Kjo përmbledhje prozash të shkurtra e autorit Tahir Bezhani, paraqet një botë narrative të ndërtuar mbi përvojën njerëzore në kufijtë e saj më të ndjeshëm: mërgimin, vetminë, kujtesën, ndarjen familjare dhe rrjedhën e pandalshme të kohës. Në qendër të të gjitha tregimeve qëndron njeriu i zakonshëm prindi, mërgimtari, fshatari, i moshuari, i vendosur përballë ndryshimeve shoqërore dhe historike që shpesh e tejkalojnë. Tematikisht, vepra krijon një mozaik të dhimbjes kolektive dhe individuale. Migrimi i të rinjve, prishja e lidhjeve familjare, vetmia e pleqërisë dhe pasojat e luftës janë motive të përsëritura që ndërtojnë një univers të qëndrueshëm emocional. Në disa tregime, si ato me Hasanin, Mentorin, Dritonin apo Durimin, njeriu shfaqet si bartës i kujtimeve dhe i një nostalgjie të thellë për një rend shoqëror që po zbehet.

Stilistikisht, autori Bezhani shquhet për një gjuhë të pasur emocionale, shpesh të ngarkuar me figuracion tradicional dhe një ton elegjiak. Rrëfimi është linear dhe i qartë, me prirje për të ndjekur rrjedhën kronologjike të ngjarjeve, duke i dhënë lexuesit një ndjenjë të vazhdueshme dëgjimi të një “rrëfimi gojor” të jetës. Dialogjet bëhen një element i rëndësishëm i strukturës narrative dhe shërbejnë si bartës të mendimeve filozofike dhe morale të personazheve.

Megjithatë, një karakteristikë e dukshme e stilit është prirja drejt zgjerimit emocional dhe përsëritjes së ideve, sidomos në refleksionet e brendshme të personazheve. Kjo e forcon ndjeshmërinë e tekstit, por në disa raste e ngadalëson ritmin narrativ dhe e zhvendos peshën nga veprimi konkret drejt meditimit të gjatë. Po ashtu, përdorimi i gjuhës shpesh mbetet brenda një regjistri tradicional, me pak eksperimentim strukturor apo stilistik modern.

Në aspektin artistik, pesëmbëdhjetë tregimet e këtij vëllimi kanë një vlerë të qartë dokumentare dhe shoqërore: ato ruajnë kujtesën e një kohe, të një mjedisi dhe të një gjenerate që përballet me transformime të mëdha.

Autori shfaqet si rrëfimtar i ndjeshëm i realitetit të përditshëm, me një prirje të fortë për empati dhe për ndërtimin e figurave njerëzore të besueshme dhe të afërta.

Në tërësi, kjo përmbledhje prozash përbën një dëshmi letrare të jetës së përjetuar dhe të kujtesës kolektive, ku forca qëndron më shumë në ndjeshmërinë e rrëfimit dhe autenticitetin e përvojës sesa në ndërtimin e ngjeshur formal të tregimit modern. Ajo mbetet një letërsi e zemrës dhe kujtesës, që synon të ruajë zërin e njeriut të thjeshtë në kohë ndryshimesh të mëdha shoqërore.

***

Tregimi “Ai e donte vdekjen” ndërtohet mbi një bosht të fuqishëm emocional dhe historik, duke e vendosur njeriun e pasluftës përballë dy përvojave themelore: kujtesës së traumës dhe ndërgjegjësimit për fundin e pashmangshëm. Në planin tematik, teksti trajton pasojat e luftës jo vetëm në dimensionin material, por sidomos në atë psikologjik dhe ekzistencial. Njerëzit që “nuk e njihnin njëri-tjetrin” dhe që kërkonin identitetin e humbur në fytyrat e ndryshuara, përfaqësojnë një shoqëri të çrrënjosur, ku trauma ka prishur edhe marrëdhëniet më themelore njerëzore. Kjo gjendje shërben si sfond për zhvillimin e raportit mes dy personazheve kryesore, Memli Kodrës dhe Behar Shpatit, të cilët mishërojnë dy mënyra përballjeje me fatin: kërkimin e shpresës dhe pranimin e fundësisë.

Figura e Beharit është ndërtuar me një thellësi të veçantë simbolike. Ai përfaqëson intelektualin e goditur nga historia, poetin me frymë “migjeniane”, që nga rebelimi kalon në një pajtim stoik me vdekjen. Deklarata e tij për sëmundjen dhe pranimin e fundit nuk paraqitet si dorëzim, por si një akt i vetëdijshëm filozofik. Këtu qëndron edhe paradoksi i titullit: “Ai e donte vdekjen” nuk nënkupton dëshirë për shuarje, por një pranim të thellë, pothuaj etik, të saj si pjesë e jetës. Në anën tjetër, reagimi i Memlit është njerëzor, instinktiv dhe kundërshtues. Ai refuzon ta pranojë vdekjen e mikut, duke përfaqësuar kështu zërin e jetës dhe shpresës. Ky kontrast midis dy qëndrimeve krijon një tension filozofik që e ngre tregimin përtej një historie personale, duke e bërë atë një reflektim mbi ekzistencën njerëzore.

Kulmi emocional arrihet në fund, me njoftimin e vdekjes së Beharit. Zgjidhja narrative është e thjeshtë, por e fuqishme: një shtyllë mortore, një foto dhe një orar varrimi. Minimalizmi i kësaj skene e shton ndikimin e saj, duke lënë hapësirë për rezonancë të thellë emocionale. Përmbyllja me imazhin e mikut që “qëndron i varur në bebëzat e syve” është një metaforë e goditur për kujtesën si formë e pavdekësisë.

Tregimi “Dridhje e vonuar” ndërtohet mbi një motiv të njohur, por gjithmonë të fuqishëm letrar: rikthimin e papritur të dashurisë së dikurshme dhe përplasjen e saj me kohën, kujtesën dhe moshën. Autori e vendos ngjarjen në një ambient kulturor, një orë letrare, duke krijuar një hapësirë simbolike ku fjala artistike dhe përjetimi intim ndërthuren natyrshëm. Ky sfond nuk është i rastësishëm: është pikërisht aty, mes poetëve dhe krijimtarisë, ku ndjesitë e fjetura gjejnë terrenin për t’u rizgjuar.

Figura e Luljetës është ndërtuar me një theks të fortë estetik dhe sensual. Përshkrimi i saj është i ngarkuar me figura poetike dhe krahasime të natyrës, duke e afruar me një idealizim të bukurisë femërore, pothuaj mitike (“si një zanë mali”). Ajo nuk është thjesht një personazh, por një shenjë e kujtesës, një katalizator që zgjon një të kaluar të fjetur. Prania e saj është e mjaftueshme për të prishur ekuilibrin emocional të protagonistit dhe për ta kthyer atë në një udhëtim të brendshëm. Në aspektin psikologjik, tregimi është një analizë e ndjeshme e asaj që mund të quhet “nostalgji aktive”, një gjendje ku e kaluara nuk është thjesht kujtim, por përjetim i ripërtërirë. Besniku nuk është vetëm një vëzhgues i së kaluarës së tij; ai e rijeton atë në mënyrë të plotë, deri në atë pikë sa realiteti përreth zbehet.

Përfundimi i tregimit është i qetë, refleksiv dhe simbolik. Imazhi përmbyllës i “gjetheve të pathara në herbariumin e zemrës” është një metaforë e bukur për kujtesën emocionale që ruhet e paprekur nga koha.

Tregimi “Ngatërresë me hatërmbetje” ndërtohet mbi një bosht realist familjar, ku përplasja mes vëllezërve shndërrohet në një dramë të brendshme shoqërore dhe morale. Në qendër të tij qëndron familja Bregu, si një mikrokozmos i shoqërisë së pasluftës, ku ndryshimet e statusit, krenaria e tepruar dhe mungesa e komunikimit e çojnë lidhjen vëllazërore drejt ndarjes, e më pas drejt një pajtimi emocionalisht të fuqishëm.

Një nga vlerat kryesore të tregimit është ndërtimi i gradual i konfliktit. Autori nuk e vendos përçarjen si një akt të menjëhershëm, por si një proces të ngadaltë që ushqehet nga lodhja, egoja dhe keqkuptimet e përditshme. Figura e Qëndrim Bregut paraqitet si shtylla morale e familjes: punëtor, i përkushtuar dhe i shqetësuar për unitetin familjar, ndërsa Graniti shfaqet si personazh i transformuar nga rrethanat e pasluftës, i kapur nga një ndjenjë e gabuar superioriteti dhe distancimi nga përgjegjësitë familjare. Ky kontrast krijon tension narrativ dhe njëkohësisht nxit reflektim mbi ndikimin e kohës dhe rrethanave në karakterin njerëzor.

Veçanërisht i arrirë është momenti i ndërhyrjes së natyrës në narracion. Skena me këlyshët e qenve që përpiqen të takohen përmes murit. Kjo skenë ka funksion të qartë simbolik: ajo shërben si pasqyrë morale për njerëzit, duke theksuar kontrastin mes instinktit të pastër të kafshëve dhe ndarjes së panevojshme njerëzore. Ky është momenti kulmor emocional i tregimit, ku autori arrin të lidhë natyrën me ndërgjegjen njerëzore dhe të krijojë një efekt të fortë empatik.

Tregimi “Ajo akoma qëndron në dritare” ndërtohet mbi një bosht të fortë psikologjik dhe emocional, ku gjendja e brendshme e personazhit kryesor, Besnikut, shndërrohet në qendër të rrëfimit. Autori e vendos lexuesin brenda një bote të trazuar shpirtërore, ku vetmia, pagjumësia dhe kujtimet e dashurisë së humbur krijojnë një atmosferë të rënduar ekzistenciale.

Një nga vlerat kryesore të tregimit është intensiteti emocional dhe ndërtimi gradual i krizës së brendshme të personazhit. Besniku nuk paraqitet thjesht si individ i lodhur nga jeta, por si një njeri i përfshirë në një konflikt të thellë mes kujtesës, ndjenjës dhe realitetit. Kjo e bën rrëfimin të afërt me prozën psikologjike, ku bota e brendshme ka më shumë peshë se veprimi i jashtëm.

Stili i autorit karakterizohet nga një gjuhë e ngarkuar me figuracion poetik dhe përshkrime të detajuara natyrore. Elementet e natyrës: vapa, pishat, era, drita e diellit etj., nuk janë vetëm sfond, por pasqyrojnë gjendjen emocionale të personazhit, duke krijuar një paralelizëm të qartë mes natyrës dhe shpirtit njerëzor. Kjo i jep tregimit një dimension liriko-narrativ.

Tregimi “Ara” ndërtohet mbi një subjekt të thjeshtë rural, por me një ngarkesë të theksuar sociale dhe emocionale, ku përmes fatit të Hasan Malajt pasqyrohen tensionet e brendshme të njeriut të zakonshëm në realitetin pas ndarjes së pasurisë dhe prishjes së lidhjeve familjare. Vepra vendoset në një hapësirë tipike fshatare, ku natyra, stinët dhe puna e tokës nuk janë vetëm sfond, por bëhen pjesë aktive e gjendjes shpirtërore të personazhit kryesor.

Nga ana tematike, tregimi trajton konfliktin mes vëllazërisë dhe interesit, duke e vendosur Hasanin në një situatë të dhimbshme vetmie, varfërie dhe zhgënjimi. Ndarja me vëllain nuk paraqitet thjesht si akt ekonomik, por si plagë morale që e gërryen ngadalë protagonistin. Kjo e afron tekstin me një realizëm social, ku problematika familjare shndërrohet në metaforë të prishjes së harmonisë njerëzore në përgjithësi.

Personazhi i Hasanit është i ndërtuar me ngjyrim të fortë psikologjik: ai është i heshtur, i mbyllur në vetvete, i mbërthyer nga mërzia dhe pamundësia, ndërsa gdhendja e thuprave shërben si simbol i boshllëkut dhe i zëvendësimit të punës së vërtetë me një veprim të kotë, meditativ. Përballë tij, figura e vëllait Beka dhe e bashkëfshatarëve krijon një kontrast të qartë midis dhimbjes së brendshme dhe indiferencës apo hipokrizisë së jashtme.

Tregimi “Pendim i vonuar” ndërtohet mbi një bosht tematik të njohur të letërsisë bashkëkohore shqipe: mërgimin, përplasjen e vlerave tradicionale me ndikimet e huaja dhe krizën e identitetit familjar në diasporë. Autori e trajton këtë temë përmes një rrëfimi të drejtpërdrejtë, me ton reflektiv dhe moralizues, duke e vendosur personazhin Bardh Shkreta në qendër të përjetimit emocional dhe ideor.

Struktura narrative është lineare dhe e qartë, e ndërtuar mbi dialogë të gjatë që shërbejnë si bartës kryesorë të ideve. Përmes bisedës mes Bardhit dhe Mërgimit, teksti shndërrohet në një debat socio-kulturor mbi humbjen e lidhjes me atdheun, rrezikun e asimilimit dhe dobësimin e lidhjeve familjare në diasporë. Kjo i jep tregimit karakter eseistik, ku rrëfimi shpesh i afrohet trajtës së meditimit social më shumë sesa fabulës klasike narrative.

