimin e naftës ruse në Shtetet e Bashkuara, përveç nëse presidenti vërteton se Rusia i ka përmbushur disa kushte të përcaktuara. Këto përfshijnë tërheqjen nga Ukraina, njohjen e sovranitetit ukrainas dhe mosparaqitjen e kërcënimit ndaj NATO-s.
Synimi për rrëzimin e Putinit
Kasparov iu bashkua shqetësimeve të shprehura së fundmi nga zyrtarë të lartë të vendeve evropiane anëtare të NATO-s se Rusia mund të jetë duke përgatitur një formë të përshkallëzimit të agresionit kundër aleancës.
Këto shqetësime vijnë në një kohë kur, sipas vlerësimeve, Rusia po zhvillon një fushatë hibride ose një luftë në hije, e cila përfshin depërtime të dronëve në hapësirat e vendeve të tjera, sabotime dhe përpjekje për atentate.
Kremlini ka mohuar vazhdimisht përfshirjen në incidentet për të cilat zyrtarët perëndimorë e kanë fajësuar.
Kasparov tha gjithashtu se Putini është plotësisht i vendosur ta vazhdojë luftën kundër Ukrainës, duke e përshkruar atë si “bazën ideologjike të pushtetit të Putinit”. Sipas tij, kjo pasqyrohet në përmasat e buxhetit ushtarak rus dhe në propagandën zyrtare.
“Ose Ukraina do të thyhet nga sulmet kundër popullsisë së saj civile, ose do të qëndrojë e fortë dhe, në atë rast, regjimi [rus] do të shembet”, tha ai.
“Kjo nuk do të thotë se nesër gjithçka do të jetë mirë në Rusi. Por rënia e një regjimi gjithmonë krijon një dritare mundësie”.
Kasparov shtoi se lufta i ka dhënë “gjak të freskët” strukturës së pushtetit të Putinit. Si shembull, ai përmendi hyrjen e fundit të veteranëve të luftës në Dumën Shtetërore, dhomën e ulët të Parlamentit rus.
Sipas tij, qindra ose mijëra veteranë të tjerë mund të jenë përfshirë në degë të tjera të hierarkisë shtetërore.
Megjithatë, sondazhet e opinionit të këtij viti kanë treguar rënie të mbështetjes për Putinin, ndërsa lufta vazhdon, numri i të vrarëve rritet dhe Ukraina shton sulmet ndaj rafinerive të naftës, depove dhe qendrave të të dhënave në Rusi. Këto sulme kanë ndikuar edhe në jetën e përditshme të qytetarëve rusë.
Kasparov tha se humbja e Rusisë në Ukrainë do ta ndryshonte rrënjësisht atmosferën në shoqërinë ruse.
“Madje, besoj se shumica dërrmuese [e rusëve] mund të jetë e gatshme ta pranojë demokracinë dhe sundimin e ligjit”, tha Kasparov.
“Më duket se dështimi në luftë do t’i detyrojë njerëzit, në mënyrë të pashmangshme, të mendojnë për alternativa më të mira”.
Lidhur me dinamikat rajonale, Dr. Kanin—ish-anëtar i delegacionit të SHBA-së në bisedimet e paqes në Rambuje për Kosovën në vitin 1999—argumenton se pritshmëritë se proceset e gjykatave do të sjellin pajtim në Ballkan janë absurde dhe se nuk ka asnjë provë për “ndonjë pajtim të vërtetë”.
TIRANË- Një ekspert i çështjeve të Ballkanit në Uashington dhe ish-analist i lartë i CIA-s, thotë se arrestimi i ish-shefes së Shërbimit Informativ të Shqipërisë (SHISH), Vlora Hyseni, dëmton rëndë “besueshmërinë e shërbimit informativ shqiptar”.
Në një intervistë me Keida Kostrecin, Dr. David Kanin, profesor në Universitetin Johns Hopkins, e vendos përgjegjësinë politike për këtë rast drejtpërdrejt mbi kryeministrin Edi Rama, duke theksuar: “Ai është kryeministri dhe ajo ishte shefja e tij e zbulimit”.
Sipas Dr. Kanin ky arrestim veçse “i shton hijet e dyshimit rreth qeverisë”, ashtu si edhe mosbesimin publik në rritje për “marrëveshjet e jotransparente të biznesit” të lidhura me anëtarë të familjes Trump, të cilat nxitën protestat e Revolucionit të Flamingove.
Lidhur me dinamikat rajonale, Dr. Kanin—ish-anëtar i delegacionit të SHBA-së në bisedimet e paqes në Rambuje për Kosovën në vitin 1999—argumenton se pritshmëritë se proceset e gjykatave do të sjellin pajtim në Ballkan janë absurde dhe se nuk ka asnjë provë për “ndonjë pajtim të vërtetë”.
Ai i sheh nën këtë dritë, edhe vendimet e Gjykatës Speciale në Hagë kundër ish-presidentit të Kosovës Hashim Thaçi dhe tre udhëheqësve të tjerë të lartë të UÇK-së. Dr. Kanin shpreh shqetësimin për ndryshimin e angazhimit të Uashingtonit në rajon, që sipas tij po priret drejt marrëveshjeve dypalëshe biznesi të mbështetura tek interesat, si dhe për ndryshime më të thella “strukturore” në angazhimin global të SHBA-së.
INTERVISTA:
Keida Kostreci: Zoti Kanin, fillimisht doja të dija reagimin tuaj lidhur me ngjarjet e fundit në Shqipëri, ku ish-drejtuesja e shërbimit të zbulimit (Vlora Hyseni) u vendos në arrest shtëpie dhe më pas u pezullua nga detyra. Cila është rëndësia e kësaj ngjarjeje?
David Kanin: Sigurisht që kjo ngjarje ka rëndësi në disa aspekte: Së pari, cenon besueshmërinë e shërbimit shqiptar të zbulimit. Fakti që drejtuesja e tij arrestohet me akuza që duket se mbështeten në argumente dhe prova mesa duket të besueshme, është një çështje serioze; jam i sigurt se kjo do të nxisë një proces reflektimi të brendshëm në atë agjenci dhe do të ngrejë pikëpyetje mbi besueshmërinë e atyre që bashkëpunojnë me të. Së dyti, kjo pasqyron sërish natyrën e përhapur gjerësisht të politikës së klientelizmit – atë që ne e quajmë korrupsion, i cili është vetëm maja e ajsbergut të klientelizmit – si dhe forma të tjera të aktiviteteve informale që minojnë institucionet, jo vetëm në Shqipëri, por edhe në vendet e tjera të Ballkanit dhe më gjerë.
Keida Kostreci: Kryeministri i vendit (Edi Rama) reagoi, duke e shkarkuar zonjën Hyseni nga detyra por edhe duke u distancuar nga ky rast, pasi pothuajse menjëherë diskutimi u përqendrua te përgjegjësia politike e një kryeministri, kur drejtuesja e zbulimit përfshihet në veprime të tilla. Ai deklaroi se bëhet fjalë për përgjegjësi individuale dhe se nuk kishte dijeni për asnjërën prej çështjeve. Por, sipas jush, a ekziston një përgjegjësi politike?
David Kanin: Absolutisht! Ai është kryeministri dhe ajo ishte shefja e tij e zbulimit. Dhe nuk mund të injorohen akuzat e tjera për shkelje nga ana e kryeministrit dhe qeverisë lidhur me një sërë çështjesh, përfshirë sigurisht edhe ato që kanë nxitur protestat e Revolucionit të Flamingove. Nëse është e vërtetë se në atë zonë planifikohet ndërtimi i më shumë se një kompleksi turistik me përfshirjen e familjes Trump, kjo është shumë serioze. Arrestimi i drejtueses së zbulimit shton hijet e dyshimit që rëndojnë mbi qeverinë për një sërë çështjesh. Dhe kjo është diçka shqetësuese.
Keida Kostreci: Kryeministri Rama ka thënë se të gjithë kanë të drejtë të protestojnë, por gjithashtu ka thënë se protestat janë nxitur nga forca keqdashëse apo algoritme, si edhe nga grupe të ndryshme. Duke vepruar kështu, ai në njëfarë mënyre minimizon peshën e këtyre protestave që vazhdojnë prej disa muajsh. Dhe kjo ndodh menjëherë pas shumë akuzave dhe proceseve të tjera ndaj zyrtarëve të lartë, anëtarëve të kabinetit të tij. Si ta interpretojmë gjithë këtë situatë, kur kryeministri këmbëngul se “drejtësia po bën punën e saj dhe procesi është i drejtë. Ne punuam për të ndërtuar sistemin e ri të drejtësisë kundër korrupsionit”? Pra, po i rikthehem pikës sime të mëparshme: zoti Rama po përpiqet të distancohet nga çdo gjë që po ndodh në Shqipëri dhe që mund të ketë pasoja politike…
David Kanin: Ai flet gjithmonë për procesin dhe thotë se gjithçka po shkon mirë, e më pas bën atë që do vetë. Fakt është se protestuesit kanë të drejtë të jenë të shqetësuar për çështjet ekologjike, politike dhe në fakt, për gjithë sferën e ndikimit të aktorëve informalë – si dhe familjes Trump në bashkëpunim me kryeministrin – lidhur me këto marrëveshje biznesi jotransparente. Pra, arrestimi i kreut të shërbimit sekret është, natyrisht, një turpërim i madh për Ramën, sepse shton dyshimet rreth veprimeve të tjera të tij. Ky incident i fundit, thjesht i shtohet atmosferës së përhapur gjerësisht të shkeljes së ligjit, ose së paku mungesës së transparencës. Ai e di këtë dhe prandaj përpiqet t’i etiketojë të gjithë të tjerët si keqdashës, ndërkohë që po rritet ndjesia se, në fakt, njerëzit përreth tij dhe vetë aktivitetet e qeverisë mund të jenë ato që janë keqdashëse.
Keida Kostreci: Sipas jush si ekspert, cili do të ishte reagimi i duhur, kur këto ndodhin ndërsa është ai në krye të qeverisë dhe kur ai ka qenë në pushtet për kaq shumë vite – mbi një dekadë vetëm si kryeministër?
David Kanin: Hapi i parë është të distancohet nga hetimi ndaj kreut të shërbimit sekret. Ai hetim duhet të kryhet nga njerëz të besueshëm, që të mos jenë absolutisht të lidhur me qeverinë apo me strukturën e pushtetit. Hetimi duhet të gëzojë besueshmëri në sytë e publikut dhe të lejohet të zhvillohet duke ndjekur provat. Ky do të ishte hapi i parë pozitiv. Megjithatë, kjo nuk do ta largojë hijen e dyshimit që rrethon çështjet që kanë lidhje me kryeministrin, veçanërisht marrëveshjet e biznesit me familjen Trump. Shqipëria nuk është vendi i vetëm ku po ndodh një gjë e tillë. Duke e parë si amerikan, ekziston një shqetësim i madh në vendin tonë lidhur me aktivitetet e familjes Trump, si brenda ashtu edhe jashtë vendit – fakt që shpjegon pjesërisht interesin e madh për zgjedhjet e mes-mandatit – çka tregon se çështja i kalon kufijtë e Shqipërisë. Por nëse Shqipëria do të ndjekë një luftë ndaj fenomeneve negative, ajo duhet të veprojë në mënyrë ligjore dhe transparente lidhur me çështjen e shefes së shërbimit të zbulimit dhe aktiviteteve të saj, por edhe në lidhje me marrëveshjet e biznesit që kanë shkaktuar kaq shumë protesta.
Keida Kostreci: Le të kthehemi te rasti i zonjës Hyseni. Cilat janë pasojat – përsa i takon akuzave për ndarjen e informacionit dhe ndihmën e dhënë ndaj një figure (të akuzuar) për krim të organizuar – tek pozita e Shqipërisë, si vend anëtar i NATO-s dhe, që si e tillë, ka kapacitete për shkëmbimin e informacioneve të ndjeshme?
David Kanin: Nuk ka dyshim që këto janë çështje sigurie që do të trajtohen brenda NATO-s dhe nga shërbimet e zbulimit që bashkëpunojnë me shërbimin shqiptar të zbulimit; kjo do të hedhë më tej hije dyshimi mbi besueshmërinë e këtij të fundit. Kjo është padyshim një pjesë e problemit. Por çështja më e gjerë është se gjëra të tilla po ndodhin kudo – me ministra, deputetë dhe zyrtarë të tjerë qeveritarë. Kjo është dukuri e zakonshme; nuk ka asgjë të pazakontë. Ky është problemi i vërtetë. Po mësohemi me faktin që kjo ndodh kudo dhe vazhdimisht; kjo është e rrezikshme dhe minon thellësisht çdo koncept të shtetit ligjor dhe çdo besim te institucionet. Dhe duke qenë se ky është thelbi i apelit të Perëndimit ndaj rajonit dhe i kërkesave perëndimore për zhvillim politik në rajon, kjo është çështje shumë serioze.
Keida Kostreci: Megjithatë, kryeministri theksoi se nuk ka pasur shqetësime të shprehura nga partnerët perëndimorë apo ata të NATO-s dhe se drejtësia duhet të bëjë punën e saj. Ju po e analizoni këtë si ekspert i rajonit, por nuk kam parë ndonjë reagim zyrtar nga ana e partnerëve.
David Kanin: Nuk ka arsye për një reagim zyrtar, sepse ky hetim sapo ka filluar dhe nuk ka kuptim që partnerët të bëjnë bujë për diçka që sapo ka nisur të hetohet. Megjithatë, mendoj se ka shqetësime të mëdha lidhur me atë që po ndodh me qeverinë shqiptare. Të gjitha këto zhvillime që po ndodhin atje së fundmi, këto problemet dhe protestat, padyshim që po tërheqin vëmendje – dhe jo në mënyrë pozitive.
Keida Kostreci: Zoti Kanin, si dikush që ka punuar për CIA-n, si mund t’i shpjegoni në mënyrë të kuptueshme implikimet dhe rëndësinë e kësaj ngjarjeje?
David Kanin: Marrëdhëniet e punës midis agjencive të zbulimit nuk dëmtohen gjithmonë rëndë kur dikush në krye të njërës prej këtyre agjencive akuzohet për këtë lloj aktiviteti. Çdo vend ka politikën e vet dhe herë pas here ka pasur hije dyshimi mbi drejtuesit e CIA-s për çështje të ndryshme – jo si në rastin e këtij personi në Shqipëri, por gjëra të tilla ndodhin – ndonjëherë pa ndikuar në marrëdhëniet normale midis agjencive.
Megjithatë, nuk është gjithmonë kështu. Mendoj se kushdo që punon me shërbimin shqiptar të zbulimit – në nivel partnerësh apo kolegësh, apo në nivelin operacional, analist me analist – duhet ta ketë parasysh këtë dhe të tregohet i kujdesshëm për t’u siguruar që asnjë nga aktivitetet për të cilat akuzohet kreu i zbulimit, të mos cenojë besueshmërinë e partnerëve të tyre në Shqipëri apo të ndikojë në marrëdhënien e punës. Sigurisht, kjo do të jetë diçka që ata do ta kenë parasysh. Nëse kjo do të bëhet çështje parësore për ta, mendoj se do të varet nga ecuria e hetimeve.
Keida Kostreci: Kryeministri Rama, siç e përmenda, ka thënë se partnerët nuk kanë shprehur ndonjë shqetësim. Megjithatë, si ta vendosim këtë në kontekstin e synimeve të Shqipërisë? Shqipëria kërkon të bëhet anëtare e BE-së. Zoti Rama ka thënë se po bën gjithçka për ta bërë këtë të mundur dhe Ursula von der Leyen, e cila ishte në Shqipëri, e konfirmoi këtë. Pra, a ka një hendek, a ka dallim midis asaj që thonë zyrtarët dhe asaj që tregojnë këto ngjarje për gjendjen e institucioneve dhe demokracisë në vend, pavarësisht objektivave institucionale?
David Kanin: Absolutisht, ka një hendek të qartë! Kemi këtë retorikë, ose më saktë mungesë prononcimi. Vizita e Von der Leyen-it kishte disa synime dhe njëri prej tyre ishte të mos përfshihej në politikën e Shqipërisë apo në këtë çështje konkrete, sepse po përpiqej të përcillte një mesazh për vendet ku nuk shkoi. Ajo donte t’u përcillte një mesazh Serbisë dhe Bosnjës: “Erdha këtu dhe nuk erdha te ju”. Dhe nëse ajo përfshihej tek ky problem në Shqipëri, do të zbehej ai mesazh. Nuk më habit fakti që ajo nuk donte të merrej me këtë çështje, ose të përfshihej sa më pak të ishte e mundur gjatë kësaj vizite. Megjithatë, të gjithë e dinë se Shqipëria ka mbetur pas Malit të Zi, ndërkohë që para pak vitesh Shqipëria ishte në një nivel me Malin e Zi në garën se cili prej vendeve kandidate të Ballkanit Perëndimor do të hynte i pari në Bashkimin Evropian. Tani nuk ka dyshim se Mali i Zi është në krye dhe Shqipëria ka mbetur prapa – ashtu si edhe Maqedonia e Veriut – dhe sjellja e kryeministrit lidhur me këto marrëveshje biznesi me familjen Trump, si dhe lidhur me sundimin e ligjit e çështjet e medias në përgjithësi në Shqipëri, padyshim që e kanë ngadalësuar procesin e anëtarësimit të Shqipërisë. Për këtë nuk ka dyshim, pavarësisht se çfarë thonë zyrtarët e lartë në takimet e tyre.
Keida Kostreci: Sipas jush, cili është ndryshimi midis luftës ndaj korrupsionit pasi ai ka ndodhur – dhe zoti Rama ka thënë se është krenar për punën që ka bërë sistemi i drejtësisë dhe struktura antikorrupsion – dhe parandalimit të tij, në mënyrë që të mos ndodhë? Ka analistë në Shqipëri që thonë se pikërisht këtu qëndron dallimi thelbësor: jo thjesht të ndiqen penalisht personat e përfshirë apo të akuzuar për përfshirje në korrupsion, por të ndërtohen mekanizma të shëndetshëm që parandalojnë korrupsionin.
David Kanin: Jam dakord me ata që shprehin shqetësim për situatën aktuale. Por unë do ta formuloja pak ndryshe. Mendoj se çështja është shumë më komplekse se kaq. Nuk bëhet fjalë vetëm për shqyrtimin e korrupsionit para apo pasi ai të ndodhë. Të them të drejtën, disa nga njerëzit që merren me hetimin e korrupsionit, janë vetë të përfshirë në të. Disa nga ata që e denoncojnë ashpër, përfitojnë prej tij ose thjesht e përdorin për të mbijetuar. Është krejtësisht e mundur që të njëjtët njerëz të luftojnë korrupsionin, ta hetojnë atë dhe njëkohësisht të jenë vetë të përfshirë në të. Kjo është një dukuri e njohur. Është një fenomen i kahershëm; e ka zanafillën shumë kohë para periudhës aktuale politike. Dhe sigurisht, në Ballkan, e kemi parë një gjë të tillë prej shekujsh.
Keida Kostreci: Le të ndryshojmë temë dhe të flasim për vendimin e gjykatës speciale në Hagë lidhur me çështjen e ish-kryeministrit dhe ish-presidentit të Kosovës, Hashim Thaçi, si dhe tre ish-drejtuesve të tjerë të UÇK-së. Cili ishte mendimi juaj?
David Kanin: Cilido komunitet nga ku vijnë të akuzuarit për krime, e përjeton situatën si në nivel personal, ashtu edhe kolektiv, sa herë që ata shpallen fajtorë. Nga ana tjetër, viktimat ose të mbijetuarit e këtyre krimeve ndiejnë kënaqësi kur autorët shpallen fajtorë. Në javën para shpalljes së vendimit, në Serbi u varros me nderime të plota ushtarake Ratko Mlladiçi. Serbët po festonin për heroin e tyre të madh – i cili në fakt e humbi luftën, përveçse kreu gjenocid. Por boshnjakët dhe të tjerët ishin të zemëruar, shumë të zemëruar me ato festime.
