Historical, legal, and normative analysis with ECtHR jurisprudence and international comparisons

Abstract
This study analyzes the removal of the commemorative monument of the fallen fighters of the Liberation Army of Preševo, Medveđa and Bujanovac (UÇPMB) on January 20, 2013, by Serbian state authorities. Using a historical, legal, and normative approach, the article argues that the act constitutes cultural ethnocide against the autochthonous Albanians of Eastern Dardania. The analysis includes international and European human rights instruments, ECtHR jurisprudence on cultural symbols, comparisons with similar cases in the Balkans and Europe, and an overview of Serbian laws and local acts that enabled or legitimized the intervention. [1]

TERMINOLOGICAL NOTE
Given the political and legal nature of the debate, it is necessary to clarify terminology:
1. Eastern Dardania – a term used in this study for the territory administered by Serbia as the “Preševo Valley” (the municipalities of Preševo, Bujanovac and Medveđa). This term reflects the historical and ethnocultural continuity of Albanians in this area. [2]
2. Autochthonous Albanians – a concept supported by the principles of UNDRIP and international law on indigenous peoples, where autochthony is not merely an administrative category but a historical and cultural status. [3]
3. Cultural ethnocide – the destruction of cultural elements, memorials, symbols, and public spaces that hold the collective identity of an ethnic community. [4]
4. Symbolic expression – any form of cultural expression, including memorials, monuments, toponyms, and objects of collective memory, which constitute part of the right to expression and identity. [5]

INTRODUCTION
The removal of the UÇPMB monument in the center of Preševo is a paradigmatic case of state intervention in the cultural space of an autochthonous community. This study argues that the act constitutes cultural ethnocide, as it aims to erase collective memory and homogenize public space. The analysis includes:
• the historical and political context of Eastern Dardania,
• the international and European legal framework,
• ECtHR jurisprudence on cultural symbols,
• international comparisons, • and analysis of Serbian laws and local decisions. [6]

LITERATURE REVIEW
2.1. Autochthony and collective rights
The concept of autochthony includes the right to historical continuity, the right to self-identification, and the right to preserve the cultural elements of the community. International instruments such as the United Nations Declaration on the Rights of Indigenous Peoples (UNDRIP) emphasize the right to preserve cultural heritage and to not be subjected to forced assimilation. [7] In this context, treating the Albanians of Eastern Dardania as a “minority” is a reduction of their historical and legal status. [8]
2.2. Cultural symbols as part of freedom of expression
Cultural symbols (monuments, memorials, plaques, toponyms) are not neutral objects; they are textualizations of history and collective identity. When the state removes them, it does not erase only an object but also the community’s historical narrative and identity. This is linked to the concept of “symbolic expression” as part of freedom of expression (Article 10 of the ECHR) [9] and the right to private life (Article 8 of the ECHR) [10] as an aspect of cultural identity. [11]
2.3. Cultural ethnocide
Raphael Lemkin, in his work on the concept of genocide, included the destruction of cultural elements that preserve a people’s identity. [12] Cultural ethnocide, in contemporary doctrine, includes forced assimilation, the erasure of language, expulsion from public space, and the destruction of cultural symbols. [13]
METHODOLOGY
This study uses document analysis and comparative legal analysis. Primary sources include:
• international and European legal instruments,
• ECtHR jurisprudence,
• scientific literature,
• media reports and documents of the event. [14]

HISTORICAL AND POLITICAL CONTEXT OF EASTERN DARDANIA
4.1. Historical continuity of Albanians in Dardania
Dardania has been a region with a continuous Albanian presence and a consolidated cultural structure. Although political borders have changed, the population has preserved its identity and connection to the territory. This makes the treatment of Albanians of Eastern Dardania as a “minority” an unjustifiable reduction of their historical status. [15]
4.2. State policies after 1999
After the end of the conflict in Kosovo, Eastern Dardania faced an increase in security forces and policies of institutional marginalization. [16] In this context, the UÇPMB formed as a reaction to security conditions and institutional discrimination. [17] The Končul Agreement (2001) aimed at integration and identity protection, but tensions remained. [18]
4.3. The UÇPMB monument as a symbol of collective memory
The monument in the center of Preševo was a memorial to the fallen UÇPMB fighters and represented an important element of collective memory and identity for the Albanian community. Its sudden removal by Serbian gendarmerie forces indicates a deliberate intervention in the cultural space. [19]

THE REMOVAL OF THE MONUMENT: DESCRIPTION AND ANALYSIS OF THE INTERVENTION
5.1. Description of the act
On January 20, 2013, Serbian gendarmerie forces removed the UÇPMB monument in the center of Preševo. The operation was conducted with heavy police presence and no recorded incidents, while the monument was removed without clear information on its destination. Reports indicate it was a planned operation with strong security measures and the involvement of high-ranking police and gendarmerie officials. [20]
5.2. Symbolic dimensions and impact on the local community
The removal of the monument was not a technical act; it constitutes a symbolic act aimed at erasing collective memory. In this way, the state controls the historical narrative and public space, marginalizing the Albanian community. [21]

LEGAL ANALYSIS: INTERNATIONAL AND EUROPEAN INSTRUMENTS
6.1. Universal instruments
The removal of the monument violates:
• The Universal Declaration of Human Rights (1948), Article 27, guaranteeing the right to participate in cultural life. [22]
• The International Covenant on Civil and Political Rights (1966), Article 27, protecting the rights of ethnic groups to preserve cultural identity. [23]
• The International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights (1966), Article 15, guaranteeing the right to participate in culture and preserve cultural heritage. [24]
6.2. Instruments for indigenous peoples
UNDRIP (2007), Articles 8 and 11, prohibits forced assimilation and protects cultural symbols. [25] UNESCO’s Convention on the Protection and Promotion of the Diversity of Cultural Expressions (2005) requires the protection of cultural expressions of ethnic communities. [26]
6.3. European Convention on Human Rights (ECHR)
The ECHR provides:
• Article 8 (right to private life and cultural identity), [27]
• Article 10 (freedom of expression), [28]
• Article 14 (non-discrimination). [29]
These principles are essential for assessing the removal of the monument as an intervention in the community’s symbolic expression. [30]

ECtHR JURISPRUDENCE ON CULTURAL SYMBOLS
7.1. Gorzelik and Others v. Poland (Grand Chamber, 2004)
In this case, the ECtHR emphasized the importance of freedom of expression and participation for ethnic communities, acknowledging that organizations protecting cultural identity and heritage play a key role in democratic societies. The Court noted that freedom of expression includes symbolic expression and activities that protect the cultural identity of ethnic communities. [31]
7.2. Dimitras v. Greece (2001)
This case set the standard for limiting freedom of expression: any restriction must be prescribed by law, pursue a legitimate aim, and be necessary and proportionate. [32] This is a basis for evaluating the removal of the monument as an intervention in symbolic expression. [33]
7.3. Handzhiyski v. Bulgaria (2021)
In this case, the ECtHR addressed restrictions on freedom of expression through symbolic actions regarding a statue. The Court emphasized that state intervention must be necessary and proportionate, and that a restriction cannot be justified solely by public order without clear evidence. [34]
7.4. Karner v. Austria (2003) and Săcăreanu v. Romania (2019)
These cases emphasize that cultural and community identity is part of private life, and that state interventions in this field must be limited and based on real necessity. [35] The ECtHR recognized that communities have a legitimate interest in protecting their symbols and cultural spaces, and that the state cannot impose uniform standards arbitrarily. [36]

INTERNATIONAL COMPARISONS: STATE AND CULTURAL SYMBOLS
8.1. Bosnia and Herzegovina: the Srebrenica Monument
In Bosnia, disputes over Srebrenica memorials show that cultural symbols can be targets of attempts to reform historical narratives. In some cases, efforts to relativize or oppose memorials have been interpreted as forms of historical revisionism and symbolic violence. [37]
Comparison with Preševo: In both cases, symbols (memorials) are central points of collective memory. State intervention to erase or minimize community symbols is similar to attempts of historical revisionism. [38]
8.2. North Macedonia: changes in toponyms and monuments
In North Macedonia, debates over monuments, toponyms, and historical memory are linked to identity politics and efforts to create a uniform national narrative. [39]
Comparison with Preševo: State intervention in public space to standardize historical narratives is similar. In both cases, the ethnic community loses part of its symbolic identity, and the state uses public space to impose a dominant narrative. [40]
8.3. Russia/Ukraine: destruction of cultural symbols as a political instrument
In recent conflicts, the destruction of monuments and cultural symbols of various communities has been used as a tool of cultural warfare. This shows that cultural symbols are not just “objects” but instruments of control over space and identity. [41]
Comparison with Preševo: Although on a smaller scale, the removal of the monument in Preševo has similar elements: the state uses power to remove a symbol representing the identity and memory of an autochthonous community. [42]

SERBIAN LAWS AND LOCAL ACTS
9.1. Law on Police and Law on Gendarmerie (Serbia)
In Serbia, the Police and Gendarmerie operate under the legal framework of the Law on Police and the Law on Security Forces, which provide:
• the duty to maintain public order and safety, [43]
• authorization to intervene in cases of “risk of violence” or “threat to public order,” [44]
• but also restrictions to act within legal rules and proportionality. [45]
In the case of the monument removal, Serbian authorities argued that the monument was placed “illegally” and that legal deadlines had expired. However, to verify this claim, it is necessary to analyze:
• documents of the permit for placing the memorial,
• municipal decisions regarding public space,
• and administrative acts authorizing or prohibiting the placement. [46]
9.2. Law on the Protection of Cultural Heritage (Serbia)
Serbia has a legal framework for the protection of monuments and cultural heritage, which includes: • the preservation of monuments, [47]
• authorization for intervention in public space, [48]
• and prohibition of destruction of objects of cultural value. [49]
In this context, the removal of a memorial of an ethnic community must have:
• an administrative decision (with detailed justification), [50]
• public consultation (to respect the community’s rights), [51]
• and acceptable alternatives (e.g., relocation with a joint decision, preservation in another appropriate place). [52]
9.3. Acts of the Ministry of Justice and Ministry of Interior (Serbia)
The Prime Minister and the Minister of Interior of Serbia declared that the removal occurred “after the expiration of legal deadlines” and by order of the Ministry of Justice. In this context, it is necessary to analyze:
• whether an administrative order existed for the removal, [53]
• whether notification procedures were respected, [54]
• and whether proportionality was considered. [55] If there was no proper process, this implies that the legality of the act is questionable, and the state used law enforcement power to achieve a political objective (erasing the symbol). [56]
9.4. Local municipal decisions and the role of local government
The Municipality of Preševo and local authorities have a direct role in:
• managing public space, [57]
• permits for monuments, [58]
• and decisions on relocation or removal of symbols. [59]
In this case, a complete analysis requires knowing:
• whether there was a municipal decision for placing the monument, [60]
• whether there was a decision for removal, [61]
• and whether public consultation procedures were respected. [62]
In the absence of these, the act appears centralized and unilateral, denying the community’s participation in decision-making. [63]

CULTURAL ETHNOCIDE: CONCEPT AND APPLICATION IN THE CASE OF THE MONUMENT
Based on the above analysis, the removal of the UÇPMB monument constitutes cultural ethnocide in the sense of destroying cultural elements that preserve a people’s identity. This act is connected to:
• institutional marginalization, [64]
• erasing collective memory, [65]
• control of public space, [66]
• and imposing the dominant narrative. [67]

DISCUSSION
The removal of the monument in Preševo should be seen as part of a pattern of state policies aimed at controlling public space and identity. Compared to other cases in the Balkans, this act is not unique; it is part of a tradition of using cultural symbols to impose the state’s narrative. The peculiarity of the Eastern Dardania case is that the Albanian community has a historical presence in this territory, and the removal of its symbols represents a form of cultural assimilation. [68]

CONCLUSION
The removal of the UÇPMB monument in Preševo is a severe act of symbolic violence and a violation of international and European human rights instruments. ECtHR jurisprudence on cultural symbols (Gorzelik, Dimitras, Handzhiyski, Karner, Săcăreanu) confirms that cultural symbols are part of freedom of expression and identity, and that state interventions must be necessary and proportionate. In the absence of these conditions, the removal constitutes cultural ethnocide against the autochthonous Albanians of Eastern Dardania. [69]

Footnotes
1. Media reports and analyses of the case (overview of sources).
2. Historical literature and analysis of the Eastern Dardania context.
3. UNDRIP, 2007; analysis of autochthony.
4. Concept of cultural ethnocide (Lemkin and contemporary doctrine).
5. Analysis of symbolic expression in literature.
6. Methodological summary and sources used.
7. UNDRIP, 2007, Arts. 8 and 11.
8. Critical analysis of the “minority” status in historical context.
9. ECHR, Art. 10.
10. ECHR, Art. 8.
11. ECHR, Art. 8; interpretation related to cultural identity.
12. Lemkin, Axis Rule in Occupied Europe, 1944.
13. Analysis of the doctrine of cultural ethnocide.
14. Methodology and sources used.
15. Historical literature on Dardania.
16. Reports and analyses of the post-1999 period.
17. Reports on the formation of UÇPMB.
18. Končul Agreement, 2001.
19. Media reports on the removal of the monument.
20. Media reports and documentary evidence.
21. Analysis of symbolic impact on the community.
22. UDHR, Art. 27.
23. ICCPR, Art. 27.
24. ICESCR, Art. 15.
25. UNDRIP, Arts. 8 and 11.
26. UNESCO Convention on Cultural Diversity, 2005.
27. ECHR, Art. 8.
28. ECHR, Art. 10.
29. ECHR, Art. 14.
30. General interpretation of the ECHR in the context of cultural symbols.
31. Gorzelik and Others v. Poland, 2004.
32. Dimitras v. Greece, 2001.
33. Interpretation of proportionality standard.
34. Handzhiyski v. Bulgaria, 2021.
35. Karner v. Austria, 2003.
36. Săcăreanu v. Romania, 2019.
37. Analysis of disputes in Bosnia (Srebrenica).
38. Comparison with the Preševo case.
39. Analysis of toponym changes in North Macedonia.
40. Comparison with the Preševo case.
41. Analysis of the Russia-Ukraine conflict and the destruction of symbols.
42. Comparison with the Preševo case.
43. Law on Police (Serbia).
44. Law on Police (Serbia) – intervention authorizations.
45. Law on Police (Serbia) – restrictions and proportionality.
46. Need to verify authorities’ arguments.
47. Law on Protection of Cultural Heritage (Serbia).
48. Law on Protection of Cultural Heritage (Serbia) – intervention authorizations.
49. Law on Protection of Cultural Heritage (Serbia) – prohibition of destruction.
50. Principles of administrative procedure (Serbia).
51. Principle of public consultation (international and local norms).
52. Acceptable alternatives for memorials.
53. Need to verify administrative orders.
54. Need to verify notification procedures.
55. Principle of proportionality.
56. Analysis of the “politicization” of legality.
57. Role of the municipality in public space.
58. Permits for monuments.
59. Decisions on relocation/removal.
60. Need for documentation of municipal decision.
61. Need for documentation of removal decision.
62. Need to verify public consultation.
63. Conclusion of lack of transparency.
64. Institutional marginalization.
65. Erasure of collective memory.
66. Control of public space.
67. Imposition of dominant narrative.
68. Conclusion of comparisons.
69. Study conclusion and general interpretation.