Personazhi i Bardhit është i konceptuar si bartës i vetëdijes kombëtare dhe familjare, ndërsa Mërgimi shërben si reflektim i përvojës së diasporës dhe dëshmitar i ndryshimeve shoqërore. Dialogu mes tyre krijon tension ideor, por jo domosdoshmërisht konflikt dramatik të zhvilluar në mënyrë të thelluar, çka e mban tregimin më afër një rrëfimi reflektiv sesa një narrative me zhvillim të fuqishëm veprimi.

Tregimi “Rrëfimi për bacën Smajl” ndërtohet mbi një bosht tematik të njohur dhe të fuqishëm në letërsinë bashkëkohore shqiptare: mërgimin, kujtesën e vendlindjes dhe ruajtjen e identitetit përmes rrëfimit familjar. Autori e zhvillon ngjarjen jo përmes konfliktit të drejtpërdrejtë, por përmes kujtesës dhe rrëfimit brenda familjes, duke krijuar një atmosferë reflektuese dhe nostalgjike.

Në planin tematik, teksti fiton peshë sidomos në lidhjen që krijon mes brezave: babai (Gëzimi) dhe djali (Kujtimi). Kjo marrëdhënie shërben si urë transmetimi i vlerave kombëtare, kulturore dhe emocionale. Figura e bacës Smajl, edhe pse e pranishme fizikisht vetëm në kujtime, shndërrohet në simbol të lidhjes së njeriut me natyrën, me vendin dhe me autenticitetin e jetës rurale. Aftësia e tij për të imituar shpendët merr një dimension pothuaj mitik, duke e vendosur atë në kufirin mes reales dhe legjendës së fshatit.

Në aspektin simbolik, bacë Smajli funksionon si figurë e “kujtesës së gjallë të fshatit”, një lloj ruajtësi i harmonisë mes njeriut dhe natyrës. Vdekja e tij shënon jo vetëm fundin e një personi, por edhe një ndarje graduale të brezave me botën tradicionale.

Tregimi “Konflikti i beftë” ndërtohet mbi një tablo të gjerë përshkruese të fshatit tradicional dhe mbi një konflikt të brendshëm shoqëror që lind nga krenaria dhe fjalët e tepruara mes dy familjeve të fuqishme. Forca e tregimit qëndron te atmosfera e odës burrërore, e cila është paraqitur me detaje tipike dhe me një ndjesi autenticiteti kulturor. Dialogu luan rol qendror në zhvillimin e konfliktit dhe në zbërthimin e karaktereve, sidomos përmes përplasjes mes Hasan Qarrit dhe Ramadan Daijës, ku del në pah krenaria, autoriteti dhe ndjeshmëria e nderit tradicional.

Zgjidhja e konfliktit përmes figurës së Bylbyl Delisë dhe simbolikës së demave është pika më metaforike e tregimit. Ajo bart një mesazh të qartë pajtimi: kur natyra dhe instinkti i kafshëve nuk hyjnë në konflikt, aq më tepër njeriu duhet të shmangë përplasjet e panevojshme. Kjo e jep tregimit një fund moralizues dhe pajtues.

Tregimi paraqet një tablo të qartë të jetës tradicionale dhe të mekanizmave të pajtimit në komunitetin rural, duke e vendosur theksin te vlera e urtësisë popullore dhe ndërmjetësimit si zgjidhje e konflikteve.

Tregimi “Ajo, flokëbardha” ndërtohet mbi një episod udhëtimi, ku përvoja e rastësishme në një autobus shndërrohet në bosht narrativ për të reflektuar mbi sjelljen njerëzore, moralin dhe kufijtë e komunikimit në hapësirën publike.

Në planin tematik, tregimi lëviz mes dy poleve: tërheqjes dhe refuzimit, afërsisë dhe distancës morale. Figura e Flokëbardhës ndërtohet si një personazh provokues, i cili nuk është thjesht individual, por edhe simbol i një bote urbane dhe “të lirë”, që bie ndesh me normat tradicionale të personazhit kryesor dhe ambientit prej nga ai vjen. Kjo përplasje gjeneron tensionin kryesor të ngjarjes. Dialogët, sidomos mes plakës dhe Flokëbardhës, janë të gjallë dhe kontribuojnë në krijimin e konfliktit të menjëhershëm, duke e bërë skenën më dramatike.

Një element me vlerë është edhe korniza rrëfimore me Bardhylin dhe Burimin, e cila e shndërron përjetimin individual në një rrëfim të ndarë, pothuaj anekdotik, duke i dhënë tregimit funksion kujtese dhe rrëfimi gojor.

Tregimi “Te dardha” është një tregim me frymë romantike dhe ndjenjë të fortë, që mbështetet mbi një traditë të njohur tematike. Ai ndërtohet mbi një motiv klasik të prozës sonë: dashurinë rinore të penguar nga normat shoqërore dhe familjare, e cila kërkon realizim përmes sakrificës dhe fshehtësisë. Në qendër është figura e Bardhylit dhe Bardhës, dy të rinj që përjetojnë një dashuri të fuqishme, por të rrezikuar nga konteksti tradicional i fshatit.

Në planin tematik, teksti trajton përplasjen midis ndjenjës individuale dhe kontrollit shoqëror, një temë e njohur në letërsinë me sfond rural. Dashuria paraqitet si forcë instinktive, pothuaj e pashmangshme, ndërsa rrethanat sociale si pengesë e vazhdueshme. Elementi i “dardhës” si vendtakim ka funksion simbolik: ai shërben si hapësirë e fshehtë, kufi mes ndalesës dhe lirisë, duke e kthyer natyrën në dëshmitare të ndjenjës.

Tregimi “Përgojuesi” është një tregim me temë të qëndrueshme sociale dhe moralizuese, që trajton me realizëm pasojat e pushtetit të vogël, lakmisë dhe thashethemit në një komunitet të mbyllur. Ngjarja vendoset në një situatë të thjeshtë rurale, por me një bosht tematik të qartë: degradimin moral të individit kur pushteti i vogël i jepet dikujt pa maturi dhe pa vetëdije etike. Ngjarja vendoset në një fshat të thatësirës, ku konflikti për ujin bëhet shkak për ekspozimin e karaktereve dhe për prishjen e ekuilibrave shoqërorë.

Personazhi i Dinë Gungës është qendra e rrëfimit dhe shërben si një figurë tipike e transformimit negativ: nga njeri i besuar në komunitet, ai kalon në gjendje mendjemadhësie, më pas në sjellje devijante dhe përfundon në izolim moral. Ky degradim është paraqitur gradualisht dhe me motive psikologjike, veçanërisht përmes mendimeve të brendshme dhe vetëreflektimit të tij në fund, që i jep tregimit një dimension psikologjik.

Në aspektin gjuhësor, teksti ka një pasuri shprehjesh popullore dhe frazeologjike, të cilat e lidhin fort me traditën orale dhe i japin ngjyrim autentik rural.

Tregimi “Shkrirje e heshtur” trajton shpërbërjen e familjes tradicionale për shkak të migrimit dhe ndryshimeve të shpejta shoqërore. Në qendër është figura e Hasan Begut, një baba i moshuar që përjeton vetminë, mallin dhe një lloj zhgënjimi të heshtur ndaj largimit të të birit dhe transformimit të marrëdhënieve familjare.

Dialogjet me Bejtën dhe personazhet e tjerë shërbejnë si pasqyrë e një debati më të gjerë shoqëror mes traditës dhe modernitetit, mes besës së dikurshme dhe realitetit të ri global. Këto pjesë kanë vlerë sepse e nxjerrin rrëfimin nga niveli personal dhe e shtrijnë në dimension kolektiv.

Përdorimi i frazave të gjata, ndërthurja e mendimit reflektiv me përshkrimin dhe ndërhyrjet filozofike e bëjnë tekstin më meditativ sesa thjesht narrativ. Mbetet një rrëfim me ngarkesë të fortë emocionale dhe me një temë që prek drejtpërdrejt përvojën kolektive të shoqërisë shqiptare në migrim.

Tregimi “Çorapja e grisur” ndërtohet mbi një bosht narrativ kujtimesh, ku dy shokë të vjetër rikthehen në të kaluarën e tyre personale dhe historike përmes rrëfimeve të ndërthurura. Autori përdor teknikën e kujtesës së rikthyer (flashback), duke kaluar nga takimi i sotëm në episodet e rinisë, studimeve, emigrimit dhe përjetimeve të dashurisë e luftës.

Në qendër të veprës qëndron motivi i kohës dhe i humbjes: koha që largon njerëzit nga njëri-tjetri, por edhe koha që i rikthen përmes nostalgjisë. Historia e Mentorit dhe Dritonit shtrihet në dy dimensione: atë personale (kujtime dashurie, shkollore, ndjenja të paplotësuara) dhe atë historike (demonstratat, emigrimi, lufta e Kosovës). Këto dy shtresa ndërthuren natyrshëm, duke i dhënë tregimit një karakter kronikal dhe emocional.

Një nga vlerat e tregimit është ndërtimi i atmosferës nostalgjike dhe mallëngjyese, sidomos në skenat e takimit mes miqve dhe në rikthimin e kujtimeve të Xufës. Këto pjesë bartin ngarkesë emocionale dhe shërbejnë si pika kulmore të rrëfimit, ku zbulohet jo vetëm historia individuale, por edhe plagët e një brezi të tërë të shpërndarë në mërgim.

Ky është një tregim i kujtesës dhe identitetit të thyer në kohë, ku dashuria, malli dhe historia personale bashkohen në një rrëfim të gjatë nostalgjik. Vlera e tij qëndron më shumë në ndjeshmërinë emocionale dhe në temat që trajton, sesa në strukturën e ngjeshur artistike.

Tregimi “Gruaja e mashtruar” vendos në qendër figurën e Manikës, e cila përmes fatit të saj përfaqëson një realitet të njohur të varfërisë, braktisjes dhe mashtrimit bashkëshortor, duke e kthyer tekstin në një pasqyrë të dhimbshme të jetës sociale.

Nga ana tematike, tregimi trajton me ndjeshmëri çështjen e përgjegjësisë familjare, të mashtrimit emocional dhe të pasojave që lë mungesa e moralit në jetën e grave dhe fëmijëve. Figura e Lekës shërben si ndërmjetës moral: një njeri i thjeshtë, por i ndjeshëm, që reagon me dhembshuri dhe reflektim njerëzor, duke e bërë tekstin më të besueshëm dhe më të afërt me lexuesin.

Tregimi ka forcë në ndërtimin e emocioneve dhe në mesazhin human, por do të fitonte më shumë thellësi artistike nëse drama do të shfaqej më shumë përmes veprimit dhe dialogut, e më pak përmes shpjegimit narrativ.

Tregimi “Jetimi” ndërtohet mbi një monolog të gjatë emocional, ku figura qendrore e Durim Gurit shpalos jetën e tij të mbushur me mungesa, vetmi dhe përballje të vazhdueshme me fatin. Vepra ka një bosht të qartë tematik: jetimin si metaforë e njeriut të braktisur nga rrethanat shoqërore dhe historike, jo vetëm nga familja.

Autori arrin të ndërtojë një atmosferë të ngarkuar psikologjikisht, ku kujtimet dhe dhimbja ndërthuren me reflektim filozofik mbi jetën, fatin dhe vetminë. Dialogu mes Durimit dhe Hasanit e forcon dimensionin human të tekstit, duke e bërë rrëfimin më të prekshëm dhe më të besueshëm. “Jetimi” është një tregim me ngarkesë të fortë emocionale dhe humaniste, që ngre një figurë universale të njeriut të vetmuar dhe të lodhur nga jeta, duke e vendosur atë në qendër të reflektimit mbi fatin njerëzor dhe pasojat e kohës.

***

Nëse e shohim në tërësi, vëllimi i saposjellë nga autori Tahir Bezhani ka diçka të fortë: ndjenjën autentike dhe kujtesën njerëzore. Ky vëllim me tregime lindi nga nevoja për të ruajtur në fjalë atë që koha shpesh e fshin në heshtje: jetën e përditshme të njeriut të thjeshtë, përballjet e tij me fatin, dhe kujtimet që mbeten gjatë edhe kur njerëzit largohen, vendet ndryshojnë e brezat ikin.

Në qendër të këtyre tregimeve nuk qëndron ngjarja si spektakël, por njeriu si përjetim. Personazhet e këtij libri janë figura të zakonshme: prindër, fëmijë, mërgimtarë, të moshuar, miq të dikurshëm, të ndarë nga koha apo rrethanat historike. Jeta e tyre nuk shfaqet si rrjedhë e qetë, por si një përpjekje e vazhdueshme për të ruajtur dinjitetin, dashurinë dhe kujtesën në kushte shpesh të vështira.