Ndërkohë, javën e kaluar, katër anëtarë të lartë të UÇK-së u shpallën fajtorë. Shqiptarët, natyrisht, ishin të indinjuar, duke e konsideruar këtë krejtësisht të padrejtë dhe duke i trajtuar ata si heronj, ndërsa serbët dhe të tjerët – veçanërisht serbët – thonë: “Po, e morën atë që meritonin.” Nuk mund të gjykoj mbi raste të veçanta gjyqësore. Dhe nuk po e krahasoj Mlladiçin me njerëzit e UÇK-së. Nuk ka vend për krahasim mes krimeve që Mlladiçi padyshim i kreu dhe krimeve për të cilat janë shpallur fajtorë komandantët e UÇK-së. Ato nuk janë aspak të krahasueshme, por ndikimi është gjithmonë i njëjtë. Komunitetet e të akuzuarve i mbështesin ata. Komunitetet që kanë pësuar nga krimet janë fuqimisht kundër të akuzuarve. Kjo nuk ndryshon. Kështu që, çfarëdo tjetër që të ndodhë, ideja se ndonjë prej këtyre proceseve ligjore – që nga tribunali për ish-Jugosllavinë e deri më sot – çon në ndonjë lloj pajtimi mes palëve që dikur ishin në luftë, është thjesht absurde. Nuk ka asnjë provë për këtë. Nuk ka dëshmi për ndonjë pajtim real dhe këto ngjarje të fundit, qoftë ato që lidhen me Mlladiçin apo me njerëzit e UÇK-së, thjesht e nënvizojnë edhe një herë këtë fakt. Palët vazhdojnë të përplasen me njëra-tjetrën për krenari, apo për pozitë e status, dhe të akuzojnë njëra-tjetrën për gjëra të ndryshme, për të cilat vetë nuk do të donin të akuzoheshin.
Keida Kostreci: Do të doja t’ju kundërshtoja pak këtu, sepse në Afrikën e Jugut pamë pajtim, por nuk dua të hyj në detajet teknike të pajtimeve ndërkombëtare. Dua thjesht ta kthej diskutimin te ky rast; mendoj se ajo që ka ndodhur këtu buron nga fakti se po imponohet një lloj barazie morale mes viktimës dhe autorëve të krimit. Kjo i zemëron njerëzit në Kosovë, sepse duket se ka një pabarazi në lidhje me atë se cilat krime ndiqen penalisht, dhe ka shumë shqiptarë në Kosovë që nuk e kanë gjetur drejtësinë. Nuk po flas më as për pajtim; duket sikur një gjykatë e krijuar mbi baza politike ka funksionuar disi në vakuum. Pa kontekstin përkatës, do të thoja se është e vështirë ta paraqesësh këtë thjesht si një çështje të izoluar që lidhet vetëm me këta njerëz; nga ana tjetër, drejtësia në kuptimin e gjerë nuk është vënë në vend për viktimat.
David Kanin: Mund ta diskutojmë rastin e Afrikës së Jugut. Në fakt, disa nga ato arritje po zhbëhen. Por në Ballkan nuk ka Nelson Mandela. Ajo që kemi në Ballkan është një proces që unë nuk do ta mbroja. Jam dakord me ju lidhur me problemet në procesin ligjor. Që nga tribunali i parë për Jugosllavinë, të gjitha këto gjykata kanë pasur probleme. Të gjithë prokurorët kanë hasur vështirësi dhe kanë bërë gabime gjatë punës së tyre. Të gjitha ato kritika procedurale janë të vlefshme. Megjithatë, ajo që humbet në gjithë këtë është pyetja nëse të dënuarit për krime i kanë kryer vërtet ato krime apo jo. Ajo që humbet këtu është fakti se njëra palë thotë “po” dhe tjetra thotë “jo”. Pavarësisht provave dhe mënyrës se si vepron gjykata, ky bëhet elementi kryesor i reagimit ndaj vendimeve. Nëse i përket një komuniteti, po, ata janë fajtorë. Nëse i përket një komuniteti tjetër, jo, ata nuk janë fajtorë. Dhe sinqerisht, provat e humbin vlerën në këtë lloj diskutimi. Palët u qëndrojnë fort pozicioneve të tyre. Askush nuk pranon asgjë, ose nëse u duhet të pranojnë diçka, pranojnë sa më pak të jetë e mundur. Mjafton të shihni se si reagon Vuçiçi lidhur me Srebrenicën.
Keida Kostreci: Tradicionalisht, SHBA-ja ka pasur një angazhim të madh lidhur me demokracinë në Ballkan, të natyrave të ndryshme përsa i takon Shqipërisë dhe Kosovës. Në çfarë pike ndodhet ky angazhim, a ka ndryshuar dhe a ka ndikuar tek mënyra se si veprojnë udhëheqësit e këtyre liderët vendeve?
David Kanin: Nuk ka dyshim që ka ndryshuar. Boshnjakët dhe shqiptarët (në Kosovë) ishin klientët tradicionalë të diplomacisë amerikane që nga luftërat e viteve ’90. Kjo natyrisht ka rënë ndjeshëm, pjesërisht për shkak të sjelljes së tyre – të disa prej boshnjakëve dhe kosovarëve – por edhe për shkak të ndryshimeve në Shtetet e Bashkuara. Administrata Trump ka një qasje shumë transaksionale ndaj rajonit. Isha në një sesion të Iniciativës Pupin para disa ditësh në Uashington. (Shënim i autores: Sipas faqes së saj të internetit, “Pupin Initiative” është një organizatë jopartiake dhe e financuar privatisht, që synon të ngrejë nivelin e diskutimit mbi marrëdhëniet SHBA-Serbi përmes bashkëpunimit në analizat kërkimore dhe të politikave.) Pashë se si funksiononte. Sigurisht që nuk u përmend Mlladiçi, nuk u përmend asnjë nga çështjet që po diskutojmë bashkë. Gjithçka kishte të bënte me marrëveshje individuale biznesi dhe retorikë të tipit: “le të mos e kthejmë kokën pas; le të shohim nga e ardhmja; le të ecim përpara”. Dhe, nga ajo që u diskutua, dukej sikur se në Ballkan nuk ekziston askush tjetër përveç Serbisë. Gjithçka u përqendrua te marrëdhëniet dypalëshe amerikano-serbe dhe te marrëveshjet tregtare me natyrë transaksionale, të cilat shoqëroheshin me lavdata për Trumpin dhe për administratët aktuale në Uashington. Pra, po, gjërat kanë ndryshuar shumë. Një ndryshim tjetër është se pozicioni i Shteteve të Bashkuara është dobësuar në nivel global dhe vazhdon të dobësohet edhe sot; kjo nuk ndodh vetëm për shkak të grupit aktual në pushtet në Uashington, por sepse, sipas mendimit tim, ne po përjetojmë një rënie strukturore. Ky është thjesht këndvështrimi im. Pra, kemi një Amerikë më të dobët në një kontekst ku askush tjetër nuk është dukshëm më i fortë: kemi fuqi pak a shumë të mëdha si Shtetet e Bashkuara, Rusia dhe Kina, ndërsa Bashkimi Evropian ende nuk po arrin të koordinohet siç duhet për çështje gjeostrategjike. BE-ja po e pranon se Shërbimi Evropian i Veprimit të Jashtëm nuk po funksionon mirë dhe po përpiqet të vendosë se çfarë të bëjë në këtë drejtim. Por kjo është vetëm një simptomë e mosfunksionimit të tyre në rrafshin gjeopolitik. Pra, kemi një sistem gjeopolitik global shumë të dobët; në këtë kontekst, aktorët lokalë kanë më shumë hapësirë veprimi, por nga ana tjetër, nuk mund të mbështeten te asnjë nga këta aktorë të jashtëm për ndonjë ndihmë të konsiderueshme, përfshirë këtu edhe Shtetet e Bashkuara. Për të ardhmen, mendoj se të gjithë në rajon – dhe jo vetëm në Ballkan – duhet ta kuptojnë se nuk do të mund të mbështeten më te Shtetet e Bashkuara, të cilat po dobësohen dhe, që ta them hapur, po përballen me probleme të brendshme, pavarësisht se kush do ta zëvendësojë Trumpin. Këto probleme në Shtetet e Bashkuara janë strukturore dhe nuk lidhen vetëm me politikën aktuale. Pra të gjitha këto ndryshime po ndodhin, ndërkohë që pushteti aktual në Uashington po ndjek një qasje gjithnjë e më transaksionale në marrëdhëniet dypalëshe me Serbinë, duke u kushtuar shumë më pak vëmendje vendeve të tjera të rajonit.
Gjykimet për krime lufte nuk mjaftojnë që një shoqëri të përballet me të kaluarën, thotë Denisa Kostovicova, profesoreshë në Shkollën Ekonomike të Londrës (LSE).
Ajo i bëri këto komente duke folur për protestat në Kosovë, pas aktgjykimit të shkallës së parë të Gjykatës Speciale në Hagë ndaj katër ish-udhëheqësve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK).
Pas shpalljes së aktgjykimit, mijëra qytetarë dolën në rrugë për t’i mbështetur të dënuarit.
UÇK-ja ishte një formacion gueril që hyri në konflikt të armatosur me forcat ushtarake dhe policore serbe, pas disa vitesh të rezistencës paqësore të udhëheqësve politikë të Kosovës ndaj politikës së Beogradit në Kosovë.
Ish-presidenti i Kosovës, Hashim Thaçi, si dhe Jakup Krasniqi, Kadri Veseli dhe Rexhep Selimi, ish-komandantë të UÇK-së, u dënuan për ndalim të paligjshëm, trajtim mizor, torturë dhe vrasje.
Sipas konstatimeve të gjykatës, në mesin e viktimave kishte shqiptarë që konsideroheshin kundërshtarë të UÇK-së, persona që dyshoheshin se bashkëpunonin me autoritetet serbe, si dhe serbë e romë.
Krimet u kryen nga prilli i vitit 1998 deri në qershor të vitit 1999.
Gjykata konstatoi se 96 prej personave që iu nënshtruan torturës, u vranë.
Katër të dënuarit kanë të drejtë ankese.
Në një intervistë për emisionin “Uvid” të Shërbimit të Ballkanit të Radios Evropa e Lirë, Kostovicova flet për kufizimet e gjykimeve për krime lufte dhe ndryshimet në politikat globale, të cilat, sipas saj, e kanë dobësuar parimin se të drejtat e njeriut duhet të jenë prioritet.
Ajo, gjithashtu, krahason mbështetjen e shprehur për ish-udhëheqësit e UÇK-së me madhërimin e Ratko Mlladiqit, i dënuar për gjenocid, gjatë funeralit të tij në Beograd.
Kosova dhe Bosnje dhe Hercegovina – dallimet
Denisa Kostovicova: I vetmi dallim që shoh mes këtyre reagimeve shumë të ngjashme – për të mos thënë pothuajse identike – lidhet me mënyrën historike se si shihen konfliktet që ndodhën në ish-Jugosllavi. Edhe në studimet mbi konfliktet dhe dinamikën e tyre ekziston koncepti i konflikteve asimetrike – kur njëra palë është më e fuqishme, ndërsa tjetra më e dobët.
Këtë dinamikë e kemi parë pothuajse në të gjitha konfliktet në territorin e ish-Jugosllavisë. Konkretisht, në Kosovë, pala më e fuqishme ishte pala serbe, ndërsa pala shqiptare ishte më e dobët. Kjo e fundit nisi rezistencën e armatosur dhe më pas u shfaq edhe UÇK-ja.
Kjo asimetri krijon një kontekst shumë të ndërlikuar. Për shembull, kur gjykohen krimet e kryera nga pala serbe, është shumë e lehtë të manipulohet narrativi, duke pretenduar se serbët po gjykohen sepse janë stigmatizuar si “popull gjenocidal” e të ngjashme. Në të njëjtën kohë, ushqehet vazhdimisht edhe narrativi se askush nuk i njeh viktimat serbe.
Në kontekstin e këtij konflikti asimetrik, pala shqiptare ishte pala më e dobët, dhe kjo është shumë e rëndësishme. Por, edhe kjo mund të përdoret për manipulim: të thuhet se, meqë kjo palë ishte më e dobët, atëherë praktikisht është e pamundur që pjesëtarë të saj të kenë qenë përgjegjës për krime lufte.
Denisa Kostovicova
Radio Evropa e Lirë: Jo vetëm që ishte pala më e dobët. Është fakt historik se, gjatë dekadës paraprake, shqiptarët ishin përballur me diskriminim në Kosovë dhe me përjashtim nga institucionet dhe sistemi. E gjithë kjo krijoi në shoqërinë kosovare një ndjenjë të fortë të të qenët viktimë.
Denisa Kostovicova: Problemi është se të dyja palët e konsiderojnë veten viktima dhe të dyja mendojnë se u është bërë padrejtësi përmes aktgjykimeve të ndryshme. Këtu ndoshta duhet shtruar pyetja nëse gjykimet për krime lufte, të cilat padyshim janë të rëndësishme, mjaftojnë që shoqëritë të përballen me të kaluarën.
Paradoksi është se në të gjithë ish-Jugosllavinë nuk ka pasur shumë qasje të tjera. Nga përvojat e vendeve të tjera që kanë kaluar konflikte, dimë se krahas gjykimeve për krime lufte – qofshin ato vendore apo ndërkombëtare, siç ishte rasti me ish-Jugosllavinë – mund të përdoren edhe mekanizma të tjerë. Një prej tyre, për shembull, janë komisionet e së vërtetës.
Radio Evropa e Lirë: Ka pasur disa përpjekje, por të dobëta dhe, në fund, kanë dështuar…
Denisa Kostovicova: Prandaj, përparimet më të rëndësishme janë bërë përmes një qasjeje tjetër – dokumentimit të fakteve për krimet e luftës.
Për shembull, ekziston Libri i Kujtimit i Kosovës, rezultat i punës së Fondit për të Drejtën Humanitare në Kosovë dhe në Serbi. Po ashtu, ekziston një libër që dokumenton viktimat e luftës në Bosnje dhe Hercegovinë, ndërsa edhe në Kroaci është punuar për mbledhjen dhe plotësimin e fakteve.
Kjo ofron një mënyrë tjetër për ta kuptuar atë që ka ndodhur.
Është e rëndësishme të theksohet se kjo është një qasje që nuk i përzgjedh viktimat sipas përkatësisë etnike. Në gjykime, para drejtësisë dalin vetëm disa prej personave përgjegjës dhe ata nuk i përfaqësojnë të gjithë ata që, potencialisht, do të duhej të mbanin përgjegjësi. Kjo është diçka tipike kur bëhet fjalë për krime masive.
Nuk është e mundur që të gjithë të mbajnë përgjegjësi penale. Prandaj, është e rëndësishme të ketë edhe mënyra të tjera për të hapur diskutimin për atë që ka ndodhur – qasje që krijojnë hapësirë për një bisedë ndryshe dhe më të gjerë për të kaluarën.
Solidaritet mbi baza etnike
Radio Evropa e Lirë: Të kthehemi në fillim. Çfarë tregon gatishmëria e të gjitha palëve për t’i mbrojtur pjesëtarët e tyre të dënuar për krime lufte?
Denisa Kostovicova: Ne tani shohim përsëritjen e një modeli që ekziston praktikisht që nga themelimi i Tribunalit të Hagës, disa dekada më parë. Nga njëra anë, kemi mospranimin e së vërtetës për krimet e kryera nga pjesëtarë të popullit tonë dhe, nga ana tjetër, këmbënguljen se krimet janë kryer vetëm nga armiqtë tanë – ata kundër të cilëve kemi luftuar.
Shohim se ky model përsëritet me shumë pak dallime, pavarësisht kontekstit në të cilin janë zhvilluar gjykimet. Qoftë në Serbi, Bosnje dhe Hercegovinë, Kroaci apo Kosovë, modeli vazhdon të jetë pothuajse i njëjtë.
Pse ndodh kjo? A është e pashmangshme, apo është një lloj mekanizmi mbrojtës? Kjo hap një debat shumë më të gjerë. Një nga pyetjet është se pse ky model vazhdon të ekzistojë edhe 20 apo 30 vjet pas përfundimit të luftërave. Cilat dinamika dhe procese e mbajnë gjallë dhe e përforcojnë atë?
Sot është shumë e vështirë të gjendet hapësirë për narrativë alternativë – për një mënyrë të të parit të asaj që ka ndodhur gjatë luftërave, ku përgjegjësia do të përcaktohej mbi baza reale dhe do t’i pasqyronte më mirë faktet për krimet e kryera gjatë tyre.
Radio Evropa e Lirë: Siç e thatë, një gjë e tillë duket sot pothuajse si një realitet i pashmangshëm që ndikon në jetën e përditshme në secilin prej vendeve të rajonit që përmendëm. A është kjo diçka me të cilën rajoni do të duhet të jetojë dhe ta marrë parasysh edhe në procese të tjera shoqërore?
Denisa Kostovicova: Kur çështja shtrohet si diçka e paracaktuar, krijohet përshtypja se kështu duhej të ndodhte dhe se kështu do të jetë. Por, në fakt, është krejt e kundërta. Është shumë e rëndësishme të kuptojmë se si është krijuar ky model, si vazhdon të krijohet dhe si riprodhohet vazhdimisht.
Në këtë kuptim, një përgjegjësi të madhe e kanë elitat në të gjitha shtetet e ish-Jugosllavisë. Megjithatë, mendoj se sot gjendemi në një situatë shumë të vështirë, sepse kemi elita që kontrollojnë mediat dhe që kanë interes t’i mbështesin dhe t’i përhapin narrativët e tillë, sipas të cilëve “ne jemi viktima më e madhe”… dhe ato fokusohen vetëm te grupi i tyre etnik. Në këtë kontekst, mund të thuhet se ekziston edhe një lidhje mes këtyre elitave dhe pjesëve të caktuara të shoqërisë.
Nuk mund të flitet më vetëm për përgjegjësinë e elitave. Ka edhe pjesë të mëdha të shoqërisë – dhe kjo është e rëndësishme të thuhet – që i kanë përvetësuar dhe i pranojnë këta narrativë.
Si rezultat, hapësira për zërat që përpiqen të nxjerrin në pah të vërtetën, është ngushtuar. Është shumë e rëndësishme të theksohet se në gjithë hapësirën e ish-Jugosllavisë ka pasur vazhdimisht organizata të shoqërisë civile që janë angazhuar për ta trajtuar çështjen e përgjegjësisë mbi baza më reale: të shqyrtohet, natyrisht, përgjegjësia e palëve të tjera, por, para së gjithash, të merret parasysh edhe përgjegjësia e palës sonë.
Rrugë të tjera drejt së vërtetës
Radio Evropa e Lirë: Grupet që kanë kërkuar një shqyrtim të barabartë dhe kritik të së kaluarës, në periudha të caktuara kanë arritur të bëhen pjesë e rrethit të elitave qeverisëse, por kjo nuk ka zgjatur shumë. Sot shohim se pothuajse të gjitha elitat politike në pushtet janë – në një masë më të madhe apo më të vogël – nacionaliste dhe janë pikërisht ato që do të ndikojnë në të ardhmen e rajonit. Si mund të ketë përparim në përballjen me barrën e së kaluarës, kur dialogu zhvillohet mes njerëzve që mbajnë qëndrime po aq përjashtuese?
Denisa Kostovicova: Nëse ka vullnet, gjithmonë mund të krijohet hapësirë. Por, pajtohem se është shumë e vështirë t’ua zbehësh fuqinë këtyre narrativëve, sidomos kur përhapen dhe mbështeten nga elitat politike, madje edhe përmes dhunës.
E dimë se çfarë presionesh ushtrohen ndaj shoqërisë civile të lirë dhe liberale, si dhe ndaj grupeve qytetare. Por, është po aq e rëndësishme të kuptohet se këto elita i përdorin dhe i instrumentalizojnë narrativët nacionalistë. Ata u shërbejnë për ta zhvendosur vëmendjen dhe për të mbuluar problemet dhe dështimet në qeverisjen e shteteve.
Pra, mungesa e sundimit të ligjit, korrupsioni dhe të gjitha problemet që lidhen me ta. Situata është komplekse dhe, nëse do të më pyesnit se si mund të niste ky diskutim, ndoshta kemi arritur në një pikë ku i kemi parë kufijtë e shoqërisë civile, zëri i së cilës është shtypur.
Ndoshta një hapësirë tjetër politike mund të hapej në mënyrë të tërthortë, duke e nisur diskutimin nga probleme të tjera – korrupsioni, keqqeverisja, problemet në funksionimin e institucioneve dhe në menaxhimin e shtetit.