The Land of Leka;20.01.2026

Analizë historike, juridike, dhe normative me jurisprudencë të GJEDNJ-së dhe krahasime ndërkombëtare

Abstrakt
Ky studim analizon heqjen e lapidarit përkujtimor të dëshmorëve të Ushtrisë Çlirimtare për Preshevë, Medvegjë dhe Bujanoc (UÇPMB) më 20 janar 2013, nga autoritetet shtetërore të Serbisë. Duke përdorur një qasje historike, juridike dhe normative, artikulli argumenton se veprimi përbën etnocid kulturor ndaj shqiptarëve autoktonë të Dardanisë Lindore. Analiza përfshin instrumentet ndërkombëtare dhe evropiane të të drejtave të njeriut, jurisprudencën e GJEDNJ-së për simbolet kulturore, krahasime me raste të ngjashme në Ballkan dhe Evropë, dhe një pasqyrë të ligjeve serbe dhe akt-urdhrave lokale që kanë lejuar ose legjitimuar ndërhyrjen. [1]

Shënim terminologjik
Për shkak të natyrës politike dhe juridike të debatit, është e domosdoshme të sqarohen terminologjitë:
1. Dardania Lindore (Eastern Dardania) – term i përdorur në këtë studim për territorin e administruar nga Serbia si “Lugina e Preshevës” (komunat Preshevë, Bujanoc dhe Medvegjë). Ky term reflekton vazhdimësinë historike dhe etnokulturore të shqiptarëve në këtë hapësirë. [2]
2. Shqiptarët autoktonë – koncept i mbështetur në parimet e UNDRIP dhe në të drejtën ndërkombëtare për popujt autoktonë, ku autoktonia nuk është thjesht një kategori administrative, por një status historik dhe kulturor. [3]
3. Etnocidi kulturor – shkatërrimi i elementeve kulturore, memorialeve, simboleve dhe hapësirave publike që mbajnë identitetin kolektiv të një komuniteti etnik. [4]
4. Shprehja simbolike – çdo formë e shprehjes kulturore, përfshirë memorialet, lapidarët, toponimet, dhe objektet e kujtesës kolektive, që përbëjnë pjesë të të drejtës për shprehje dhe identitet. [5]

Hyrje
Heqja e lapidarit të UÇPMB-së në qendër të Preshevës është një rast paradigmatik i ndërhyrjes shtetërore në hapësirën kulturore të një komuniteti autokton. Në këtë studim, argumentohet se veprimi përbën akt të etnocidit kulturor, për shkak se ai synon fshirjen e kujtesës kolektive dhe homogenizimin e hapësirës publike. Analiza përfshin:
• kontekstin historik dhe politik të Dardanisë Lindore,
• kornizën ligjore ndërkombëtare dhe evropiane,
• jurisprudencën e GJEDNJ-së për simbolet kulturore,
• krahasime ndërkombëtare,
• dhe analizë të ligjeve serbe dhe vendimeve lokale. [6]

Rishikimi i Literaturës
2.1. Autoktonia dhe të drejtat kolektive
Koncepti i autoktonisë përfshin të drejtën e vazhdimësisë historike, të drejtën për vetëidentifikim dhe të drejtën për ruajtjen e elementeve kulturore të komunitetit. Instrumentet ndërkombëtare si Deklarata e OKB-së për të Drejtat e Popujve Autoktonë (UNDRIP) theksojnë të drejtën për ruajtjen e trashëgimisë kulturore dhe për të mos u imponuar asimilim. [7] Në këtë kontekst, trajtimi i shqiptarëve të Dardanisë Lindore si “minoritet” është një reduktim i statusit të tyre historik dhe juridik. [8]
2.2. Simbolet kulturore si pjesë e të drejtës së shprehjes
Simbolet kulturore (monumente, lapidarë, memoriale, toponime) nuk janë objekte neutrale; ato janë “tekstualizime” të historisë dhe identitetit kolektiv. Kur shteti i heq ato, ai nuk fshin vetëm një objekt, por edhe narrativën historike dhe identitetin e komunitetit. Kjo lidhet me konceptin e “shprehjes simbolike” si pjesë e të drejtës së shprehjes (neni 10 i KEDNJ-së) [9] dhe të së drejtës për jetë private (neni 8 i KEDNJ-së) [10] si aspekt i identitetit kulturor. [11]
2.3. Etnocidi kulturor
Raphael Lemkin, në punën e tij për konceptin e gjenocidit, përfshiu edhe shkatërrimin e elementeve kulturore që ruajnë identitetin e një populli. [12] Etnocidi kulturor, sipas doktrinës bashkëkohore, përfshin asimilimin e detyruar, fshirjen e gjuhës, dëbimin nga hapësira publike dhe shkatërrimin e simboleve kulturore. [13]

Metodologjia
Ky studim përdor metodën e analizës së dokumenteve (document analysis) dhe krahasimit juridik (comparative legal analysis). Burimet kryesore janë:
• instrumentet ligjore ndërkombëtare dhe evropiane,
• jurisprudenca e GJEDNJ-së,
• literaturë shkencore,
• raportime mediatike dhe dokumente të ngjarjes. [14]

Kontessti historik dhe politik i Dardanisë Lindore
4.1. Vazhdueshmëria historike e shqiptarëve në Dardani
Dardania ka qenë një rajon me prani të vazhdueshme shqiptare dhe me strukturë kulturore të konsoliduar. Edhe pse kufijtë politikë kanë ndryshuar, popullsia ka ruajtur identitetin dhe lidhjen me hapësirën. Kjo e bën trajtimin e shqiptarëve të Dardanisë Lindore si “minoritet” një reduktim të paarsyeshëm të statusit të tyre historik. [15]
4.2. Politikat shtetërore pas vitit 1999
Pas përfundimit të konfliktit në Kosovë, Dardania Lindore u përball me rritje të pranishmërisë së forcave të sigurisë dhe me politikat e marginalizimit institucional. [16] Në këtë kontekst, UÇPMB-ja u formua si reagim ndaj situatës së sigurisë dhe diskriminimit institucional. [17] Marrëveshja e Konçulit (2001) synoi integrimin dhe ruajtjen e identitetit, por tensionet mbetën. [18]
4.3. Lapidari i UÇPMB-së si simbol i kujtesës kolektive
Lapidari në qendër të Preshevës ishte një memorial i rënëve të UÇPMB-së, dhe për komunitetin shqiptar përfaqësonte një element të rëndësishëm të kujtesës kolektive dhe identitetit të tyre. Heqja e tij në mënyrë të papritur dhe të kontrolluar nga forcat e xhandarmërisë serbe tregon një ndërhyrje të qëllimshme në hapësirën kulturore. [19]
Heqja e Lapidarit:Përshkrimi i aktit dhe analiza e ndërhyrjes
5.1. Përshkrimi i aktit
Më 20 janar 2013, forca të xhandarmërisë serbe hoqën lapidarin e UÇPMB-së në qendër të Preshevës. Operacioni u krye me angazhim të madh policor dhe pa incidente të regjistruara, ndërsa lapidari u largua nga vendi pa informacione të qarta për destinacionin e tij. Raportimet tregojnë se ishte një operacion i planifikuar, me masa të forta sigurie, dhe me pjesëmarrjen e zyrtarëve të lartë të policisë dhe xhandarmërisë. [20]
5.2. Përmasat simbolike dhe ndikimi në komunitetin lokal
Heqja e lapidarit nuk ishte një veprim teknik; ajo përbën një akt simbolik që synon fshirjen e kujtesës kolektive. Në këtë mënyrë, shteti kontrollon narrativën historike dhe hapësirën publike, duke marginalizuar komunitetin shqiptar. [21]

Analiza juridike:Instrumentet Ndërkombëtare dhe Evropiane
6.1. Instrumentet universale
Heqja e lapidarit cenon:
• Deklaratën Universale për të Drejtat e Njeriut (1948), neni 27, që garanton të drejtën për pjesëmarrje në jetën kulturore. [22]
• Paktin Ndërkombëtar për të Drejtat Civile dhe Politike (1966), neni 27, që mbron të drejtat e grupeve etnike për të ruajtur identitetin kulturor. [23]
• Paktin Ndërkombëtar për të Drejtat Ekonomike, Sociale dhe Kulturore (1966), neni 15, që garanton të drejtën për pjesëmarrje në kulturë dhe ruajtjen e trashëgimisë kulturore. [24]
6.2. Instrumentet për popujt autoktonë
UNDRIP (2007), neni 8 dhe 11, ndalon asimilimin e detyruar dhe mbrojtjen e simboleve kulturore. [25] Konventa e UNESCO-s për Diversitetin Kulturor (2005) kërkon mbrojtjen e shprehjeve kulturore të komuniteteve etnike. [26]
6.3. Konventa Evropiane për të Drejtat e Njeriut (KEDNJ)
KEDNJ parashikon:
• nenin 8 (e drejta për jetë private dhe identitet kulturor), [27]
• nenin 10 (liria e shprehjes), [28]
• nenin 14 (ndalimi i diskriminimit). [29]
Këto parime janë të domosdoshme për vlerësimin e heqjes së lapidarit si ndërhyrje në shprehjen simbolike të komunitetit. [30]
Jurisprudenca e GJEDNJ-së për simbolet kulturore
7.1. Gorzelik dhe të tjerët v. Polonia (Grand Chamber, 2004)
Në këtë rast, GJEDNJ theksoi rëndësinë e lirisë së shprehjes dhe pjesëmarrjes për komunitetet etnike, duke pranuar se organizatat që mbrojnë identitetin kulturor dhe trashëgiminë luajnë rol kyç në shoqëritë demokratike. Gjykata theksoi se liria e shprehjes përfshin edhe shprehjen simbolike dhe aktivitetet që mbrojnë identitetin kulturor të komuniteteve etnike. [31]
7.2. Dimitras v. Greece (2001)
Ky rast vendos standardin për kufizimin e lirisë së shprehjes: çdo kufizim duhet të jetë i parashikuar në ligj, të ketë arsye legjitime, të jetë i domosdoshëm dhe proporcional. [32] Kjo është një bazë për të vlerësuar heqjen e lapidarit si ndërhyrje në shprehjen simbolike të komunitetit. [33]
7.3. Handzhiyski v. Bulgaria (2021)
Në këtë rast, GJEDNJ trajtoi kufizimin e lirisë së shprehjes përmes veprimeve simbolike ndaj një statuje. Gjykata theksoi se ndërhyrja shtetërore duhet të jetë e domosdoshme dhe proporcionale, dhe se një kufizim nuk mund të justifikohet vetëm nga rregulli i rendit publik pa prova të qarta. [34]
7.4. Karner v. Austria (2003) dhe Săcăreanu v. Romania (2019)
Këto raste theksojnë se identiteti kulturor dhe i komunitetit është pjesë e jetës private, dhe se ndërhyrjet e shtetit në këtë fushë duhet të jenë të kufizuara dhe të bazuara në nevojë reale. [35] GJEDNJ ka pranuar se komuniteti ka interes legjitim për të mbrojtur simbolet dhe hapësirat e tij kulturore, dhe se shteti nuk mund të imponojë standarde uniformizuese në mënyrë arbitrare. [36]
Krahasime Ndërkombëtare: Shteti dhe simolet kulturore
8.1. Bosnje e Hercegovina: Monumenti i Srebrenicës
Në Bosnje, kontestet mbi memorialet e Srebrenicës tregojnë se simbolet kulturore mund të jenë objekt i përpjekjeve për të riformuar narrativën historike. Në disa raste, përpjekjet për të relativizuar apo për të kundërshtuar memorialet janë interpretuar si forma të revizionizmit historik dhe të dhunës simbolike. [37]
Krahasimi me Preshevën: Në të dy rastet, simbolet (memorialet) janë pika qendrore e kujtesës kolektive. Ndërhyrja shtetërore për të fshirë ose minimizuar simbolet e komunitetit është e ngjashme me përpjekjet e revizionizmit historik. [38]
8.2. Maqedonia e Veriut: ndryshimi i toponimeve dhe monumenteve
Në Maqedoninë e Veriut, debati mbi monumentet, toponimet dhe kujtesën historike lidhet me politikën e identitetit dhe përpjekjet për të krijuar një narrativë kombëtare të njëtrajtshme. [39]
Krahasimi me Preshevën: Ndërhyrja shtetërore në hapësirën publike për të uniformizuar narrativën historike është e ngjashme. Në të dy rastet, komuniteti etnik humb një pjesë të identitetit simbolik, dhe shteti përdor hapësirën publike për të imponuar narrativën dominante. [40]
8.3. Rusia/Ukraina: shkatërrimi i simboleve kulturore si instrument politik
Në konfliktet e fundit, shkatërrimi i monumenteve dhe simbolit kulturor të komuniteteve të ndryshme është përdorur si mjet i luftës kulturore. Kjo tregon se simbolet kulturore nuk janë thjesht “objekte” por instrumente të kontrollit të hapësirës dhe identitetit. [41]
Krahasimi me Preshevën: Edhe pse në një shkallë më të vogël, heqja e lapidarit në Preshevë ka elemente të ngjashme: shteti përdor fuqinë për të hequr një simbol që përfaqëson identitetin dhe kujtesën e komunitetit autokton. [42]
Ligjet serbe dhe aktet lokale
9.1. Ligji për Policinë dhe Ligji për Xhandarmërinë (Serbi)
Në Serbi, Policia dhe Xhandarmëria operojnë nën kornizën ligjore të Ligjit për Policinë dhe Ligjit për Forcat e Sigurisë, të cilat parashikojnë:
• detyrën për ruajtjen e rendit dhe sigurisë publike, [43]
• autorizimin për të ndërhyrë në rastet e “rrezikut të dhunës” ose “kërcënimit të rendit”, [44]
• por gjithashtu kufizimet për të vepruar brenda rregullave ligjore dhe me proporcionalitet. [45]
Në rastin e heqjes së lapidarit, autoritetet serbe argumentuan se lapidari ishte vendosur “jolegale” dhe se ishin skaduar afatet ligjore. Megjithatë, për të verifikuar këtë argument, duhet të analizohen:
• dokumentet e lejes për vendosjen e memorialit,
• vendimet e komunës për hapësirën publike,
• dhe aktet administrative që autorizuan ose ndaluan vendosjen. [46]
9.2. Ligji për mbrojtjen e trashëgimisë kulturore (Serbi)
Serbia ka një kornizë ligjore për mbrojtjen e monumenteve dhe trashëgimisë kulturore, e cila përfshin:
• ruajtjen e monumenteve, [47]
• autorizimin për intervenim në hapësirë publike, [48]
• dhe ndalimin e shkatërrimit të objekteve me vlerë kulturore. [49]
Në këtë kontekst, heqja e një memoriali të një komuniteti etnik duhet të ketë:
• vendim administrativ (me argumentim të detajuar), [50]
• konsultim publik (për të respektuar të drejtën e komunitetit), [51]
• dhe alternativa të pranueshme (p.sh. zhvendosje me vendim të përbashkët, ruajtje në vend tjetër të përshtatshëm). [52]
9.3. Aktet e Ministrisë së Drejtësisë dhe Ministrisë së Brendshme (Serbi)
Kryeministri dhe Ministri i Brendshëm i Serbisë deklaruan se heqja u bë “pas skadimit të afateve ligjore” dhe me urdhër të Ministrisë së Drejtësisë. Në këtë kontekst, duhet të analizohet:
• nëse ekzistonte urdhër administrativ për heqjen, [53]
• nëse u respektuan procedurat e njoftimit, [54]
• dhe nëse u mor parasysh parimi i proporcionalitetit. [55]
Nëse nuk ka pasur proces të drejtë, kjo nënkupton se “legaliteti” i veprimit është i diskutueshëm, dhe se shteti ka përdorur fuqinë e zbatimit të ligjit për të realizuar një objektiv politik (fshirjen e simbolit). [56]
9.4. Vendimet lokale të komunës dhe roli i pushtetit lokal
Komuna e Preshevës dhe autoritetet lokale kanë rol të drejtpërdrejtë në:
• menaxhimin e hapësirës publike, [57]
• lejet për monumente, [58]
• dhe vendimet për zhvendosjen ose heqjen e simboleve. [59]
Në këtë rast, një analizë e plotë kërkon të dihet:
• a ka vendim të komunës për vendosjen e lapidarit? [60]
• a ka vendim për heqjen? [61]
• a janë respektuar procedurat e konsultimit publik? [62]
Në mungesë të këtyre, veprimi duket si akt i centralizuar dhe i njëanshëm, duke mohuar pjesëmarrjen e komunitetit në vendimmarrje. [63]
Etnocidi Kulturor:Koncepti dhe aplikimi në rastin e Lapidarit
Në bazë të analizës së mësipërme, heqja e lapidarit të UÇPMB-së përbën etnocid kulturor në kuptimin e shkatërrimit të elementeve kulturore që ruajnë identitetin e një populli. Ky akt është i ndërlidhur me:
• marginalizimin institucional, [64]
• fshirjen e kujtesës kolektive, [65]
• kontrollin e hapësirës publike, [66]
• dhe imponimin e narrativës dominante. [67]