Tematikisht, tregimet prekin disa nga plagët më të ndjeshme të shoqërisë sonë. Në ato motive shfaqet një botë ku njeriu mbetet shpesh i vetëm përballë kohës, por jo i humbur nga kujtesa e tij. Ky vëllim nuk synon të japë përgjigje përfundimtare, as të ofrojë të vërteta të mbyllura.

Përkundrazi, ai ngre pyetje të thjeshta e të përjetshme: çfarë mbetet nga jeta e njeriut kur ikin vitet, kur largohen njerëzit e dashur, dhe kur vendi ndryshon fytyrë? Si ruhet njeriu brenda vetes kur bota rreth tij lëviz më shpejt se kujtimet?

Stilistikisht, tregimet janë ndërtuar mbi një gjuhë të thjeshtë rrëfimi, të afërt me të folurën e përditshme dhe me traditën e tregimit gojor. Kjo zgjedhje nuk është rastësore: ajo synon ta afrojë lexuesin me natyrshmërinë e jetës së përshkruar, duke e bërë rrëfimin sa më të ndjerë dhe të drejtpërdrejtë. Në disa raste, ndjeshmëria emocionale merr përparësi mbi përmbledhjen e fjalës, si një mënyrë për të ruajtur autenticitetin e përjetimit.

Ky libër nuk pretendon të jetë përshkrim i plotë i realitetit, por një fragment i tij; një pasqyrë ku reflektohen dhimbje, dashuri, humbje dhe kujtime që i përkasin jo vetëm individit, por edhe një brezi të tërë. Këto tregime janë një përpjekje për të mos lejuar që jeta e zakonshme të mbetet e padukshme. Sepse pikërisht në të zakonshmen fshihet historia më e vërtetë e njeriut.

Gjakovë, 24.04.202

Xhahid Bushati ka lindur më 17 maj 1953 në qytetin e Shkodrës. Në vitin 1976 ka mbaruar studimet e larta në Universitetin e Shkodrës “Luigj Gurakuqi”, në fakultetin Gjuhë shqipe-letërsi. Në vitin 1986 shkon në Tiranë dhe mbaron specializimin pasuniversitar për kritikë letrare, ku mbron temën: “Letërsia fantastiko-shkencore dhe fëmijët”.

Për shumë vite ka punuar mësues. Më vonë punoi 15 vjet si gazetar i Departamentit të emisioneve artistike në Radio Shkodra, Shkodër. Aktualisht punon mësues i lëndës Gjuhë shqipe-Letërsi në Medrezenë “Haxhi Sheh Shamia”.

Që nga viti 1986 e deri në vitin 2010 ka qenë pedagog i jashtëm i Lëndës letërsi për fëmijë (për C.U. dhe C. Parashkollor) pranë Departamentit të Letërsisë në Universitetin e Shkodrës “Luigj Gurakuqi”. Kohët e fundit është zgjedhur dhe N/ kryetar i Shoqatës së pavarur të shkrimtarëve të letërsisë për fëmijë e të rinj shqiptarë.

Xhahid Bushati është i pranishëm me botimet e tij nëpër të gjitha revistat e fëmijëve, jo vetëm në Shqipëri, por edhe në Kosovë, Maqedoni e Ulqin. Para dhe pas vitit 1990 është nderuar me çmime kombëtare në konkurset letrare-artistike që janë organizuar nga Ministria e Arsimit dhe e Kulturës, nga Shoqata e pavarur e Shkrimtarëve të letërsisë për fëmijë e të rinj, si dhe nga organet e ndryshme letrare-artistike.

Shkruan prozë dhe poezi, pjesë për kukulla, merret me publicistikë e studime të letërsisë për të rritur e fëmijë, etj., por kryesisht i është përkushtuar fushës së letrave për fëmijë.

Ka botuar këto vepra:

1.”Dita e parë e dëborës”, skica dhe tregime, 1976

2.”Hyni në çadrën time”, vjersha, 1978

3.”E fshehta e xhamit të thyer”, pjesë për kukulla, 1985.

4.”Kurthi i korbave”, pjesë për kukulla, 1986

5.”Kush i hëngri manaferrat?”, përralla, 1986

6.”Ndihmojeni arushin e vogël!”, përrallë me figura për fëmijët e kopshteve, 1986

7.”Kush e zgjoi këngën e zogut?”, vjersha 1987

8.”Kush t’i solli yjet, hënën?”, vjersha, 1989

9.”Ditëlindja e arushit”, pjesë për kulla, 1993

10. “Përrallat e babit tim”, përralla, 1994; Fitues i çmimit “Sirena e vogël, 1994”.

11.”Djali dhe pema”, pjesë për kukulla, 1995.

12.”Historitë e arushit, ketrushit dhe xixëllonjës së vogël”, përralla në vargje, 1995.

13.”Djali i vogël sa një kokërr arrë”, përralla sipas motiveve popullore, 1996

14.”Historia e kallzës së vogël flokartë”, novelë-përrallë, 1996.

15.”Loti i pyllit”, përralla, 1997; Fitues i çmimit “Viktor Eftimiu”, akorduar nga Ambasada Rumune në Tiranë.

16.”Drita e kujtimeve…” , studime mbi artin skenik, 1998 (libër për të rritur)

17.”Shshshsht, se zogjtë po bëjnë gjumë!”, vjersha 1998; Fitues i çmimit Kombëtar të Letërsisë për fëmijë 1998, akorduar nga Ministria e Kulturës, Rinisë dhe e Sporteve.

18.”Dredhia e gjinkallës”, përralla, 2000. Fitues i çmimit “Kësulkuqja”

19.”Maço Maçoku mbeti gojëhapur”, përralla, 2001.

20.”Historia e tre pëllumbave”, tregime, 2002

21.”Porosia e diellit”, vjersha, 2003

22.”Gabimi i diellit”, përralla, 2004

23.”Historia e zogut verdho”, përrallë në vargje, 2006.

24.”Gabimi i gjethes së dytë”, pjesë për kukulla, 2006.

25.”Çuditë e rrezes lodërtare”, vjersha, 2007

26.”Si u bë fole kapela e gjyshit”, vjersha, 2008

27. “Fytyra e kujtesës”, shkrime mbi artin skenik, pjesa e dytë, 2008, (libër për të rritur).

28. “Historia e Gjembit dhe e Gjembaçit”, përralla, 2008; ribotim me përmirësime, 2011.

29.”Gjyshi, bastuni dhe zogu”, poemë për fëmijë, 2010; Fitues i çmimit “Tasim Gjokutaj”.

30.”Katër pyetje erës”, vjersha, 2010.

31.”Një maçok dy herë budalla”, përralla, 2012.

E tjerë

          Meti REXHEPI:

      Prend BUZHALA: ANA TJETËR E JETËS (Poezi), LENA, Prishtinë, 2026

Libri poetik “ANA TJETËR E JETËS” i autorit Prend BUZHALA, sipas renditjes së deritashme bibliografike është i tridhjetë e një (31) në radhën e botimeve të vëllimeve të tija poetike. Publikimi i radhës paraqet një fond të dukshëm sasior, që pa dyshim shkrimtarin BUZHALA e radhit te më të frytshmit poetë, i cili si në sasi edhe në cilësi e begatoi poezinë shqipe. Mirëpo, kjo është njëra nga veçantitë jetësore të kultivimit të së bukurës së këtij autori. Veçantia tjetër e qëmtimeve, e kërkimit dhe e pasqyrimit të trajtave dhe të vlerave artistike të tij shtrihet gjerë e gjatë edhe në diskurset kritike, eseistike, publicistike, të studimeve letrare të autorëve të veçantë dhe të dukurive të përgjithshme në letërsinë shqipe. Duke pasur parasysh sferën e kritikës, studimet letrare: eseistikë, publicistikë dhe monografi të veçanta letrare, korpusi i veprave të këtyre gjinive dhe llojeve arrin 97 s’osh, pa tri njëqind (100)! E tëra për një krijues të mirëfilltë si Prend BUZHALA është përmbushje madhështore e opusit të tij krijues, e vlefshme për letërsinë dhe kulturën e shkrimit shqip.

KUJTESA E TRISHTË E EKSODIT TË SHQIPTARËVE

Nisur nga cikli “Eksodi biblik i shqiptarëve të Kosovës më 1999”(Kantatë në tri pjesë për recitativ e kor), vijojnë ciklet e gamës së gjerë të strukturës poetike të librit: “Tapia e rrëfimeve”; “Nëna e heshtjes”; “Në paskajoren e qenies”; “Çaste lirike me rrëfime komentuese”; “Poetët me gjarpër”(Në nëntë paradigma); “Katër etyde për dritën”; “Njeriu i drejtë” (Katër fragmente poetike që kanë humbur nëpër fragmente pa e gjetur as parë dot Njeriun e Drejtë); “Gjuha e zgjuar nga guri”(Dhjetë shpalosje pergamene për një histori jetime); “Kënga e grahmave”(Poezi me pak fjalë) dhe “Doracak nga mësimi i madh i historisë.”

Gjatë leximit nga cikli në cikël, pra në dhjetë sitsh, të hapet moria e motiveve me pamje e përfytyrime të qenësisë së jetës përplot ndjeshmëri, peripeci e përsiatje të sprovave filozofike, etike, estetike dhe ekzistenciale. Siç shihet fushë shtrirja e lëvrimit dhe e mbjelljes të farës së shkronjave, që shpirtëzohen hullive, është e gjatë dhe e gjerë në hapësirë e kohë. Në dyqind e tetëdhjetë e shtatë vargje rrokjesh e ritmesh, çfarë ia diktonin poetit përjetimet e thella dhe drithërimet e pashuara të golgotës shqiptare nga “Eksodi biblik i shqiptarëve të Kosovës” shfaqet kalvari:

“Kur u nisën, si ndjekësit e Moisiut,

pas shenjave, pas etheve e anktheve të zemrave,

ata po shkruanin një hartë të re,

me gishta të mbushur me dhe…”

Kantata e rrëfimit të trishtimit të dhunës hyri në poezinë e poetit, të sprovuar sikurse të tjerët, si dëshmi, si rrëfim vuajtjesh, pamje flakësh në vatra, ankthe  djegiesh, vatrash të rrënuara, plagësh që nuk qepeshin dhe, thirrje për brezat qoftë edhe me zë të ngjirur:

“Kthehu, bir! Ma mbaj gjallë kujtimin!”

Pasoja solli rrjedhimin: qenësia lëndore pothuajse ishte zhbërë! Por, çka kishte ngelur nga ajo gjëmë e zhbërjes së përsëritur ciklike mbi etninë jo sllave?! Ajo që duhej t’i shpëtonte zhbërjes nuk ishte materialja. Atë që nuk mund ta zhbënin barbarët do të ishte e pakapshme… E paprekshme ishte kujtesa e rrënjosur thellë në vetëdijen e brezave. Mbajtja  gjallë e kujtesës mund t’i rikthente ciklet dhe, t’i rimbushte hapësirat e shtrirjes së ngrohtësisë së lirisë. Trishtimi, frika, dhimbja, djegia e djepave, ndjekja për ikje dhe copëtimi shpirtëror jashtë vatrave… Ku duhej ta lypte shpëtimin popullata, nëse jo te shpresa apo te tejkalimi i frikës? Doemos të përndjekurit e dërmuar duhej ta tejkalonin vetveten përmes një “Kthimi biblik, me ringjallje të heshtur.”

Poezia e një rrëfimi thellësisht të ndjerë kap kalvarin e vuajtjeve të papërshkruara. Vuajtjet nuk dolën nga legjenda e mite të imagjinatës, por mbase tej periudhës së katrahurës ato do të shndërrohen në trajta legjendash e rrëfimesh të trishtueshme, veçmas për ata pasardhës përtej vorbullave të historisë. Kështu ka ndodhur në kohëra të humbura… Me gjasa përmasat e dhimbjes së vërtetë kurrë nuk u përjetësuan, madje as majë penat më të mprehta nuk thurën dot të vërtetat tona të pa jetësuara?!

Një përngjasim përjetësimi homerik të Eksodit Biblik të Etnisë Shqiptare nëpërmjet kësaj kantate për korin e recituesve, mëtoi ta përjetësonte në librin “ANA TJETËR E JETËS” poeti Prend BUZHALA:

“Kthimi ishte një besë, si ajo e Konstantinit me Doruntinën

Një betim në heshtje: Këtu jemi, këtu do të qëndrojmë!”[1]*

KONCEPTI POETIK I RRËFIMIT

Çka sugjeron emërtimi “Tapia e rrëfimeve”, jo vetëm si titullim cikli?

Tapi – a fjalë (turqisht tapu) dokument zyrtar mbi pronësinë e patundshme.