Diçka të tillë e kemi parë gjatë protestave studentore në Serbi, por edhe në rrethana të tjera. Ato kanë treguar se ka momente kur bëhet e qartë se një qasje ndryshe ndaj së kaluarës, është e mundur.
Radio Evropa e Lirë: Pra, të jesh kundër korrupsionit dhe në mbështetje të sundimit të ligjit, por, njëkohësisht, të mos e vësh në pikëpyetje përgjegjësinë konkrete për krimet e luftës…
Denisa Kostovicova: Ndoshta ky mund të jetë një skenar. Por, nëse një ndryshim i vërtetë i regjimit do të sillte edhe media më të lira, debat më të lirë dhe fundin e demonizimit të grupeve të caktuara në shoqëri, atëherë ndoshta do ta ndryshonte vërtet mënyrën se si flitet për këto çështje.
A kanë pak peshë faktet?
Radio Evropa e Lirë: Faktet mund të mblidhen, siç kanë bërë burimet që përmendët, dhe mund të flitet për to, por bindjet e rrënjosura në shoqëri praktikisht nuk ndryshojnë. Një rrethanë që e vështirëson situatën sot, është se forma të ndryshme të rishikimit të historisë së shekullit XX janë bërë pjesë e politikës kryesore në shumë vende të Evropës. Sa e pengon kjo procesin e përballjes me të kaluarën?
Denisa Kostovicova: Po. Nga njëra anë, kemi riinterpretime jokritike të së kaluarës. Por, nga ana tjetër, kemi edhe lëvizje dhe iniciativa shumë interesante dhe të rëndësishme, përfshirë nisma institucionale dhe të shoqërisë civile, që e shqyrtojnë në mënyrë kritike të kaluarën koloniale dhe ngrenë çështje të përgjegjësisë, reparacioneve të mundshme dhe edukimit.
Për shembull, këtu në Britani të Madhe ka pasur protesta të mëdha të të rinjve që kanë kërkuar heqjen e monumenteve të caktuara që simbolizojnë Perandorinë britanike dhe që lidhen me historinë e skllavërisë, shkeljet e të drejtave të njeriut dhe çështje të ngjashme.
Radio Evropa e Lirë: Këto janë iniciativa mjaft kontroverse.
Denisa Kostovicova: Po, por dua të them se rishikimi kritik i së kaluarës nuk zhvillohet vetëm në një drejtim. Kemi një tablo shumë komplekse.
Sa i përket klimës ndërkombëtare që përmendët, në një aspekt keni plotësisht të drejtë. Që nga fundi i Luftës së Ftohtë ekzistonte ideja e një norme globale: se nuk mund të ketë paqe pa përgjegjësi për shkeljet e të drejtave të njeriut dhe krimet e luftës.
Kjo normë nuk ishte e përsosur, sidomos në zbatimin praktik, por ky ishte synimi. Pra, pas përfundimit të luftërave, ata që kishin kryer krime lufte, duhej të jepnin llogari për to.
Tani, mes tronditjeve globale, ky konsensus liberal ndërkombëtar është çarë. Kjo shihet qartë, për shembull, nga sulmet që vijnë nga Shtetet e Bashkuara ndaj Gjykatës Penale Ndërkombëtare.
Pyetja tani është se kush do ta mbrojë normën globale sipas së cilës duhet të ketë përgjegjësi për të gjitha shkeljet e të drejtave të njeriut dhe krimet e luftës, dhe se drejtësia nuk duhet të bëjë dallime mbi baza etnike, racore apo çfarëdo përkatësie tjetër. Parimi fillestar ishte që të gjithë duhet të mbajnë përgjegjësi.
Në të kaluarën kemi pasur marrëveshje paqeje, në të cilat çështjet e përgjegjësisë dhe të drejtësisë tranzicionale bëheshin pjesë e vetë marrëveshjeve.
Tani po shohim se marrëveshjet e paqes janë bërë të rralla dhe se, në vend të tyre, kemi armëpushime. Nuk dua të hyj shumë në zhvillimet dhe rreshtimet e mëdha gjeopolitike që po ndodhin në nivel global. Por, nëse përqendrohemi vetëm te mënyra se si i jemi qasur drejtësisë tranzicionale, më parë ekzistonte një përgjigje relativisht e qartë. Tani po shohim se edhe ky konsensus është çarë.
Nuk kam një përgjigje konkrete se në cilin drejtim do të shkojë kjo. A do të krijohet në nivel global një lloj “konsensusi autoritar”, siç e quajnë disa kolegë – ku, përmes marrëveshjeve të bazuara në parime autoritare dhe jodemokratike, disa çështje thjesht do të mbyllen dhe do të lihen mënjanë?
Apo do të mbeten hapësira të caktuara – institucionale apo gjeografike në Evropë ose brenda disa institucioneve ndërkombëtare – që do të vazhdojnë t’i mbrojnë këto norma?
Gazetarit Vudi Xhymshiti i kanë djegur shtëpinë e prindërve të tij dy ditë më parë në vendlindje etij në Kosovë.
Në lidhje me skype me ‘Kafe Shqeto’ në Syri tv, kryeredaktori i ‘Kronikat e Barutit’, Themelues Frontline Media Group Londër ka shpjeguar dyshimet e tij për këtë ngjarje kaq të rëndë.
Në bisedë më moderatorin Flavio Qarri ai tha se nuk do të ndalej që të thoshte të vërtetën përballë asnjë kërcënimi nga askush.
Sipas gazetarit, kjo është edhe veprim hakmarrës, por edhe një veprim paralajmërues.
‘Këta, nuk është hera e parë që e kanë goditur shtëpinë e prindërve të mi’.
‘Edhe gjatë vitit të kaluar kur ne gjetëm dhe zbuluam rrjetin kriminal të spiunazhit serb me në krye Fatmir Shehollin, Milaim Zekën dhe rrjete të tjera që kemi qene duke i hulumtuar, të cilat çuan pastaj në arrestimin e tij, e kanë godtitur shtëpinë, duke ja thyer xhamat, e duke prishur orenditë shtëpiake e muret e shtëpisë, Kjo është goditja e radhës që ka ndodhur me zjarrëvenie. Kështu rrjetet kriminale të infrastrukturës vrastare të Hashim Thaçit që tashmë është konfirmuar edhe nga një gjykatë ndërkombëtare që kishin qenë i përfshirë në vrasje politike’.
Flavio Qarri: Si ndihesh në këtë momente
Vudi Xhymshiti: Krenar. Me i fortë se kurrë. Me motive më të mëdha së ç’mund ti kem patur ndonjëherë për të vazhduar punën si gazetar, për të hedhur dritë në errësirën e asaj toke ku rrjetet kriminale e kanë plaçkitur Kosovën për 20 vjet resht. Kanë vrarë patriotë shqiptarë, kanë vrarë gazetarë, kanë vrarë intelektualë, kanë vrarë luftëtarë të lirisë pandalshëm.
Flavio Qarri: Pse mendoni se erdhi ky incident i fundit ku shtëpia e prindërve te tu është djegur.
Vudi Xhymshiti: Incidenti është shpërfaqje e karakterit të rrjeteve kriminale të cilat kanë qenë si objekt i punëve të mia gazetareske tash e e tre vitet e fundit. Në tre vitet e fundit, unë dhe redaksia ime në Londër jemi përfshirë në një veprim redaksional i cili ka ngërdhyer përpjekjet tona gazetareske për të kuptuar se kush e kishte plaçkitur Kosovën për 20 vjet. Kush ja kishte instaluar Kosovës kthetrat e Serbisë, mbrapa, në fyt, 20 vjet dhe kush i kishte vrarë intelektualët dhe veprimtarët shqiptar për 20 vjet pas luftës, por edhe gjatë periudhës së luftës.
Dhe kjo i ka trishtuar ata sepse, pavarësisht përpjekjeve të tyre të mëparshme për të më korruptuar, për të më kërcënuar, për të krijura situata që më pas të më shantazhonin, ata kanë dështuar në vazhdimësi. E kësaj radhë gjithashtu e kanë absolutisht të pamundshme që të penetrojnë në territorin tim, ku ata mund të luanin me të vërtetën siç kanë luajtur shumë gazetarë dhe media në Kosovë, të cilët i kanë patur dhe i kanë në duar tash e 28 vjet pas luftës.
Flavio Qarri: Ndërkohë, a ke ti diçka në dorë në këto momente që mendon se mund të jetë një shenjë paralajemëruese. Pra një gjest që të mos vazhdosh në atë rrugë, apo është veprim hakmarrës për çfarë është publikuar.
Vudi Xhymshiti: Kjo është edhe veprim hakmarrës, por edhe një veprim paralajmërues. Këta, nuk është hera e parë që e kanë goditur shtëpinë e prindërve të mi. Edhe gjatë vitit të kaluar kur ne gjetëm në gjetëm dhe zbuluam rrjetin kriminal të spiunazhit serb me në krye Fatmir Shehollin, Milaim Zekën dhe rrjete të tjera që kemi qene duke i hulumtuar, të cilat çuan pastaj në arrestimin e tij, e kanë goditur shtëpinë, duke ja thyer xhamat, e duke prishur orenditë shtëpiake e muret e shtëpisë, Kjo është goditja e radhës që ka ndodhur me zjarrëvenie. Kështu rrjetet kriminale të infrastrukturës vrastare të Hashim Thaçit që tashmë është konfirmuar edhe nga një gjykatë ndërkombëtare që kishin qenë i përfshirë në vrasje politike. Përpara intelektualeve shqiptarë të cilët i kishin targetuar për ti vrarë ua vinin një thes me patate tek dera e shtëpisë, ose ndonjë lloj vegle tjetër me të cilën ata i kanë vrarë njerëzit. Dhe kjo është, shpërfaqja trishtimit të tyre se ose ndale ose do të vrasim …
Flavio Qarri: Cila është akuza për Milaim Zekën?
Vudi Xhymshiti: Ajo nuk është akuzë, ato janë gjetje hulumtuese të cilat tregojnë se Milaim Zeka i kishte shitur pamjet e luftës së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, radio televizionit të Serbisë, përkatësisht producentes serbe Zllagjana Zariç e cila sipas gjetjeve tona hulumtuese është e përkëdhelura e shefit të shërbimeve sekrete Aleksandër Vulin. Ajo ka prodhuar filma dokumentarë që quhen ‘Shtëpia e Verdhë’ me pamjet e Milaim Zekës për të propaganduar rrejshëm kundër lavdisë së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës se gjoja ata kanë bërë tregti me organe njerëzish gjatë kohës së luftës.
Milaim Zeka i ka shitur këto pamje duke e ditur se për çfarë do të përdoreshin, Milaim Zeka gjithashtu sipas gjetjeve tona hulumtuese dhe burimeve tona në Suedi thuhet se ka punuar për shërbimet Jugosllave, duke qenë se Suedezët e kishin kapur duke dërguar emra shqiptarësh të cilët kishin shkuar për të kërkuar azil dhe mbështetje tek shteti suedez në drejtim të Beogradit. Zoti Zeka është i përfshirë në një operacion tjetër me një operator tjetër të shërbimit rus GRU i njohur për redaksinë tonë si Halit Sahitaj i cili sipas gjetjeve tona hulumtuese dhe burimeve ndërkombëtare ka qenë i përfshirë në orkestrimin e vrasjeve të aktivistëve kundër Putinit në Evropë. Zoti Sahitaj, derisa ne i kemi zbuluar dhe i kemi ekzpozu hulumtimet tona është referuar si biznesmeni shqiptar në Spanjë nga Milaim Zeka, nga Richard Grenell dhe nga disa operatorë të tjerë shqiptarë të publicistikës në Kosovë.
Atë çka ne e kemi kuptuar se pse ai eshtë në Spanjë sipas autoriteteve Spanjolle, është se ai është në arrest shtëpiak atje duke u vëzhguar nga autoritete spanjolle për kontakte të mëtutjeshme, duke qene se kishte qenë i përfshirë në një operacion të GRU rusë për të korruptuar një prokuror spanjoll që ta lejonte ekstradimin e njërit prej aseteve ruse drejt Gjeorgjisë, gjetje të cilat ne i kemi dokumentuar dhe ekspozuar. Zoti Seitaj gjithashtu është i lidhur me Kadri Veselin, Sami Lushtakun , dhe rrjete të tjera kriminale që ne i kemi ekspozuar në gjetjet tona hulumtuese dhe i kemi shkruar ato gjatë vitit të kaluar.
Kosova duhet ta rishikojë raportin me misionet ndërkombëtare pas aktgjykimit të Hagës, thotë historiani britanik, James Pettifer, duke vënë në pikëpyetje nëse misione si Misioni evropian për sundimin e ligjit ka rol mbështetës ndaj Dhomave të Specializuara të Kosovës dhe Zyrës së Prokurorit të Specializuar, të cilave u ofron mbështetje logjistike dhe operacionale, ndërsa BE-ja është financuesja kryesore e tyre. kanë ende rol në vend.
Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, Pettifer, ligjërues i Historisë së Ballkanit në St Cross College, Universiteti i Oksfordit, thotë se Kosova nuk duhej ta refuzonte krijimin e Dhomave të Specializuara, por duhej të negocionte ndryshe kushtet mbi të cilat ato u themeluan.
Ai argumenton se aktgjykimindaj Hashim Thaçit dhe tre ish-udhëheqësve të tjerë të UÇK-së mund ta vështirësojë edhe më tej pajtimin mes shqiptarëve dhe serbëve, ndërsa bën thirrje që reagimi ndaj tij të jetë politik dhe institucional.
Më 16 shtator, Dhomat e Specializuara dënuan Hashim Thaçin dhe Jakup Krasniqin me nga 25 vjet burgim, Kadri Veselin me 18 dhe Rexhep Selimin me 13 vjet për krime lufte.
Shtetet e Bashkuara dhe Bashkimi Evropian kanë bërë thirrje për respektimin e aktgjykimit.
Në Kosovë, të dielën u zhvilluan protestakundër vendimit për të pestën natë me radhë, ndërsa, të hënën, protestuan edhe studentët.
Partia Demokratike e Kosovës, e mbështetur edhe nga Aleanca, çoi në Kuvend nismën për ndryshimin e ligjit për Dhomat e Specializuara.
James Pettifer
Radio Evropa e Lirë: Profesor Pettifer, aktgjykimi në rastin Thaçi dhe të tjerët është tashmë është një fakt juridik, pavarësisht se si është pritur në Kosovë. Çfarë mund të bëjë Kosova në këtë pikë – politikisht dhe institucionalisht?
James Pettifer: Mendoj se ka mjaft mundësi. Natyrisht, aktgjykimi është aty dhe procesi i apelit do të nisë. Edhe pse nuk e dimë se çfarë forme do të marrë dhe as sa do të zgjasë, ai proces do të vazhdojë pavarësisht gjithçkaje.
Por, mendoj se natyra e kësaj ngjarjeje është shumë serioze për Kosovën dhe se marrëdhëniet e zakonshme diplomatike dhe politike duhet të rishikohen.
Radio Evropa e Lirë: A mund të shpjegoni më hollësisht se çfarë mendoni se duhet të bëhet?
James Pettifer: Është e qartë se marrëdhënia me NATO-n është thelbësore dhe ajo nuk duhet të përfshihet në këtë çështje. Dhe, mësa di unë, NATO-ja nuk ka qenë e përfshirë në asnjë mënyrë në procesin e Dhomave të Specializuara.
Por, situata me Evropën është krejt ndryshe. Siç ndoshta e keni parë edhe në X dhe në rrjete të tjera sociale, shumë njerëz me përgjegjësi mendojnë se organizata si EULEX-i, OSBE-ja dhe të tjera duhet të mbyllen. Ato i përkasin së kaluarës.
Personalisht, mendoj se ky është drejtimi i duhur, veçanërisht sa i përket misionit të EULEX-it.
Radio Evropa e Lirë: A mendoni se ky është një opsion i mundshëm?
James Pettifer: Po. Kosova është shtet sovran dhe i njohur. Dua të them se – mësa e kuptoj unë – këta njerëz janë në Kosovë vetëm me pëlqimin e Qeverisë.
NATO-ja është në një pozitë tjetër, por, siç e thashë, NATO-ja nuk ka qenë e përfshirë në procesin [e Dhomave të Specializuara].
Por, veçanërisht sa i përket EULEX-it, nuk shoh arsye përse duhet të vazhdojë, kur qartazi është një mjet për interesat e Serbisë.
Radio Evropa e Lirë: Ju keni thënë se Kosova ishte naive që bashkëpunoi me Dhomat e Specializuara. Çfarë duhej të kishte bërë ndryshe?
James Pettifer: Mendoj se këtë e ka vënë në dukje edhe Dr. Daniel Serwer në Uashington, i cili, prej kohësh, është njohës i rajonit dhe i Kosovës. Ai ka bërë një analizëshumë të mirë të mënyrës se si u përcaktuan kushtet fillestare të funksionimit të Dhomave të Specializuara – në një formë që nuk parashihte asnjë kontroll nga Qeveria [e Kosovës].
Kështu, në praktikë, Dhomat e Specializuara mund të manipuloheshin nga interesa të jashtme.
Radio Evropa e Lirë: Por, a mendoni se kishte ndonjë alternativë reale për një vend aq të varur nga mbështetja perëndimore? A mund të kishte thënë Kosova “jo”?
James Pettifer: Nuk ishte e nevojshme të thoshte “jo”. Duhej të negocionte në mënyrë profesionale se cilat do të ishin kushtet.
Unë isha në favor të përfshirjes së një tribunali për krimet e luftës, sepse të gjitha vendet e tjera të rajonit e kishin një të tillë dhe nuk do të ishte e përshtatshme që Kosova të mos e kishte.
Por, kjo u bë në një mënyrë që nënkuptonte se Kosova nuk kishte kontroll mbi procesin, dhe ky problem daton që nga fillimi.
Unë ua kam vënë në dukje këtë edhe diplomatëve të Kosovës në Londër, por ata nuk kanë menduar njësoj.
Nuk besoj se e kuptonin vërtet se cili mund të ishte problemi.
Radio Evropa e Lirë: Pra, shikuar nga kjo perspektivë, a e keqkuptoi Kosova atë për të cilën po pajtohej kur e themeloi Gjykatën… apo thjesht nuk kishte zgjidhje?
James Pettifer: Jo, nuk mendoj se çështja ishte nëse Kosova duhej ta refuzonte Gjykatën. Nuk ishte ky problemi. Çështja ishte nëse ajo ishte krijuar mbi baza të drejta dhe profesionale.
Radio Evropa e Lirë: Ju keni thënë, gjithashtu, se ky aktgjykim mund ta kthejë shumë prapa procesin e pajtimit mes serbëve dhe shqiptarëve. A mund të bëjë diçka Kosova tani për ta parandaluar këtë?
James Pettifer: Jo, nuk mendoj se mundet. Verdikti tashmë është marrë dhe, siç besoj se e keni parë, në Kosovë ka protesta të mëdha kundër tij.
Kjo do ta bëjë shumë të vështirë – ndoshta edhe të pamundur – arritjen e çfarëdo kompromisi me Serbinë për çështje të caktuara.
Radio Evropa e Lirë: Por, procesi i pajtimit po haste në vështirësi të mëdha edhe para këtij aktgjykimi. Pse mendoni se ky vendim do ta përkeqësojë edhe më shumë situatën?
James Pettifer: Sepse ekziston përshtypja se bashkësia ndërkombëtare nuk është neutrale. Kjo është një gjykatë ndërkombëtare dhe, sidomos për shkak të gjatësisë së dënimeve dhe cilësisë shumë të dobët juridike të disa pjesëve të aktgjykimit, njerëzit nuk do ta respektojnë atë.
Dhe kjo, mendoj, do të ndikojë shumë edhe në proceset normale diplomatike.
Radio Evropa e Lirë: Ju keni shkruar gjerësisht për origjinën dhe zhvillimin e UÇK-së. A ndryshon ky aktgjykim diçka në mënyrën se si do ta shkruanit sot historinë e saj?
James Pettifer: Ky aktgjykim është pjesë e historisë. Por, nuk mendoj se mund t’i përgjigjem kësaj pyetjeje derisa të publikohet teksti i plotë i procesit gjyqësor, dhe në veçanti ajo që ka ndodhur në seancat e mbyllura.
Gjykata, gjithashtu, duhet t’i bëjë të ditura burimet mbi të cilat i ka mbështetur pretendimet e saj, të cilat, në shumë raste, mësa kam mundur të shoh gjatë procesit gjyqësor, nuk janë dhënë.