Diskutim
Heqja e lapidarit në Preshevë duhet të shihet si pjesë e një modeli të politikave shtetërore për kontrollin e hapësirës publike dhe identitetit. Në krahasim me raste të tjera në Ballkan, ky veprim nuk është unik; ai është pjesë e një tradite të përdorimit të simboleve kulturore si mjet për të imponuar narrativën e shtetit. Veçoria e rastit të Dardanisë Lindore është se komuniteti shqiptar është i pranishëm historikisht në këtë hapësirë, dhe heqja e simboleve të tij është një formë e asimilimit kulturor. [68]

Përfundim
Heqja e lapidarit të UÇPMB-së në Preshevë është një akt i rëndë i dhunës simbolike dhe shkelje e instrumenteve ndërkombëtare dhe evropiane për të drejtat e njeriut. Jurisprudenca e GJEDNJ-së për simbolet kulturore (Gorzelik, Dimitras, Handzhiyski, Karner, Săcăreanu) e konfirmon se simbolet kulturore janë pjesë e të drejtës së shprehjes dhe identitetit, dhe se ndërhyrjet shtetërore duhet të jenë të domosdoshme dhe proporcionale. Në mungesë të këtyre kushteve, heqja e lapidarit përbën etnocid kulturor ndaj shqiptarëve autoktonë të Dardanisë Lindore. [69]

Fusnotat
1. Raportimet mediatike dhe analizat e rastit (përmbledhje e burimeve).
2. Literaturë historike dhe analiza e kontekstit të Dardanisë Lindore.
3. UNDRIP, 2007; analiza e autoktonisë.
4. Koncepti i etnocidit kulturor (Lemkin dhe doktrina bashkëkohore).
5. Analiza e shprehjes simbolike në literaturë.
6. Përmbledhje metodologjike dhe burime të përdorura.
7. UNDRIP, 2007, Art. 8 dhe 11.
8. Analizë kritike e statusit të “minoritetit” në kontekst historik.
9. KEDNJ, Art. 10.
10. KEDNJ, Art. 8.
11. KEDNJ, Art. 8; interpretim i lidhur me identitetin kulturor.
12. Lemkin, Axis Rule in Occupied Europe, 1944.
13. Analiza e doktrinës së etnocidit kulturor.
14. Metodologjia dhe burimet e përdorura.
15. Literaturë historike për Dardaninë.
16. Raportime dhe analiza për periudhën pas 1999.
17. Raportime për formimin e UÇPMB-së.
18. Marrëveshja e Konçulit, 2001.
19. Raportimet mediatike për heqjen e lapidarit.
20. Raportime mediatike dhe dëshmi dokumentare.
21. Analiza e ndikimit simbolik në komunitet.
22. DUDNJ, Art. 27.
23. PIDCP, Art. 27.
24. PIDESHK, Art. 15.
25. UNDRIP, Art. 8 dhe 11.
26. Konventa UNESCO për Diversitetin Kulturor, 2005.
27. KEDNJ, Art. 8.
28. KEDNJ, Art. 10.
29. KEDNJ, Art. 14.
30. Interpretim i përgjithshëm i KEDNJ-së në kontekstin e simboleve kulturore.
31. Gorzelik dhe të tjerët v. Polonia, 2004.
32. Dimitras v. Greece, 2001.
33. Interpretim i standardit të proporcionalitetit.
34. Handzhiyski v. Bulgaria, 2021.
35. Karner v. Austria, 2003.
36. Săcăreanu v. Romania, 2019.
37. Analiza e kontesteve në Bosnje (Srebrenica).
38. Krahasimi me rastin e Preshevës.
39. Analiza e ndryshimeve të toponimeve në Maqedoninë e Veriut.
40. Krahasimi me rastin e Preshevës.
41. Analiza e konfliktit Rus-Ukrainë dhe shkatërrimit të simboleve.
42. Krahasimi me rastin e Preshevës.
43. Ligji për Policinë (Serbi).
44. Ligji për Policinë (Serbi) – autorizimet për ndërhyrje.
45. Ligji për Policinë (Serbi) – kufizimet dhe proporcionaliteti.
46. Nevoja për verifikimin e argumenteve të autoriteteve.
47. Ligji për mbrojtjen e trashëgimisë kulturore (Serbi).
48. Ligji për mbrojtjen e trashëgimisë kulturore (Serbi) – autorizimet.
49. Ligji për mbrojtjen e trashëgimisë kulturore (Serbi) – ndalimi i shkatërrimit.
50. Parimet e procedurës administrative (Serbi).
51. Parimi i konsultimit publik (norma ndërkombëtare dhe lokale).
52. Alternativat e pranueshme për memorialet.
53. Nevoja për verifikimin e urdhërave administrativ.
54. Nevoja për verifikimin e procedurave të njoftimit.
55. Parimi i proporcionalitetit.
56. Analiza e mundshme e “politizimit” të ligjshmërisë.
57. Roli i komunës në hapësirën publike.
58. Lejet për monumente.
59. Vendimet për zhvendosje/heqje.
60. Nevoja për dokumentacionin e vendimit të komunës.
61. Nevoja për dokumentacionin e vendimit për heqje.
62. Nevoja për verifikimin e konsultimit publik.
63. Përfundimi i mungesës së transparencës.
64. Marginalizimi institucional.
65. Fshirja e kujtesës kolektive.
66. Kontrolli i hapësirës publike.
67. Imponimi i narrativës dominante.
68. Konkluzioni i krahasimeve.
69. Përfundimi i studimit dhe interpretimi i përgjithshëm.

Vendi i Lekës;20.01.2026

Në 20-vjetorin e shkuarjes në amshim

Në historinë e trazuar të shqiptarëve të Kosovës, Ibrahim Rugova zë një vend të veçantë, jo vetëm si Presidenti i parë i Kosovës, por si njeriu që pati guximin ta udhëhiqte një popull të shtypur jo me armë, por me dinjitet, durim dhe vizion perëndimor. Në një kohë kur Ballkani digjej nga flakët e nacionalizmit primitiv dhe dhunës shtetërore terroriste serbe, Rugova zgjodhi një rrugë që shumëkush e quajti naive, por që historia po e vërteton si strategjikisht të mençur.

Rugova nuk ishte politikan i zhurmës, as tribun i shesheve publike. Ai vinte nga bota e librit, e mendimit kritik dhe e kulturës evropiano-perëndimore. Pikërisht kjo e bëri të ndryshëm Dr Rugovën nga shumë të tjerë – por edhe shpesh të keqkuptuar. Por ajo që kritikët e tij nuk deshën ta kuptonin ishte fakti se rezistenca paqësore e Rugovës nuk ishte dorëzim, por një formë e lartë e luftës politike, me qëllim për të fituar aleatë ndërkombëtarë dhe për ta nxjerrë Kosovën nga izolimi, ku e kishte hedhur propaganda e flliqët serbe, për pothuaj një shekull.

Rezistenca paqësore nuk ishte akt frike, por zgjedhje strategjike në rrethana kur çdo aventurë e parakohshme do ta kishte fundosur çështjen e Kosovës dhe do t’i kishte dhënë Beogradit justifikimin që kërkonte për shfarosje masive të shqiptarëve të Dardanisë.

Rugova e ndërtoi Kosovën në tavolinat e diplomacisë botërore, ndërsa disa të tjerë ndërtuan mite për veten nepër kafene dhe studio televizive. Ai krijoi institucione kur Kosova nuk kishte as shtet, as ushtri, as flamur. Dhe kjo nuk bëhet me retorikë boshe, por me autoritet moral dhe besueshmëri ndërkombëtare – dy cilësi që edhe sot mungojnë, thellësisht, në politikën shqiptare, në të dy anët kufirit fals midis dy shteteve shqiptare dhe klasës aktuale politike në Prishtinë dhe Tiranë.  Ironia e madhe është se shumë nga politikanët që sot e përdorin emrin e Rugovës për dekor ceremonial, qoftë në Prishtinë, qoftë në Tiranë, janë po ata që dje e luftuan, e përçmuan dhe e sabotuan. Sot i vendosin kurora, dje i vendosnin thika pas shpine. Kjo hipokrizi kombëtare është ndoshta fyerja më e madhe ndaj trashëgimisë së tij.

Por, jo vetëm Kosova e sotme, por edhe Tirana zyrtare e zhytur në grindje politike të mëdha e të vogla, populizëm të lirë dhe konflikt të përhershëm me aleatët strategjikë ndërkombëtarë, ka më shumë nevojë se kurrë për filozofinë politike të Ibrahim Rugovës. Por fatkeqësisht, ajo filozofi kërkon maturi, durim dhe përgjegjësi – veti që mungojnë sot në sjelljet e politikanëve dhe në zhvillimet politike shqiptare, sepse janë virtyte që nuk sjellin duartrokitje ose përfitime të shpejta personale ose partiake. Ndërsa, nën udhëheqjen e Dr Ibrahim Rugovës, Kosova u shndërrua në një çështje jo vetëm politike, por edhe morale ndërkombëtare.  Bota demokratike filloi ta shihte popullin shqiptar të Kosovës jo si faktor destabilizues, siç pretendonte propaganda serbe, por si viktimë e një regjimi shtypës. Ky ishte një sukses historik, që nuk erdhi rastësisht, por si rezultat i një strategjie të qartë: mosdhunë, institucionalizëm paralel dhe orientim të palëkundur pro-amerikan dhe pro-evropian.