Të kesh tapi mbi një pronë është legjitimimi juridik i pronësisë së trashëguar në breza nëpërmjet dokumentimit themelor të zyrtarizuar, sipas së drejtës etnike dhe qytetare. Këtu rrënjët e tapisë qëndrojnë në qenësinë e vijueshme etnike, me anë të dëshmive arkeologjike nën dhe e, mbi tokë. Por, ja që kjo e drejtë e tapisë ndodhet nën goditjet shekullore shpërfillëse të barbarisë sllave. Gjithsesi me zjarr e hekur etnisë po i grabitej tapia ekzistenciale, duke iu lëshuar mbi trup stiva e dhimbjeve, e dhunës më mizore kundruall të vërtetave të tapisë e ngjizur në gjak, djersë e ëndrra:

“që fshihen nëpër kujtime,

si thesare të nëndheshme”

Atëbotë në zemrën, shpirtin dhe dorën e Mjeshtrit mbetën amanete të pashkruara që të skaliten si:

“rrëfime që derdhin lotët

nga sylynjarët e zemrave” (Po aty; f. 29)

       Bartësi shpirtëror i plagëve është i ngarkuar me barrën e këtillë të zbrazjes, që nuk është thjesht zbrazje, me dëshmi rrëqethëse që nuk janë, veçse dëshmi me kujtime të trishta, që s’janë vetëm trishtimi i një katrahure kalimtare, por gjithandej gjëmës që mund të fashitet e t’i mbesin dënesat e herë pas herë të pamundësisë për rikthimin e shërimit e të Shpresës së Madhe! E gjithë kjo periudhë vorbullash e dhunës, poetit i hapi një shteg për ta përtrollitur të zgjeruar konceptin e tapisë së bëmave dhe, kërkoi ndihmën stilistike edhe nëpërmjet antipodit të poezisë: prej rrëfimit arteries gjallëruese të prozës. Në këtë përmasë shkrimore na vjen pyetja konceptuale: si do të mund ta pajtojë poeti narracionin, përkatësisht stilin rrëfimtar për bartjen e kujtesës mbi natyrën refleksive tejet të ndjeshme të poezisë lirike? Mos vallë shkrim-qëmtuesi me çelësin e gjinisë së prozës, do të mund t’ia shumëfishojë faqet e dëshmive pjellorisë së poezisë, duke i dhënë një rol praktik ndjeshmërisë shprehëse të poezisë edhe përmes mjeteve rrëfimtare, por pa e cenuar frymën e saj figurative? Sido qoftë, Mjeshtri ynë poezisë së tij arriti t’i jap pajtimin përputhshëm: konceptin e rrëfimit poetik me njomështinë e poezisë lirike. Ai këtë barrë e mati me sy e zemër për ta shpjer në cakun e së mundshmes së konceptimit të tij artistik:

“ Kjo barrë rrëfimesh

është tapia jonë e dëshmive” (Po aty; f. 31)

Cila është barra shpirtërore e rrëfimeve që poeti duhet t’i nxjerr nga terri i frikshëm në dritën e së vërtetës? Në këtë kontekst nuk ka asgjë paradoksale, por ka një logjikë, përmes së cilës ishte përtrollitur tmerri:

“plagët që na therin,

kur errësira e vuajtjeve na mbulon.”

Të gjitha vuajtjet, plagët, përdhosjet dhe dhimbjet, e gjithë tragjedia e dhunës së shpopullimit të dhe-përshkrimit dardan, në pikë cakun e poetit doemos duhej të sublimoheshin në tapinë tonë madhore, në tapinë e dëshmive tona. Barrës të renditjes së rrëfimeve për ta dëshmuar meritën e përgjakshme të tapisë për trojet, assesi e shmangu poeti i identifikuar me fatin dhe fatkeqësinë e kurdisur mbi kurrizin e etnisë. Çfarë do të ndodhë pastaj në ëndrrat drithëruese të gjakimit të kthimit dhe, të ri -ngulimeve në vatrat e djegura të vendlindjes? Ndodhi rikthimi te tapia, sepse tashmë kemi tapinë e lotëve, të gjakut, të dhimbjes dhe varganin e rrëfimeve… Që të gjitha ia shtojnë vëllimin faqeve të librit dhe tapisë.

Gjithnjë jemi brenda konceptit të rrëfimit ose të shumësisë së rrëfimeve, por në gjininë e ndjeshme të poezisë. Poezia ka veçantinë e saj dhe, rrjedha e rrëfimit doemos i jep asaj aq peshë sa mund të bartin supet e saj të njomë, përherë të ndërtuara në rregullat që e shquajnë. Pa dyshim poeti Prend BUZHALA kaherë është përngjasuar me natyrën e poezisë, me finesat dhe zbatimin praktik të veçorive poetike të poezisë. Ai e sheh të pashmangshëm konceptin e rrëfimit poetik, andaj e zbaton me vendos- mëri. Rrëfimi poetik, sipas poetit, në poezinë postmoderne nuk mund të jetë i një njëshëm, sikurse te simotra rrëfimtare e poezisë proza. Ndarjet klasike të llojeve dhe të gjinive moderne dhe postmodernia ua kanë ndryshuar fytyrën. Te secila shfaqen prani të dukshme të njërës te tjetra, pleksje të llojeve apo të zhanreve. Si tipologji e tillë më gjithëpërfshirëse haset te proza dhe dramat e Beqir Musliut.

Poezisë së poetit dhe estetit Prend BUZHALA koncepti i rrëfimit poetik i shërben për kapje sa më të gjerë të lëndës së dukshme dhe të padukshme ideore dhe të përfytyrimeve imagjinare. Ai në diskursin e vet poetik mëton t’i përmbush dy caqe:

1. kapje të gjerësive tematike dhe të motiveve të patrajtuara të realitetit jetësor e fiktiv dhe,
2. artikulime përvojash e sprovash për t’i shtruar në një rrafsh të sheshtë qartësie ndikuese, e qëmtuar kryesisht nga s’përshfaqja në thellësi të ngjarjeve dhe të

dukurive.

Këto dy premisa janë pikënisje udhërrëfyese për shtjellimin në vargje të akëcilës dukuri të realitetit, që në pamje të parë të duket i pa ndërlikuar, por nën syprina fsheh të panjohurën e këndshme apo të pakëndshme dhe, zgjon përsiatje për perceptime e përthellime të njohjes. Andaj, poetit nuk i mjafton vetëm zgjimi i ndjenjës estetike për të bukurën, për të madhërishmen, për të ligën dhe të shëmtuarën, për tragjiken dhe heroiken, për fatin ironik dhe marrëzinë… Poetit i shtrohen edhe dilema për kahet e mësimeve dhe të pësimeve të shpirtrave njerëzorë. Për çdo zgjim mëngjesor Ai lutët te i Tej të Lartit, që t’i ndjejë dhimbjet  dhe të mëshirohet me ne për huqet dhe gabimet tona; të përçojë frymën biblike kundruall ndasive racore dhe të urrejtjes ndërnjerëzore:

“Na ndihmo ta shohim të bukurën

te secila qenie njerëzore” (Po aty; f. 31)

Lutja si e këtillë shquan tiparet njerëzore dhe estetike për praninë e së bukurës “te secila qenie njerëzore.” Përmes kësaj lutjeje të drejtuar të Tej të Lartit shpërfaqet bukuria estetike, shpirti i një estetike si njëra nga tiparet themelore të cilësisë të së njerëzishmes, kundruall vrazhdësisë dhe egërsisë, tiranisë dhe barbarisë, së keqes dhe djallëzisë mes njerëzve.

LIGJËRIMI I HESHTJES

Në përsiatjet e tij poeti i rreket zbërthimit të ngërthesave, të cilat i has madje dhe në hapësira të panjohura… Ndoshta ato hapësira i përkasin fluturimeve në ndërdymën e poetit? Mos të hamendësojmë: se kërkimi i hireve të njeriut nga poeti, shpijnë edhe atje ku logjikës njerëzore i topitet mendje – mprehtësia. Gjithandej intuita e thellë poetike kap përfytyrime për shenjat e lashta të një kujtese, që nuk ruhet vetëm në sirtarë apo skedarë raftesh të mbyllura brenda muresh dhe kulmesh. Penë – shkruesit tonë përfytyrimet i shpalosen edhe si pohime paradoksale:

“Qenka vetëm qielli

që t’i ruan thesaret e fshehura

në arkivin e vet qiellor” (Po aty; f. 35)

Poezia që në thelb ngrihet mbi kontraste ndjeshmërie, mbi përfytyrime paradoksale, nuk përmbushet vetëm nga mbresat vezulluese të syprinave. Ajo shfleton edhe arkivin qiellor që t’i kapim shenjat e dikurshme të mbetura për t’i eksploruar në të sotmen.

“ANA TJETËR E JETËS” së qëmtuar të Prend BUZHALËS është shumësia e muzave të kujtesës, Orët e Mësimeve të Pamësuara, hapa të hedhur në labirintet pa mure, harrimi i vetvetes shtresave të vetëdijes somnambul; ligjërimi për “Revoltën e Heshtjes”, shëmbëllimi i Vinçenc Prendushit, i Etëhem Haxhiademit, Marie Tucit e mbyllur në “thesin e natës“, “Në moshën e lulëzimit të jetës” në thes me macen! E folura e prozopopes dëfton dëshminë rrëqethëse të vuajtjes së idealistes shkodrane Marie Tuci:

“Një mace çirrte trupin tim,

por shpirti im rrinte zgjuar

si një yll që nuk fiket

në qiellin e vuajtjes”

Drama mbi personazhin e poezisë Marie Tuci, përmes rrëfimit poetik në ciklin “Nëna e Heshtjes”, merr shtrirje të përmasës së mizorisë së vuajtjes dhe ngadhënjimit etik mbi vuajtjen në pesëmbëdhjetë njësi poetike. Poeti BUZHALA rikthen në përfytyrime brezash rrëqethshëm shëmbëlltyrën unike të një idealisteje atdhetare, siç ishte Marie Shllaku.

Çështja e ngritur në pararendje të këtij këndvështrimi për rrëfimin si mjeti parësor që ndërton skeletin e prozës, rikthehet pikërisht te cikli përkatës i lëndës, si rrëfim poetik i përdorur me masën e mjeshtërisë që nuk cenon natyrën lirike të kësaj poezie. Në qoftë se elementët e epikës, të paraqitjes epike të së vërtetës, i japin krah mbështetjes së frymëmarrjes lirike, te lirika e motivimit të këtillë kemi një gërshetim pleksjesh të shkrira të anës rrëfimtare me reflektimet figurative të peripecive.

Brenda treqind e pesëdhjetë vargjesh rrokjesh të ndryshueshme në trajtë ri – kujtese poetike, BUZHALA rikthen kujtesën e heshtur për vashën Marie Tuci; një shëmbëlltyrë sakrifice me pikësynime bashkimin e trojeve të copëtuara shqiptare.  Dëftorja dramatike ndërtohet në trajtën e një monologu të dialoguar, e shfaqur nga prozopopja që herë – herë veta e dytë e botës së amshimit përplotëson vetën e parë. Vargjet e trajtës shprehëse të prozopopes e përçojnë përcaktimin e pakthyeshëm të Heroinës nga idealet e tërësisë së kombit, pa të cilat nuk e përfytyron jetë – rrojtjen, as gëzimet e moshës:

“Nuk e shita fjalën,

nuk e ula shikimin

nuk e ndava shikimin nga Zoti”(Po aty; f. 55)

Mbresa e thellë e bëmave të krye-personazhit të historisë dhe të poezisë Marie Tuci, nuk të lë të qetë dhe pa përsiatje… Këtë dhunti e ka arti. Sërish nuk mund t’i largohemi mbresës së pyetjes retorike: si iu ngjiz forca morale vashës me prejardhje mirditore? Gjithë ajo forcë pathyeshmërie nga mizoria që zbërtheu mizori mbi atë trup të njomë të Marie Tucit!  Asaj forca i ishte ngjizur në bindjen dhe besimin e thellë tek etnia dhe te Zoti, te pastërtia e një shpirti që po i falej kurban atdheut me filozofinë biblike, shëmbëllyeshëm Jezu Krishtit. Heroina, thellësisht deri në frymën e fundit, do t’i jepet trinisë: idealeve të bashkimit kombëtar, parimeve të filozofisë së Krishtit dhe nderit të papërlyer mbi bazamentin e guximit. Vasha shfaqet në figurën e prozopopes, si një qëmtim i autorit për spikatje të gatishmërisë së një shpirti për flijim. E madhërishmja e flijimit patjetër që duhet nënvizuar si kryefjalë e shëmbëllimit estetik të kategorisë të së madhërishmes.

Poezia “Letër që nuk u shkrua kurrë” ligjëron trajtat e një dëftoreje, e cila brenda vetes mbartë dhimbje e llahtari njëkohësisht admirim e krenari, larg-vajtje të jehonës së mbyllur, së cilës poeti ia zgjeron përmasën e hapësirës sipërore, nga burgu deri në lartësinë e muzave dhe të Hyjnisë qiellore:

“Po më bëjnë copë, më kafshojnë, më thyejnë

Unë nuk qenkam bërë prej frike, nënë.