Radio Evropa e Lirë: Por, sa peshë duhet të ketë ky aktgjykim në mënyrën se si kuptohet dhe kujtohet lufta në Kosovë?
James Pettifer: Nuk mendoj se duhet të ketë fare peshë, veçanërisht sepse nuk ka të bëjë me vetë luftën.
Natyrisht, ky është një sulm ndaj UÇK-së – gjë që serbët dhe rusët e kanë dashur gjithmonë. Fillimisht u përpoqën përmes akuzave të pabaza të Dick Marty, ish-raportues i Këshillit të Evropës, ngriti pretendime edhe për trafikim organesh nga pjesëtarë të UÇK-së. Por, trafikimi i organeve nuk u përfshi në aktakuzën ndaj Thaçit dhe të tjerëve.. Për fat të mirë, ato akuza nuk çuan askund në sistemin gjyqësor.
Por, më pas u gjetën akuza të tjera, të cilave mund t’u jepej më shumë peshë.
Radio Evropa e Lirë: Njëzet e shtatë vjet pas luftës, a ka bërë Kosova mjaftueshëm për ta dokumentuar historinë e vet?
James Pettifer: Mendoj se ka bërë një punë mjaft të mirë. Është botuar shumëçka që prej kohës kur e shkrova librin tim, i cili u botua gati 20 vjet më parë. Mendoj se ai u botua si një lloj historie e përgjithshme e UÇK-së.
Sot dihet shumë më tepër për çështje të caktuara, por nuk mendoj se ajo që kam parë, e ndryshon argumentin themelor: se, në rrethanat e asaj kohe, një lëvizje e armatosur e rezistencës ishte e pashmangshme dhe ishte pjesë e asaj që prodhoi kriza në Jugosllavi.
Radio Evropa e Lirë: Dhe, për fund, sikur ta këshillonit Kosovën sot, cilat janë dy ose tri gjërat që duhet t’i bëjë dhe cilat janë ato që duhet t’i shmangë?
James Pettifer: Mendoj se duhet shmangur dhuna, sepse dhuna në rrugë do t’i dobësonte shumë argumentet morale kundër këtij procesi gjyqësor, që unë e konsideroj të padrejtë. Por, natyrisht, protestat janë të rëndësishme dhe shpresoj të jenë të mëdha.
Megjithatë, mendoj se çështja kryesore është se çfarë do të bëjë Qeveria e Kosovës. Reagimii [kryeministrit], zotit [Albin] Kurti, më duket disi i dobët. Do të shohim se çfarë do të bëjë konkretisht. Është ende herët, por Qeveria duhet ta trajtojë çështjen e legjitimitetit të organizatave si EULEX-i dhe nëse ato vazhdojnë të jenë të nevojshme në Kosovë.
Mendoj se shumica dërrmuese e njerëzve, ndoshta edhe disa serbë të Kosovës, do të donin t’i shihnin këto misione të përfundonin.
Kjo, mendoj unë, është çështja kryesore me të cilën duhet të përballet zoti Kurti.
Nëse OSBE-ja ka ende ndonjë rol të dobishëm, nuk e di. Nga sa di unë, duket se është një organizatë shumë e kushtueshme, e cila në shumicën e rasteve mbledh të dhëna që tashmë i dimë shumë mirë. Pra, të gjitha këto çështje mund të rishikohen.
Por, për këtë do të nevojitet një qëndrim i qartë dhe i bashkuar. Siç kam shkruar edhe në X, është e rëndësishme që elita e Kosovës të punojë së bashku dhe të zhvillojë politika të forta dhe të përbashkëta ndaj këtyre organizatave.
I dërguari i posaçëm i presidentit amerikan Donald Trump për Bjellorusinë, John Coale, flet për REL-in në Letoni, më 17 shtator.
Artyom Radygin
I dërguari i posaçëm i Shteteve të Bashkuara, John Coale, e ka mbikëqyrur lirimin e qindra të burgosurve nga Bjellorusia gjatë 22 muajve të fundit, përfshirë 25 këtë javë.
Por organizatat për të drejtat e njeriut thonë se qindra të tjerë kanë mbetur në burg. Ato gjithashtu e kanë vënë në pikëpyetje qasjen e Uashingtonit për shkëmbimin e civilëve, për të cilët ato besojnë se janë burgosur padrejtësisht, në këmbim të lehtësimit të sanksioneve të rënda perëndimore të vendosura pas një shtypjeje vdekjeprurëse të disidencës nga udhëheqësi autoritar, Aleksandr Lukashenko, pasi ai pretendoi fitoren në zgjedhjet e vitit 2020, të cilat opozita dhe shumë vende perëndimore i cilësuan si “të manipuluara”.
Coale foli më 17 shtator me Artyom Radygin nga Shërbimi i programeve në rusisht të Radios Evropa e Lirë, për përmirësimin e marrëdhënieve mes Uashingtonit dhe Minskut që nga kthimi i presidentit amerikan, Donald Trump, në Shtëpinë e Bardhë në janar të vitit 2025 dhe për drejtimin e marrëdhënieve diplomatike.
Radio Evropa e Lirë: Në mars, u liruan 250 njerëz, të burgosur politikë, por javën e kaluar ishin vetëm 25. Është një lajm i shkëlqyeshëm që 25 njerëz u liruan nga burgu, por megjithatë është shumë interesante se çfarë ndodhi. Pse u ul numri?
John Coale: Në përgjithësi, janë liruar 800 deri në 900 të burgosur dhe nganjëherë janë liruar 150, e nganjëherë 14. Pra, sado që mund të arrij t’i nxjerr në këtë çast, i nxjerr. Besoj se në negociatat e mia të fundit, të cilat janë ende në vazhdim, në një të ardhme shumë të afërt mund t’i nxjerrim edhe 100, mbi 100 njerëz, dhe do ta bëjmë këtë… ndoshta brenda një muaji apo kështu diçka.
Radio Evropa e Lirë: Cilat çështje duhet të zgjidhen para se kjo të bëhet realitet?
John Coale: Epo, gjëra të tilla si fakti që në të kaluarën kemi hequr disa sanksione për të nxjerrë njerëzit nga burgu dhe duhet të sigurohemi që bankat dhe bizneset në Shtetet e Bashkuara ta kuptojnë se çfarë nënkupton heqja e sanksioneve, pra që në thelb është në rregull të bësh biznes në këtë zonë.
Kështu që duhet të kthehemi dhe ta rregullojmë një pjesë të kësaj. Ne nuk e dinim se bizneset dhe bankat amerikane, si dhe institucione të tjera, nuk e kuptonin se çfarë nënkuptonte kjo. Pra, duhet ta bëjmë këtë dhe më pas do të rikthehemi.
Radio Evropa e Lirë: [Udhëheqësja e opozitës bjelloruse në mërgim] Svyatlana Tsikhanouskaya pretendon se Aleksandr Lukashenko i “shet” të burgosurit në këmbim të heqjes së sanksioneve. Pra, a krijojnë këto marrëveshje, heqja e sanksioneve, një nxitje për Lukashenkon që të arrestojë më shumë të burgosur politikë, në mënyrë që të ketë diçka për të shkëmbyer?
John Coale: Nuk jam i sigurt… Çdokush me të cilin flas jep një numër të ndryshëm të njerëzve që arrestohen tani.
Pra, nuk e di cili është numri real. Por nëse Lukashenko po shkëmben të burgosur për lehtësim të sanksioneve, për mua është në rregull, sepse jam unë ai që u shikon në sy të burgosurve të liruar dhe shoh se çfarë do të thotë liria për ta. Për mua, kjo është shumë më e rëndësishme sesa disa çështje politike që mund t’i ketë dikush jashtë.
Çështja ime dhe çështja e Shteteve të Bashkuara është humanitare, për t’i ndihmuar njerëzit. Nëse mund t’i nxjerr 25 njerëz, mendoj se është shumë mirë. Nëse mund t’i nxjerr 200, është shumë më mirë. Pra, kështu e shohim ne. Dhe, e dini, Svyatlana mund të ketë mendimin e saj, unë mund të kem timin.
Mendoj se një ditë Shtetet e Bashkuara do të donin të kishin më shumë lidhje ekonomike me Bjellorusinë. Mendoj se Perëndimi do të donte që kjo të ishte gjendja normale.
Radio Evropa e Lirë: Aleksandr Lukashenko e sheh këtë ndryshe. Ai mohon se këta persona të liruar janë të burgosur politikë. Si ju përgjigjët atij?
John Coale: Unë i quaj të burgosur. Nëse ai dëshiron që unë t’i quaj kështu, do t’i quaj lepuj nëse kjo do të bëjë që t’i nxjerr jashtë, nuk më intereson. Pra, nëse ai beson se nuk janë të burgosur politikë, le ta besojë këtë. Unë thjesht njoh njerëz. Kështu që, për mua, semantika e kësaj çështjeje nuk është vërtet e rëndësishme. Mund të jetë e rëndësishme për njerëzit e tjerë, por për mua nuk është.
Radio Evropa e Lirë: A ka synime të tjera të vizitave tuaja në Bjellorusi, përveç lirimit të të burgosurve politikë?
John Coale: Po. Kanë qenë të burgosurit, por gjithashtu edhe që Qeveria bjelloruse të sillet më mirë nga sa mendoj se është sjellë me disa prej fqinjëve të saj, në mënyrë që të mund ta rikthejmë në familjen e kombeve. Edhe ata pajtohen me këtë. Kemi ecur hap pas hapi gjatë një viti e gjysmë të fundit dhe mendoj se po bëjmë përparim, por, sigurisht, Lukashenko e ka vendin e vet që duhet ta udhëheqë, e ka një aleat, [presidentin rus Vladimir] Putin, jashtë vendit, kështu që është e ndërlikuar.
Por mendoj se bota do të ishte vend më i mirë nëse Bjellorusia do të ishte në komunikim me pjesën tjetër të botës në mënyrë të mirë. Dhe mendoj se ata po përpiqen.
Radio Evropa e Lirë: Çfarë ju bën të sigurt se Bjellorusia mund të riintegrohet me sukses në familjen e kombeve?
John Coale: Ata po përpiqen dhe po shkojmë në atë drejtim. Nuk jam aq i sigurt, por ne po bëjmë përparim, ata po bëjnë përparim. Pra, mendoj se po shkojmë në drejtimin e duhur. Nuk mendoj se kjo ndodh brenda natës. Është një proces i vërtetë. Dhe aleatja e saj më e madhe është Rusia, ndërsa Bjellorusia është një nga aleatët e paktë që ka Rusia. Kështu që ata duhet ta zgjidhin këtë, jo unë.
Radio Evropa e Lirë: Pra, a është e mundur të institucionalizohen marrëdhëniet e ardhshme mes Shteteve të Bashkuara dhe Bjellorusisë, apo ato do të bazohen në një ekuilibër të thjeshtë të fuqisë?
John Coale: Jo, mendoj se mund t’i institucionalizojmë. Mendoj se duhet ta rihapim ambasadën tonë. [Shënim i redaktorit: Shtetet e Bashkuara pezulluan veprimtarinë në ambasadën e tyre në Minsk në shkurt 2022, menjëherë pasi Rusia e nisi pushtimin e Ukrainës, me disa sulme të nisura nga territori bjellorus].
Ka shumë hapa që duhen të ndërmerren. Por ajo që kam mësuar është se kjo është gjë graduale. Është një botë shumë komplekse. Kjo është gjë graduale. Por për mua, po shkon në drejtimin e duhur, gjë që është shumë më mirë sesa drejtimi i gabuar.
Radio Evropa e Lirë: Ju përmendët më herët se dëshironi ta zgjidhni çështjen e Bjellorusisë përpara se të fokusoheni te Rusia. Pra, si planifikoni t’i qaseni Kremlinit?
John Coale: Epo, mund t’i bëj të dyja. Mund të vazhdoj atë që po bëj me Bjellorusinë. Dhe kam folur me njerëz, dhe [i dërguari i posaçëm i SHBA-së] Steve Witkoff do të duhej të përfshihej, si dhe [i dërguari i posaçëm amerikan për paqen] Jared [Kushner], për të bërë një lloj shkëmbimi të të burgosurve civilë. Kam folur me ta dhe po bëjmë përparim.
Radio Evropa e Lirë: A keni bërë ndonjë përparim sa u përket shtetasve amerikanë që ndodhen aktualisht në Rusi?
John Coale: Epo, shtetasit amerikanë, por gjithashtu do të doja të ktheja disa prej rusëve dhe ukrainasve në vendet e tyre.
Radio Evropa e Lirë: Aleksandr Lukashenko ka përmendur në intervistat e tij se po i ofrohet Donald Trumpit dhe liderëve të tjerë si ndërmjetësues me Kremlinin. A e sheh Donald Trump Lukashenkon si një ndërmjetësues të mundshëm?
John Coale: Mendoj se mbase, po, sepse ekziston një marrëdhënie më shumë se 30-vjeçare mes Putinit dhe Lukashenkos. Ata janë miq. Njëri është vëllai i madh, tjetri është vëllai i vogël, por janë miq dhe flasin. Flasin gjatë gjithë kohës. Dhe Lukashenko e viziton shpesh Moskën. Pra, kjo do të ishte e dobishme. Ai mund të ishte i dobishëm si ndërmjetësues mes luftërave, me luftën.
Radio Evropa e Lirë: Por aktualisht, kur shikojmë lajmet për shkëmbimin e të burgosurve, gjithmonë ka diçka për sanksionet që po hiqen. Kush zgjedh se cilat sanksione do të vendosen në tryezë përpara se të lirohen të burgosurit?
John Coale: Epo, në Bjellorusi, këtë e bëj unë, dhe pastaj flas me sekretarin e shtetit ose vetë presidentin, dhe kalojmë përmes një procesi. Pra, John Coale mendon se duhet t’i heqim sanksionet ndaj kësaj, kësaj dhe kësaj. Dhe ose miratohet, ose thuhet: “Epo, këtë nuk mund ta bësh, por këtë mund ta bësh”.
Radio Evropa e Lirë: Si e matni suksesin?
John Coale: Duke i nxjerrë njerëzit nga burgjet. Duke i nxjerrë dhe duke i parë të ribashkohen me familjet e tyre. Ne dalim bashkë me ta dhe ndonjëherë familjet janë njoftuar, ose ambasadorë të vendeve të ndryshme dalin për t’i përshëndetur, u japim telefona që të telefonojnë familjet e tyre; familja nuk ka fare dijeni se ata janë të lirë, dhe është një moment gëzimi. Kështu e mat suksesin.
Radio Evropa e Lirë: Do të doja të kthehesha te shkëmbimi i të burgosurve civilë mes Rusisë dhe Ukrainës. Cili është statusi aktual dhe cilat janë perspektivat e këtij procesi?
John Coale: Mendoj se po fillon, mendoj se ideja është në tryezë, si të thuash, dhe kur të kthehem në Uashington do të shtyj më tej për këtë, sepse mendoj se është një gjë e rëndësishme.
Kongresi i ka dërguar presidentit amerikan, Donald Trump, një projektligj për sanksione gjithëpërfshirëse ndaj Rusisë, duke hapur një fazë të re të presionit ekonomik të Uashingtonit ndaj Moskës.
Senatorja Jeanne Shaheen, demokratja më e lartë në Komitetin e Senatit për Marrëdhëniet me Jashtë dhe bashkëkryesuese e Grupit të Vëzhguesve të NATO-s në Senat, tha se legjislacioni synon të shënjestrojë të ardhurat financiare dhe energjetike të Rusisë dhe të rrisë presionin ndaj Kremlinit.
Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë më 17 shtator, Shaheen foli për projektligjin për sanksionet, nevojat urgjente të Ukrainës, luftën hibride ruse dhe aktivitetet e Moskës përgjatë krahut lindor të NATO-s. Ajo në këtë intervistë po ashtu foli për paqëndrueshmërinë në Ballkan dhe rolin e opozitës ruse në kundërshtimin e narrativit të Kremlinit për luftën.
“Presioni ndaj Putinit”
Radio Evropa e Lirë: Kongresi sapo ka miratuar projektligjin për sanksionet ndaj Rusisë, legjislacioni i parë i madh dypartiak i Kongresit në mbështetje të Ukrainës që nga paketa e ndihmës emergjente e miratuar në prill të vitit 2024. Çfarë ndryshon për Moskën tani që legjislacioni po i dërgohet presidentit Trump për nënshkrim?
Jeanne Shaheen: Shpresoj se ky dërgon një mesazh të rëndësishëm. Ishte një votim me mbështetje shumë të fortë dypartiake në të dyja dhomat. Në Senat u miratua me 86 vota për dhe 11 kundër, ndërsa dje [v.j. 16 shtator] në Dhomën e Përfaqësuesve mori mbi 100 vota, me mbështetje të madhe dypartiake.
E mbështetën si demokratët, ashtu edhe republikanët. Ajo që do të bëjë është të godasë jo vetëm sektorin financiar të Rusisë, oligarkët dhe njerëzit përreth Vladimir Putinit që po ndihmojnë në zhvillimin e luftës së Rusisë. Do të godasë gjithashtu të ardhurat që po e financojnë këtë luftë, të ardhurat nga nafta dhe gazi.
Legjislacioni do të vendosë tarifa ndaj pesë vendeve kryesore që përdorin naftën dhe gazin rus, që janë kryesisht Kina dhe India. Ato janë përdorueset më të mëdha. Dhe, ajo që kemi dëgjuar nga India është se nëse ky projektligj miratohet ajo do të ndalojë blerjen e naftës dhe gazit rus.
Pra, shpresoj se ky legjislacion do t’i dërgojë një mesazh të fortë jo vetëm Putinit dhe Rusisë, por edhe Kinës dhe blerësve të tjerë të naftës dhe gazit rus. Ai po ashtu godet flotën në hije.
Por, ky është edhe një mesazh për Ukrainën. Dje patëm një konferencë për media ku udhëheqësit e të dyja dhomave folën për mesazhin që po u dërgojmë ukrainasve. Mesazhi është se ne e vlerësojmë guximin e tyre. Ata po luftojnë për demokracinë dhe lirinë dhe ne do të përpiqemi të bëjmë gjithçka që mundemi për t’i mbështetur.
Radio Evropa e Lirë: Sa shpejt mund të fillojnë këto sanksione që të ushtrojnë presion të matshëm mbi ekonominë ruse dhe çfarë do të përcaktojë shpejtësinë me të cilën ato do të hyjnë në fuqi?
Jeanne Shaheen: Kjo varet nga administrata. Tani, presidenti po planifikon ta nënshkruajë këtë projektligj brenda një dite apo pak më shumë. Shpresojmë që, sapo të nënshkruhet, Departamenti i Thesarit të fillojë zbatimin e këtyre sanksioneve.
Ne kemi punuar shumë ngushtë me përfaqësuesin tregtar, ambasadorin Jamieson Greer, për legjislacionin, në mënyrë që ata të jenë të përfshirë dhe të shqyrtojnë vendet dhe mënyrën se si do të përcaktojnë se cilat prej tyre preken.
Prandaj, shpresojmë shumë se do të shohim veprime nga administrata sapo të miratohet projektligji.
Radio Evropa e Lirë: Kritikët kanë vënë në pikëpyetje nëse sanksionet do të ndryshojnë vërtet llogaritjet e Moskës. Cilët tregues konkretë do të vëzhgoni në javët dhe muajt e ardhshëm për të kuptuar nëse masat po funksionojnë?
Jeanne Shaheen: Do të vëzhgojmë nga afër zbatimin e tyre. Dhe, nuk është vetëm pjesa e sanksioneve që mendojmë se është e rëndësishme, por edhe, siç thashë, ndërprerja e burimeve financiare.
Rusia merr mbi 50 për qind të të ardhurave të saj nga shitja e naftës dhe gazit. Dhe e dimë që Evropa tashmë është shkëputur nga nafta ruse dhe është në proces të shkëputjes edhe nga gazi rus. Por, ka vende të tjera në botë që nuk e kanë bërë këtë.
Në këtë drejtim, Kina është më e spikatura. Kina duhet ta marrë mesazhin se nëse dëshiron të vazhdojë të blejë gaz rus, nëse dëshiron të vazhdojë ta ndihmojë Rusinë të financojë dhe të paguajë për këtë luftë të paprovokuar që po vret civilë, që është e tmerrshme, dhe nëse Rusia po ka rreth 35.000 viktima në mesin e ushtarëve në muaj, atëherë Kina do të duhet të paguajë. Do të duhet të paguajë vlerën e tregut.