Ibrahim Rugova nuk ishte politikan i dobët. Ishte shoqëria shqiptare ajo që ishte – dhe ende mbetet – e dobët për t’a kuptuar, mendoj unë.  Dhe për derisa Kosova dhe bota shqiptare në përgjithsi, nuk mësojnë të respektojë burrështetasit e vërtetë, si Ibrahim Rugova, shoqëria dhe politika shqiptare, në përgjithsi, do të vazhdojë të prodhojë zhurmë për të trulluar masat që çdo ditë e më shumë po largon shqiptarët nga trojet e veta stërgjyshore, dhe nuk do sjell qeverisje të mirë, as histori të denjë kombëtare.

Në këtë 20-vjetor të kalimit të tij në amshim, kur Kosova është shtet i pavarur, është e lehtë të harrohet se themelet e kësaj pavarësie u hodhën pikërisht në vitet e errëta të rezistencës paqësore. Rugova ishte arkitekti i atyre themeleve. ttps://telegraf.al/opinion-2/frank-shkreli-presidenti-ibrahim-rugova-nuk-e-humbi-asnjehere-rrugen-drejt-pavaresise/ –Të tjerët mund të kenë ngritur muret, por pa atë themel, shtëpia do të ishte shembur.

Fatkeqësisht, edhe sot, 20-vjet pas të kalimit të tij në amshim, figura e Rugovës shpesh relativizohet, ose përdoret nga politikanët e radhës,  sipas nevojave të ditës dhe atmosferës politike të rastit. Kjo është një padrejtësi historike ndaj Presidentit Rugova! Një komb që nuk i njeh dhe nuk i respekton burrështetasit e vet, rrezikon të mbetet peng i improvizimit dhe populizmit.

Ibrahim Rugova ishte më shumë se një politikan i kohës së vet. Ai ishte simbol i një Kosove të lirë, demokratike e të pavarur, por edhe i vlerave dhe traditave shekullore të shqiptarizmit klasik që gjithnjë donte dhe do që të jetë pjesë e botës së qytetëruar euro-atlantike, para se të jetë vonë.  Dhe, pikërisht, për këtë arsye, trashëgimia e Presidentit të parë historik të Kosovës, Dr Ibrahim Rugovës mbetet aktuale edhe sot: demokracia nuk ndërtohet me britma dhe me fotografi me pagesë me udhëheqës perëndimorë, por me vizion. Jo me urrejtje, por me parime dhe vlera kombëtare të rilindasve të vërtetë të fillim shekullit të kaluar të Kombit shqiptar.

I përjetëshëm qoftë kujtimi i Presidentit Ibrahim Rugova ndër breza!

*Frank Shkreli – një përmbledhje editoriale (me ndihmën e AI) të mendimeve të mia të shprehura në shkrimet modeste por të shumta që janë botuar gjatë viteve në mediat shqiptare, për veprimtarinë dhe rolin e Dr Ibrahim Rugovës në historinë moderne të Kosovës dhe të Kombit shqiptar.

Tetor, 1989, vizita e parë e Dr Ibrahim Rugovës në Washington, por jo e fundit

Tek varri i Presidentit historik Ibrahim Rugova në Prishtinë në 15-vjetorin e Pavarësisë së Kosovës me aktivistin e njohur shqiptaro-amerikan, të palodhshmin e çeshtjes kombëtare, Jim Xhema dhe kolegë të tjerë nga të komunitetit shqitaro-amerikan – të pritur nga Kryetari i Prishtinës, Përparim Rama. (Shkurt, 2023)

Nga vizita e parë e Dr Ibrahim Rugovës në Shtetete Bashkuara. I ftuar nga Kisha Katolike Shqiptare në Nju Jork, Zoja e Këshillit të Mirë (sot Zoja e Shkodrës) për të marrë pjesë në Seminarin e organizuar për 300-vjetorin e vdekjes së Imzot Pjetër Bogdanin në Universitetin Fordham të Nju Jorkut, 7. Tetor, 1989 – Në tribune, Dr Ibrahim Rugova duke folur, ulur Mons Rrok Mirdita, Tonin Mirakaj dhe Dom Pjetër Popaj,

Thuhet se për nga numri, pjesëmarrja në atë seminar ishte më e madhja deri atëherë në komunitetin shqiptaro-amerikan të kohës – shqiptaro-amerikanë të gjitha feve dhe krahinave shqiptare ishin mbledhur për të dëgjuar miqtë e shtrenjtë nga Kosova, Dr Ibrahim Rugovën dhe Dr Engjëll Sedajn.

The New York Times
20 maj 2022
(Këtë analizë e përktheu dhe e përgatiti për botim Eshref Ymeri)

Autori i kësaj analize është historian amerikan, Profesor i Universitetit të Jalit (Yale University), specialist për historinë e Europës Lindore. Merret me studimin e problemeve të nacionalizmit, totalitarizmit dhe holokaustit. Është anëtar i Këshillit për marrëdhëniet ndërkombëtare. Në vitin 1997 pati mbrojtur doktoratën në Universitetin e Oksfordit (Oxford University), pati fituar bursë në Universitetin e Harvardit (Harward University). Rreth dhjetë vjet i pati kaluar në Europën Lindore. E njeh mirë historinë e Rusisë.
***
T’i damkosësh të tjerët me fjalën “fashist” dhe, me këtë rast, vetë të jesh fashist , do të thotë të zbatosh në jetë metodën kryesore të putinizmit. Disa këtë e quajnë propagandë minuese, të tjerët e quajnë skizofrenizëm.
Fashizmi, si ide, ka mbetur i pamposhtur. Këtë kult absurditeti dhe dhune ka qenë e pamundur ta hedhje poshtë me argumente. Sa kohë që Gjermania naziste dukej e fuqishme, europianët, dhe jo vetëm ata, qenë emocionuar nga joshja e saj. Fashizmi qe mposhtur vetëm në fushat e betejave të Luftës II Botërore. Tani ai është kthyer përsëri. Këtë herë, luftën fashiste për shfarosje po e zhvillon Rusia. Në qoftë se ajo do të fitojë, fashistët e mbarë botës kanë për të ngritur veshët.

Ne bëjmë gabim kur frikën tonë para fashizmit e kufizojmë vetëm me figurën e Hitlerit dhe të holokaustit. Fashizmi pati lindur në Itali, qe bërë popullor në Rumani, në të cilën fashistët, të krishterët ortodoksë, ëndërronin për një dhunë spastruese dhe pati bërë për vete përkrahës në mbarë Europën dhe në Amerikë. Në të gjitha variantet e veta, ai pati nënkuptuar triumfin e vullnetit mbi arsyen.

Ja cilat janë pesë shenjat që dëshmojnë për faktin se Rusia është një shtet fashist.
1. Rusia bashkëkohore u përgjigjet shumicës së kritereve, mbi të cilat mbështeten zakonisht shkencëtarët. Në Rusi ekziston vetëm kulti i një udhëheqësi – i Putinit. Ekziston kulti i të vdekurve, i ngritur rreth Luftës II Botërore. Ekziston kulti i shekullit të artë të
madhështisë perandorake, e cila duhet ringritur në një luftë me dhunë “shërimtare” – me luftën kriminale në Ukrainë. Pushtimin e këtij vendi në vitin 1941, Hitleri e vlerësonte si një objektiv kryesor. Bashkimin Sovjetik, në përbërje të të cilit asokohe përfshihej Ukraina, ai e pati konsideruar si një shtet hebraik.
Hitleri kishte hartuar një plan për përmbysjen e pushtetit sovjetik dhe për hedhjen në dorë të tokave pjellore ukrainase: në Bashkimin Sovjetik do të fillonte uria, kurse Gjermania do të bëhej perandori. Hitleri mendonte se një gjë të tillë do ta realizonte me lehtësi, sepse Bashkimin Sovjetik e vlerësonte si një shtet artificial, kurse ukrainasit i llogaritte si një popull të kolonizuar.
Ngjashmëria me luftën që pati shpërthyer Putini, është befasuese. Kremlini e konsideron Ukrainën si nj shtet artificial dhe si provë për një gjë të tillë shikon presidentin-hebre.
Sipas gjykimit të Kremlinit, pas eliminimit të elitës ukrainase, masat e çorganizuara do ta presin me krahë hapur sundimin rus. Sot është pikërisht Rusia ajo që po bllokon eksportin e mallrave ushqimore ukrainase, duke kërcënuar me uri jugun e planetit.
2. Shumë analistë përmbahen ta quajnë fashiste Rusinë bashkëkohore, sepse Bashkimi Sovjetik stalinist e konsideronte veten shtet antifashist. Por kjo s’do të thotë që emërtimi i fashizmit u bë më i saktë dhe sot nuk është fjala për një mishmash, por për diçka shumë më të keqe. Kjo për arsye se Bashkimi Sovjetik jo gjithmonë i qe kundërvënë fashizmit. Deri para ardhjes së Hitlerit në pushtet në vitin 1933, Bashkimi Sovjetik i pati trajtuar fashistët thjesht si një nga llojshmëritë e armiqve-kapitalistë. Kurse në vitin 1939, Bashkimi Sovjetik qe bërë faktikisht aleat me Gjermaninë naziste dhe së bashku sulmuan Poloninë. Shtypi sovjetik publikonte fjalime të nazistëve, kurse oficerët nazistë entuziazmoheshin nga efektiviteti i dëbimeve në Bashkimin Sovjetik.
Rusia po mundohet të monopolizojë natyrën e viktimës dhe fitoren. Por as që flet dhe as gjykon për faktin shumë të rëndësishëm, që Stalini pati hyrë në aleancë me Hitlerin dhe, në këtë mënyrë, pati nxitur shpërthimin e Luftës II Botërore.
3. Politika e shkathët e Stalinit ndaj fashizmit, shërben si çelës për të zbërthyer politikën e sotme të Rusisë. Gjatë qeverisjes së Stalinit, ndaj fashizmit qe mbajtur fillimisht një qëndrim i paanshëm, mandej e deklaruan si diçka të keqe dhe pastaj – si diçka të mirë. Por kur Hitleri e pati prerë në besë* Stalinin dhe Gjermania pati sulmuar Bashkimin Sovjetik – përsëri fashizmin e deklaruan si diçka të keqe. Por askush s’bëri që s’bëri një përcaktim të saktë për fashizmin. Me fashizmin krijuan një kuti, në të cilën mund të vendosje gjithçka që të të tekej.
Antifashizmi sovjetik qe shndërruar në politikë të ndarjes në “ne” dhe “ata”. Ajo nuk ishte luftë kundër fashizmit. Sepse, siç thoshte ideologu fashist, Karl Shmitt (Carl Schmitt – 1888-1985), politika fashiste fillon nga përcaktimi se kush është armiku. Përderisa antifashizmi sovjetik bënte vetëm përcaktimin se kush duhej konsideruar armik, atëherë ai e kishte lënë hapur shtegun, përmes të cilit fashizmi mund të vendosej në Rusi.
4. Në Rusinë e shek. XXI, “antifashizmi” thjesht është kristalizuar si një e drejtë e udhëheqësit rus për të përcaktuar se kush qenkan armiqtë e shtetit. Fashistëve të vërtetë rusë, si puna e Aleksandër Duginit (1962) dhe Aleksandër Prohanovit (1938), u kanë dhënë kohë të mjaftueshme në emisionet radiotelevizive. Vetë Putini është mbështetur në punimet e fashistit Ivan Ilin (1883-1954), të botuara në periudhën mes dy luftërave. Për presidentin e Rusisë, “fashist” ose “nazist” është thjesht ai person, që del hapur kundër tij ose kundër planit të tij për shfarosjen e Ukrainës. Kurse ukrainasit, sipas tij, janë “nazistë”, sepse nuk e quajnë veten rusë dhe bëjnë rezistencë.
Nëse dikush do të zhvendosej nga vitet 1930 drejt epokës sonë, ai do ta zbulonte menjëherë që regjimi i Putinit është një regjim fashist. Simboli Z, mitingjet, propaganda, lufta, si një akt spastrimi i dhunshëm dhe varrosjet masive rreth qyteteve të Ukrainës, e bëjnë një gjë të tillë plotësisht të dukshme. Lufta kundër Ukrainës është jo vetëm një kthim në fushën tradicionale fashiste të luftimit: kjo është edhe një kthim drejt gjuhës tradicionale fashiste dhe drejt metodave fashiste. Vendet e tjera ekzistojnë, me qëllim që të shndërrohen në koloni. Ekzistenca e Ukrainës është një komplot ndërkombëtar. Lufta është përgjigjja kundër këtij komploti. Përderisa Putini thotë se fashistët janë armiq, atëherë, ndoshta, është vështirë ta kuptosh që vetë ai është fashist. Por në luftën e Rusisë kundër Ukrainës, fjala “fashist” do të thotë thjesht “armik, i padenjë për ta quajtur njeri” – atë, për të cilin rusët janë të pajisur me leje për ta vrarë. Gjuha e urrejtjes ndaj ukrainasve e lehtëson vrasjen e tyre. Ne po e vërejmë një gjë të tillë në Buça, në Mariupol dhe në të gjitha pjesët e tjera të okupuara të Ukrainës. Varrimet masive nuk janë rastësi, ato janë pasojë e pritshme e një lufte fashiste për shfarosjen e njerëzve.
5. Fashistët, të cilët i quajnë të tjerët “fashistë”, do të thotë fashizëm, i çuar deri në ekstremin e vet alogjik, do të thotë kulti i absurditetit. Kjo është pika e fundit, në të cilën gjuha e urrejtjes e bën të bardhën të zezë, kurse propaganda bazohet vetëm te këmbëngulja.