Jam bërë prej Krishti, prej gjaku mirditor,

Dhe shpirti im i lartë s’njeh dot dorë mizore” (Po aty; f. 56)

Heshtja si kategori shpirtërore ia përfytyron poetit dëftimet e atmosferës së kohës, bëmat e zëshme, sintezat më kuptimplota, tipare të një lirike e gatuar prej brumit të sprovimeve me sfond biblik:

“Këtu më futën

për ta harruar Zotin,

po unë e bëra Zotin shok qelie

dhe muret i mësova të luteshin”

  (Poezia “Qelia nr. 13”)

Rrjedhave të ligjërimit në librin “ANA TJETËR E JETËS” nga konteksti i leximit të metaforës “Thesi i natës”, natyrshëm del analogjia: ana tjetër e heshtjes. Atëherë çka qenka pra ajo anë tjetër e heshtjes? Uni i poetit BUZHALA i dha kahe penës së tij të mos ndryshkej në heshtje. Në të ndërdymën e tij krijuese nuk mbaheshin më tej gacat nën hirin e asaj heshtjeje… Sapo filluan të digjnin ende të pafikura në tetë dhjetëvjeçarë… Autori filloi shpërpushje të zjarrit të gjëmës së mbuluar me hirin e heshtur. Ishte gjëma e madhërishme e Marie Tucit… Asaj duhej t’i spikatej zulma qoftë edhe me figurën që i flet amshimit:

“Unë jam zëri që s’foli

e dëgjohet gjithnjë

në ndërdijen e kombit “

(“Martirja e fundit”)

Kësisoj, heshtja është prodhimtare e një shumësie sintezash artistike, mësimesh të trishtueshme, të cilat dalin si ushtima nga majë – pena e mendjes thellësisht të njësuar me krye – personazhin, motër jona Marie Shllakun. Pamjet e poezisë na vijnë gjithnjë me një stil epik – lirik, heroik e dhimbje – përçues, por përjashtohen pozat patetike dhe ligësia. Mbahet në këmbë logjika e paturbulluar e filozofisë së durimit dhe, krejtësisht logjikshëm përballë akteve të heshtjes del kontrasti i rënkimit e i britmës së kushtëzuar…

Sinteza artistike e poetit pa të ndërlikuar pohimin sjell konstatimin:

“Britma është e shkurtër.

Heshtja është e gjatë

sa përjetësia.” (Po aty; f. 66)

Tre vargjet e kësaj strofe metaforike reflektojnë porosi (j)etike.

Përtej kësaj situate ekzistenciale e qëmtuar për vargje që kapin trajta të heshtjes, tej çdo muri sado të trashë të burgut, referenca e zërit shpërthyes të Heroinës është e pandalshme, madje shndërrohet në jehonë e kambanë tingëlluese e heshtjes:

“Në heshtjen time

u rrit një zë

që nuk mund ta shuaj asnjë burg.”

(“Martirja e heshtjes” f. 66)

Stili i poetit BUZHALA për çdo motiv motivohet, duke e ruajtur mëvetësinë e shprehjes së atmosferës dhe të frymëmarrjes, mbarështron fjalësin me forcën e tij të bindjes dhe, arrin pasqyrime gjendjesh shpirtërore të nuancuara, dritë – hijet e kontrasteve mes kundërshtive njerëzore. Për të ilustruar diskursin konstatues lë t’i përafrojmë dy tipa vargjesh që përfaqësojnë ndërtime të ndryshme stilistike:

“S’ka zinxhirë që mund të mbajë besimin tim” por, vargu vijues i veshur figurativisht e shkrin pararendësin brenda vetvetes. Pohimi prozaik shkrihet në atë figurativ:

“as shufra që shuan dritën që më mbanë gjallë”

Mjaftueshëm përcillet në breza porosia e përgjakshme: e madhërishmja e Heroinës së njomë ngjitet në lartësinë e idealeve hyjnore.

MOTIVE DHE MOTIVIME TË GAMËS SË GJERË

Diskursit tonë vlerësues botimi i librit “ANA TJETËR E JETËS” i sjell shumësi motivesh, idesh dhe ndërtimesh figurative të tekstit poetik. Le t’i nënvizojmë disa formulime që e përshkojnë tërësinë e faqeve të këtij vëllimi:

pamje nën syprina të realitetit, përfytyrime kohësh të papërmbushura me rrëfime, kahe e mëkate të identitetit dhe të ligësisë; filozofia biblike e faljes (modeli i Vinçenc Prendushit); kultivimi i një etike për pezmin kundruall së keqes; reflektime për kthimin te vetvetja; shpalime shtresash të vetëdijes; shenjat e pavdekshme të kujtesës; sprova të urtisë; përshkallëzimi i marrëzisë; alkimia e shndërrimit të helmit të gjarpërinjve nga poetët “në një art të fshehur, të pa emër, për të gjetur shpëtim  vetëm për lirinë.” Mandej, motivime fisnike të poetëve të përcaktuar në misionin për shpëtimin e njerëzores dhe të botës; etydet për dritën; bredhëritje nëpër galaktika; koncepti poetik për fjalën; për të vërtetën; për Fjalën e Lirë; për Pushtetin e Lirisë; ligjërime për vetveten; për krizën e shenjës identitare; për jetën pa të bukurën; “Gjuha e zgjuar nga guri”; “Kënga e grahmave”; shpalime nga mësimi i madh i historisë; Republika e dëshmive të luftës”; sprovime të urtisë; helmi i shndërruar në alkimi”; koncepti për njeriun e harruar; mëkati i heqjes dorë nga vetvetja; poetët me gjarpër…

ALKIMIA E HELMIT TË GJARPRIT

Në 138 vargje të poezisë “Poetët me gjarpër”(Në nëntë paradigma) thuret ideja e metamorfozës së gjarprit, e helmit që “përhapet nëpër kujtime dhe mbështjell secilin mendim të lirë.” Përtej shtjellimit fillestar, poeti përpiqet t’i shpëtojë atij gjarpri të përhershëm pas secilës kthese të shpirtit. Porse, çka qenka ai gjarpër i përhershëm në kafazin e brendshëm të poetit? Këtu poeti kuptoi si zbërthehen trajtat e lakoreve të ngërthesës metaforike gjarpër:

“Gjarpër qenka vetëm mendimi

që të ndjek pa pushim, i heshtur, i përhershëm,

një fantazmë që nuk do të ikë

dhe çdo shpërthim i tij lë një shenjë” (Poetët me gjarpër1)

Diskursi poetik i metamorfozës poetin e shpie drejt çlirimit të shpirtit dhe, kjo është forca etike – shpirtërore që arrin ta tejkalojë vetveten. Vetvetja bashkohet me të vërtetën. Kështu, poeti merr një rol të ndjeshëm, por të pabujshëm për ta gjetur trajtën e shpëtimit për lutësin. Poetit i është futur helmi, por kërkon trajta për të mos u helmuar, që të mos shndërrohej në helmues! Si do të çlirohet Ai nga helmi i së keqes? Si trajtë zilie apo të tjera sinonime zilish, helmatisja ka depërtuar thellë në egot njerëzore. Poetët e kanë ndjeshmërinë e pagjumë dhe durimin që e futën në çdo fjalë, në çdo simbolikë “kur në shpirtin e tyre helmi bëhet poezi!” Pohimet e estetëve se poezia në qenien e saj është paradoksale, përputhet pikërisht në këtë trajtë shtjellimesh të metamorfozave ideore të Prend BUZHALËS. Sipas këtij diskursi të artit – etikë poetët e përqafojnë helmin! Po si? Ashtu. Pse e dinë se ai iu shërben si çelës i shpirtit… Ata, poetët arrijnë helmin ta shndërrojnë “në një puthje magjike!” Si? Kështu, ngaqë nuk frikësohen nga helmi që i vret. Ata e mbledhin me duar dhe e “përpunojnë si ar duke e shndërruar në liri.”

Vargjet e diskursit magjik gjithnjë janë në kërkim të magjikes art – jetike. Gjithnjë në kërkime pas krijimit të ëndrrës së prekshme, të urtisë së guximshme ndaj “digjen dhe rilindin”si Feniksi, “për ta dhënë atë që të tjerët s’mund ta shohin”

Në kontekst të paradigmës së katërt (IV) tre vargjet vijues sjellin sintezën e alkimisë:

“Poetët janë ata që e marrin helmin e gjarpërinjve,

dhe në duar të tyre e bëjnë alkimi të pafund,

që vetëm lirinë mund ta krijojë” (Poetët me gjarpër, f. 104)

Paradigma e pestë përthellon përkufizimin për poetët, si bartës misionesh për ta shndërruar dhimbjen në një simfoni.

“në një melodi që bëhet tingull i shpëtimit

në një notë që ringjall shpresën dhe ndriçon

errësirën e botës së mbërthyer.” (Po aty; f. 105)

Përmasa e misionit të poetëve shtrihet në gjatësi, lartësi dhe thellësi të pamatshme. Diskursit analizues lë t’i flasë tërthoras apo drejtpërdrejt misioni poetik, ndonëse e folura e tërthortë i përket kryesisht stilit figurativ:

“Poetët marrin gjithçka,

çdo armë të përdorur, çdo plagë të hapur,

e kthejnë në poezi, për të krijuar një galaktikë të re,

ku çdo yll që zbret –

është një fjalë e pathënë, një varg që ndriçon

për ata që kanë humbur shpresën “ (Po aty; paradigma e VIII, f. 108)

Misioni që iu ngarkohet poetëve në nëntë paradigma poetike, në përfytyrimet tona vjen si seria e çasteve të ëndrrave hiperbolike, të cilat burimet i kanë në zhgjëndrra të një realiteti të frikshëm, përplot shpërthime bombash e luftërash dhe tmerresh shkatërrimtare! Megjithatë, poetët shkëpusin yje që t’ua vënë në ballë njerëzve për ta ndriçuar paqen.

Sinteza e zmadhimit poetik e Prend BUZHALËS sublimohet në pohimin madhështorë: se poetët e shpëtojnë botën!

Vëllimi “ANA TJETËR E JETËS” e motivoi gjithanshëm autorin të qëmtojë një mori margaritarësh artistikë, nga gërmimet e pandalshme shtresimeve të kuptimit, prej më të imtave njësi të fjalës e fjalëzave, simbolesh e metaforash, apostrofash e refleksesh që shpërfaqin kumte, kënde e pikasje shpesh të pavërejtura në hapësirat rrethanore të njeriut.

LIGJËRIMI PËR VETVETEN

“ANA TJETËR E JETËS” mbase pashmangshëm prek ligjërimin për vetveten. Për ta njohur vetveten, jo njëherë, duhej të kishe pasur udhëtime nëpër stuhi ndodhish: tërmete, rënie e ngritje, dhimbje, pikëllime, ngazëllime. Poeti BUZHALA jo rrallë sjell konstatime themelore për karakterin njerëzor, për mënyrën e formimit të karakterit mbi parime dhe kënd – shikime e mëdyshje ndaj lakmisë së vetvetes e të brez balljeve.

“Nuk do të jesh i drejtë, as ai që ke qenë,

po që se nuk e ke si mal mbi shpinë

dyshimin mbi vetveten e mbi krejt botën” (Po aty; f. 124)

Karakteri dyshues ndaj vetvetes dhe botës njeriut i jep shkase për përsiatje mbi kahen e udhës dhe çfarësinë e arritjes deri te qëllimi. Mësymja rrugëve të lehta dhe të pandershme drejt mirëqenies nuk të shpien te cilësia e përkufizimit togfjalësh: Njeri i Drejtë. Vetvetja e drejtë provohet vetëm në kontrastin e mundjes së lakmisë dhe, si t’i qëndrosh pastërtisë apo papastërtisë së asaj?

“Si të qëndrosh kështu

i rrethuar nga një botë kaq të shtrembër, kaq katile?