Nuk duhet të ketë më blerje të naftës dhe gazit në tregun e zi përmes flotës në hije, ku nuk paguhet çmimi i tregut.
Radio Evropa e Lirë: Ukraina po hyn në një tjetër fazë të vështirë të luftës. Ju jeni në kontakt të rregullt me zyrtarët ukrainas. Çfarë i nevojitet më urgjentisht Kievit nga Uashingtoni tani?
Jeanne Shaheen: Mendoj se duhet të bëjmë gjithçka që mundemi për t’iu dhënë penguesit që po u ndihmojnë ata të mbrohen nga raketat ruse.
Kjo është një sfidë sepse po hasim vështirësi me bazën tonë industriale të mbrojtjes, jo vetëm në Shtetet e Bashkuara, por edhe te aleatët tanë evropianë. Mendoj se po përpiqemi të bëjmë gjithçka që mundemi për t’i siguruar Ukrainës këta pengues.
Duhet të sigurohemi që të kenë lidhje me Starlink, në mënyrë që të mund të ndjekin atë që po ndodh me raketat ruse. Dhe, duhet t’i ndihmojmë të përgatiten për një tjetër dimër shumë të ftohtë.
Duhet po ashtu të mendojmë për çdo mënyrë që mundemi për t’i bërë presion Vladimir Putinit që të ulet në tryezën e bisedimeve dhe ta ndalë këtë luftë. Ekonomia e tij po lëkundet. Siç thashë, ai ka 35.000 viktima në mesin e ushtarëve në muaj.
Aftësia për të kompensuar nevojën për ushtarë përmes rekrutimit po i kushton shumë para thesarit rus. Prandaj duhet të vazhdojmë të ushtrojmë sa më shumë presion që mundemi, jo vetëm Shtetet e Bashkuara, por të gjithë aleatët tanë.
Radio Evropa e Lirë: Presidenti Trump ka folur për një armëpushim në fushën e energjisë mes Rusisë dhe Ukrainës. Në çfarë kushtesh mund të bëhet një armëpushim i kufizuar një rrugë drejt një marrëveshjeje më të gjerë?
Jeanne Shaheen: Mendoj se kjo varet nga mënyra se si strukturohet armëpushimi dhe nëse Rusia është vërtet serioze për t’u ulur në tryezën e bisedimeve. Deri tani, nuk ka qenë.
Vladimir Putini po i mban të gjithë në pritje, duke e zvarritur procesin edhe me administratën Trump dhe të dërguarit e saj, sepse mendon se mund të na rraskapitë, sa të heqim dorë.
Epo, mendoj se dje pamë një mesazh të fortë nga Kongresi, nga dy partitë, se nuk do ta lejojmë Putinin dhe Rusinë të na bëjnë të heqim dorë duke na rraskapitur. Do të bëjmë gjithçka që mundemi për të ushtruar presion ndaj tyre.
“Lufta hibride po ndodh që një kohë”
Radio Evropa e Lirë: Rusia po përdor gjithnjë e më shumë dronë, sulme kibernetike, sabotime dhe mjete të tjera përtej Ukrainës. Sipas jush, ku përfundon lufta konvencionale dhe ku fillon lufta hibride?
Jeanne Shaheen: Lufta hibride po zhvillohet tash e një kohë dhe tani po shohim një intensifikim të saj.
Lajmi i mirë është se ukrainasit janë shumë novatorë. Ata kanë qenë një hap përpara teknologjisë ruse të dronëve dhe ne duhet të bëjmë gjithçka që mundemi për ta mbështetur këtë.
Kjo nuk është vetëm në interes të Ukrainës, është edhe në interes të Amerikës. Ajo që kemi parë në Lindjen e Mesme është se këta dronë kanë shkaktuar dëme të konsiderueshme ndaj aseteve amerikane në Lindjen e Mesme.
Ne duhet të jemi sa më të avancuar në aspektin teknologjik në fushën e dronëve dhe kundërdronëve dhe Ukraina mund të na ndihmojë me këtë.
Në fakt, presidenti Zelensky, kur u takua rreth një muaj më parë me senatorët, e bëri këtë ofertë. Ai tha: “Ne duam të punojmë me ju për ta ofruar këtë teknologji”.
Radio Evropa e Lirë: Ju keni ngritur, në mënyrë specifike, shqetësime për aktivitetin rus përgjatë krahut lindor të NATO-s. Çfarë, sipas vlerësimit tuaj, po teston Moska në Baltik dhe në Poloni?
Jeanne Shaheen: Ai nuk po e teston vetëm në Baltik. Po e teston edhe në Poloni.
Ne e dimë se ai po e përdor. Sot patëm një seancë dëgjimore në Komitetin për Marrëdhëniet me Jashtë dhe një nga çështjet që u ngrit ishte fakti se Serbia ka shërbyer si një pikë ndalimi për rusët kur ata kryen sulmin në Lajpcig. Më pas u kthyen në Serbi.
Prandaj duhet të sigurohemi që po e luftojmë luftën hibride kudo që mundemi. Dhe kjo nuk është vetëm në interes të Amerikës, por edhe në interes të aleatëve tanë evropianë.
Sapo pamë Distriktin Jugor të Nju Jorkut që ngriti aktakuzë ndaj pesë rusëve, të cilët flasin për vrasjen e amerikanëve në Shtetet e Bashkuara. Ata janë banditë, janë mafiozë, janë të lidhur me Vladimir Putinin dhe ai i ka këta banditë, që po shënjestrojnë disidentët rusë, të cilët ndodhen ligjërisht në Shtetet e Bashkuara.
Radio Evropa e Lirë: Nëse Rusia vazhdon të veprojë nën pragun e një lufte të hapur, si duhet të duket përgjigjja e SHBA-së dhe e NATO-s?
Jeanne Shaheen: Mendoj se duhet të vazhdojmë të bëjmë gjithçka që mundemi për ta mbështetur Ukrainën.
Duhet të vazhdojmë të punojmë me aleatët tanë të NATO-s dhe të jemi në gjendje t’u përgjigjemi disa prej këtyre sulmeve hibride. Ata po punojnë për këtë në mënyra që, mendoj, do të jenë të dukshme gjatë ditëve dhe muajve të ardhshëm.
Radio Evropa e Lirë: Le të kthehemi te Serbia, por edhe te Ballkani më gjerësisht. Ju keni ngritur shqetësime për mundësinë e paqëndrueshmërisë, që mund të përfshijë Kosovën, Serbinë dhe Bosnje e Hercegovinën. Cili është shqetësimi më i madh që keni sot për këtë çështje.
Jeanne Shaheen: Është lidhja që Serbia dhe serbët në Republikën Sërpska kanë me Rusinë dhe interesi i tyre për ta destabilizuar rajonin.
Rusia e sheh këtë si një front të dytë të mundshëm dhe ne duhet të bëjmë gjithçka që mundemi për të ruajtur stabilitetin në rajon. Duhet ta bëjmë të qartë se edhe ushtria jonë po e vëzhgon situatën nga afër.
Ne kemi një prani të NATO-s në Kosovë. Kemi misionin EUFOR në Bosnjë e Hercegovinë. Duhet të sigurohemi që rusët ta dinë se këto misione janë në gatishmëri të lartë dhe po e vëzhgojnë nga afër atë që po ndodh.
Radio Evropa e Lirë: Ish-presidenti i Kosovës, Hashim Thaçi, është dënuar me 25 vjet burgim për krime lufte nga Gjykata Speciale në Hagë. Çfarë mund të nënkuptojë ky vendim për politikën e Kosovës dhe sigurinë rajonale?
Jeanne Shaheen: Nuk e di. Nuk kam pasur rastin që ta shqyrtoj këtë çështje, prandaj nuk mund të komentoj për këtë.
Roli i opozitës ruse
Radio Evropa e Lirë: Le të kthehemi te Rusia. Çfarë roli mund të luajë opozita ruse përderisa lufta vazhdon dhe shtypja brenda Rusisë mbetet e ashpër?
Jeanne Shaheen: Ata kanë qenë shumë efektivë në nxjerrjen në pah të asaj që po ndodh në Rusi dhe në ruajtjen e lidhjeve me vendin, në mënyra që mund të ndihmojnë në rritjen e numrit të disidentëve që ndodhen brenda Rusisë dhe në shpërndarjen e informacionit për atë që Vladimir Putini po bën, për sa i përket shtypjes të kujtdo që nuk e ndjek politikën e tij.
Ata po zbulojnë pasojat e viktimave që po ndodhin. Dhe, po flasin për ndikimin e sanksioneve në ekonominë ruse, sanksione që janë vendosur jo vetëm nga Shtetet e Bashkuara, por edhe nga Evropa, si dhe për pasojat e këtij legjislacioni të ri dhe ndikimin që do të ketë.
Pra, opozita ruse qenë shumë e rëndësishëm në përpjekjet për ta mbajtur përgjegjës Putinin.
Radio Evropa e Lirë: Për fund, nga Ukraina te Baltiku dhe Polonia e deri te Ballkani, a janë këto kriza të veçanta, apo i shihni si elemente të ndërlidhura të një sfide më të gjerë ndaj sigurisë evropiane?
Jeanne Shaheen: Le të jemi të qartë, ajo që po ndodh është e gjitha e ndërlidhur dhe po shohim Rusinë duke bashkëpunuar me Kinën, Iranin dhe Korenë e Veriut, jo vetëm në Ukrainë, por edhe në Iran.
Ne e dimë se iranianët po përdorin informacion nga Kina dhe Rusia që u ndihmojnë për të shënjestruar asetet amerikane.
Është e papranueshme që ne të mos bëjmë gjithçka që mundemi për të shënjestruar Vladimir Putinin, për të goditur Kinën, për t’i ndalur sulmet e tyre ndaj burrave dhe grave amerikane që shërbejnë në Lindjen e Mesme dhe ndaj aseteve tona atje.
Kjo po u kushton para taksapaguesve amerikanë dhe po u kushton jetë amerikanëve, dhe kjo nuk duhet të lejohet. Kjo administratë duhet të bëjë më shumë për ta ndalur këtë.
Procesi i apelit mund të sjellë ndryshime në dënimet që Dhomat e Specializuara të Kosovës në Hagë i shqiptuan më 16 shtator kundër katër ish-udhëheqësve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (UÇK), të cilët i shpallën fajtorë për krime lufte, thotë Nevenka Tromp, hulumtuese e Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë.
Por, Tromp, e cila ka ndjekur nga afër edhe procesin ndaj Hashim Thaçit, Jakup Krasniqit, Kadri Veselit dhe Rexhep Selimit në atë që njihet edhe si Gjykata Speciale e Kosovës, thotë në një intervistë për Radion Evropa e Lirë (REL) se më i mundshëm është një ndryshim i pjesshëm sesa i plotë i aktgjykimit ndaj tyre.
Para intervistës, në disa komente për REL-in, Tromp e cilësoi si “mëkat fillestar” të Dhomave të Specializuara faktin që, sipas saj, ato u konceptuan për ta “kënaqur” Serbinë, dhe jo si një institucion i mirëfilltë i përcaktimit të përgjegjësisë.
Ajo vlerësoi se gjykata u krijua më 2015 si çmim për vazhdimin e mbështetjes perëndimore për Kosovën, “me pritjen se lëshimet ndaj Beogradit do të çonin drejt njohjes së pavarësisë” së shtetit.
Sipas Trompit, aktgjykimi kundër katër ish-krerëve të UÇK-së ka pasoja përtej përgjegjësisë së tyre individuale. Ajo veçon konstatimin për “ndërmarrjen e përbashkët kriminale” dhe përmendjen në aktgjykim të personave që nuk ishin të pandehur në këtë çështje.
Radio Evropa e Lirë: Mbrojtja e katër të dënuarve ka paralajmëruar apel. Bazuar në aktgjykimin e 16 shtatorit, ku i shihni bazat më të forta juridike për ta kundërshtuar shpalljen e fajësisë?
Nevena Tromp: Kryesorja është kundërshtimi i vetë ekzistencës së “qëllimit të përbashkët kriminal”, së bashku me mënyrën se si aktgjykimi e dalloi kontributin individual të katër të pandehurve.
U konstatua se Thaçi dhe Krasniqi i kishin përdorur aktivisht pozitat e tyre për t’i zbatuar aspektet kriminale të “qëllimit të përbashkët”, ndërsa shpallja fajtor e Selimit mbështetet në një cilësim thelbësisht të ndryshëm: mosparandalimin dhe mosndëshkimin e krimeve për të cilat ai kishte autoritetin dhe dijeninë për të vepruar, një konstatim i bazuar në mosveprim dhe jo në zbatim aktiv.
Kjo është baza më e kundërshtueshme në apel, sepse varet nga vlerësime të lidhura me faktet specifike rreth asaj që ai dinte, kur dinte dhe çfarë mund të bënte realisht lidhur me të.
Një bazë e dytë e mundshme ka të bëjë me vetë materialin provues, veçanërisht me mbështetjen në deklaratat e dëshmitarëve, të marra shumë vite pas ngjarjeve në fjalë, të cilat ekipet e mbrojtjes pranë Dhomave të Specializuara i kanë kundërshtuar në procedura të mëparshme.
Radio Evropa e Lirë: Sa e vështirë është, nga pikëpamja e së drejtës së apelit, të kundërshtohet konstatimi i trupit gjykues se të katër të dënuarit kishin dhe zbatonin një qëllim të përbashkët kriminal?
Nevena Tromp: Është e vështirë. Shqyrtimi në apel në këtë sistem, i trashëguar nga jurisprudenca e Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (TPNJ), nuk i peshon sërish provat; ai përqendrohet në zbatimin e ligjit mbi provat dhe faktet, ashtu siç janë konstatuar.
Gjyqtarët e ndërtuan konstatimin për “qëllimin e përbashkët” në mënyrë kumulative – nga modelet e shënjestrimit të “bashkëpunëtorëve” të supozuar para dhe gjatë luftës, nga komunikatat dhe deklaratat politike që u referoheshin “masave ndëshkuese”, si dhe nga struktura dhe mënyra e veprimit të objekteve të ndalimit në të gjithë territorin e kontrolluar nga UÇK-ja.
Pritja realiste është një apel që e ngushton aktgjykimin në aspektet e tij anësore: cili individ lidhej me cilat krime specifike, nëse viktima të caktuara i ishin atribuuar siç duhej “qëllimit të përbashkët”.
Radio Evropa e Lirë: Cilat rezultate janë ligjërisht të mundshme në apel? A mund të rrëzohet shpallja e fajësisë, të ndryshohen konstatime të veçanta ose të ulen dënimet?
Nevena Tromp: Paneli i Gjykatës së Apelit i Dhomave të Specializuara mund ta konfirmojë aktgjykimin, ta rrëzojë shpalljen e fajësisë për pika të caktuara të aktakuzës, t’i rrisë ose t’i ulë dënimet, ose, në parim, të urdhërojë një rigjykim të pjesshëm për çështje të veçanta.
Një shkallë tjetër, Paneli i Gjykatës Supreme, është i disponueshëm në rrethana më të kufizuara, përfshirë rastet kur në apel shpallet fajësi pas një shpalljeje të pafajësisë, ose gjatë shqyrtimit të dënimeve veçanërisht të rënda.
Duke pasur parasysh dallimet tashmë të dukshme në aktgjykimin e shkallës së parë, rezultati më i mundshëm nuk është një rrëzim i plotë, por një i pjesshëm – një ulje, veçanërisht për Selimin ose Veselin, kontributin e të cilëve në “qëllimin e përbashkët”, gjyqtarët e Dhomave të Specializuara e cilësuan me terma më të dobët sesa atë të Thaçit dhe Krasniqit.
Por, aktgjykimet në apel në gjykatat penale ndërkombëtare mbeten të paparashikueshme. Vlen gjithashtu të kujtohet se vetë Tribunali në Hagë pati raste, në të cilat dënime të rënda të trupit gjykues u rrëzuan në apel, deri në shpallje pafajësie. Gjithçka mbetet e mundshme.
E, çfarë nëse Prokuroria vendos të apelojë? Kjo meriton të merret seriozisht, sepse një apel i Prokurorisë do të shënjestronte pjesën e aktgjykimit që aktualisht i jep mbrojtjes dhe Qeverisë së Kosovës bazën e tyre më të fortë retorike: shpalljen e pafajësisë për të gjashtë pikat e aktakuzës për krime kundër njerëzimit.
Krimet kundër njerëzimit kërkojnë prova për një politikë në nivel shtetëror ose organizativ, dhe zakonisht sjellin pasojat më të rënda në aspektin e dënimit në këtë fushë, prandaj rikthimi i disa ose i të gjashtë pikave nuk do të ishte një ndryshim i vogël. Ai do ta rihapte vetë çështjen e dënimit, me gjasë në drejtim të rritjes.
Në aspektin procedural, ai do të garantonte, gjithashtu, një proces më të gjatë: sipas strukturës me tri shkallë të Dhomave të Specializuara, një vendim i Panelit të Apelit që e shndërron një shpallje pafajësie në shpallje fajësie aktivizon një shtresë tjetër shqyrtimi në Panelin e Gjykatës Supreme.
Radio Evropa e Lirë: Çfarë ndikimi mund të ketë ky aktgjykim brenda Kosovës, ku UÇK-ja mbetet në qendër të narrativit politik dhe historik të vendit?
Nevena Tromp: Një nga rezultatet me pasojat më të mëdha të aktgjykimit të Dhomave të Specializuara në çështjen “Thaçi dhe të tjerët” është konstatimi i tyre për ekzistencën e një “ndërmarrjeje të përbashkët kriminale” – një konstatim që bie në kundërshtim të thellë me rezultatet e vetë Tribunalit të Hagës për të njëjtën çështje.
Tribunali gjykoi gjashtë komandantë të UÇK-së në dy gjykime për akuza të krahasueshme – keqtrajtimin në kampe ndalimi të njerëzve të akuzuar për bashkëpunim – dhe të dyja çështjet përfunduan kryesisht me shpallje pafajësie.
Në asnjë aktgjykim të Tribunalit të Hagës nuk u konstatua se ekzistonte një “ndërmarrje e përbashkët kriminale” në nivelin e UÇK-së si të tillë – me një qëllim të përbashkët dhe një synim të përbashkët për të kryer krime. Çështjet “Limaj” dhe “Haradinaj” të TPNJ-së, cilido qoftë rezultati i tyre, u zhvilluan gjithmonë mbi një teori të individualizuar: komandantë të identifikuar me emër, që përgjigjeshin për kampe të caktuara ose incidente të caktuara, pa ndonjë konstatim se udhëheqja e UÇK-së, si tërësi, kishte drejtuar një ndërmarrje kriminale.
Aktgjykimi i Dhomave të Specializuara bën diçka kategorikisht të ndryshme. Përtej katër të pandehurve të shpallur fajtorë, ai emërton shtatë individë të tjerë – Lahi Brahimajn, Fatmir Limajn, Sylejman Selimin, Rrustem Mustafën, Latif Gashin, Shukri Bujën dhe Sabit Gecin – si persona që kishin “ndarë dhe ishin pajtuar me qëllimin e përbashkët kriminal” dhe si vetë “anëtarë të ndërmarrjes së përbashkët kriminale të pretenduar”, pa qenë asnjëri prej tyre i pandehur në këtë çështje, ose pa pasur mundësinë ta kundërshtonte atë cilësim, siç do të mund ta bënte një i pandehur.
Doktrina thotë se konstatime të tilla nuk përbëjnë shpallje formale fajësie për personin e përmendur; ato ekzistojnë vetëm për të përcaktuar formën e përgjegjësisë së të akuzuarve faktikë.
Katër të pandehurit ndaj të cilëve u ngrit aktakuzë kaluan nëpër një gjykim kontradiktor. Shtatë të tjerët jo: ata nuk kishin avokatë në këtë procedurë, as mundësi për t’i kundërshtuar provat e përdorura për t’i vendosur emrat e tyre në një aktgjykim publik, dhe as të drejtë apeli, sepse nuk kishin qenë asnjëherë palë që në fillim.