Ashtu si edhe në vitet 1930, demokracia është në tërheqje në mbarë botën, kurse fashistët kanë filluar luftën kundër fqinjve. Në qoftë se Rusia do të fitojë në Ukrainë, atëherë në këtë mes do të kemi të bëjmë jo vetën thjesht me shfarosjen e dhunshme të demokracisë (çka do të jetë një gjëmë e madhe), por edhe me demoralizimin e të gjitha demokracive në mbarë botën. Miqtë e Rusisë – Marin Le Pen (1968), Viktor Orban (1963), Taker Karlson (1969) – kanë luftuar kundër demokracisë që para fillimit të luftës. Fitoret e fashistëve në fushën e betejës do të vërtetojnë se të drejtë ka ai që është më i fortë, kurse arsyeja mbetet për ata që kanë pësuar disfatë. Pra, demokracia duhet të dështojë.
Sikur Ukraina të mos kishte rezistuar, atëherë për demokratët e mbarë botës do të kishte ardhur një pranverë e zymtë. Nëse Ukraina nuk fiton, atëherë zymtësia ka për të vazhduar me dhjetëvjeçarë.
——————–
*Shënim i përkthyesit:
Autori i kësaj analize nuk e ka informacionin e duhur. E vërteta historike është ndryshe. Nuk ishte Hitleri ai që pati prerë në besë Stalinin. Përkundrazi, ishte Stalini ai që e pati prerë në besë Hitlerin.
Me nënshkrimin në Moskë të paktit të mossulmimit Molotov-Ribentrop më 23 gusht 1939, Stalini kishte për qëllim ta vinte në gjumë Hitlerin, “ta siguronte” se nga krahu lindor “nuk e kërcënonte asnjë rrezik”, me qëllim që Gjermania t’i vinte nën këmbë vendet e Europës Perëndimore. Paskëtaj, kur ta quante të arsyeshme, Stalini do ta sulmonte Gjermaninë, me pikësynim arritjen deri në Gjibraltar. Në dhjetorin e vitit 1940, agjentët e shërbimit sekret gjerman arritën të zbulojnë planin e fshehtë të Stalinit për sulmin që do të ndërmerrte kundër Gjermanisë. Deri në fillimin e muajit qershor 1941,  edhe korparmatat e ushtrisë sovjetike të Lindjes së Largët, Stalini i pati zhvendosur drejt kufijve perëndimorë. Për sulmin që Bashkimi Sovjetik do të ndërmerrte kundër Gjermanisë, dëshmon ish-oficeri i zbulimit sovjetik, Viktor Suvorov. Ai deklaron:
“Ekzistojnë jo pak udhëzime për faktin se afati i fillimit të operacionit sovjetik “Shtrëngata”, qe lënë për më 06 korrik të vitit 1941… Zhukovi (si edhe Stalini) kishte qejf t’i jepte goditjet e veta të dielave në mëngjes. 06 korriku i vitit 1941 ishte e diela e fundit para përqendrimit të plotë të trupave sovjetike (në kufijtë perëndimorë të Bashkimit Sovjetik – E. Y.). Gjeneral-armatë S.P. Ivanov e përmend këtë datë pa dorashka: “…trupat gjermane arritën të na e merrnin iniciativën nga dora dy javë më përpara”” (Citohet sipas: Viktor Suvorov. “Akullthyesja. Kush e filloi Luftën II Botërore”. Shtëpia Botuese “Novoje vremja”. Moskva 1993, f. 333).

Vështrim mbi sovranitetin e qytetarëve, rinumërimin e votave, elitën post-socialiste në institucione dhe integritetin e administratës zgjedhore.

Përmbledhje
Përgjegjësia institucionale në procesin zgjedhor në Kosovës, në dritën e Kushtetutës së Republikës së Kosovës, Ligjit për Zgjedhjet e Përgjithshme dhe standardeve ndërkombëtare. Ai shqyrton rolin e qytetarëve, subjektet politike humbëse, administratën zgjedhore dhe ndikimin e elitave post-socialiste, duke përfshirë diskutimin mbi ish-LKJ-në dhe standardet e Këshillit të Evropës për trajtimin e trashëgimisë së regjimeve komuniste. Ky vështrim konkludon se vullneti i qytetarëve është i paprekshëm, përgjegjësia bie mbi institucionet dhe individët e korruptuar, dhe se besimi publik duhet të mbrohet përmes transparencës, llogaridhënies dhe sundimit të ligjit.
Sovraniteti i qytetarëve dhe vota si akt kushtetues

Sipas nenit 2, paragrafi 1 të Kushtetutës së Republikës së Kosovës, “sovraniteti i Republikës së Kosovës buron nga populli dhe i takon popullit”¹. Ky parim përbën themelin e legjitimitetit demokratik dhe e bën qytetarin subjektin kryesor të rendit kushtetues.

E drejta për të votuar dhe për t’u zgjedhur, e garantuar me nenin 45 të Kushtetutës, është e drejtë politike themelore dhe realizohet në mënyrë personale, të lirë, të barabartë dhe të fshehtë². Akti i votimit përbën përmbushjen e detyrimit kushtetues të qytetarit, dhe pas këtij momenti përgjegjësia për procesin kalon në institucionet e zgjedhjeve.

Ndarja kushtetuese e roleve dhe parimi i përgjegjësisë institucionale

Neni 7 i Kushtetutës sanksionon parimin e shtetit të së drejtës, i cili kërkon që pushteti publik të ushtrohet vetëm në bazë të ligjit dhe që organet shtetërore të jenë të përgjegjshme për veprimet e tyre³. Në këtë kontekst, Ligji për Zgjedhjet e Përgjithshme përcakton se administrimi i zgjedhjeve, numërimi dhe rinumërimi i votave, shpallja dhe certifikimi i rezultateve janë kompetenca ekskluzive të Komisionit Qendror të Zgjedhjeve (KQZ) dhe organeve të tij⁴.
Prandaj, çdo parregullsi në numërim, rinumërim apo menaxhim procedural është përgjegjësi institucionale, jo qytetare.

Rinumërimi i votave në dritën e parimit të sigurisë juridike
Rinumërimi i votave është një instrument korrigjues, por duhet të interpretohet në harmoni me parimin e sigurisë juridike, pjesë e shtetit të së drejtës⁵. Siguria juridike kërkon finalitet në proceset juridike, parashikueshmëri të pasojave dhe mos-zvarritje të pafund të procesit zgjedhor.
Rinumërimi i pakufizuar në kohë ose shtrirje, sidomos si pasojë e presioneve politike, mund të shndërrohet në instrument destabilizues të rendit kushtetues.

Subjektet politike humbëse dhe kufijtë e së drejtës për ankim
E drejta për ankim është pjesë e garancive procedurale, por nuk është absolute. Ligji për Zgjedhjet e Përgjithshme parashikon mekanizma ankimorë, por ata duhet të përdoren në mirëbesim, mbi bazën e provave konkrete dhe pa keqpërdorim procedural⁶.
Ankesat e përsëritura, të pabazuara apo të motivuara politikisht nga subjektet humbëse, përbëjnë abuzim të së drejtës dhe cenim të parimit të lojalitetit kushtetues ndaj rendit demokratik.

Korrupsioni dhe keqpërdorimi i detyrës në KQZ
Në rastet e dyshimit për korrupsion, konflikt interesi apo keqpërdorim të detyrës brenda KQZ-së, përgjegjësia është individuale dhe e ndjekshme sipas Kodit Penal dhe legjislacionit përkatës⁷.
Mungesa e mekanizmave efektivë të vetting-ut ose tolerimi i personave me histori kriminale në administratën zgjedhore cenon parimet kushtetuese të shtetit të së drejtës dhe besimin publik⁸.
Megjithatë, përgjegjësia nuk mund të transferohet te qytetarët, as të përdoret si justifikim për relativizimin e vullnetit të tyre.

Tranzicioni post-socialist: standardet ndërkombëtare dhe rezolutat e Këshillit të Evropës
Tranzicioni nga regjimet socialiste njëpartiake drejt demokracive pluraliste ka qenë objekt i analizës së të drejtës ndërkombëtare.
Këshilli i Evropës, nëpërmjet Asamblesë Parlamentare, ka zhvilluar një kornizë normative për trajtimin e trashëgimisë së regjimeve komuniste.
Rezoluta 1096 (1996) thekson se demokracitë e reja duhet të ndërtohen mbi sundimin e ligjit, pa u mbështetur në hakmarrje, por pa injoruar trashëgiminë institucionale të sistemeve represive⁹. Rezoluta 1481 (2006) dënon krimet e regjimeve komuniste totalitare dhe nënvizon se mungesa e ballafaqimit institucional me të kaluarën cenon demokracinë¹⁰.
Këto rezoluta vendosin një standard: dënimi historik i sistemit nuk justifikon përjashtime automatike politike, por kërkon vlerësim individual dhe respektim të të drejtave themelore.

Lustracioni në të drejtën evropiane: standarde dhe kufij
Në praktikën evropiane, lustracioni ka qenë i lejuar vetëm nëse është:
• proporcional,
• i përkohshëm,
• dhe i nevojshëm për mbrojtjen e rendit demokratik.

GjEDNj në rastin Ždanoka kundër Letonisë (2006) pranoi se kufizimet ndaj ish-funksionarëve të sistemeve totalitare mund të jenë të justifikuara vetëm nëse plotësojnë këto kritere¹¹. Komisioni i Venecias ka theksuar se lustracioni nuk duhet të shndërrohet në mjet hakmarrjeje politike dhe duhet të respektojë parimin e individualizimit të përgjegjësisë¹².

Vazhdimësia e elitave post-socialiste (ish-LKJ) në Kosovë: vlerësim kushtetues
Vazhdimësia e elitave politike nga ish-LKJ në skenën politike të Kosovës është pjesë e fenomenit të “elite reproduction” në shoqëritë post-socialiste¹³.
Figura publike si Isa Mustafa dhe Bedri Hamza përmenden në diskursin publik dhe akademik si shembuj të vazhdimësisë së elitave, por jo si akuza penale, por si ilustrim i fenomeneve tranzicionale.
Kushtetuta e Kosovës nuk e ndalon pjesëmarrjen e ish-elitave politike, përderisa veprimtaria e tyre zhvillohet në përputhje me Kushtetutën dhe ligjin.

Problemi bëhet i rëndë vetëm nëse shoqërohet me:
• ndikim joformal mbi institucionet e pavarura,
• kapje të administratës zgjedhore,
• ose pengim të konkurrencës së barabartë politike.
Integriteti i administratës zgjedhore dhe kapja institucionale

Në teorinë e demokracive tranzicionale, fenomeni i kapjes institucionale (institutional capture) ndodh kur aktorë informalë ose me të kaluar jodemokratike ndikojnë proceset formale përmes:
• emërimeve politike,
• presioneve administrative,
• ose keqpërdorimit të mekanizmave ligjorë.

Ky fenomen është i rrezikshëm për zgjedhjet, pasi cenon parimin e pavarësisë së KQZ-së, e cila duhet të jetë jo vetëm e pavarur de jure, por edhe de facto dhe e perceptuar si e tillë¹⁴.
Perceptimi i legjitimitetit zgjedhor dhe standardet evropiane
Protokolli Nr. 1, neni 3 i Konventës Evropiane për të Drejtat e Njeriut garanton të drejtën për zgjedhje të lira. GjEDNj ka theksuar se kjo e drejtë përfshin jo vetëm aktin e votimit, por edhe administrimin e ndershëm të zgjedhjeve dhe besimin publik në proces¹⁵.
Në këtë kontekst, perceptimi i ndikimit të ish-elitave politike mbi proceset zgjedhore mund të jetë po aq i dëmshëm sa shkeljet faktike, nëse minon besimin e qytetarëve.

Përfundim
Në dritën e Kushtetutës së Republikës së Kosovës, Ligjit për Zgjedhjet e Përgjithshme dhe standardeve ndërkombëtare të Këshillit të Evropës, përfundimet kryesore janë:
1. Vullneti i qytetarëve është i paprekshëm;
2. Përgjegjësia për dështimet në procesin zgjedhor bie mbi institucionet dhe individët përgjegjës, jo mbi qytetarët;
3. Subjektet politike humbëse nuk duhet të keqpërdorin mekanizmat ligjorë për destabilizim;
4. Vazhdimësia e elitave post-socialiste nuk është në vetvete e paligjshme, por kërkon transparencë dhe mbrojtje të integritetit institucional;
5. Standardet ndërkombëtare kërkojnë mbrojtjen e rendit demokratik, duke parandaluar kapjen institucionale dhe duke mbështetur besimin publik në zgjedhje.

Fusnota
1. Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 2.
2. Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 45.
3. Kushtetuta e Republikës së Kosovës, neni 7.
4. Ligji Nr. 03/L-073 për Zgjedhjet e Përgjithshme në Republikën e Kosovës.
5. Gjykata Kushtetuese e Kosovës, jurisprudencë mbi parimin e sigurisë juridike.
6. Ligji për Zgjedhjet e Përgjithshme, kapitulli mbi procedurat ankimore.
7. Kodi Penal i Republikës së Kosovës, dispozitat mbi keqpërdorimin e detyrës zyrtare.
8. Ligji Nr. 06/L-011 për Parandalimin e Konfliktit të Interesit; Ligji për Deklarimin e Pasurisë.
9. Council of Europe, Resolution 1096 (1996), Measures to dismantle the heritage of former communist totalitarian systems.
10. Parliamentary Assembly of the Council of Europe, Resolution 1481 (2006), Need for international condemnation of crimes of totalitarian communist regimes.
11. ECtHR, Ždanoka v. Latvia, Grand Chamber, 2006.
12. Venice Commission, Guidelines on Lustration Laws, CDL-INF(1997)001.
13. Higley, J. & Pakulski, J., Elite Transformation in Central and Eastern Europe, Routledge, 2012.
14. Hellman, J., Jones, G., Kaufmann, D., Seize the State, Seize the Day, World Bank, 2000.
15. ECtHR, Mathieu-Mohin and Clerfayt v. Belgium, 1987.
16. ECtHR, jurisprudencë mbi zgjedhjet e lira dhe besimin publik (Protokolli 1, neni 3).