E, po, ky qenka një Hap i Vërtetë:

çdo dyshim qenka një hap drejt njohjes.”(Po aty; f. 127)

Mosnjohja e vetvetes përfshin edhe përmasën e humbjes jo, veçse të shenjave të identitetit… Qartë e thjeshtë identiteti ka shenjat e simbolikës së vet me të cilat identifikohet e djeshmja, e sotmja dhe e nesërmja:

“Në vend të kuqes

erdhi

një ngjyrë që s’ka dhembje,

një stof pa kujtim,

pa shenj gjaku,

pa plagë.” (Po aty; f. 145)

Pësimet etnike të krizës identitare provokojnë vetëdijen e poetit, gjendjen tragjike të humbjes, të mos qenët vetvetja, të tjetërsimit dhe të asimilimit. Nëse mohimi i identitetit kushtëzohej së jashtmi ishte brengë rrethanash, por nëse humbej së brendshmi, heqja dorë vullnetshëm prej vetvetes është mungesë e plotë e vetëdijes?! Pikërisht ky është mëtimi i Thirrjes së Madhe të Mësimit, i apostrofës madhore që rrjedh nga sprovimet e udhë rrëfimit të kësaj tipologjie poetike:

“Nëpër rrugët e mohimit, krijo oazën tënde” (Po aty; f. 177)

Mësimet përgjithësuese për trajtimin e vetvetes dhe përbërësit e ngjizur të identitetit, të qenët vetvetja ose vetja autentike shpalosin cakun konkret të qortimit:

“Po hoqe dorë nga lufta për Fjalën Shqipe,

është njësoj

si të heqësh dorë nga Fjalët Zot e Atdhe

ose nga foshnjat ose nga rrezet e diellit”

Këto porosi të drejtpërdrejta janë abeceja jetike e qenies sonë identitare etnike e njerëzore. Kapërcimi symbyllur mbi këta përbërës të mëkëmbjes së gjallërisë sonë, rezulton mallkimin më të pafalshëm! Kësisoj, poeti nxori nga poezia njërën nga sintezat fondamentale të plotnisë etnike:

“I pari mëkat në botë

qenka heqja dorë nga vetvetja” (Po aty; f. 188)

KONCEPTIMI I JETËS PA TË BUKURËN

E dëgjojmë dhe ndjejmë ëndjen e melodisë së një zëri të bukur dhe përshkues në ndjesi. Shkëlqimin e papritur të rrezeve diellore, prarimin e ngjyrave stinëve të lulëzuara. Hijeshinë e tipareve të vashës; zjarrin e shpërthimit të butë të luleve dhe erë – ëndjen e aromës dehëse të tyre… Pastaj shumë përbërës dukurish që e shpërfaqin magjiken dhe të bukurën e jetës… Ndoshta mos të japin diçka të dobishme, diçka që gufon ndjesitë dhe të joshësh shpirtin për pamjet e përfytyrimet? Ato dalin e hapen si petale, si gjethe të blerta, si faqe fletash të shkruara që t’i lexosh e, t’ua shijosh magjiken e librave përplot hire të Enigmës së Përsosjes së Bukurisë… Trajta të shfaqjes së dritë – hijeve si hijeshi e fisnikëri e qarkullimit të botës së jashtme dhe, pasqyrime të brendshme të shqisave impulsive te homo sapiens.

 Poeti Prend BUZHALA këtu ngre vargun hipotetik sintetik për pikëpyetjen që në vetvete ngërthen dhe zbërthen përgjigjen:

“E, ç’kuptim ka jeta pa të bukurën?”

FJALË PËRMBYLLËSE

E tërë lënda poetike brenda titullit të librit, mbase paksa prozaik “ANA TJETËR E JETËS”, i poetit dhe studiuesit të pasionuar Prend BUZHALA, doli e shkruar prej përvojës së thellë të baticave dhe të zbaticave të jetës; e mësimeve nga pësimet e saj, të përthelluara në dukuri e ngjarje reale dhe imagjinare të realitetit tonë të prekshëm dhe të paprekshëm.

Teksti artistik është ngritur në një epërsi shkrim – qëmtuese të denjë për t’u lexuar, për ta shijuar dhe për t’ia vjelë të vërtetat e çiltërsisë së përjetësuar në poezi.

Pothuajse secila poezi në këtë libër të autorit BUZHALA hap shtigje përfytyrimesh, nëpërmjet të cilave mund t’i shohësh dhe t’i ndjesh, të përngjasohesh me anët tjera të panjohura të ekzistencës. Jo në pak raste, poeti më shumë i lë vend perceptimit njohës të vargut dhe figurës, se sa mbresës lirike të poezisë.

Prend BUZHALA në përkushtimin e tij krijues, si i rrallë në letërsinë dhe kulturën e shkrimit artistik e të diskurseve kritike të shqipes, krijoi një opus tejet të pasur letrar.

Atij më së miri i përshtatet pohimi i teorikut Ostin Voren: “Asnjë ditë pa shkruar ndonjë rresht.”

Gjilan, maj 2026

[1] Prend BUZHALA “ANA TJETËR E JETËS”; Lena, Prishtinë, 2026; f. 25

Qysh në krye të këtij shkrimi reflektues, dua të shprehem: Faleminderit dr. Evarist Beqiri për shkrimin “Një roman me peshë historike” (kushtuar romanit “Halimi” i Petro Markos)

Ky shkrim lakonik dhe me shumë vlera i Evaristit, birit të denjë tërbaçiot, dr. Evarist Beqiri për romanin e shkrimtarit të shquar Petro Marko, kalorësin rebel të lirisë kushtuar Halim Xhelo Tërbaçit tonë të idealeve të larta kombëtare meriton mirënjohje jo vetëm për risjelljen në kujtesën e sotme të dy burrave të mëdhenj të kombit tonë, (shkrimtari i humanizmit universal nga Dhërmiu, luftëtari dhe frymëzimtari i Njëzetës nga Tërbaçi), por sidomos për çka unë e quaj një kambanë kushtrimi për ndërgjegjen kombëtare sot ndër ne.

Shkrimi i Evaristit më ktheu mbrapa në kohë, kur unë isha nxënës i shkollës 8-vjeçare “Halim Xhelo” Tërbaç në Gryka, ndoshta në klasë të tretë. I kam pasur qejf librat e mirë, qysh fëmijë. Atëherë kemi ardhur në Vlorë me grupin e fatosave, ndoshta të pionierëve me drejtor Dragoin e këngës labe Kujtim Mici dhe këtë e verifikoj, duke kërkuar në bibliotekën time romanin “Halimi” të Petro Markos, blerë në Skelë, më 10 shtator 1969.

E kam dashur shumë Petro Markon për veprën e tij të shkëlqyer letrare, sidomos për romanin “Halimi” (Tiranë; “Naim Frashëri”; 1969, 207 f.), për romanin etnologjik “Ultimatum” me objekt Luftën e Vlorës, 1920 (Tiranë, “Naim Frashëri”, 1972, [328] f., ku ndër personazhet kryesorë është Halimi ynë, po ashtu Selman Hyseni, Murat Tërbaçi etj.

Po ashtu e dua Petro Markon, këtë burrë që kullon fisnikëri e karakter edhe për vjershën e tij “Të kish’ rritur Labëria” thurur më 1937 për Halimin, e cila këndohet në Tërbaç e gjetkë si këngë e përvajshme e përjetësimit të Heroit.

Sa ngjanin në karakter e dinjitet Halimi me Petron!

E dua shumë Petro Markos, saqë do të kisha dëshirë të ishte nga Tërbaçi (po yni është dhe Dhërmiu, se derë e tepsi kemi qenë, si i thonë fjalës), të paktën, sipas burimeve shkrimore, qysh nga koha e Nilo Catalanos (vitet 1630-1640 e në vijim).

Evaristi meriton mirënjohje për mesazhet që jep, duke u shprehur se “romani “Halimi” nuk është thjesht letërsi. Ai është kujtesë, ideal dhe karakter…Sa grimca nga ajo djalëri e kulluar e shqiptarizmës jeton ende tek ne sot?”

Në nderim të 5 Majit – ditës simbolike të dëshmorëve, sjell ndërmend këngën popullore

“Lule more trima

Që ratë për Atdhe”

dhe shtoj:

Ju e bëtë detyrën

Çfarë po bëjmë ne?!

Evaristi më tej nënvizon: “Ndoshta nuk është rastësi që disa libra nuk plaken kurrë. Sepse nuk flasin [thjesht] për kohën e tyre…por për ndërgjegjen tonë”.

Mendojmë se është e duhur që të kujtojmë se një nga pseudonimet që përdorte Halim Xhelo në shkrimet që botonte ishte “NDËRGJEGJJA KOMBËTARE”

Ç’mendje parashikuese kishte për të ardhmen gri me nuanca të murme…

Thirrje për veprim, revoltë dhe përmbysje të mentalitetit të vjetër, me synim ndërtimin e një të ardhmeje të re.

Te Bijte e Shekullit te Ri

Na të birtë e shekullit të ri,
që plakun e lamë në “shejtnin” e tij
e çuem grushtin për me luftue
ndër lufta të reja
dhe me fitue…
Na të birtë e shekullit të ri,
filizat e një toke së rimun me lot,
ku djersë e ballit u dikonte kot
se dheu ynë qe kafshatë e huej
dhe në marrzi duhej shum shtrejtë t’u paguhej.
Na të birtë e shekullit të ri,
vllazën të lindun e të rritun në zi,
kur tinglloi çast’ i ynë i mbramë
edhe fatlumë
ditëm me thanë :
S’duem me humbë
në lojë të përgjaktë të historis njerzore,
jo! jo! s’i duem humbjet prore
duem ngadhnim!
ngadhnim, ndërgjegje dhe mendimi të lirë!
S’duem, për hir
të kalbsinave të vjetra, që kërkojnë “shejtnim”,
të zhytemi prap në pellgun e mjerimit
që të vajtojmë prap kangën e trishtimit,
kangën monotone, pa shpirt, të sklavnis
të jem’ një thumb i ngulun ndër trutë e njerzis.
Na të birtë e shekullit të ri,
me hovin ton e të ndezun peshë,
ndër lufta të reja kemi m’u ndeshë
dhe për fitore kem’ me ra fli.

Migjeni

Poezia “Të Bijtë e Shekullit të Ri” është një ndër poezitë më të rëndësishme programatike të Migjenit, e cila shërben si një manifest i fuqishëm i brezit të ri për ndryshim dhe transformim shoqëror. Në këtë poezi shprehet hapur revolta kundër prapambetjes, e simbolizuar përmes figurës së “plakut”, si dhe dëshira për të ndërtuar një të ardhme të re, duke u shkëputur nga traditat dhe mentalitetet e vjetra që pengojnë zhvillimin.

Tema dhe përplasja e dy botëve

Tema kryesore e poezisë është revolta dhe rinovimi, por ajo shkon përtej kësaj, duke paraqitur një përplasje të fortë midis dy botëve: asaj të vjetër, të ngurtë dhe konservatore, dhe asaj të re, dinamike dhe kërkuese për ndryshim. Brezi i ri (“të bijtë e shekullit të ri”) distancohet qartë nga e kaluara e ndryshkur (“plakun e lamë në shejtnin e tij”), duke i refuzuar jo vetëm traditat, por edhe një sistem të tërë vlerash që nuk i shërben më zhvillimit të shoqërisë.

Mesazhi dhe thirrja për veprim

Mesazhi i poezisë është një thirrje e fuqishme për veprim, revoltë dhe ndërgjegjësim. Shprehja “çuem grushtin” nuk nënkupton vetëm luftën fizike, por simbolizon vendosmërinë, unitetin dhe guximin për të ndryshuar realitetin. Migjeni i fton të rinjtë të mos pranojnë pasivisht gjendjen ekzistuese, por të angazhohen aktivisht për ndërtimin e një bote të re, më të drejtë dhe më të zhvilluar.

Simbolika dhe kuptimi i saj

Simbolika e poezisë është e pasur dhe domethënëse. “Filizat e një toke të rimun me lot” përfaqësojnë brezin e ri që rritet mbi dhimbjen dhe vuajtjet e së kaluarës. Këta filiza janë të brishtë, por mbartin potencialin e madh për të ardhmen, duke krijuar një kontrast mes dobësisë së momentit dhe fuqisë së mundshme për transformim. Ndërkohë, “plaku” simbolizon një botë të vjetër që po lihet pas, një mentalitet i tejkaluar që nuk përputhet më me kërkesat e kohës.

Stili dhe veçoritë artistike

Poezia karakterizohet nga një gjuhë e drejtpërdrejtë, tone të forta emocionale dhe një ritëm energjik, që e bëjnë atë të tingëllojë si një manifest revolucionar. Në stilin e Migjenit, poezia nuk synon zbukurimin estetik, por tronditjen dhe ndërgjegjësimin e lexuesit. Kjo e bën veprën jo vetëm artistike, por edhe ideologjike, pasi ajo kërkon të ndikojë drejtpërdrejt në realitetin shoqëror.

Aktualiteti i poezisë

Mesazhi i kësaj poezie mbetet aktual edhe sot. Edhe në kohën moderne, brezi i ri përballet me sfida të ndryshme si padrejtësitë sociale, papunësia, korrupsioni dhe ndikimi i mentaliteteve të vjetra. Ashtu si tek Migjeni, edhe sot ekziston nevoja për reagim, për angazhim dhe për ndryshim. “Filizat” e sotëm janë të rinjtë që, pavarësisht vështirësive, mbartin ide të reja dhe potencial për të ndërtuar një të ardhme më të mirë.

Poezia “Të Bijtë e Shekullit të Ri” nga Migjeni nuk është thjesht një krijim letrar, por një thirrje e thellë që vazhdon të jehojë edhe në kohën tonë, si një pasqyrë e dhimbshme e shoqërisë dhe një kërkesë e pandalshme për ndryshim.