Rasti i Fatmir Limajt e shndërron këtë në diçka më serioze sesa versioni i zakonshëm i problemit. Ai nuk ishte thjesht i paakuzuar dhe i padëgjuar në këtë procedurë. Ai u akuzua nga TPNJ-ja, doli në gjyq, dhe u shpall i pafajshëm në vitin 2005 për, në thelb, të njëjtën kategori akuzash.
Ta emërtosh tani, në aktgjykimin e një tribunali tjetër, që ka të bëjë me një pjesë të madhe të së njëjtës sjellje në themel të çështjes, si pjesëmarrës në një “ndërmarrje të përbashkët kriminale”, pa një aktakuzë të re dhe pa një gjykim të ri, në të cilin ai të mund ta kundërshtonte atë cilësim, do të thotë të rihapësh një çështje që një gjykatë tashmë e kishte zgjidhur në favor të tij – jo përmes ndonjë procesi që i jep atij cilësi procedurale për t’u përgjigjur, por përmes një konstatimi të bërë në çështjen e dikujt tjetër.
Radio Evropa e Lirë: Dhomat e Specializuara u krijuan nga vetë Kosova, megjithatë aktgjykimi po refuzohet nga shumë figura politike dhe qytetarë. Çfarë do të thotë ky moment për besueshmërinë e Gjykatës, dhe për besimin e publikut në drejtësinë ndërkombëtare në Kosovë?
Nevena Tromp: Klasa politike që e refuzon këtë aktgjykim sot mbivendoset në masë të konsiderueshme me atë se e pranoi pa dëshirë krijimin e Gjykatës në vitin 2015, nën trysni të konsiderueshme ndërkombëtare.
Kjo mbivendosje vepron në të dyja drejtimet. Do të thotë se kritikët e saj nuk mund ta hedhin poshtë Gjykatën si një imponim tërësisht të huaj, pa asnjë gjurmë vendore, por gjithashtu do të thotë se e njëjta udhëheqje që tani po i kërkon publikut ta shohë aktgjykimin si jolegjitim, dikur e vlerësoi krijimin e Gjykatës si diçka që mund të përballohej, madje si të nevojshme, për pozitën ndërkombëtare të shtetit.
Kjo dykuptimësi ka të ngjarë ta thellojë, jo ta zgjidhë, gërryerjen e besimit publik tashmë të dukshëm në Kosovë: një gjykatë e krijuar brenda vendit, aktgjykimi kryesor i së cilës kundër udhëheqjes themeluese të vendit refuzohet nga një pjesë e madhe e klasës politike dhe publikut, e minon teorinë se ky ka qenë ndonjëherë një akt plotësisht legjitim i vetëqeverisjes dhe e përforcon një narrativ, tashmë të pranishëm në mbarë rajonin, se gjykata të tilla funksionojnë si instrumente të kushtëzimit të jashtëm dhe jo të llogaridhënies së brendshme.
Radio Evropa e Lirë: A ekziston një mënyrë ligjore për ta “zhbërë” Gjykatën?
Nevena Tromp: Vetë aktgjykimi i shkallës së parë ia njeh Thaçit kontributin e tij për ta bërë të mundur krijimin e Dhomave të Specializuara – pothuajse duke e përqeshur për atë bashkëpunim, tani që ai ka ndihmuar në shpalljen e tij fajtor.
Ekziston një parim i përgjithshëm që vlen të përmendet këtu: cilido proces institucional që ka fuqinë për të krijuar diçka, zakonisht ka edhe fuqinë për ta zhbërë atë. I zbatuar te Dhomat e Specializuara, ky mund të ishte, në parim, drejtimi. Por, vetëm nëse Kosova do të ishte në gjendje të çlirohej nga trysnia ndërkombëtare që e prodhoi Gjykatën që në fillim.
Në vitin 2017, Kuvendi i Kosovës tentoi vërtet ta shfuqizonte plotësisht ligjin që mundësoi krijimin e saj, dhe tentativa dështoi nën trysninë e vazhdueshme diplomatike të Shteteve të Bashkuara dhe Bashkimit Evropian, të cilët e bënë të qartë se zhbërja e Gjykatës do ta rrezikonte liberalizimin e vizave për Kosovën dhe rrugën e saj më të gjerë drejt anëtarësimit në BE.
Tani, pas aktgjykimeve konkrete, kjo ka të ngjarë të jetë edhe më e vështirë sesa ishte në vitin 2017, kur ende nuk kishte aktakuza, gjykime ose shpallje fajësie.
Ligjërisht mbetet e mundur, por është një ndërmarrje vërtet komplekse: themelimi i Dhomave të Specializuara është sanksionuar drejtpërdrejt në Kushtetutën e Kosovës përmes amendamentit të vitit 2015 që shtoi nenin 162, prandaj shpërbërja e tyre do të kërkonte një amendament tjetër kushtetues, që do të kërkonte një shumicë prej dy të tretash të të gjithë deputetëve dhe një shumicë të veçantë prej dy të tretash mes deputetëve që mbajnë vende të rezervuara për komunitetet joshumicë – një prag qëllimisht i lartë, i hartuar për ta bërë të vështirë pikërisht këtë lloj kthimi prapa.
Radio Evropa e Lirë: Duke parë përtej Kosovës, si mund të ndikojë ky aktgjykim në mënyrën se si diskutohen luftërat e viteve ’90, përgjegjësia për krimet dhe drejtësia ndërkombëtare në mbarë Ballkanin Perëndimor?
Nevena Tromp: Aktgjykimi ndikon drejtpërdrejt në rrëfimin themeltar të luftës çlirimtare të Kosovës dhe të shtetësisë së saj. Të dyja mbështeten në masë të madhe te UÇK-ja si forca qendrore çlirimtare.
Publiku i Kosovës dhe udhëheqja e saj politike dhe shtetërore ndihen të tradhtuar. Kosova bashkëpunoi me bashkësinë ndërkombëtare që nga vera e vitit 1998, dhe që atëherë ka qenë një partnere dhe aleate e besueshme. Në periudhën e pasluftës, Kosova pranoi një qeverisje të gjerë ndërkombëtare dhe mbeti një aleate besnike gjatë gjithë kohës.
Njëzet e shtatë vjet pas humbjes së Kosovës, Serbia është kthyer në lojë, përmes një procesi që përshkruhet më së miri si “lawfare” (luftë me mjete juridike): vazhdimi i objektivave të kohës së luftës me mjete ligjore, duke përdorur të njëjtat gjykata dhe instrumente të drejtësisë penale ndërkombëtare që Beogradi dikur i refuzonte si antiserbe, tani të ripërdorura për ta riformuluar rolin e vetë Serbisë në dhunë dhe për t’i relativizuar aktgjykimet e TPNJ-së kundër zyrtarëve të saj të dënuar, duke e ridrejtuar vëmendjen te “kriminaliteti” i ish-kundërshtarit të saj.
Çështja e TPNJ-së për Kosovën, “Shainoviq dhe të tjerët”, prodhoi dënime përfundimtare, të konfirmuara në apel, prej 22 vjetësh burgim për Nebojsha Pavkoviqin, 18 vjetësh për Nikolla Shainoviqin, 20 vjetësh për Sreten Lukiqin dhe 14 vjetësh për Vlladimir Llazareviqin – për një ndërmarrje të përbashkët kriminale që tribunali e gjeti përgjegjëse për zhvendosjen me forcë të qindra mijëra shqiptarëve të Kosovës dhe vrasjen e qindra të tjerëve në trembëdhjetë komuna. Millan Millutinoviq, president i Serbisë në atë kohë, u shpall plotësisht i pafajshëm.
Dhomat e Specializuara, duke gjykuar një “ndërmarrje të përbashkët kriminale”, të ndërtuar rreth 96 vrasjeve dhe ndalimit të më pak se 400 personave, tani i kanë dënuar dy figurat e saj më të larta me nga 25 vjet burgim – një shifër më e lartë sesa ajo që mori përfundimisht cilido zyrtar serb për një fushatë të një shkalle kategorikisht më të madhe.
Në Beograd, aktgjykimi po pritet me diçka të afërt me mosbesimin, edhe mes atyre që mund ta kishin pritur – dhe presidenti Aleksandar Vuçiq do ta përdorë atë sidoqoftë, duke e paraqitur udhëheqjen e UÇK-së gjatë luftës, jo atë të Serbisë, si palën e dënuar më rëndë për krime lufte.
Në Prishtinë, efekti shkon në drejtimin tjetër: zhgënjim, me protesta në rrugë që rrezikojnë vazhdimin e paqëndrueshmërisë në shtetin më të ri të Evropës.
Kryetari i trupit gjykues e trajtoi këtë drejtpërdrejt gjatë leximit të aktgjykimit, duke theksuar se procedurat “nuk ishin një gjykim mbi legjitimitetin e UÇK-së ose përpjekjen e Kosovës për pavarësi”, dhe, në të njëjtën frymë, se çështja “nuk përcaktoi përgjegjësinë për krimet e përmasave të gjera të kryera kundër shqiptarëve të Kosovës nga forcat serbe dhe njësitë paramilitare”.
Vlen gjithashtu të pyetet pse një gjyqtar e ndien fare nevojën ta udhëzojë publikun se si duhet ta pranojë kuptimin politik të një aktgjykimi. Legjitimiteti, pavarësia dhe fajësia organizative nuk janë kategori juridike për të cilat vendos një aktgjykim, dhe një gjykatë që ndihet e detyruar të menaxhojë mënyrën se si do të interpretohet vendimi i saj, po pranon në mënyrë të nënkuptuar se pritja e atij vendimi nuk mund t’i besohet vetëm arsyetimit juridik.
Pasojat nuk kufizohen në Kosovë ose në Ballkanin Perëndimor. Drejtësia penale ndërkombëtare, si institucion, tashmë përballet me sulme të vazhdueshme retorike nga udhëheqës që janë subjekt i mekanizmave të saj gjetkë.
Një çështje me vëmendje të madhe publike, në të cilën një tribunal i mbështetur nga Perëndimi, dhe i financuar nga BE-ja, prodhon një rezultat që një pjesë e konsiderueshme e opinionit të informuar e konsideron joproporcional, politikisht të leverdishëm ose strategjikisht të përshtatshëm për një aktor rajonal në raport me një tjetër, ofron pikërisht atë lloj shembulli mbi të cilin mbështeten argumente të tilla, pavarësisht bazës doktrinare të aktgjykimit individual.
Ajo që vihet në lojë nga mënyra se si pranohet ky aktgjykim nuk është vetëm marrëdhënia e Kosovës me aleatët e saj, ose politika e brendshme e Serbisë, por besueshmëria më e gjerë dhe e ardhmja e të gjithë sistemit ndërkombëtar të përcaktimit të përgjegjësisë.
Intervista është redaktuar për t’u bërë më e qartë dhe më e përmbledhur.
Aktgjykimindaj katër ish-krerëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës pritet të përballet me një proces të fuqishëm apeli nga të dyja palët, thotë eksperti i së drejtës ndërkombëtare, Mark Ellis.
Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, Ellis, drejtor i Odës Ndërkombëtare të Avokatëve, thotë se mbrojtja pritet të sfidojë konstatimet që lidhin të akuzuarit me ndërmarrjen e përbashkët kriminale, ndërsa Prokuroria mund të kundërshtojë lirimin e tyre nga akuzat për krime kundër njerëzimit.
Sipas tij, përtej betejës juridike që vazhdon, aktgjykimi ka rëndësi edhe për viktimat, të cilat tani mund ta shohin dënimin për krime lufte si një formë drejtësie.
Më 16 shtator, Gjykata Speciale në Hagë i shpalli katër ish-krerët e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës – Hashim Thaçi, Jakup Krasniqi, Kadri Veseli dhe Rexhep Selimi – fajtorë për katër akuza për krime lufte, ndërsa i liroi nga akuzat për krime kundër njerëzimit.
Thaçi dhe Krasniqi u dënuan me nga 25 vjet burgim, ndërsa Veseli me 18 dhe Selimi me 13.
Aktgjykimi është i shkallës së parë dhe avokatët mbrojtës kanë paralajmëruar se do ta apelojnë atë.
“Aktgjykimi sjell një formë drejtësie për viktimat”
Radio Evropa e Lirë: Cili është vlerësimi juaj i parë për aktgjykimin e Dhomave të Specializuara? Çfarë ju bie më shumë në sy?
Mark Ellis: Mendoj se ajo që bie më shumë në sy tani është pyetja që zakonisht shtrohet në situata të tilla: si do të jetë reagimi në nivel lokal dhe cilat do të jenë pasojat për një pranim të mundshëm afatgjatë të vendimit?
Këto procese dhe gjykime janë, siç e dimë, shumë të ndërlikuara, por mund të jenë mjaft pozitive, sepse procesi juridik është shumë rigoroz dhe sfidues.
Mark Ellis
Shpresa është që pjesë e këtij procesi të jetë një procedurë e fuqishme juridike, e cila në fund prodhon një vendim të arsyetuar mirë, të mbështetur në prova, fakte dhe argumente.
Natyrisht, ky vendim nuk pranohet nga të gjithë.
E dimë saktësisht se çfarë do të ndodhë dhe çfarë po ndodh tani në Kosovë, por kjo nuk është e pazakontë në konflikte të tilla.
Fatkeqësisht, në planin afatshkurtër, vendimi nuk do të shihet pozitivisht nga të gjithë në rajon, por unë do të shikoja drejt një perspektive më afatgjatë.
Historikisht, pas një apo dy brezash, procese të tilla kanë rëndësi.
Mund të kthehemi deri te Nurembergu, te vendimet që u morën atje dhe ndikimi që ato kanë sot. Kështu do ta shihja unë këtë çështje.
Së dyti, ky proces ka qenë gjithmonë i ndërlikuar për shkak të faktit se Dhomat e Specializuara duhej të krijoheshin nga pamundësia për t’i zhvilluar këto procese në Kosovë.
Kur ndodh diçka e tillë, shpesh ka kritika ndaj vetë procesit.
Por ky ishte i vetmi proces që ishte e mundur të krijohej – në këtë rast, Dhomat e Specializuara të Kosovës – për të mundësuar zhvillimin e një procesi juridik, shqyrtimin e provave për krime të mundshme dhe, më pas, nxjerrjen para përgjegjësisë të atyre që janë përgjegjës për këto krime.
Në fund, e gjithë kjo ka të bëjë me viktimat. Pavarësisht se në cilën anë të një konflikti ndodhet dikush, duhet siguruar zërat e atyre që nuk mund të dëgjohen më.
Për hir të drejtësisë, ky proces është i nevojshëm. Ky proces duhet të ekzistojë.
Radio Evropa e Lirë: Të katërtit u liruan nga akuzat për krime kundër njerëzimit, por u shpallën fajtorë për krime lufte. Cila është rëndësia juridike e këtij dallimi?
Mark Ellis: Nuk kam asnjë dyshim se gjykata i ka kushtuar kohë të konsiderueshme shpjegimit të këtij dallimi. Por, vetë fakti që ata u shpallën fajtorë për krime lufte, është mjaft domethënës.
Nga pikëpamja juridike, natyrisht, gjithmonë më intereson dallimi që bën një gjykatë në vendimin e saj mes gjenocidit, krimeve kundër njerëzimit dhe krimeve të luftës. Por, në fund, kjo do të thotë se kishte prova të mjaftueshme për të dëshmuar se katër individët kryen krime lufte, dhe këto janë krime jashtëzakonisht të rënda.
Kjo do të thotë gjithashtu se viktimat e këtyre krimeve tani mund ta shohin këtë si një formë drejtësie, dhe sigurisht edhe familjarët e tyre dhe të tjerët do të mund ta shohin në këtë mënyrë.
“Konstatimi për ndërmarrjen e përbashkët kriminale është një hap përpara”
Radio Evropa e Lirë: Trupi gjykues e pranoi teorinë kryesore të Prokurorisë për ekzistencën e një qëllimi të përbashkët kriminal. Çfarë duhej të vërtetonin gjykatësit për të arritur në këtë përfundim?
Mark Ellis: Më duhet ta lexoj më në detaje vendimin, por është një zhvillim i rëndësishëm dhe një hap i rëndësishëm përpara në avancimin e kësaj teorie.
Radio Evropa e Lirë: A sjell ky aktgjykim diçka të rëndësishme në jurisprudencën ekzistuese për ndërmarrjen e përbashkët kriminale?
Mark Ellis: Mendoj se vetë fakti, siç e thashë edhe më herët, që ata kanë gjetur prova të mjaftueshme për ta mbështetur këtë qëndrim, është i rëndësishëm. Ky është një hap përpara. Nuk ka asnjë dyshim për këtë. Është një avancim.
Radio Evropa e Lirë: Mbrojtja tashmë ka paralajmëruar se do ta apelojë aktgjykimin. Cilat pjesë të aktgjykimit mendoni se mund të kundërshtohen më së shumti në apel?
Mark Ellis: Nuk ka dyshim se do të ketë apel dhe kështu duhet të jetë. Apeli është pjesë e procesit gjyqësor.
Një element i rëndësishëm i aktgjykimit është konstatimi i trupit gjykues se të katër të akuzuarit ishin pjesë e një ndërmarrjeje të përbashkët kriminale.
Tani do të jetë me rëndësi të shihet se si aktgjykimi e trajton kontributin individual të secilit dhe nëse gjykata ka konstatuar se secili ka kontribuar në mënyrë të konsiderueshme në qëllimin e përbashkët kriminal për shënjestrimin e personave që perceptoheshin si kundërshtarë të synimeve politike dhe ushtarake të UÇK-së.
Duhet pasur parasysh se ende nuk e kam lexuar aktgjykimin në detaje, por gjykatësit duhej të vërtetonin përtej dyshimit të arsyeshëm ekzistencën e këtij qëllimi të përbashkët kriminal.
“Edhe Prokuroria mund ta apelojë aktgjykimin”
Radio Evropa e Lirë: Nga përvoja juaj, sa e vështirë është në praktikë që konstatimet eë tilla të rrëzohen në apel?
Mark Ellis: Mendoj se në apel gjithmonë ekziston mundësia të argumentohet se aktgjykimi është i gabuar, qoftë në aspektin faktik, qoftë në atë juridik. Kjo është ajo që do të përpiqet të bëjë mbrojtja.
Por, duhet kujtuar se edhe Prokuroria mund të apelojë.
Sa u përket lirimeve nga akuzat për krime kundër njerëzimit, pres që Prokuroria të argumentojë se trupi gjykues e ka zbatuar gabimisht kriterin për ekzistencën e një sulmi të gjerë ose sistematik.
Nga ana tjetër, mendoj se mbrojtja do të argumentojë se nuk kishte prova që e lidhnin drejtpërdrejt Thaçin me krime konkrete, apo që dëshmonin se ai kishte kontroll efektiv mbi komandantët. Ky ishte një nga argumentet e mbrojtjes. Pra, ata do të argumentojnë se faktet nuk e mbështesin aktgjykimin.
Mendoj se do të kemi një proces të fuqishëm apeli, nga të dyja palët.
Radio Evropa e Lirë: Sa mund të zgjasë procesi i apelit?
Mark Ellis: Është pyetje e mirë. Duke pasur parasysh sa gjatë ka zgjatur gjykimi, edhe apeli mund të marrë kohë. Por, nuk bëhet fjalë për një gjykim të ri – çështja nuk do të rigjykohet nga fillimi.
Në apel do të shqyrtohen çështjet juridike dhe faktet që janë paraqitur gjatë gjykimit. Nuk mund të them saktësisht se sa do të zgjasë procesi, por sigurisht nuk do të zgjasë aq sa gjykimi.
Konstituimi i Kuvendit të Kosovës është bërë në shkelje të Kushtetutës dhe një vendim që do ta konstatonte këtë, do të mund ta vinte në pikëpyetje edhe zgjedhjen e Qeverisë Kurti 4, thotë Enver Hasani, ish-kryetar i Gjykatës Kushtetuese.
Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, Hasani thotë se pret që Gjykata Kushtetuese të vendosë masë të përkohshme dhe të pezullojë veprimtarinë e Kuvendit deri në shqyrtimin përfundimtar të rastit.
Në një skenar të tillë, sipas tij, Kuvendi nuk do të mund të mblidhej, ndërsa fati i Qeverisë së sapozgjedhur do të mbetej pezull.
Komentet vijnë në ditën kur Partia Demokratike e Kosovës kërkoi nga Gjykata Kushtetuese e vendit të vendosë masë të përkohshme lidhur me konstituimin e Kuvendit më 13 shtator.