Vendi i Lekës;20.01.2026

— Shënim me rastin e ditës së kalimit në amshim të Krye-Heroit
Kombetar (6 maj 1405-17 janar 1468) — në kuadër Akademisë
Përkujtimore, kushtuar Dr Athanas Gegajt

Si çdo vit, më datën 17 janar, populli shqiptar, kudo, e përkujton Heroin Kombëtar, Gjergj Kastriotin, Skënderbeun (6 maj 1405 – 17 janar 1468), në ditën e kalimit të tij në amshim.  Gjergj Kastrioti ndërroi jetë në Lezhë, më 17 janar 1468, në moshën 63-vjeçare. Eshtë figura më e shquar në historinë e shqiptarëve, Heroi i Përgjithmonshëm kombëtar i popullit shqiptar.

Me këtë shënim modest dëshiroj të lidhë, nëse mund t’ia dal pa bezdisur dhe pa konnfuzuar lexuesin: kujtimin e 17-Janarit, 1468 – ditës së ndarjes nga kjo jetë e Heroit Kombëtar të shqiptarëve, Gjergj Kastriotit-Skenderbe dhe, njëkohësisht, njërin prej autorëve të parë biograf shqiptar të Skenderbeut — Dr. Athanas Gegaj (1908–1989) dhe një nga historianët shqiptarë më seriozë të diasporës, por jo vetëm — i formuar në shkollën perëndimore të historiografisë, larg presioneve ideologjike të historiografisë komuniste. Emri i tij lidhet ngushtë me studimin monumental, mbi Gjergj Kastrioti – Skënderbeu (1405–1468) “Shqipëria dhe invazioni turk në shekullin e XV-të”, një vepër kjo themelore për albanologjinë dhe historiografinë mesjetare shqiptare. Peshkop Fan Noli, vet autor i një libri të rëndësishëm mbi Skenderbeun, botuar më 1949, e ka vlerësuar librin e Dr Athanas Gegajt, të shkruar frëngjisht, mbi Skenderbeun, si “më e mbaruara që kishte parë dritën gjer në vitin 1949, si nga forma, nga lënda dhe nga baza dokumentare”. Fjala është për veprën, “L Albanie et l’invasion turque au XV-e siècle’, ose “Shqipëria dhe pushtimi turk në shekullin e XV-të”, të Dr Athanas Gegajt.

Ndërkaq, jeta dhe veprimtaria e Dr Athanas Gegaj, ish-Editor i gazetës Dielli për më shumë se një dekadë, do të jetë në qëndër të diskutimeve nga disa ekspertë, njohës të mirë të Dr Gegajt, Search Results for “dr athanas gegaj” – Dielli | The Sun — më 25 Janar 2026 në Akademinë Përkujtimore, titulluar: “Athanas Gegaj – shembull i patriotizmit, shkencës dhe publicistikës”. Njoftohet se Fondi Humanitar “Trieshi” në Nju Jork, organizon këtë aktivitet të veçantë për të nderuar veprimtarinë dhe kontributin e Athanas Gegajt – malësorit nga Trieshi i Malësisë Madhe — në fushën e shkencës, gazetarisë, fesë e kulturës shqiptare. Kjo akademi përkujtimore do t’i kushtohet, pra, pikërisht Athanas Gegajt, birit të Trieshit, një prej personaliteteve më të rëndësishme jo vetëm të Malësisë së Madhe, por edhe të mbarë botës shqiptare. Sipas njoftimit të Fondit Humanitar, “Trieshi”, ai tubim do të trajtojë, në mënyrë të plotë, veprimtarinë e Dr Athanas Gegajt, duke vlerësuar — përveç dy veprave të tij të rëndësishme shkencore — edhe rolin e tij të rëndësishëm si editor i gazetës Dielli në Boston të Shteteve të Bashkuara dhe bashkëpunëtor i ngushtë më heret i revistës françeskane, Hylli i Dritës, në Shqipëri. Duke pasqyruar, gjithashtu edhe angazhimin e tij politik në mërgim dhe bashkëpunimin me figura të njohura shqiptare, si dhe kontributin e tij fetar si klerik françeskan dhe krijimtarinë e tij të gjërë publicistike.

Bravo i qoftë Fondit Humanitar “Trieshi”, që kujton dhe nuk harron këtë burrë të madh të Malësisë së Madhe e të Kombit shqiptar — Dr. Athanas Gegaj (1908–1989), njërin prej historianëve shqiptarë më seriozë të diasporës dhe më gjërë, por si shumë intelektualë të tjerë të kalibrit të tij të mërgatës shqiptare, gjithnjë i përjashtuar dhe i harruar për dekada të tëra nga historiografia zyrtare komuniste e deri në ditët e sotëme. Nga gjithë veprimtaria dhe kontributetet në fusha të ndryshme të dijes, gazetarisë dhe kulturës, Athanas Gegajt, vlen të ritheksohet, si më lartë, se emri i tij lidhet, veçanërisht, ngushtë me studimin monumental, “Gjergj Kastrioti – Skënderbeu (1405–1468)”, një vepër, që nga shumë ekspertë shqiptarë dhe të huaj, konsiderohet, gjithnjë edhe sot, si themelore për albanologjinë dhe historiografinë mesjetare shqiptare.

Patjetër që në këtë rast lind pyetja se si është e mundur që autori i një vepre të tillë të vlerësuar, ndërkombtarisht, mbi Heroin Kombëtar të Shqiptarëve, Gjergj Kastriotin Skenderbe, për dekada të tëra u mbulua në heshtje, u la në hije, jo vetëm gjatë regjimit komunist, por edhe këto 35-vjet tranzicion faqezi. Shumë mirë që Fondi “Trieshi”, kujton javën që vjen birin e tij të famshëm Dr Athanas Gegajn, pasi për arsye ideologjike, edhe ai si shumë të tjerë — viktima të përjashtimit komunist — mbetet i përjashtuar dhe i harruar, zyrtarisht, nga entet e larta akademike të Shqipërisë dhe Kosovës. Janë këto ente shtetërore të shqiptarëve të cilat do duhej që figura të Kombit si Athans Gegaj të kthehen, njëherë e mirë dhe për hir të së Vërtetës historike, në qëndër të debatit shkencor dhe akademik, jo vetëm si një përgjegjësi morale — por edhe si një detyrim akademik dhe kombëtar.

Atëherë, pse përjashtimi, pse heshtja, ke kanë frikë entet zyrtare akademike shqiptare dhe përfaqsuesit e tyre, që vazhdojnë të lënë në harresë, qëllimisht, figura si Dr Athanas Gegajn dhe veprat e tyre të vlerësuara, ndërkombtarisht, por të ndaluara dhe të përjashtuara në atdheun e tyre, nga ideologët e djeshëm komunistë. Por sot gjithnjë apologjetë të politizuar të atij regjimi barbar – gjithnjë benikërisht flasin dhe veprojnë në rolin e “historianëve” të oborrit ideologjik komunist? Pse vazhdon kjo sjellje e enteve shqiptare akademike si në Shqipëri ashtu edhe në Kosovë, edhe 35 vjet pas shembjes së komunizmit zyrtar, ndaj këtyre figurave më të njohura të mërgatës shqiptare të pas Luftës së II Botërore? Personalitete të nivelit dhe kapaciteteve por edhe kontributeve historike të Dr Athans Gegajt, Ernest Koliqit, Martin Camajt e shumë të tjerëve, Frank Shkreli: Fletërrufeja kundër Ernest Koliqit dhe Martin Camajt. Me këtë rast të kujtimit të jetës dhe veprimtarisë së Dr Athanas Gegajt në Nju Jork, iç kam pyetur shpeshherë edhe publikisht në të kaluarën: pse kjo vazhdimsi e turpshme përjashtimi të disa prej figurave më të dalluara të Kombit dhe kontributeve të tyre historike – nga të dy shtetet shqiptare, të cilat sot pretendojnë se janë “demokratike” dhe në rrugën euro-atlantizmit?

Margjinalizimi zyrtar i figurave kombëtare anti-komuniste si Dr. Athanas Gegajt, një nga historianët më seriozë shqiptarë të shekullit XX, ishte një padrejtësi e madhe historike e regjimit komunist të Enver Hoxhës. Heshtja zyrtare sot ndaj këtyre figurave pas shembjes së Murit të Berlinit dhe ndryshimeve madhore politike në Evropë pas vitit 1990, është një turp madhor kombëtar. Ju lutemi enteve zyrtare në Tiranë dhe Prishtinë: për derisa vazhdoni me këto qëndrime të politizuara zyrtare ndaj këtyre figurave të mëdha të Kombit, mos na flisni për shkencë, për histori e drejtësi. Se historia nuk mund të përdoret si instrument politik, në shërbim të një dogme ose një tjetre! Heshtja e vazhdueshme nuk u bën nder!

Urime e Fondit Humanitar, “Trieshi” për organizimin e kujtimit të Dr Athanas Gegajt! Uroj që Akademia Përkujtimore me 25 janar në Nju Jork, kushtuar jetës, veprimtarisë dhe kontributit të Dr Gegajt të jetë një konferencë e denjë dhe të jetë, njëkohsisht, edhe fillimi i një interesimi më të gjërë në trojet shqiptare për këtë figurë dhe të tjera personalitete të mërgatës antikomuniste shqiptare të pas Luftës së II Botërore, tani në amshim, të harruar dhe të përjashtuar. Me qëllimin e doemosdoshëm për të rivendosur, më në fund, Dr Athanas Gegajn dhe të tjerë si ai, në vendin që u takon në historiografinë zyrtare shqiptare, për fat të keq, gjithnjë të kontrolluar dhe të cunguar nga mbeturinat e një sistemi që vazhdojnë të përdorin historinë në interes të një narrative të caktuar të pushtetit.

Frank Shkreli
———————————

Cili do ishte sot mesazhi i Gjergj Kastriotit-Skenderbe për shqiptarët, sipas Dr Athanas Gegajt – marrë nga një intervistë e tij dhënë Zërit të Amerikës, me rastin e 500-vjetorit te vdekjes se Skenderbeu – Kjo intervistë është transmetua nga Zëri i Amerikës më 18 e 19 Janar të vitit 1968) Intervista e plotë në — ORA E SHQYPNISË: Athanas Gegaj Intervistë ne 1968 mbi Gjergj Kastrioti-Skenderbeun –

VOA: Sipas mendimit t’uaj, Zoti Gegaj, ç’kuptim ka, ose ç’kuptim duhet të ketë jeta e Skëndërbeut për Shqiptarët në kohë të sotme?

GEGAJ: Jeta e veprat e Skenderbeut janë një shëmbëll i pavdekshëm në gjiun e popullit shqiptar. Kujtimi i tij i drejtoi të gjitha luftat e orvatjet për liri, që bëri populli shqiptar gjatë shekujve të robërisë deri në ditën e indipendencës së tij.
Jeta dhe vepra e Skenderbeut janë të bazuara në bashkim të gjithë shqiptarëve. Si në kohëra të kaluara, ashtu edhe sot, jeta dhe veprat e Skenderbeut janë te bazuara mbi vëllazerim të gjithë shqiptarëve, mbi lirinë e vendit nga i huaji, mbi të drejtat e barabarta të çdo qytetari, mbi respektin e çdo shqiptari të ndershëm, dhe mbi ruajtjen e traditave tona, atë të besës, të burrërisë, të mikpritjes dhe të krenarisë kombëtare.

Për më tepër, Skenderbeu na mëson se shqiptari nuk do të kursejë gjësend për t’i ardhur në ndihmë një shqiptari tjetër dhe për të krijuar një atdhe të përbashktë shqiptar, ku secili të jetojë i lirë dhe të punojë për atë vend që na e lanë trashigim të parët tonë. Ky vend është Shqipëria e Shqiptarëve, ku secili është zot në shtëpi të tij dhe kërkon të jetojë me dignitet e në bashkim, ashtu siç na mësoi Skenderbeu. E ku na mësoi edhe një gjë tjetër: Shqipëria është e gjithë shqiptarëve. Këta do ta mbrojnë me çdo mjet e me çdo sakrificë për Atdheun e Shqiptarëve, dhe si vdiset për liri, pa u bë skllav i huaj, pa përulur karakterin burrëror të popullit shqiptar.”

Marrë nga intervista e Dr Gegajt me rastin e 500-vjetorit të vdekjes së Gjergj Kastrioti – Skenderbeu – transmetuar nga Zëri i Amerikës më 18 e 19 Janar të vitit 1968)

Ky ishte synimi yt tash 13 vjet. – Qe nuk e sheh RTSH-n nuk shqetesohem por kur armata e medias si private dhe ajo publike te sherben ty, dhe vetem ty me porosi dhe percaktim . O me mua ose ne ferr kjo me shqeteson mua. Ky eshte parimi yt. Po mir, nuk je ti ai qe porosite dhe i premtove gazetareve se cilin nga ata te zellshmit prej tyre do ta beje drejtor te pergjithshem te RTSH-se dhe ato pasi te emeroheshin do benin stafet qe te sherbenin ty? Edhe te tjeret vepruan si ti por ti gabove rende.

Ti krijove nje nepotizem te semure aq sa nga paaftesia e tyre dhe servilizmi ndaj teje te ngopen ose ta neveriten ekranin sa tani je gati ti hedhesh nga ura (sic e ke zakon ti pasi i shtrydh) Tani, se kush eshte radio televizioni publik shqipetar kjo dihet sepse ka 70 vjet qe funksionon dhe per 50 vite ishte stacioni i vetem por qe mbajti gjalle publikun shqipetar , cdo vend i botes ka nje televizion publik kombetar pasi eshte i nje rendesie te vecante dhe zhvillon problemet kombetare, transmeton evenimentet kryesore te shtetit te tij ndyshe nga stacionet private qe e kane ne themel konkurencen dhe thithjen e reklames ne cdo menyre .

Nuk eshte detyra e radio televizionit publik ti shendroje emisionet apo programet ne Elektrik Blu sic i ke ti disa stacione per zemer ku edhe ne banjo i vejne kamera te fsheht . Te mos te shohesh prej 35 vjeteve stacionin publik shqipetar nuk eshte as mencuri dhe as snobllek i kohes per te treguar se sa modern jam une.