Edhe sot, si në kohën e Migjenit, e kaluara duket se nuk është larguar plotësisht. Në skenën politike vazhdojnë të jenë të pranishëm njerëz me të njëjtin mentalitet të ngurtë, të lidhur pas së vjetrës, të paaftë ose të pavullnetshëm për të sjellë ndryshimin që shoqëria e kërkon me forcë. Ky stagnim krijon një ndjenjë zhgënjimi të thellë, sikur koha ka ndalur për ata që presin drejtësi dhe zhvillim.

Në këtë realitet të rëndë, punëtorët janë ndër më të goditurit. Shumë prej tyre kanë humbur vendet e punës, jo për mungesë përpjekjeje, por për shkak të mbylljes së fabrikave, keqmenaxhimit dhe mungesës së mundësive të reja. Ata mbeten simbol i një jete të vështirë, të mbushur me sakrificë dhe pasiguri, duke kujtuar fort imazhin migjenian të njeriut të shtypur nga rrethanat.

Edhe rinia, që duhej të ishte forca më e madhe e një shoqërie, shpesh përballet me një mur të padukshëm. Të rinj të arsimuar, të dalë nga periudha e vështirë e luftës dhe tranzicionit, e gjejnë veten pa hapësirë, pa mundësi dhe pa vendin që u takon. Në vend të zhvillimit dhe kontributit, shumë prej tyre detyrohen të largohen, të emigrojnë, duke lënë pas vendin e tyre dhe ëndrrat e papërmbushura.

Kjo krijon një boshllëk të dhimbshëm — një shoqëri që humb forcat e saj më të reja dhe më të afta, ndërsa mbetet e mbërthyer mes së shkuarës dhe së tashmes së pasigurt. Është pikërisht këtu që mesazhi i Migjenit bëhet sërish i gjallë: një thirrje që nuk pranon heshtje, një revoltë që lind nga dhimbja dhe padrejtësia.

Në këtë kontekst, “grushti” i Migjenit nuk është vetëm simbol i revoltës, por edhe i zgjimit të ndërgjegjes shoqërore. Ai përfaqëson momentin kur njeriu nuk pranon më të jetojë i nënshtruar, por ngrihet për të kërkuar dinjitet, drejtësi dhe një të ardhme më të ndritur.

Në këtë kohë duket sikur kërkon pikërisht atë që Migjeni e ka thënë me forcë: një ndryshim rrënjësor, një thyerje të së vjetrës dhe një lindje të re shprese. Sepse vetëm përmes guximit për të ndryshuar, një shoqëri mund të dalë nga errësira dhe të ecë drejt një të ardhmeje më të drejtë dhe më njerëzore.

Përfundim

Në thelb, “Të Bijtë e Shekullit të Ri” është një deklaratë e fuqishme identiteti e një brezi që refuzon të trashëgojë pasivisht të shkuarën dhe synon të ndërtojë një botë të re mbi rrënojat e saj. Poezia mbetet një thirrje e hapur për ndryshim dhe një simbol i besimit në fuqinë transformuese të rinisë.

Vendi i Lekës,01.04.2026

Në çdo kohë ekziston një figurë që nuk pajtohet. Një zë që nuk rreshtohet, një mendje që nuk pranon të bëhet pjesë e korit. Por kjo figurë nuk është kurrë vetëm estetike apo morale—ajo është gjithmonë politike. Sepse mendimi që del jashtë rreshtit nuk sfidon vetëm opinionin; ai sfidon rendin e vendosur të asaj që quhet “normalitet”.

Në mitologji ai ishte Prometeu; në historinë tonë kulturore ai merr trajta më njerëzore, si tek Rexhep Qosja; ndërsa sot ai shpesh mbetet pa emër—një intelektual i anatemuar, i zhvendosur nga qendra e institucioneve që dikur pretendonin ta mbanin gjallë mendimin.

Këto janë tri shtylla të së njëjtës dramë: raporti i përjetshëm midis dijes dhe pushtetit, i cili nuk zhduket—vetëm ndërron maskë.

Prometeu nuk është thjesht figurë e rebelimit; ai është simbol i aktit që prish ekuilibrin e një rendi të mbyllur. Zjarri që ai sjell nuk është vetëm dritë teknike, por është mundësia e vetëdijes. Dhe pikërisht këtu lind konflikti themelor: çdo sistem që pretendon stabilitet absolut e percepton vetëdijen e re si rrezik. Ndëshkimi i Prometeut nuk është devijim i drejtësisë, por logjikë e pushtetit të pakontrolluar—logjikë që thotë se dija duhet të jetë e autorizuar, përndryshe bëhet e rrezikshme.

Në kohët moderne, kjo logjikë nuk zhduket; ajo rafinohet.

Figura e Qosjes nuk mund të kuptohet jashtë këtij tensioni. Ai nuk është thjesht një zë kundërshtues, por një shembull i përplasjes mes intelektit dhe institucioneve që synojnë ta përkufizojnë mendimin brenda kufijve të pranueshëm. Marrëdhënia e tij me Akademia e Shkencave dhe e Arteve e Kosovës nuk është vetëm biografike; ajo është simptomë e një strukture më të gjerë: institucionet nuk janë vetëm vende dijeje, por edhe mekanizma seleksionimi të së vërtetës.

Dhe këtu lind pyetja e vërtetë politike: kush e përcakton të vërtetën që lejohet të qarkullojë si “e pranueshme”?

Shtylla e tretë—intelektuali i anatemuar—nuk është më figurë dramatike. Ai është produkt i një sistemi që nuk ka më nevojë të shtypë drejtpërdrejt, sepse ka kaluar në një fazë më të avancuar të kontrollit: administrimin e vëmendjes. Në këtë fazë, nuk ka censurë të hapur, por ka shpërndarje të pafundme informacioni; nuk ka ndalim, por ka mbingarkesë; nuk ka heshtje të detyruar, por zhurmë që e bën mendimin të padëgjueshëm.

Kjo është forma moderne e neutralizimit: jo përjashtimi i zërit, por zhdukja e peshës së tij.

Në këtë kuptim, problemi nuk është më vetëm pushteti klasik institucional. Problemi është shndërrimi i vetë hapësirës publike në një treg ku vëmendja është valuta, dhe ku mendimi i thellë humbet përballë shpejtësisë. Në një realitet të tillë, intelektuali kritik nuk heshtet—ai thjesht nuk arrin të depërtojë.

Dhe kjo është më e rrezikshme se censura.

Sepse censura prodhon kundërshtim.
Ndërsa irrelevanca prodhon zhdukje të qetë.

Këtu qëndron edhe kriza filozofike e kohës sonë: ne ende besojmë se e vërteta ka fuqi të brendshme për të dominuar, ndërkohë që ajo duhet të luftojë në një mjedis ku nuk fiton më e sakta, por më e shpejta; jo më e thella, por më e dukshmja.

Në këtë mjedis, Prometeu nuk është vetëm simbol i guximit, por edhe paralajmërim: çdo sistem që e frikësohet dijes, përfundon duke e transformuar atë në rrezik që duhet menaxhuar.

Qosja, në këtë lexim, nuk është thjesht figurë kulturore, por shenjë e përhershme e asaj që ndodh kur mendimi refuzon të përshtatet me kornizat e gatshme të institucionalizuara.

Dhe intelektuali i sotëm nuk është thjesht viktimë, por edhe dëshmi e një epoke ku konfliktet nuk zgjidhen më përmes përballjes, por përmes shpërndarjes së vëmendjes derisa asgjë të mos ketë peshë të mjaftueshme për të qenë qendrore.

Në këtë kuptim, pushteti bashkëkohor nuk është më vetëm ndalues. Ai është menaxhues i perceptimit.

Ai nuk thotë “nuk lejohet të mendosh kështu”.
Ai thotë: “mund të mendosh çfarë të duash, por askush nuk po dëgjon më”.

Dhe kjo është forma më e rafinuar e dominimit: liria e plotë e shprehjes në një hapësirë ku fjala nuk ka më rezonancë.

Në fund, tri shtyllat nuk janë figura të së shkuarës. Ato janë diagnozë e së tashmes.

Prometeu tregon kufirin midis dijes dhe ndëshkimit.
Qosja tregon tensionin midis mendimit dhe institucionit.
Intelektuali i anatemuar tregon fazën e fundit: kur mendimi nuk përballet më me ndalim, por me shpërbërje.

Dhe këtu pyetja bëhet radikale, jo thjesht filozofike:

A jetojmë ende në një hapësirë ku e vërteta sfidon pushtetin—apo në një hapësirë ku pushteti ka mësuar ta bëjë të vërtetën të padëgjueshme?

Sepse nëse përgjigjja është kjo e dyta, atëherë Prometeu nuk është më mit.
Ai është kujtesë e një kohe kur drita të paktën kishte një armik të qartë.

Sot, errësira nuk ka nevojë të luftojë dritën.
Mjafton ta mbysë në shikim të parë—në indiferencë.

Vendi i Lekës,24.04.2026

Një vepër e re poetike që flet me shpirtin dhe prek ndjenjat më të thella të lexuesit!

Libri ‘’ Atje ku fjala merr frymë’’West Print, 2026

Me librin ‘’Atje ku fjala merr frymë ‘’nga Hasan Muzli Selimi, poezia vjen si një udhëtim i qetë mes mendimit, dashurisë, kujtesës dhe shpirtit njerëzor.Fjala në këtë vepër merr jetë, merr frymë dhe bëhet zë i ndjenjave që secili prej nesh i ka përjetuar.Ky libër është një ftesë për të ndalur pak ritmin e përditshëm dhe për të hyrë në botën e poezisë, aty ku fjala bëhet emocion dhe mendimi bëhet art.

‘’Atje ku fjala merr frymë ‘’nga Hasan Muzli Selimi është një prej atyre veprave poetike që nuk të fton vetëm ta lexosh, por të ndalosh, të reflektosh dhe të dëgjosh zërin e shpirtit tënd.Në çdo varg ndjehet qetësia, mallëngjimi, dashuria për jetën dhe për njeriun, sikur fjala vërtet merr frymë dhe jeton mes nesh:

‘’Unë udhëtoj rrugë në rrugë

Të shikoj shenja, të shikoj gjurmë

Ti ngjall perënditë e vdekëta…’’

Kjo vepër është një udhëtim i ndjeshëm në botën e emocioneve, një dritë e qetë që të shoqëron në heshtje dhe të kujton se poezia është zëri më i bukur i shpirtit njerëzor,njerëz që nuk shkruajnë vetëm vargje, por shkruajnë shpirtin e tyre në letër.Ky libër nuk është vetëm një përmbledhje poezish, por një dëshmi e shpirtit krijues, një dhuratë për lexuesin dhe për letërsinë.

Miti i qiellit, miti i diellit, trualii i vjetër dhe i ri, shpirti dhe ëngjëjt përbëjnë një kaleidoskop të pasur simbolesh në universin krijues të autorit. Në këtë vepër poetike, këto elemente nuk shfaqen thjesht si figura estetike, por si shtylla filozofike dhe shpirtërore që ndërtojnë botëkuptimin e tij letrar:

‘’ Me një grusht yje të gjuaj

Të vras pak nga pak

Me dritën e hënës

Me fjalën e heshtjes

Me këngën e zogut të darkës

Jam aty brenda teje…’’

Qielli dhe dielli përfaqësojnë dimensionin e përjetshëm dhe dritën e shpresës, duke e vendosur poezinë në një hapësirë mes tokësores dhe hyjnores. Ndërsa trualli i vjetër dhe i ri simbolizon përplasjen dhe vazhdimësinë e traditës me kohën moderne, duke e bërë poezinë një urë lidhëse mes kujtesës dhe realitetit bashkëkohor. Në këtë përballje kohësh, autori kërkon të ruajë identitetin shpirtëror dhe kulturor, duke e kthyer fjalën poetike në një akt kujtese dhe ringjalljeje.

Shpirti dhe ëngjëjt, si elemente të botës metafizike, i japin krijimtarisë një dimension të thellë meditativ. Poezia shndërrohet kështu në një dialog të brendshëm me njeriun, me Zotin dhe me universin, duke e bërë vargun një hapësirë reflektimi dhe ndriçimi shpirtëror. Ky kaleidoskop simbolesh krijon një harmoni mes mitit, realitetit dhe përjetimit personal, duke e bërë veprën një udhëtim poetik në thellësinë e qenies njerëzore:

‘’ Drejtë majës së shenjtë kame cur me hap

Me thesin e shkyem vende vende

Djersa e kripur më dogji kurrizin

Opingat mbetur në rrfan

Ngjaj si eremit

Mëkatin shtyp këmbëzbathur…’’

Në tërësi, krijimtaria e autorit shfaqet si një ndërthurje e mitit, traditës dhe spiritualitetit, ku fjala merr frymë përmes dritës së qiellit, kujtesës së truallit dhe pastërtisë së shpirtit. Kjo e bën poezinë e tij një hapësirë të ndjeshme reflektimi dhe një kontribut të veçantë në letërsinë poetike bashkëkohore.