Ish-kreu i Kushtetueses paralajmëron se kriza mund të prekë edhe procesin e zgjedhjes së presidentit, të cilin, në rrethanat aktuale, e konsideron “komprometues” për vendin.
Radio Evropa e Lirë: Zoti Hasani, Kuvendi i Kosovës u shpall i konstituuar të dielën, pa zgjedhjen e nënkryetarit që i takon Partisë Demokratike të Kosovës. Si e vlerësoni këtë proces nga pikëpamja kushtetuese?
Enver Hasani: Konstituimi i Kuvendit të dielën nuk ka ndjekur asnjë rrugë kushtetuese të përcaktuar me Kushtetutën e Republikës së Kosovës, në veçanti me nenin 67 të saj, me nenin 12 të Rregullores së Kuvendit të Republikës së Kosovës, si dhe me aktgjykimet e Gjykatës Kushtetuese që i kanë interpretuar këto dispozita në të kaluarën.
Radio Evropa e Lirë: Kryetarja e Kuvendit, Albulena Haxhiu, tha se Kuvendi “nuk mund të mbetet peng i askujt, i asnjë subjekti politik” dhe u thirr në një aktgjykim të mëhershëm të Kushtetueses. Cili është komenti i juaj?
Enver Hasani: Konstatimi i zonjës Haxhiu është fund e krye arbitrar, për shkak se ajo nuk mund të provojë se nga partia e dytë më e madhe politike ka pasur sabotim dhe heqje dorë nga ushtrimi i një të drejte kushtetuese.
Se kur mund të konsiderohet se ka ndodhur një sabotim dhe, për pasojë, mosushtrim i së drejtës kushtetuese për të propozuar kandidatin për nënkryetar, është përcaktuar në aktgjykimin e fundit të Gjykatës Kushtetuese lidhur me zgjedhjen e nënkryetarit të Kuvendit nga radhët e komunitetit serb.
Arsyetimi për tërheqjen e kandidatit të partisë së dytë më të madhe për nënkryetar të Kuvendit duhet të vlerësohet në kontekstin e gjendjes së stërzgjatur jokushtetuese, të krijuar nga zonja Haxhiu dhe, para saj, nga zoti [kryesuesi i seancës konstituive Avni] Dehari, gjatë tërë procesit të konstituimit të Kuvendit të Kosovës.
Masa e përkohshme dhe pasojat për Kuvendin
Radio Evropa e Lirë: PDK-ja e ka dërguar çështjen në Gjykatën Kushtetuese dhe ka kërkuar edhe masë të përkohshme. Çfarë mund të vendosë Gjykata në këtë fazë?
Enver Hasani: Marrë parasysh faktin se në aktgjykimin e saj lidhur me kandidatin serb për nënkryetar të Kuvendit të Kosovës, Gjykata Kushtetuese ka sqaruar çështjet relevante, përfshirë edhe situatën kur një forcë politike nuk e ushtron të drejtën e saj kushtetuese në procesin e konstituimit të Kuvendit të Kosovës, është e pritshme që Gjykata të vendosë masë të përkohshme dhe, më pas, të vendosë për meritat e rastit.
Nuk do të ishte profesionale që Gjykata, tani kur çështja është e qartë, të lejonte funksionimin e Kuvendit të Kosovës, i cili, sipas këtyre parametrave kushtetues, është konstituuar në shkelje të Kushtetutës.
Gjykata e ka bërë këtë edhe herën e kaluar, kur Kuvendi i Kosovës, në mënyrë jokushtetuese, e konsideroi veten të konstituuar dhe vendi më pas shkoi në zgjedhje.
Tani që situata është sqaruar përmes aktgjykimit të Gjykatës Kushtetuese, kjo e fundit nuk do të duhej të lejonte që gjendja jokushtetuese të vazhdonte më tej.
Kjo është veçanërisht e rëndësishme edhe për faktin se, sipas të gjithë parametrave kushtetues, situata aktuale ka dalë jashtë binarëve normalë kushtetues dhe mund të ndikojë edhe në një votim eventual për presidentin e Republikës.
Është e sigurt se gjendja jokushtetuese e krijuar në Kuvend prodhon pasoja nga dita e dhënies së betimit të deputetëve e deri te vendimi për zgjedhjen e Qeverisë Kurti 4.
Radio Evropa e Lirë: Nëse Gjykata e shpall jokushtetues konstituimin e Kuvendit, çfarë pasojash do të kishin vendimet e marra ndërkohë, përfshirë zgjedhja e Qeverisë së re të Kosovës?
Enver Hasani: Sipas rregullit, nëse Gjykata Kushtetuese shpall jokushtetues konstituimin e Kuvendit të Kosovës – diçka që vështirë se mund të mos ndodhë, marrë parasysh atë që thashë më sipër dhe standardet kushtetuese që vetë Gjykata i ka përcaktuar – atëherë ajo duhet të konstatojë edhe jokushtetutshmërinë e vendimit për zgjedhjen e Qeverisë Kurti 4 dhe ta rikthejë gjendjen në afatet kushtetuese për konstituimin e Kuvendit të Kosovës.
Kjo është kështu për dy arsye. E para, moskonstituimi i Kuvendit brenda afatit prej 30 ditësh nuk prodhon si pasojë juridike automatike shkuarjen e vendit në zgjedhje. E dyta, Qeveria Kurti 4 është zgjedhur në votimin e parë, kështu që jokushtetutshmëria eventuale e këtij votimi nuk prek rundin e dytë të procedurës për zgjedhjen e Qeverisë, pas dështimit të të cilit vendi shkon në zgjedhje në përputhje me procedurën kushtetuese të nenit 95 dhe aktgjykimit të Gjykatës Kushtetuese që ka rrëzuar Qeverinë Hoti.
Zgjedhja e presidentit “do të ishte komprometuese”
Radio Evropa e Lirë: Kryeministri i Kosovës, Albin Kurti, ka bërë thirrje për bashkëpunim për zgjedhjen e presidentit. Sa e mundshme është zgjedhja e presidentit në rrethanat aktuale?
Enver Hasani: Në aspektin politik, mësa duket, nuk ekzistojnë numrat e mjaftueshëm për zgjedhjen e presidentit të Republikës.
Kurti në vazhdimësi po ushtron presion mbi opozitën, me tone të qarta shantazhi, se vendi mund të shkojë në zgjedhje.
As kjo, mësa duket, nuk po pi ujë, meqë vendi lehtësisht mund të shkojë në zgjedhje, pavarësisht pozitës jo të favorshme të opozitës. Kjo gjendje është, siç thotë populli: ‘I laguri për shi nuk ka dert’.
Në aspektin juridik-kushtetues, nuk besoj se as vetë Lidhja Demokratike e Kosovës ndihet komode me kandidatin e vet, por as vetë kandidati i propozuar, marrë parasysh shkallën e lartë të gjendjes jashtëkushtetuese në të cilën është futur vendi.
Për mendimin tim, çdo zgjedhje e presidentit të Republikës në këto rrethana do të ishte mjaft komprometuese për vendin dhe për ata që kontribuojnë në një proces të tillë.
Gjërat, me procesin jashtëkushtetues në të cilin është zhytur vendi, kanë shkuar shumë larg.
Zgjedhjet eventuale, më 27 dhjetor
Radio Evropa e Lirë: Çfarë ndodh nëse Kuvendi nuk arrin ta zgjedhë presidentin dhe a mund të çojë kjo në shpërndarjen e Kuvendit dhe zgjedhje të reja?
Enver Hasani: Nëse Gjykata Kushtetuese nuk vendos masë të përkohshme, atëherë vendi shkon në zgjedhje pas 60 ditëve nga dita e konstituimit të Kuvendit, të dielën, më 13 shtator.
Këtë afat e ka përcaktuar Gjykata Kushtetuese dhe, siç duket, këtë afat po e respekton edhe zoti Kurti, sepse dështimi i zgjedhjes do ta çonte vendin në zgjedhje më 27 dhjetor 2026.
Në një rast të tillë, Gjykata do t’i çonte duart nga mundësia për ta rikthyer gjendjen jashtëkushtetuese në binarët kushtetues dhe, për mendimin tim, do të bënte gabim.
Sipas çdo standardi profesional që vetë Gjykata e ka krijuar përmes aktgjykimeve të vitit të fundit, ajo duhet të pezullojë çdo veprimtari të Kuvendit dhe të organeve të dala prej tij deri në vendosjen meritore për këtë rast.
Radio Evropa e Lirë: Nëse Gjykata Kushtetuese vendos masë të përkohshme, çfarë pasojash do të ketë kjo për procesin e konstituimit të Kuvendit, por edhe për proceset tjera eventuale?
Enver Hasani: Në rast se Gjykata Kushtetuese vendos masë të përkohshme, atëherë Kuvendi nuk mund të mblidhet, ndërsa Qeveria dhe fati i saj mbeten pezull.
Më pas, me vendimin përfundimtar, Gjykata menaxhon pasojat juridike të çdo vendimi eventual të marrë nga Qeveria dhe Kuvendi i Kosovës.
Ngërç i ri që “lehtësisht mund të shndërrohet në konflikt shoqëror”
Radio Evropa e Lirë: Me zhvillimet aktuale, a jemi para një ngërçi të ri institucional dhe sa reale janë zgjedhjet e parakohshme?
Enver Hasani: Pa asnjë dyshim, jemi para një ngërçi të ri institucional, i cili, për dallim nga ngërçet e mëparshme, mund të shndërrohet lehtësisht në një konflikt shoqëror me përmasa të paparashikueshme.
Kjo për faktin se pushteti i zotit Kurti nuk po tregon asnjë fleksibilitet për respektimin dhe kanalizimin, përmes rrugëve kushtetuese dhe ligjore, të vullnetit politik të më shumë se gjysmës së popullit të Kosovës.
Radio Evropa e Lirë: Nëse vendi shkon në zgjedhje, a ka pengesa kushtetuese ose juridike për mbajtjen e tyre?
Enver Hasani: Pra, nuk bëhet më fjalë vetëm për jokushtetutshmëri apo kundërkushtetutshmëri, por për një gjendje jashtëkushtetuese, për një kaos të organizuar institucional, në të cilin lideri dhe vullneti i tij janë supremë, e jo normat kushtetuese dhe ligjore.
Shkeljet e Kushtetutës, pa ndëshkim
Radio Evropa e Lirë: A mund të sjellë Gjykata Kushtetuese qartësi për krizën aktuale, apo vendimet e saj mund të hapin edhe dilema të reja kushtetuese?
Enver Hasani: Gjykata Kushtetuese gjithmonë ka sjellë qartësi kushtetuese për ata që nuk kanë pasur qëllime malicioze. Ata që kanë pasur dhe vazhdojnë të kenë qëllime të tilla, gjithmonë do të gjejnë arsye për të abuzuar me vendimet e Gjykatës Kushtetuese.
Aktualisht, ta zëmë, zonja Haxhiu citon, në mbështetje të konstituimit arbitrar të Kuvendit, një paragraf të aktgjykimit të fundit të Gjykatës Kushtetuese. I njëjti aktgjykim, më lart, në paragrafin 162, përcakton qartë se së pari zgjidhet presidenti dhe pastaj Qeveria.
Njësoj është edhe me afatin prej 60 ditësh, i cili zotit Kurti po i pëlqen për shkak të datës 27 dhjetor 2026, kur vendi mund të shkojë në zgjedhje të reja.
E njëjta qasje vërehet edhe ndaj afatit 30-ditor, të cilin Kurti po e trajton si një afat që mund të shkelet, me arsyetimin se Kushtetuta e Kosovës nuk përcakton një pasojë juridike të drejtpërdrejtë për shkeljen e afatit 30-ditor për konstituimin e Kuvendit, ndonëse Gjykata Kushtetuese ka thënë qartë në aktgjykimin e fundit se Kuvendi duhet të konstituohet brenda këtij afati.
Radio Evropa e Lirë: Pse ndodh kjo?
Enver Hasani: Sepse nuk ekziston një vepër e posaçme penale për moszbatimin e vendimeve të Gjykatës Kushtetuese. Sikur të ekzistonte një vepër e tillë, jam i sigurt se Kurti do të sillej ndryshe.
Shkurt, deri këtu nuk shoh asnjë bazë për ta fajësuar Gjykatën Kushtetuese.
Teoria që Prokuroria Speciale përdor për t’i lidhur Hashim Thaçin dhe tre të bashkakuzuarit me krimet e pretenduara mund të shkojë shumë përtej katër personave në bankën e të akuzuarve.
Kështu vlerëson Timothy Waters, profesor i së Drejtës në Universitetin e Indianës dhe ekspert i drejtësisë penale ndërkombëtare, i cili ka punuar edhe në rastin e Sllobodan Millosheviqit në Tribunalin për ish-Jugosllavinë.
Në një intervistë për Radion Evropa e Lirë, Waters thotë se “ndërmarrja e përbashkët kriminale” është një teori që mundëson lidhjen e të akuzuarve me krime që nuk pretendohet se i kanë kryer vetë.
“Pikërisht për këtë arsye kjo teori edhe kritikohet”, thotë ai, duke shtuar se pjesa më e vështirë është të dëshmohet lidhja mes krimeve dhe personave në gjykim.
Më 16 shtator, Dhomat e Specializuara në Hagë pritet të shpallin aktgjykimin e shkallës së parë ndaj ish-udhëheqësve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës: Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit.
Aktakuza përmban dhjetë pika: gjashtë për krime kundër njerëzimit dhe katër për krime lufte.
Ajo përfshin, mes tjerash, akuza për përndjekje, burgosje, arrestim dhe ndalim të paligjshëm ose arbitrar, trajtim mizor, torturë, vrasje dhe zhdukje me forcë.
Sipas aktakuzës, krimet e pretenduara janë kryer së paku nga marsi i vitit 1998 deri në shtator të vitit 1999, në disa lokacione në Kosovë dhe në veri të Shqipërisë.
Prokuroria pretendon se Thaçi, Veseli, Selimi dhe Krasniqi ishin pjesë e një “ndërmarrjeje të përbashkët kriminale”, që synonte marrjen dhe ushtrimin e kontrollit mbi gjithë Kosovën përmes, mes tjerash, frikësimit, keqtrajtimit, dhunës dhe largimit të atyre që konsideroheshin kundërshtarë.
Viktimat e pretenduara përfshijnë serbë, romë dhe shqiptarë që konsideroheshin kundërshtarë të UÇK-së.
Waters thotë se teknikisht gjykohen katër individë, por se implikimet e teorisë mbi të cilën mbështetet rasti, mund të shtrihen shumë më gjerë.
Radio Evropa e Lirë: Profesor Waters, fillimisht doja t’ju pyesja: çfarë është në të vërtetë në gjykim në këtë rast – individët, apo edhe versioni i Prokurorisë për mënyrën se si ka vepruar UÇK-ja?
Timothy Waters
Timothy Waters: Kjo është një pyetje shumë e mirë. Natyrisht, ka një përgjigje teknike dhe një më të gjerë.
Teknikisht, vetëm këta individë janë në gjykim. E gjithë kjo fushë e së drejtës mbështetet në idenë se gjykohen individët, jo grupet apo shtetet. Pra, ky është edhe thelbi i këtij projekti: pretendimi se përgjegjësia është individuale.
Por, unë jam mjaft skeptik se gjërat mund të ndahen kaq lehtë. Në praktikë, proceset e tilla shpesh shihen si diçka shumë më e gjerë – si një lloj aktakuze ndaj një lëvizjeje politike apo një lëvizjeje të luftës.
Kjo nuk është diçka e re. Ka ndodhur në shumë procese të tilla, që nga Nurembergu, madje mund të kthehemi edhe deri te Lufta e Parë Botërore.
Gjithmonë ka ekzistuar ideja se këto gjykime kanë të bëjnë jo vetëm me individët, por edhe me konfliktin më të gjerë dhe shoqëritë që qëndrojnë pas tij.
Kjo është, gjithashtu, një lloj mbështetjeje e tërthortë për këtë projekt… sepse ka atë që sot e quajmë ‘lawfare’ [përdorim i ligjit si mjet në një konflikt më të gjerë].
Pra, kjo është diçka e pashmangshme në procese të tilla: ato gjithmonë përfundojnë duke pasur kuptim më të gjerë sesa vetëm përgjegjësia e individëve që janë në bankën e të akuzuarve.
Kur përgjegjësia individuale shkon përtej individit
Radio Evropa e Lirë: Sa i rëndësishëm është për vendimin përfundimtar debati nëse UÇK-ja ishte e koordinuar apo e fragmentuar?
Timothy Waters: Ne ende nuk e dimë vendimin përfundimtar, prandaj mund vetëm të hamendësojmë se sa vendimtare do të jetë kjo çështje.
Por, duke parë se si kjo teori është përdorur në raste të tjera, është një pjesë shumë e rëndësishme.
Njerëz si Thaçi nuk akuzohen se i kanë kryer drejtpërdrejt veprat.
Në raste të tilla, një gjë është të dëshmosh se dikush ka vrarë apo torturuar një person; pyetja më e vështirë është të përcaktosh marrëdhënien mes atyre që i kanë kryer veprat dhe njerëzve në strukturën ushtarake ose politike.
Këtu kemi persona që nuk pretendohet se i kanë kryer vetë apo urdhëruar drejtpërdrejt krimet, por që, sipas Prokurorisë, kanë pasur një lloj marrëdhënieje komanduese ose vendimmarrëse me to.
Teoria mbi të cilën Prokuroria e ka ndërtuar rastin, quhet ‘ndërmarrje e përbashkët kriminale’.
Është një koncept juridik shumë i ndërlikuar. Ai lejon që shumë njerëz të lidhen me një grup veprash penale, duke bërë që një person të mbajë përgjegjësi juridike për krime të kryera nga të tjerët – madje edhe për krime për të cilat mund të mos ketë ditur.
Shembulli më i njohur nga pala tjetër e konfliktit është rasti i Sllobodan Millosheviqit.
Ai u gjykua mbi bazën e teorisë së ‘ndërmarrjes së përbashkët kriminale’, e cila përfshinte luftërat në Kosovë, Bosnje dhe Kroaci. Kjo krijoi një teori të gjerë që mundësonte lidhjen e shumë njerëzve dhe veprave brenda së njëjtës ndërmarrje.
E njëjta teori po përdoret edhe këtu. Nuk po e them këtë domosdoshmërisht si kritikë, por për të shpjeguar se ajo i jep Prokurorisë mundësi të shkojë shumë larg, pa qenë e nevojshme të dëshmojë një lidhje të drejtpërdrejtë mes secilit të akuzuar dhe secilit krim.
Pikërisht për këtë arsye kjo teori edhe kritikohet. Është aq e gjerë sa mund të krijojë një narrativ që i lidh të akuzuarit me një gamë shumë të madhe të veprimeve të UÇK-së.
Dhe kjo na kthen te pyetja juaj e parë: a po gjykohen katër individë, apo po gjykohet një ndërmarrje shumë më e gjerë, me një qëllim të përbashkët, gjatë së cilës janë kryer krime?
Kjo është edhe arsyeja pse procese të tilla mund të perceptohen si sulm ndaj një lëvizjeje më të gjerë. Në Kosovë, shumë njerëz e shohin këtë si një sulm ndaj luftës çlirimtare dhe lëvizjes që qëndronte pas saj. A e kanë gabim ata që e shohin kështu? Nuk më takon mua ta them.
Pse lidhja me krimet është pjesa më e vështirë?
Radio Evropa e Lirë: A mund të konstatojnë gjyqtarët se janë kryer krime, por se Prokuroria ka dështuar t’i lidhë ato me katër të akuzuarit?
Timothy Waters: Po, kjo është sigurisht e mundur. Sepse, kjo është pikërisht një teori që synon të krijojë lidhjen mes krimeve dhe të të akuzuarve.
Ajo që ka ndodhur është jashtëzakonisht e rëndësishme: dikush është vrarë, një familje është shkatërruar dhe, natyrisht, kjo duhet të dëshmohet.
Por shpesh është më e lehtë të vërtetohet vetë krimi. Mund të kesh trupa të gjetur në një pus, njerëz të vrarë me duart e lidhura pas shpine… Dikush i ka vrarë dhe shpesh mund të përcaktohet se kush e ka bërë. Ndonjëherë ka edhe video.