Ti nuk je kryetar opozite sot qe mund te thuash neser “Une do ta reformoj ose do ta prish radio televizionin publik shqipetar”. Ti ke 13 vjet qe je ne pushtet dhe komandon cdo gje qe eshte sot ne shqiperi. E mban mend kur ne 2014 e shembe televizionin Agon Chanel te italianit sepse e pe si kundershtar. Qe ne start e nise gabim duhet ta respektosh mendimin ndryshe kjo eshte demokracia por ti nuk e pranon se je i dhunshem.

Mban pergjegjesi dhe per RTSH-ne se ti i emeron kuadot drejtuese ne RTSH ne KKRT dhe magjorancen ne keshillin drejtues te RTSH-se .Te gjith sektoret i ke me perfaqesues nga ana jote biles dhe 40 projektet e vitit te fundit u realizuan ne RTSH nga beniamint tuaj sa ne studio aq edhe ne podkast duke thithur buxhetin me pagesa te medha qe e futen institucionin ne kolaps financiar.

Mos luaj indiferentin se ti me dashje nuk e sponsorizon radio televizionin se as nuk te pelcet per te. Ti aty do truallin se do tbesh kulla dhe mos i bjer nga Kina qe e ke per zemer por thuaj troc qe do ta shemb pasi ke vite qe edhe projektin e kullave mban te zyra jote .

Na dergove edhe nje deputet gjoja kundershtar tendin e shoqerove me dy njerez qe tia tregonin rrugen dhe e sollen te dera e radio televizionit , pasi e pa me vemendje tha ketu mund te ndertohen kulla. Ky ishte ai Goni jot nje politikan qe sapo fillon karrieren politike e fillon mbrapsht dhe tallet me djersen e qinda e qindra punonjesve qe punuan me dekada ne ate televizion. Radio televizioni eshte ne prone te vet dhe ka financa te mbrojtura nga taksat e shqipetareve eshte anetar i EBU-se per te cilen erdhi nje delikacion dhe ra dakort per nje zhvillim akoma me modern teknokolgjik si te ruajme financat dhe si te thithim reklamen per kete arsye derguam nje delekacion te kryesuar nga zonja Eni Vasili drejtoreshe e pergjithshme e radio televizionit shqipetar.

Per pak muaj qe jemi aty korigjuam financat, organizuam njesite dhe departamentet, i deleguam pune te gjithe hallkave ne RTSH dhe vendosem fashoorarin pasi transmetimi ne TVSH me aq shume stacione nuk linte gjurme mbi te gjitha hoqem nervin psikologjik te frikes qe ishte kthyer si rajon policie ne radio televizion. Njerezit ishin aq te trembur per te nesermen. Ne jua rritem rrogat i futem shpresen dhe ne monitorimin e koheve te fundit RTSH-ja u ngrit disa shkalle. Dhe del ti me idene e nje sunduesi dhe vetem shan e mallkon njerez qe i ke vu vet.

Mos u mer me RTSH-ne ktheji syte kah qeveria jote se gjysmat i ke neper burgje. Kur ne nuk na sheh perse na dergon grupe me shkresa 3 vjecare nga stacione qe i ke per zemer kur per 3 vjet ata duhet te meren me festivalet kur vete institucioni ka punonjesit e vet. -Perse ateher ti kur nuk e sheh televizionin e fton kengen fituese ne podkastin tend, sic fton dhe ate fituesin e bigut tend per te treguar se sa te ndiekin ty. Nuk mund te ma thuash mua as kolegeve te mi qe kemi punuar me Kico Fotjallin , Virgjil Kulen , Vera Zhein , Haki Bejleri ,Tefta Radi, Dhimiter Gjoka etj, sepse ato ishin kollose te mikrofonit dhe jo moderatore si ti. Atehere nuk te takon te meresh me ate institucion dhe te mohosh sepse ste nderon ty . Meqenese nuk te ndihmon mos i fyej drejtuesit qe i solle vete nuk eshte e moralshme.

Perse ndihmon stacionet private me buxhete te medha dhe me te drejten e reklames, me sponsorizime spektaklesh si nga qeveria ashtu dhe bashkia me shuma maramendese ne cdo vit dhe, ato te ftojne per tu shperlare dhe te japin ndonje kupe ne dore qe ti tia dhurosh ndonjerit qe ka fituar nga llotaria kombetare. A nuk je ti qe i emerove dy drejtora te pergjithshm ne RTSH njeri perfundoi ne burg dhe tjetri kandidat? Kush mban pergjegjesi? Po ata artiste qe mer ti ne avion dhe i paguan nga qeveria dhe jo veten nje here por ne cdo udhetim per ti perdorur ne cdo fushate ne salla per diasporen. Bile njerit i dhe gjysmen e parkut tek liqeni se gjoja do te bente recital. Keto artista i ke dhe ne postera rrugesh dhe ai stafi yt servil qe i ke ne kryeminstri te ben seleksionimin se kush eshte me ty dhe kush eshte kundra teje. Ti nuk pyet per asnje institucion artistik sepse ti te gjitha i prishe si kinema, teater kombetar , cirku , estrada dhe tani se fundmi ne RTSH.

Kryeministri aktual i Republikës së Shqipërisë, në zemërim e sipër (ta zëmë) kërkoi që RTSH të mbyllet.

Edhe ynë, në zemërim e sipër (ta zëmë) kërkoj që politika në Shqipëri të mbyllet.

Sepse jo sot, po gjithnjë, prej vitit 1991, politika e ka pasur në majë të gjuhës mbylljen e Radiotelevizionit Shqiptar (RTSH). Fatin e Kinostudios “Shqipëria e re”, të teatrove dhe të kinemave do ta kishte pësuar që atëherë edhe i vetmi institucion kombëtar në llojin e vet.

Vetëm nga dashuria dhe përkushtimi i pashoq i trupës teknike, në radhë të parë, si dhe të trupës krijuese dhe të drejtuesve të rinj të ardhur në krye të institucionit pas grevës së famshme të sindikatës më 1991, u arrit që një institucion i vjetëruar, i cili ndodhej në grahmat e fundit, të mbante frymën gjallë dhe, i vetëm, të përballonte sfidat e rrëzimit të komunizmit, ardhjes së pluralizmit dhe të proceseve demokratike. Vetëm kështu mund të ruheshin dhe të përtëriheshin Orkestra Sinfonike e Radiotelevizionit Shqiptar, Departamenti i Filmit Artistik Televiziv Shqiptar, Parku Automobilistik i RTSH, të gjitha institucione brenda institucionit, të gjitha pasuri të jashtëzakonshme kombëtare më vete, humbja të cilave do të kishte qenë humbje për vendin dhe kombin.

Kur kam filluar unë në RTSH në dhjetor 1991, të gjithë qëndronim me frymë të ngrirë, sepse nga çasti në çast mund të ndërpritej transmetimi.

Në vitet e para ’90 të gjithë krijuesit në RTSH (gazetarë, regjisorë, skenaristë, dokumentaristë e tjerë), pothuaj i gjithë personeli teknik dhe një pjesë e drejtuesve kaloi nëpër qëndrime kualifikuese nga disa javë deri në disa muaj pranë radiotelevizioneve motra të Evropës Perëndimore, të cilat i ofruan gjithashtu ndihma teknike falas. RTSH u rrit ndjeshëm si teknikisht, ekonomikisht, por sidomos edhe profesionalisht sipas modeleve të mediave publike elektronike të Perëndimit. Spektaklet, dokumentarët artistikë, dokumentarët historikë, filmat e panumërt që janë prodhuar në ato vite nuk mund të përfytyrohen në mediat e sotme. Hapësira programore e Televizionit Shqiptar, nga 4-5 orë në ditë u bë 365/24.

Më 1993 u krijua Programi Satelitor i RTSH, dritarja e vetme informative e Kosovës për në Botë. Duke u ngritur në stadin e RTSH World kështu ne do të sfidonimin makinerinë agresive të Millosheviçit për të krijuar block-out informativ në Kosovë dhe ndaj Kosovës.

Presidenti Ibrahim Rugova gjithnjë ma përsëriste se RTSH do të jetë në qendër të të gjitha investimeve shqiptare, edhe kur Kosova të çlirohet dhe të ketë Radiotelevizionin publik, sepse rëndësinë e RTSH nuk mund të ketë asnjë institucion tjetër mediatik shqiptar.

Bazuar në Ligjin për Radiotelevizionin Publik dhe në përvojat e radiotelevizioneve simotra evropianoperëndimore, Këshilli Drejtues miratoi rregullore të cilat zbatoheshin me përpikmëri në RTSH. Kjo e bënte të pavarur ndaj dhe njësoj të hapur ndaj faktorëve politikë dhe faktorëve të tjerë.

Radiotelevizioni Shqiptar është i vetmi institucion kombëtar i llojit të vet, i vetmi që ka në emërtesë cilësimin “shqiptar”, i vetmi “della bandiera nazionale”, siç do të thoshin italianët. Nuk mund të përfytyrohet që italianët, zviceranët, francezët, gjermanët, spanjollët, britanikët e tjerë të lejonin që t’u mbyllet media e tyre publike. Por as fqinjët tanë në ndonjë prej kryqyteteve të Ballkanit.

Sapo fillova këto radhë, shkova në Wikipedia, te zëri anglisht i Radio Televizionit Publik Grek ERT (anglisht) EPT (greqisht). Edhe ERT, si RTSH, ka datëlindje vitin 1938, kur YPE (Radioja Kombëtare Greke) filloi transmetimet. Më 1965 filloi transimet eksperimantale dhe më 1966 transmetimet e rregullta televizioni kombëtar grek. Më 2011 korporata shpalli synimin për reformim të thellë të institucionit. Më 11 qershor 2013, në orën 17.15 kryetari i Parlamentit të Greqisë shpalli mbylljen e menjëhershme të institucionit. Dolën në papunësi 2 500 punonjës. Vendimin e mori një Komision Ministerial i cili doli në përfundimin se “kushton më shumë dhe ka më pak publik se privatët”. Po atë ditë një grup punonjësish arriti të transmetonte fshehtas emisionet e ERT, por policia ndërhyri menjëherë dhe i largoi. Përpjekjet për të rikthyer sinjalin e ERT vazhduan në mënyra të ndryshme. Veprimi, pa marrë miratimin e Këshillit Kombëtar të ERT u quajt skandal. Unioni i Radiotelevizioneve të Evropës protestoi fuqishëm dhe opozita e asaj kohe e quajti veprimin “të paligjshëm”.

Më 12 qershor 2013, një zëdhënës i qeverisë greke, njoftoi formimin e një transmetuesi të ri publik, New Hellenic Radio, Internet and Television. Shërbimet filluan më 29 gusht 2013, personeli do të përbëhej nga 1000 deri 1 200 veta dhe do të financohej nga reklamat dhe kontributet tatimore.

ERT e kishte humbur garën ndaj rivalëve privatë si MEGA dhe ANTENA, por mbyllja e tij u përjetua rëndë nga grekët në atdhe e në diasporë. Sot ERT World ka një shërbim të fuqishëm edhe për diasporën si dhe për publikun e huaj.
Në situata të përafërta krize janë ndodhur e ndodhen radiotelevizionet publike edhe në vende të tjera evropiane, por gjithnjë gjenden mekanizmat për t’i zgjidhur këto situata.

Në vitet e para ’90, RTSH krijoi një trupë profesionistësh të rinj. Edhe sot e kësaj dite këta ua japin tonin mediave private. Nëse politika do të kishte pasur vizion të shëndoshë ky erozion ndaj RTSH-së mund të kufizohej shumë.

Pas vitit 1996, me krijimin e mediave të para private, politika në Shqipëri iu dha përparësi absolute këtyre mediave. Kjo shënon shkëputjen e politikës nga interesat e mirëfillta puböike dhe lidhjet e saj gjithnjë e më të ngushta me interesat oligarke. Karakteristikë e këtyre mediave është se dy të tretat e hapësirës ua kushtojnë reklamave. Me lejen dhe me dëshirën e politikës këto media morën jo vetëm programet reality show, por edhe të gjitha quizzet, llotaritë, talk shows si dhe programe të tjera të tilla trash, të cilat përgjithësisht nuk përbëjnë kulturë, por antikulturë, antiqytetërim. Prodhimi i mirëfilltë krijues mungon pothuaj krejtësisht. Dhe përgjithësisht ky prodhim, pra, është mediokër.

Veçanërisht 14 vitet e fundit politika në pushtet iu dha përparësi dy mediave private- Top Chanel dhe Klan. Reklamat dhe sponsorizimet qeveritare janë të shpërpjesëtuara në favor të këtyre mediave krahasuar me ato ndaj Radiotelevizionit Shqiptar. Mund të arsyetojnë se kjo bëhet për shkak të shikueshmërisë më të lartë, por kjo ndikon, në fakt, drejtpërdrejt në financat e RTSH.

Në krye të RTSH këto vite janë dërguar kryesisht të besuar të qeverisë, siç dërgoheshin dikur kryetarët e kooperativave bujqësore, pa pasur fare të bëjnë me gazetarinë apo mediatikën, me qëllim kryesor korrupsionin.

RTSH-ja aktuale është zhveshur jo vetëm nga transmetimet sportive, siç përmend kryeministri aktual, por edhe nga të gjitha talent shows, nga spektaklet, emisionet e fëmijëve e tjera, është zhveshur edhe nga krijimtaria e mirëfilltë kombëtare shqiptare. Nuk transmetohet muzikë shqiptare, sepse RTSH nuk e paguan dot të drejtën e autorit. Edhe emisionet vjetore si Festivali i Këngës apo Koncerti i Vitit të Ri prodhohen nga një media private më pranë qeverisë aktuale, ndërsa RTSH rri dhe shikon. Përfitimet financiare shkojnë te mediat private.

