Kur bregdeti mbushi rrugët, qeveria nuk i kundërshtoi shifrat. Ajo pretendoi se ne nuk kishim asgjë për të vënë në vend të tyre. Më tregoni projektin, tha. Zgjidhni njëzet përfaqësues, uluni, dhe më sillni draftin për një Shqipëri të re, me shkrim. Ja pra, drafti.

Unë jam një njeri i vetëm, që shkruan nga diaspora, pa parti dhe pa asgjë për shitje. Nuk keni pse të mbështeteni te fjala ime për asgjë nga kjo. Pothuajse çdo rresht në këtë draft është qëndrimi i vetë Bashkimit Evropian, i Bankës Botërore ose i Komisionit të Venecias, me fjalët e tyre. Puna ime e vetme ishte t’i mblidhja në një dokument të vetëm dhe të tregoja provat. Metoda përmblidhet në dy fjali. Nuk na duhet një kushtetutë e re. Na duhet që ajo që kemi tashmë t’i vërë vërtet nën ligj të fuqishmit, në një rrugë që shkon drejt Brukselit dhe jo larg tij.

Reforma e vetme më e fuqishme tingëllon e mërzitshme, që zakonisht është mënyra se si e kupton që do të funksiononte. Shqipërisë i duhet një organ i pavarur që duhet të vlerësojë publikisht secilën nga këto marrëveshje para se të nënshkruhet: sa i kushton publikut, sa të ardhura heq dorë shteti, dhe kush përfiton në të vërtetë. Kur qeveria i dha projektit të Sazanit statusin special më 30 dhjetor 2024, nuk publikoi asnjë analizë të pavarur kosto-përfitim dhe asnjë vlerësim të të ardhurave të humbura, asgjë që publiku të mund ta peshonte sa kohë vendimi ende kishte rëndësi. Kjo nuk është një rast i izoluar. Banka Botërore raporton se rreth 87 për qind e partneriteteve publike-private të Shqipërisë vijnë të pakërkuara, pa konkurrencë dhe pa një vlerësim të pavarur se sa kushtojnë. Fondi Monetar Ndërkombëtar e vendos pjesën afër 80 për qind dhe prej vitesh i ka kërkuar Shqipërisë të ndalojë miratimin e tyre verbërisht.

Zgjidhja nuk është shpikje imja. Raporti i Komisionit Evropian i vitit 2025 për Shqipërinë i thotë vendit, me fjalë të qarta, të miratojë ligjin që krijon një institucion fiskal të pavarur. Ministrat e financave të BE-së thanë të njëjtën gjë në maj 2025. Bën pjesë në kapitujt e anëtarësimit. Dhe Banka Botërore ka shkuar përtej rekomandimit: i dorëzoi qeverisë një dokument opsionesh në 2024 dhe një projektligj në 2025. Asnjë ligj nuk është paraqitur ende. Pra, ndërtoni organin që BE-ja tashmë e kërkon, dhe jepini një dhëmb që propozimet mbi tavolinë ende nuk e kanë. Asnjë grant strategjik, asnjë projekt i madh dhe asnjë partneritet publik-privat nuk miratohet derisa ky organ të ketë publikuar një vlerësim të pavarur. Pa vlerësim, pa grant. Zbatuar te granti i Sazanit, ai rregull i vetëm do të kishte qenë vendimtar, sepse vlerësimi nuk u publikua kurrë. Është llogaritësi i kësaj faqeje, kthyer në ligj.

Pjesa tjetër e draftit tregon në të njëjtin drejtim, dhe asnjë pjesë e vetme nuk shkel një rregull të BE-së. Një ligj investimi që e nxjerr tokën publike në tender të hapur dhe e vlerëson ndershmërisht, në vend që t’ia dorëzojë një ishull të mbrojtur një kompanie të vetme përmes një komiteti që e kryeson Kryeministri. Një parlament që nuk mund ta mbrojë një ministër nga kërkesa e një prokurori për arrestim, dhe vendime gjykate që zbatohen vetvetiu në vend që të presin një votë nga e njëjta shumicë që duhet të lidhin. Asnjë ndërtim brenda një parku kombëtar me vendim qeverie, pasi mbyllja e kapitullit të mjedisit tashmë është një kusht i anëtarësimit që Komisioni e ka deklaruar haptazi. Secila prej tyre tashmë i kërkohet Shqipërisë, nga Brukseli, nga Komisioni i Venecias ose nga huadhënësit.

Ka një vend ku një instinkt i mirë përplaset me një vijë ligjore, prandaj po e them troç. Shqiptarët duhet të përfitojnë nga bregdeti i tyre. Mënyra për ta bërë këtë nuk është një mur rreth atyre që punësohen, gjë që do të shkelte lëvizjen e lirë të BE-së dhe do t’i jepte qeverisë dhuratën për ta quajtur tërë lëvizjen nativiste. Mënyra për ta bërë është kodi tatimor: nxitje për punësimin vendor, trajnimin dhe praktikat profesionale, marrëveshje për përfitime komunitare dhe ndarje të ardhurash me qytetet që jetojnë pranë projektit, dhe ndihmë rajonale për zonat më të varfra. I njëjti destinacion, një rrugë që shkon drejt Evropës. Shqipëria është kandidate, ende jo anëtare, ndaj nuk lidhet nga çdo direktivë me forcën e ligjit. Por këto janë standarde që ajo tashmë ka rënë dakord t’i përmbushë. Nuk janë rregulla të huaja të imponuara mbi të.

Ky është argumenti. Drafti i plotë pas tij shtrihet në shtatë shtylla, dhe çdo pohim është i burimuar. Na sfiduan të sillnim diçka konkrete. Është shkruar, është në përputhje me BE-në, dhe mund të jetë baza punuese për pikërisht ato ligje që Brukseli tashmë po i thotë Shqipërisë t’i miratojë. Pyetja nuk është më nëse populli mund të shkruajë një draft. Pyetja është se cila pjesë e këtij është e gabuar. Një publik i informuar është gjëja më e vështirë në botë për t’u gënjyer, dhe një vend që i vlerëson marrëveshjet e veta para se t’i nënshkruajë është gjëja më e vështirë në botë për t’u shitur. Lexojeni, dhe më thoni cilën pjesë do ta ndryshonit.