Ajo që nuk kemi është një video që mund të tregojë lidhjen mes atij krimi dhe dikujt si Thaçi. Nëse ai, për shembull, është duke negociuar në Francë, cila është marrëdhënia e tij me diçka që po ndodh në terren në atë kohë apo më vonë?
Unë kam punuar shumë në rastin e Millosheviqit. Ai nuk ishte fizikisht pranë vendeve ku zhvilloheshin këto luftëra. Lidhja me të ndërtohej – edhe pse ai proces nuk përfundoi – përmes bisedave, urdhrave dhe marrëdhënieve me të tjerët.
Pra, pikërisht këto lidhje duhet të dëshmohen. Sepse, në shumë prej këtyre rasteve, ekzistenca e krimeve nuk është çështja më e kontestuar. Pjesa e vështirë është të dëshmohet marrëdhënia mes atyre krimeve dhe personave që janë në gjykim.
Dhe për ta dëshmuar këtë, përdoret një teori që mund të shtrihet te një numër shumë i madh njerëzish.
Formalisht, askush nuk po thotë se UÇK-ja është në gjykim. Në gjykim janë këta katër persona. Por, teoria që përdoret nuk përfundon domosdoshmërisht me ta; logjikisht, implikimet e saj mund të shtrihen edhe te shumë njerëz të tjerë.
Kjo nuk do të thotë se ata njerëz do të gjykohen. Por, është e kuptueshme që implikimet e një teorie të tillë mund të krijojnë shqetësim, sepse prekin mënyrën se si njerëzit e shohin atë për të cilën kanë luftuar.
Katër të akuzuarit: Jakup Krasniqi, Rexhep Selimi, Kadri Veseli, Hashim Thaçi.
Radio Evropa e Lirë: A do të thotë kjo se do të ishte shumë e vështirë të dëshmohej një ndërmarrje e tillë e përbashkët kriminale?
Timothy Waters: Të dëshmosh lidhjen e një personi me një varg ngjarjesh është e ndërlikuar. Kjo teori mundëson që barra e provës të jetë më e lehtë. Nuk po e them këtë si kritikë, por thjesht po e përshkruaj se si funksionon.
Për ta ilustruar, mund të mendojmë për mënyrën se si gjykatat kanë ndryshuar qasjen ndaj rasteve të dhunës seksuale, ose ndaj dëshmive të fëmijëve.
Në disa raste janë ndryshuar mënyrat e dëshmimit apo standardet që duhet të përmbushen, sepse është pranuar se historikisht gjykatat, për shembull, nuk u kanë besuar sa duhet dëshmive të grave që kanë raportuar dhunë seksuale.
Standardet ndryshohen me synimin për të arritur tek e vërteta.
Edhe kjo teori përpiqet të bëjë diçka të ngjashme. Ajo thotë se duhet të ketë një barrë më të lehtë, më të ulët, për të arritur tek e vërteta që qëndron pas këtyre ngjarjeve.
Nëse kjo duhet bërë apo jo, është një pyetje e vështirë. Unë vetëm po them se ky është qëllimi dhe efekti i saj: e bën më të lehtë provimin e lidhjes.
Ka edhe një shaka të vjetër për ‘ndërmarrjen e përbashkët kriminale’: “Çfarë do të thotë në të vërtetë ‘ndërmarrje e përbashkët kriminale’? Përgjigjja: Thjesht, dënoji të gjithë”. Sepse, kjo teori mund të shtrihet shumë gjerë.
Kjo tregon edhe pse prokurorët e pëlqejnë, ndërsa avokatët mbrojtës jo.
Nëse je kritik ndaj një gjykate, mund ta shohësh këtë si një instrument që ia bën punën tepër të lehtë Prokurorisë.
“45 vjet burgim”: Çfarë tregon kërkesa e Prokurorisë?
Radio Evropa e Lirë: Prokuroria po kërkon nga 45 vjet burgim për secilin të akuzuar. Çfarë na tregon kjo për mënyrën se si Prokuroria e vlerëson peshën e këtij rasti?
Timothy Waters: Kërkesa për 45 vjet, besoj, sinjalizon se Prokuroria e konsideron këtë një rast jashtëzakonisht serioz.
Por, mënyra se si përcaktohen dënimet në këto gjykata, është shumë e vështirë për t’u kuptuar, sepse nuk ekziston një teori e qartë pas tyre.
Dhe ky nuk është problem vetëm i gjykatave ndërkombëtare. Edhe në sistemet kombëtare, përcaktimi i dënimit është shumë i ndërlikuar.
Ose vendos rregulla të ngurta dhe përfundon duke dhënë dënime të ngjashme për raste shumë të ndryshme, ose lë shumë hapësirë për vlerësim dhe atëherë lind pyetja: sa vjet meriton dikush për gjenocid – 40 apo 20? Po për krime kundër njerëzimit apo krime lufte – 40, 20 apo 10 vjet? Kush mund ta përcaktojë këtë?
Nuk është një çështje që mund të përkthehet lehtësisht në terma moralë.
Fajësi apo pafajësi: Çfarë ndryshon pas verdiktit?
Radio Evropa e Lirë: Nëse do të shpalleshin të pafajshëm, çfarë do të tregonte kjo për rastin e Prokurorisë?
Timothy Waters: Nëse shpallen të pafajshëm, kjo mund të nënkuptojë se drejtësia është vënë në vend dhe ne duhet të jemi të kënaqur me këtë, sepse qëllimi nuk është që njerëzit të dënohen me çdo kusht.
Por, mund të shihet edhe krejt ndryshe.
Një nga problemet që kam me këto gjykata, që nga vitet ‘90, është se… ato supozohet të jenë gjykata që zbatojnë ligjin dhe zhvillojnë procese të drejta – dhe unë besoj se, në përgjithësi, janë të tilla. Por, pas tyre ekziston edhe një projekt më i gjerë: ideja se ato duhet të sjellin drejtësi. Dhe kjo drejtësi shpesh perceptohet sikur mund të arrihet vetëm përmes dënimeve.
Prandaj, një vendim pafajësie nuk shihet domosdoshmërisht si dëshmi se sistemi funksionoi siç duhet; mund të shihet edhe si dështim.
Natyrisht, kjo ndodh edhe në sistemet kombëtare. Nuk kam dëgjuar ndonjë prokuror që humb një rast dhe thotë: ‘Jam i kënaqur që sistemi i drejtësisë po funksionon’. Prokurorët duan ta fitojnë rastin, ashtu si edhe mbrojtja.
Por, çështja është më e gjerë se kaq. Brenda gjithë ekosistemit të mbështetjes diplomatike dhe të shoqërisë civile rreth këtyre gjykatave, si dhe mes vetë personelit të tyre, ekziston ideja se roli i gjykatës është të arrijë dënime që kontribuojnë në përcaktimin e së vërtetës për këto konflikte.
Pra, këto gjykata kanë edhe një funksion narrativ, dhe një vendim pafajësie nuk i shërben atij funksioni në të njëjtën mënyrë.
Prandaj, mendoj se pafajësia do të perceptohej si një dështim i madh, edhe pse sigurisht do të kishte njerëz, në Kosovë dhe gjetkë, që do ta mirëprisnin.
Radio Evropa e Lirë: Po nëse shpallen fajtorë? Çfarë do të thoshte një vendim i tillë për UÇK-në dhe për luftën e Kosovës?
Timothy Waters: Një vendim fajësie, në radhë të parë, do të ishte vendim ndaj katër individëve, të cilët më pas do të kishin të drejtën e apelit dhe, nëse vendimi mbetet në fuqi, do të vuanin dënimet e shqiptuara. Ky është fakt më vete.
Por mendoj se disa aktorë, për shembull në Serbi, do ta interpretonin një vendim të tillë si dëshmi të paligjshmërisë së UÇK-së në përgjithësi.
Ndërsa, siç e kuptoj unë – dhe ju e dini këtë shumë më mirë se unë – në Kosovë, shumica e aktorëve ka të ngjarë ta refuzonin vendimin si jolegjitim.
Nëse ndodh kështu, kjo do të ishte plotësisht në përputhje me atë që kemi parë në gjykimet e tjera për luftërat në ish-Jugosllavi.
Këto vendime pothuajse gjithmonë interpretohen përmes përkatësisë etnike. Mund ta kuptosh se cilës palë i përket dikush nga mënyra se si reagon ndaj proceseve gjyqësore në Kroaci, Serbi apo Bosnje.
Kjo më çon te një përfundim tjetër: një nga gjërat që dikur mendonim se këto gjykata do të arrinin – krijimin e narrativëve të rinj që do të ndihmonin pajtimin – ka dështuar plotësisht.
Ato nuk e kryejnë këtë funksion.
Dhe pse do të prisnim që kjo gjykatë ta bënte këtë, veçanërisht në këtë rast? Kjo është një gjykatë tërësisht ndërkombëtare dhe, sipas meje, e imponuar nga jashtë. E di se formalisht është pjesë e sistemit gjyqësor të Kosovës, por financohet, kontrollohet dhe përbëhet nga të huajt.
Po të ndodhte kjo 150 vjet më parë, do ta quanim një lloj kapitullimi: një gjykatë e jashtme e imponuar ndaj një shteti. Si mund të pritet që ajo të perceptohet si legjitime nga njerëzit ndaj të cilëve është imponuar? Mua më duket shumë e pamundur.
“Gjykatat nuk e kanë sjellë pajtimin”
Radio Evropa e Lirë: Bazuar në punën tuaj në rastin e Millosheviqit, ku përfundon përgjegjësia penale individuale dhe ku fillon gjykimi historik?
Timothy Waters: Besoj se kufiri mes tyre është i paqartë. Në teori, këto gjykata merren vetëm me përgjegjësinë penale individuale. Por, nëse shohim se si e kanë perceptuar vetë rolin e tyre, veçanërisht që nga vitet ‘90, ato shpesh e kanë parë veten edhe si institucione që tregojnë një narrativ më të gjerë historik dhe me rëndësi politike.
Disa prej këtyre gjykatave, madje, e kanë pasur të përcaktuar në statut se duhet të kontribuojnë në pajtim.
Edhe Tribunali për ish-Jugosllavinë [ICTY] e shihte hapur veten, sidomos në fillim, si një gjykatë që do të ndihmonte në pajtim.
Kjo nënkupton një rol shumë më të madh sesa thjesht të përcaktosh përgjegjësinë juridike të një individi.
Me kalimin e kohës, këto ambicie u zvogëluan, pjesërisht sepse u bë e qartë se gjykatat nuk po arrinin atë që ishte pritur prej tyre.
Kur ICTY-ja përfundoi punën, vetë përfaqësuesit e saj pranuan se nuk ishte arritur pajtimi mes palëve të dikurshme ndërluftuese në Bosnje, Kroaci, Serbi dhe Kosovë.
Për mua, kjo ishte madje një nënvlerësim. Është arritur shumë pak – ndoshta, në disa raste, situata është bërë edhe më e keqe.
Pra, ambiciet e këtyre gjykatave nuk përputhen domosdoshmërisht me atë që ato realisht mund të arrijnë.
Nuk dua të sugjeroj se pikërisht kjo po ndodh edhe këtu. Mendoj se këto gjykata kanë mësuar të kenë synime më modeste.
Dhomat e Specializuara janë një ndërmarrje shumë më e kufizuar – si në fushëveprim, ashtu edhe në ambicie.
Njerëzit kalojnë pranë ekranit me numërimin mbrapsht në Prishtinë, i cili tregon kohën e mbetur deri në shpalljen e vendimit të Dhomave të Specializuara të Kosovës në rastin ndaj ish-udhëheqësve të UÇK-së. Fotografia është bërë më 11 shtator.
Radio Evropa e Lirë: Çfarë, sipas jush, do të ketë më shumë rëndësi te ky vendim: rezultati, arsyetimi juridik apo ajo që do të lërë pas si dëshmi historike?
Timothy Waters: Mendoj se rekordi historik do të jetë më pak i rëndësishmi. Nuk besoj se njerëzit do t’i drejtohen kësaj gjykate për ta kuptuar historinë e tyre. Ata do t’u drejtohen rrëfimeve të veta, familjeve, arsimit dhe shoqërisë së tyre për të kuptuar se çfarë ka ndodhur.
E kam të vështirë të imagjinoj se kjo gjykatë do t’ua ndryshojë mendimin njerëzve në Kosovë apo Serbi për atë që ka ndodhur.
Rezultati pritet të ketë rëndësi politike. Një vendim fajësie apo pafajësie do të ndikojë në politikën në Kosovë, në rajon dhe potencialisht edhe në Shtetet e Bashkuara – në masën që SHBA-ja do t’i kushtojë vëmendje.
Arsyetimi juridik do të ketë rëndësi kryesisht brenda vetë fushës së drejtësisë penale ndërkombëtare. Ky rast mbështetet në teorinë e ‘ndërmarrjes së përbashkët kriminale’ dhe juristët do të duan të shohin se si e ka trajtuar gjykata këtë teori: cilat pjesë i ka pranuar, cilat i ka refuzuar dhe nëse ka ndryshuar apo zhvilluar ndonjë doktrinë juridike.
Në këtë fushë, vëmendja shpesh përqendrohet pikërisht te këto çështje: teoritë e reja juridike, zgjerimi i fushëveprimit të krimeve apo ndryshimet procedurale.
Çdo vendim analizohet hollësisht për të parë se çfarë nënkupton për të drejtën penale ndërkombëtare dhe për rastet e ardhshme.
Por jam skeptik se kjo ka po aq rëndësi jashtë botës juridike.
Pasojat më të rëndësishme do t’i ketë rezultati dhe mënyra se si aktorët e ndryshëm do ta përdorin politikisht një vendim fajësie apo pafajësie.
Radio Evropa e Lirë: Këto ditë pamë se si një kriminel i dënuar për gjenocid, Ratko Mlladiq, u varros me nderime shtetërore në Serbi. Cili është komenti juaj?
Timothy Waters: Në rastin e Mlladiqit, lidhja me strukturën komanduese ishte shumë më e drejtpërdrejtë. Kemi pasur pamje filmike; ai ishte aty, ishte gjeneral, jepte urdhra.
E, megjithatë, shikoni reagimin. I gjithë gjykimi, procedurat dhe argumentet juridike nuk kanë pasur rëndësi për njerëzit që nuk e konsiderojnë gjykatën legjitime.
Dhe, shikoni edhe palën tjetër: as boshnjakët nuk janë të kënaqur, sepse për ta verdikti ishte i pamjaftueshëm – gjenocidi u njoh vetëm për Srebrenicën dhe jo për vende të tjera.
Pra, kush në atë pjesë të botës e konsideron këtë një rezultat të mirë? Për cilën palë ky proces ka kontribuar në pajtim apo në krijimin e një realiteti të ri?
Në vend të kësaj, kemi funeral shtetëror dhe Mlladiqin që trajtohet si hero. Për mua, kjo na tregon shumë më tepër sesa ajo që ndodh brenda sallës së gjyqit.
Ndoshta duhet t’i kemi këto gjykime sepse janë procedurialisht të drejta ose sepse mund të prodhojnë një rezultat të drejtë. Por, ato janë jashtëzakonisht të kushtueshme nëse ky është i vetmi qëllim. Dhe unë mendoj se është më mirë kur vetë shoqëritë i zhvillojnë këto procese. Një gjykim në Serbi, edhe dekada më vonë, do të kishte pasur më shumë vlerë sesa gjithë kjo.
Edhe nëse besojmë se këto gjykime ia vlejnë, pyetja mbetet e njëjtë edhe për njerëzit që po gjykohen tani: a i kanë kryer këto vepra dhe, nëse po, a meritojnë të dënohen? Sigurisht, nëse akuzat dëshmohen.
Por, kjo nuk do të thotë domosdoshmërisht se kjo është mënyra më e mirë apo më e dobishme për ta bërë këtë. Për këtë jam shumë skeptik.
Radio Evropa e Lirë: Cila është alternativa atëherë?
Timothy Waters: Po, kjo është një pikë shumë e mirë. Madje jam duke punuar në një libër, një nga titujt e mundshëm të të cilit është ‘Just Doing Something’ (‘Thjesht të bësh diçka’).
Sepse, pavarësisht të gjitha problemeve dhe dëshmive se këto gjykata nuk funksionojnë siç pritet, në fund gjithmonë thuhet: ‘Po, por duhet të bëjmë diçka’.
Por ‘diçka’ mund të nënkuptojë edhe të mos e bësh këtë. Mund të nënkuptojë të bësh diçka tjetër, madje edhe të presësh.
Mbaj mend një bisedë me disa kroatë, të cilët më thanë: ‘Nëse nuk e kemi Tribunalin për ish-Jugosllavinë, ne në Kroaci nuk do t’i zhvillojmë vetë këto procese’. Dhe përgjigjja ime ishte: ‘Ndoshta kjo është e vërtetë. Por, pse të mos presim derisa të jeni gati?’
Ndoshta kjo nuk do të ndodhë për disa dekada. Por, imponimi i një procesi nga jashtë nuk do ta përshpejtojë domosdoshmërisht këtë.
Natyrisht, ka kundërargumente. Dikush tjetër mund t’ju thotë se këto gjykata e nxisin ndryshimin – dhe në disa raste mund ta bëjnë këtë.
Por, në Ballkan ka arsye të forta për të dyshuar nëse kjo mund të funksionojë ndonjëherë.
Prandaj, një alternativë është që bashkësia ndërkombëtare të mos ndërhyjë fare përmes gjykatave të tilla, nisur nga ideja se ardhja e një grupi gjyqtarësh të huaj për të përcaktuar se çfarë ka ndodhur, nuk do të sjellë shumë dobi, nëse vetë shoqëria nuk është e gatshme të përballet me të kaluarën e saj.
Nëse një ditë bëhet gati, atëherë një proces i tillë mund të ketë vlerë.
Unë do të isha në rregull edhe sikur këto gjykata të mos ekzistonin.
Kjo është fusha ime, por nuk mendoj se ato po arrijnë shumë. Në vend të tyre, mund të nxiten proceset vendore dhe të mendohet edhe për forma që nuk lidhen me gjykimet.
Pse jo shkrimi i historisë? Projekte arsimore? Ka shumë mënyra përmes të cilave shoqëritë përballen me të kaluarën e tyre dhe që nuk kanë të bëjnë me gjykatat.
Gjykimet janë procese formale juridike, por ato zhvillohen brenda një konteksti politik dhe shoqëror. Ato kanë nevojë për atë mjedis që të funksionojnë. Nëse një shoqëri nuk është e gatshme të angazhohet me një proces të tillë juridik, ai nuk do të zërë rrënjë.
Dhe, mendoj se pikërisht ky është problemi këtu. Është problem në Kosovë, në Serbi dhe, në mënyrë veçanërisht të theksuar, në Bosnje.
Mund të kthehemi edhe te Gjermania dhe Nurembergu. Edhe ai ishte një proces i imponuar nga jashtë dhe ka hulumtime që tregojnë se ka shumë pak dëshmi se gjermanët u bindën prej tij.
Ndryshimet në qëndrimet e shoqërisë gjermane nuk i shohim deri në vitet ‘60.
Dhe pyetja është: a ndodhi kjo për shkak të Nurembergut, apo për shkak të kalimit të kohës dhe shumë ndryshimeve të tjera?
Gjermanët filluan t’i zhvillonin edhe vetë gjykimet e tyre, dhe kjo ndoshta ishte më e dobishme.
Por as gjykimet nuk ishin faktori kryesor. Ishte një proces shumë më i gjerë ndryshimesh shoqërore.
Pra, ndryshimi është i mundur. Për shumë dekada, Gjermania është bërë një nga shoqëritë më të përkushtuara ndaj përballjes me këtë të kaluar. Por kjo mund të mos ketë ndodhur sepse iu imponua një gjykim. Mund të ketë ndodhur për shkak të një transformimi shumë më të gjerë shoqëror.
OFERTA i kredisë,
A jeni një biznesmen / grua? A jeni në ndonjë rrëmujë financiare apo nevojë për fonde për të filluar biznesin tuaj? Ose për të paguar faturat tuaja apo të fillojë një biznes të mirë? A ju keni një rezultat të ulët të kreditit dhe kanë vështirësi duke marrë kredi për kapital qarkullues nga institucionet financiare dhe bankat lokale apo të tjerët? Të gjithë ju duhet të bëni është të kontaktoni në adresën sot përmes e-mail tim 🙁 johnsonking223@gmail.com)