Radiotelevizionet publike janë të domosdoshme, sepse ato bëjnë pikërisht atë çka nuk e bëjnë dot privatët. Ato dallohen për repertorin dhe vizionin rreptësisht kombëtar, për profesionalizmin dhe për etikën e lartë. RAI, për shembull, ka një fizionomi krejt të dallueshme nga Mediaset apo grupet e tjera transmetuese italiane.

Këto dy lloje të mediave janë antiteza të njëra-tjetrës. Aq sa janë komerciale mediat private, aq janë jokomerciale mediat publike.

Detyra e radiotelevizioneve publike është të prodhojë kulturë dhe të kultivojë qytetërim. Asnjë institucion tjetër mediatik nuk mund të matet as nuk mund të krahasohet me rolin dhe misionin e tij.

Trashëgimia e RTSH e bën atë të vetmin në peizazhin mediatik shqiptar me mundësi reale për të qenë gjigant mediatik, siç ishte në vitet e para ’90, absolutisht të pakonkurueshëm.

E vetmja që meriton të mbyllet është politika që e ka çuar dita ditës drejt mbylljes Radiotelevizionin Shqiptar.

An Expanded Analysis of Forms of Violence under International Humanitarian and Criminal Law

1. Legal Context of the Armed Conflict
The events that occurred in Kosovo during the period 1998–1999 took place within the framework of a non-international armed conflict, which, due to the degree of effective control and direct involvement exercised by the Federal Republic of Yugoslavia (Serbia), contained elements of an international armed conflict within the meaning of international humanitarian law (IHL)¹. This legal classification triggers the application of the 1949 Geneva Conventions, Additional Protocol II, and relevant norms of customary international law.
According to the established jurisprudence of the International Criminal Tribunal for the former Yugoslavia (ICTY), the existence of an armed conflict is determined by the intensity of hostilities and the level of organization of the parties involved². Both criteria were clearly met in Kosovo, thereby activating the full applicability of IHL.

2. Architecture of State Violence: Systematic and Organized Character
The violence perpetrated in Kosovo did not constitute a series of isolated or spontaneous acts. Rather, it formed part of a coordinated state policy, implemented by military, police, and paramilitary forces through hierarchical command structures and logistical support. Under international jurisprudence, such conduct satisfies the criteria of a “widespread or systematic attack directed against a civilian population”, a core contextual element for crimes against humanity³.

3. Forms of Violence and Their International Legal Qualification
3.1. Wilful Killings and Extrajudicial Executions
The large-scale killing of Kosovo Albanian civilians, including extrajudicial executions, constitutes a grave breach of Common Article 3 of the Geneva Conventions and a war crime under customary international law. When committed as part of a widespread or systematic attack against a civilian population, such killings also amount to crimes against humanity pursuant to Article 7(1)(a) of the Rome Statute⁴.
The Račak Massacre of 15 January 1999 exemplifies this form of violence, as the victims were unarmed civilians protected under IHL.
3.2. Forced Displacement, Deportation, and Ethnic Cleansing
The mass expulsion of Kosovo Albanians from their homes constitutes deportation or forcible transfer of population, expressly prohibited under international law. Such acts qualify as crimes against humanity under Article 7(1)(d) of the Rome Statute and as violations of Article 49 of the Fourth Geneva Convention⁵.
ICTY jurisprudence has confirmed that forced displacement in Kosovo formed part of a deliberate strategy aimed at altering the ethnic composition of the territory.
3.3. Enforced Disappearances
Enforced disappearances constitute a multiple violation of international law, including:
• the right to life;
• the prohibition of torture and cruel treatment;
• the right to recognition as a person before the law⁶.
Under international criminal law, enforced disappearance qualifies as a crime against humanity under Article 7(1)(i) of the Rome Statute when committed as part of a widespread or systematic attack.
3.4. Torture and Inhuman or Degrading Treatment
Acts of torture, severe ill-treatment, and degrading treatment of civilians and detainees constitute grave breaches of the Geneva Conventions and violations of the Convention against Torture (CAT). The prohibition of torture is absolute and non-derogable, even in times of armed conflict or public emergency⁷.
Under international criminal law, torture constitutes both a war crime and a crime against humanity pursuant to Article 7(1)(f) of the Rome Statute.
3.5. Sexual Violence and Gender-Based Crimes
Sexual violence, including rape, sexual slavery, and other forms of sexual abuse, represents one of the most severe violations of international law. International jurisprudence has recognized sexual violence as:
• a war crime;
• a crime against humanity;
• a potential act of genocide when committed with **specific intent (dolus specialis)**⁸.
In Kosovo, sexual violence was used as a method of terror, humiliation, and destruction of the social fabric of the Kosovo Albanian community.
3.6. Destruction of Civilian Property and Cultural Heritage
The deliberate destruction of civilian homes, religious buildings, and cultural heritage sites constitutes a violation of Article 53 of Additional Protocol I and a war crime under Article 8(2)(a)(iv) of the Rome Statute⁹. Such destruction aimed at eliminating both the physical presence and cultural identity of the Kosovo Albanian population.
3.7. Psychological Violence and Terrorization of the Civilian Population
Systematic intimidation, threats, sieges, and terrorization of civilians constitute violations of the fundamental principle of civilian protection. International jurisprudence has recognized psychological violence as an element of persecution and inhuman treatment under crimes against humanity¹⁰.

4. Genocide: Analysis of Material and Mental Elements
Within the meaning of the Convention on the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide (1948), the forms of violence outlined above satisfy the material elements of Article II (a), (b), and (c). The central legal issue remains the establishment of specific intent (dolus specialis) to destroy, in whole or in part, a protected national group¹¹.
While the ICTY did not issue a genocide conviction specific to Kosovo, the pattern of conduct, scale of violence, and state-organized nature of the crimes remain subject to serious legal and scholarly analysis.

5. International Obligations of Justice, Memory, and Non-Recurrence
Under international law, states bear positive obligations to:
• conduct effective investigations into international crimes;
• prosecute those responsible; • provide reparations to victims;
• preserve historical memory as a guarantee of non-repetition¹².
The legal remembrance of crimes committed in Kosovo is not a political exercise but a binding obligation under international law, rooted in the principles of accountability, justice, and the rule of law.

Legal References
1. ICTY, Prosecutor v. Tadić, Jurisdiction Decision (1995).
2. Ibid.
3. Rome Statute of the ICC, Article 7.
4. Ibid., Article 7(1)(a).
5. Fourth Geneva Convention, Article 49.
6. ICCPR; International Convention for the Protection of All Persons from Enforced Disappearance.
7. Convention against Torture (CAT).
8. ICTY, Furundžija; ICC, Ntaganda.
9. Rome Statute, Article 8.
10. ICTY, Kordić and Čerkez.
11. ICJ, Bosnia and Herzegovina v. Serbia and Montenegro (2007).
12. UN Basic Principles and Guidelines on the Right to a Remedy and Reparation (2005).

The Land of Leka; 15.01.2026

Analizë e zgjeruar e formave të dhunës në kuadër të së drejtës ndërkombëtare humanitare dhe penale

1. Konteksti juridik i konfliktit të armatosur
Ngjarjet e ndodhura në Kosovë gjatë viteve 1998–1999 zhvillohen në kuadër të një konflikti të armatosur jo-ndërkombëtar, i cili, për shkak të shkallës së kontrollit efektiv dhe përfshirjes direkte të Republikës Federale të Jugosllavisë (Serbisë), përmban elemente të konfliktit të armatosur ndërkombëtar, sipas standardeve të përcaktuara nga jurisprudenca e Tribunalit Penal Ndërkombëtar për ish-Jugosllavinë (ICTY)¹. Ky kualifikim juridik aktivizon zbatimin e Konventave të Gjenevës të vitit 1949, Protokollit Shtesë II dhe normave të së drejtës zakonore ndërkombëtare.

2. Arkitektura e dhunës shtetërore: karakteri sistematik dhe i organizuar
Dhuna e ushtruar në Kosovë nuk përbënte një seri incidentesh të izoluara, por një politikë shtetërore të mirëorganizuar, të zbatuar nga forcat ushtarake, policore dhe paramilitare, me mbështetje logjistike dhe hierarkike. Sipas jurisprudencës ndërkombëtare, një dhunë e tillë përmbush kriteret e një “sulmi të gjerë dhe sistematik” kundër popullsisë civile, element thelbësor për kualifikimin e krimeve kundër njerëzimit².

3. Format e dhunës dhe kualifikimi i tyre juridik
3.1. Vrasjet e qëllimshme dhe ekzekutimet jashtëgjyqësore
Vrasjet masive të civilëve shqiptarë, përfshirë ekzekutimet pa gjyq, përbëjnë shkelje të rënda të nenit 3 të përbashkët të Konventave të Gjenevës dhe krime lufte sipas së drejtës zakonore ndërkombëtare. Në kontekstin e një sulmi të gjerë dhe sistematik, këto vrasje përbëjnë gjithashtu krime kundër njerëzimit në kuptim të nenit 7(1)(a) të Statutit të Romës³.
Masakra e Reçakut përbën një shembull emblematic të kësaj forme dhune, ku viktimat ishin civilë të paarmatosur dhe të mbrojtur nga DIH.
3.2. Dëbimi, deportimi dhe spastrimi etnik
Dëbimi masiv i popullsisë shqiptare nga vendbanimet e tyre përbën deportim ose transferim të detyruar të popullsisë, i ndaluar shprehimisht nga e drejta ndërkombëtare humanitare. Këto veprime përbëjnë krime kundër njerëzimit sipas nenit 7(1)(d) të Statutit të Romës dhe shkelje të nenit 49 të Konventës së Katërt të Gjenevës⁴.
Jurisprudenca e ICTY-së ka konstatuar se dëbimi i popullsisë shqiptare ishte pjesë e një strategjie për ndryshimin e përbërjes etnike të Kosovës.
3.3. Zhdukjet me forcë
Zhdukjet me forcë përbëjnë një shkelje të shumëfishtë të së drejtës ndërkombëtare, duke përfshirë:
• shkeljen e së drejtës për jetë;
• shkeljen e ndalimit të torturës;
• shkeljen e së drejtës për njohjen si person para ligjit⁵.
Në kontekst penal ndërkombëtar, zhdukjet me forcë përbëjnë krime kundër njerëzimit sipas nenit 7(1)(i) të Statutit të Romës, kur kryhen si pjesë e një sulmi të gjerë dhe sistematik.
3.4. Tortura dhe trajtimi çnjerëzor
Tortura, keqtrajtimi dhe trajtimi poshtërues i civilëve dhe të ndaluarve përbëjnë shkelje të rënda të Konventave të Gjenevës dhe të Konventës kundër Torturës (CAT). Këto veprime janë të ndaluara absolutisht dhe nuk justifikohen në asnjë rrethanë, përfshirë konfliktin e armatosur⁶.
Në kuptim penal, tortura përbën krim lufte dhe krim kundër njerëzimit sipas nenit 7(1)(f) të Statutit të Romës.
3.5. Dhuna seksuale dhe dhuna me bazë gjinore
Dhuna seksuale, përfshirë përdhunimin, skllavërinë seksuale dhe forma të tjera të abuzimit seksual, përbën një nga format më të rënda të dhunës ndërkombëtare. Jurisprudenca e ICTY-së dhe ICC-së e ka njohur dhunën seksuale si:
• krim lufte;
• krim kundër njerëzimit;
• akt potencial gjenocidal, nëse kryhet me dolus specialis⁷.
Dhuna seksuale në Kosovë u përdor si mjet terrori, poshtërimi dhe shkatërrimi i strukturës shoqërore të komunitetit shqiptar.
3.6. Shkatërrimi i pronës civile dhe objekteve kulturore
Shkatërrimi i qëllimshëm i shtëpive, objekteve fetare dhe trashëgimisë kulturore përbën shkelje të nenit 53 të Protokollit Shtesë I dhe krim lufte sipas nenit 8(2)(a)(iv) të Statutit të Romës⁸. Ky shkatërrim kishte për qëllim eliminimin e pranisë fizike dhe kulturore të shqiptarëve në Kosovë.
3.7. Dhuna psikologjike dhe terrorizimi i popullsisë civile
Frikësimi, kërcënimet, rrethimet dhe terrorizimi sistematik i popullsisë civile përbëjnë shkelje të parimit të mbrojtjes së civilëve. Jurisprudenca ndërkombëtare e ka njohur dhunën psikologjike si element përbërës të persekutimit dhe trajtimit çnjerëzor⁹.

4. Gjenocidi: analiza e elementeve materiale dhe subjektive
Në kuptim të Konventës për Gjenocidin (1948), format e mësipërme të dhunës përmbushin elementet materiale të nenit II (a), (b) dhe (c). Çështja juridike qendrore mbetet prova e qëllimit specifik për shkatërrim, i cili analizohet në bazë të modelit të sjelljes, shkallës së dhunës dhe kontekstit shtetëror¹⁰.
5. Detyrimet ndërkombëtare për drejtësi, kujtesë dhe mos-përsëritje
Sipas së drejtës ndërkombëtare, shtetet kanë detyrime pozitive për:
• hetimin efektiv të krimeve ndërkombëtare;
• ndjekjen penale të autorëve;
• sigurimin e reparacioneve për viktimat;
• ruajtjen e kujtesës historike si garanci e mos-përsëritjes¹¹.

Fusnota
1. ICTY, Prosecutor v. Tadić, 1995.
2. Statuti i Romës, neni 7.
3. Po aty, neni 7(1)(a).
4. Konventa IV e Gjenevës, neni 49.
5. ICCPR; Konventa për Zhdukjet me Forcë.
6. Konventa kundër Torturës (CAT).
7. ICTY, Furundžija; ICC, Ntaganda.
8. Statuti i Romës, neni 8.
9. ICTY, Kordić and Čerkez.
10. ICJ, Bosnia v. Serbia, 2007.
11. UN Basic Principles on the Right to a Remedy and Reparation, 2005.

Vendi i Lekës;15.01.2026