Vendlindja Kasaj zë një vend qendror në universin poetik të autorit, duke u shndërruar në një hapësirë kujtese, identiteti dhe meditimi shpirtëror. Në këtë vepër, poeti pozicionohet mes të shkuarës nostalgjike dhe së tashmes, duke ndërtuar një dialog të vazhdueshëm me rrënjët e tij, me peizazhin alpin dhe me botën e brendshme të ndjenjave:

‘’ Qiellore dhe tokësore në Kasaj

Gjithmonë pa ardhë dita

Marr nga ti fillin e zjarrtë

Një lëmsh të bëj

Të konkuroj diellin…’’

Romantika e peizazhit të mrekullueshëm alpin nuk është vetëm një përshkrim natyre, por një mënyrë për të rikthyer kujtesën dhe për të ruajtur lidhjen me truallin e lindjes. Male, qiell i pastër, qetësi dhe hapësirë e gjerë krijojnë një sfond poetik ku njeriu dhe natyra bashkëjetojnë në harmoni, ndërsa fjala poetike bëhet një urë mes realitetit dhe përjetimit emocional. Në këtë kontekst, vendlindja shfaqet si një burim frymëzimi dhe si një strehë shpirtërore ku poeti gjen qetësi dhe identitet:

‘’ Udhëtoj botës së terrtëtë gjej në gjumë

Me lotin pa tha

Si fluturim zogu

Të zgjoj pa t’nga

Ti dhe unë me diellin

Luajmë ku-ka-mshehtas..’’

Në qendër të këtij meditimi qëndron figura e amshuar e nanës dhe babës, të cilët përfaqësojnë jo vetëm familjen, por edhe rrënjën e ekzistencës dhe vlerat e trashëguara ndër breza. Ata shfaqen si simbole të sakrificës, dashurisë dhe qëndrueshmërisë, duke e bërë poezinë një homazh të ndjerë ndaj prindërve dhe ndaj kujtesës familjare. Kjo figurë e përhershme krijon një dimension të thellë emocional, ku poeti kërkon kuptimin e jetës përmes dashurisë dhe mirënjohjes:

S’di në gjumë a zgjuar

Dorën e futa thellë në zemrën time

Fap sytë, dora ishte

N’zemër të nanës…’’

Fuqia vuajtëse e mallit është elementi që përshkon gjithë këtë botë poetike. Malli për vendlindjen, për prindërit, për kohën e shkuar dhe për bukurinë e natyrës shndërrohet në një energji krijuese që ushqen vargun. Ky mall nuk është vetëm dhimbje, por edhe forcë shpirtërore që e mban poetin të lidhur me rrënjët dhe me kujtesën e tij. Në këtë mënyrë, poezia bëhet një udhëtim i brendshëm mes nostalgjisë, dashurisë dhe meditimit, duke e kthyer fjalën në një akt të thellë shpirtëror:

‘’ Ai është bronz

Me bark bosh

Brenda tij ruan mitin

Si burrat moti në mort

Malli më flet me gjuhën e trupit

Ishte këngë jete…’’

Në tërësi, krijimtaria e autorit shfaqet si një ndërthurje e vendlindjes, peizazhit alpin, kujtesës familjare dhe mallit njerëzor, ku poeti qëndron mes së shkuarës dhe së tashmes, duke kërkuar kuptimin e jetës përmes fjalës poetike dhe përmes rrënjëve të tij shpirtërore:

‘’Ti qaj, kujto hijet

Lojën, puthjen e bjeshkës

Koha nuk është e këngës…’’

Fryma në krijimtarinë e autorit shfaqet si një mistikë e brendshme që ndërton dimensionin shpirtëror të vargut. Ajo nuk është vetëm një element estetik, por një energji e padukshme që e përshkon poezinë dhe e kthen fjalën në një hapësirë meditimi dhe përjetimi të thellë. Fryma, si metaforë e jetës dhe e shpirtit, bëhet një bosht simbolik rreth të cilit ndërtohet universi poetik, duke krijuar një lidhje të ndjeshme mes njeriut, natyrës dhe përjetësisë:

‘’Jam në dilemë

Të jetoj a të vdes

E nëse vdes të shkoj pranë baltës

Prej kohës mbjellë bekime

Aty gjej Kohën…’’

Eufemizmat dhe simbolika janë elemente që e pasurojnë ndjeshëm strukturën e vargut, duke i dhënë një finesë të veçantë artistike. Përmes eufemizmit, autori arrin të zbusë dhimbjen, mallin dhe përjetimet e forta emocionale, duke i shndërruar ato në një gjuhë poetike të butë dhe të thellë, ndërsa simbolika krijon një shtresë të dytë kuptimore që e bën poezinë më të hapur për interpretim. Kjo mënyrë shprehjeje e bën vargun më meditativ dhe më të pasur në nivel estetik:

‘’Takova babën në të njëjtin vend

Koha ishte mbështetë mbi të

Diellin e vuri në gjumë

Gurrat e zeza harbuan

Lulet çelnin…’’

Simbolika në poezinë e tij funksionon si një muzikë e brendshme shpirtërore, që rrjedh natyrshëm në strukturën e vargut dhe krijon një harmoni mes mendimit dhe ndjenjës. Ritmi i brendshëm, figuracioni dhe gjuha e përzgjedhur e bëjnë poezinë të tingëllojë si një melodi e qetë, ku fjala nuk është vetëm komunikim, por edhe ndjesi dhe përjetim. Kjo muzikë e brendshme i jep vargut personalitet dhe peshë emocionale, duke e bërë zërin poetik të dallueshëm dhe autentik

‘’Sonte renkonte nata

Gjumi në frikën e vet kullat dridhte

Mengjesin e marr përdore

Ndriçoj gjethin…’’

Në tërësi, fryma mistike, metafora, eufemizmat dhe simbolika krijojnë një strukturë poetike të harmonizuar, ku vargu fiton thellësi shpirtërore, ndjeshmëri artistike dhe identitet të qartë letrar. Kjo e bën poezinë e autorit një përvojë estetike dhe emocionale, ku fjala merr peshë, frymë dhe kuptim në ndërthurjen e mendimit me ndjenjën:

‘’Helmin e baj ujë, t’shuaj etjen e shtrigave

Mriz zanash mos të ketë kurrë

Dashurinë ta hedh, lumenjtë ta përpijnë…’’

Në tërësi, kjo vepër poetike dëshmon një zë të pjekur krijues, ku fjala, fryma dhe simbolika ndërthuren për të ndërtuar një univers të ndjeshëm letrar me vlera të qëndrueshme artistike. Në fund, poezia e tij mbetet një dritë e qetë shpirtërore, që flet me zemër dhe lë gjurmë të thella në ndjeshmërinë e lexuesit.

Tropojë, Prill 2026

Poezinë e Ruzhdi Goles, disa kritikë letrarë e kanë cilësuar “poezi gjendjesh” dhe metaforike si poezi që i jep rëndësi gjuhës. Në të vërtetë, poezia ka në natyrën e saj gjendjen shpirtërore, shpërthimin e saj dhe marrjen rrjedhë të kësaj gjendjeje përmes vargut. E veçanta e poezisë së Ruzhdi Goles është se kjo gjendje nuk ngrihet mbi bazën e një motivi konkret, por të një fryme trancedentale dhe të një imagjinate të pasur. Kjo imagjinatë e begatë i jep krahë një mendimi që duhet kuptuar përmes konvencave dhe alegorive të shumta, gjë që e bën poezinë e tij, moderne, Prandaj edhe poezia e tij lexohet përmes perceptimit intelektual dhe njohjes së mirë të regjistrit leksikor që ndërmerr vetiu kjo lloj poezie. Edhe titujt e poezive na lajmërojnë, para se të fillojmë ta lexojmë vargun e tij, për natyrën e kësaj poezie.

Poeti, në tërë frymëzimin e vet ndalet dhe përqëndrohet më tepër tek imazhi. Për poezinë ka mendime të ndryshme. “Poeti duhet të jetë i errët” thotë Didëroi, enciklopedisti francez, ndërsa Gëte, në vlerësimet e tij për artin, shprehet se “arti duhet të jetë i thjeshtë”. Sentencat e ndryshme nuk na japin një mendim të përcaktuar saktë sesi duhet të jetë poezia, prandaj ajo mbetet e bukur, mbetet gjithnjë një lojë e pakapshme e fjalës, një imazh që ndërron pamje. Por një gjë mbetet e saktë në sensin kuptues të saj, kur ajo shkruhet mirë, çdo tipologji dhe model krijimi harrohet dhe cilësia e shkrimit dhe arritja e nivelit është përcaktuese.

Poeti Ruzhdi Gole hyn ndër poetët e mirë modernë të letërsisë bashkëkohore shqipe me një pretendim për t’u pasur zili, ndaj estetikës së fjalës. Për të, fjala dhe gjuha poetike janë të dorës së parë dhe këtë nuk e vë si qëllim, por kjo mbetet natyrë krijuese e talentit të tij poetik, siç edhe e shohim dhe e perceptojmë në dy vëllimet e tij marrë në shqyrtim: “Ajër plot kallëza” dhe “Pylli me zemrekë në gisht”.

Duke qenë se poeti është nazeli i fjalës së zgjedhur, ai ka krijuar edhe leksikun e tij poetik, një leksik i pasur-rezultat kërkimi në gjuhë, por edhe përvojë shkrimore, që ka mundësuar një natyrë të veçantë të poezisë së tij. Kërkimi i fjalës çon gjithashtu në nuancat kuptimore më të imta-edhe pse poeti shkruan poezi jo fort të gjata dhe me ngjeshje fjalësie-rezultat i pasurisë së leksikut të tij, si dhe përjetimeve të thella nga koha dhe njerëzit.

Kodet e fjalëve të poezisë së Ruzhdi Goles janë të pasura. Përmes një fjalësie të thjeshtë ai arrin t’i vërë ato në pozicione të vështira kuptimore, ku fjala të mos ndihet ngushtë, madje e lirshme për të kaluar në kombinime të tjera dhe për të vijuar kështu në përhapjen e mundësive të saj që të ndërtojë asosacione e shprehi që fantazojnë e fantazohen. Prandaj, poezia e këtij poeti lexohet me kujdes dhe lexuesi ka mundësinë t’i vërë shenjat e kësaj poezie sipas gjendjeve që ajo bën të mundur të sjellë si ndikim dhe sipas gjendjeve dhe kulturës leximore të tij.

Kështu, në përgjithësi, kjo poezi të mbush me frymën e saj dhe të nxit të meditosh me të, gjatë leximit, dhe, pas leximit të gjatë, nga kjo poezi të mbetet një shije estetike e veçantë, duke menduar për kulturimin e shprehjes së vargut dhe vetitë rrezatuese të fjalës, larg asaj që është konkrete dhe e thjeshtë, por duke bërë një rrugë të gjatë me shenjat, në horizonte për të shkuar te konkretja.

Poezia e Ruzhdi Goles te vëllimi “Ajër plot kallëza” frymon një botë të natyrës përmes një perceptimi shqisor, ku autori i aktivizon njëherësh të pesë shqisat, duke transmetuar një botë, e cila vjen ashtu e gjitha, gati si përnjëherësh. Këtë përshtypje të lë poezia e tij, e cila e konfiguron këtë botë me një sistem figuracioni vetjak, krejt të veçantë. “Majëmalet vezullojnë kryet, mund të ngjitemi të gjithë/jeta buzët fërfëllon/mirëkeq ngjizen brumërat”.

Vetiu të shkon ndërmend se poeti i talentuar flet për një botë ëndërrtare, e cila majëmalet e humbura në vezullimin që të jep ëndrra i tenton si lartësi. “Brumrat”– si metonimi që shpreh poeti, nuk janë tjetër veçse lënda si qenie e ngjizur me këto ëndrra. Dhe kështu kjo botë ëndërrtare që jepet përmes materies dhe frymës, do të ndihet e do të shënohet duke u materializuar në të gjithë vëllimin “Ajër plot kallëza”, ku lënda dhe fryma shihen si të pashkëputura në poezitë e këtij vëllimi. Këtë lëndë poeti e gjen në natyrë, siç e thamë, por edhe në atë që kërkon ta objektivizojë si të tillë përmes mendimit. “Ajër/o miku im i xathun/mos t’u shterrofshin kurrë vrapimet e mushkëritë/kurrëkurrës s’kam pasur pëllëmbë/të duartrokas veten/që hera kam trokitur/gjithë mbarësitë dhe maratonomakët”.

Vëmë re se si poeti e transmeton aq bukur dhe thjesht një raport të qenies me mendimin që kërkon ajër, se si e “asgjëson” poetikisht një tipar fizik të lëndës për të treguar modestinë dhe barazpeshën. Kjo lëndë që ngjizet prej fryme dhe kjo frymë që jetëson lëndën dhe i jep lëvizje-bëhet një obsesion artistik në vëllimin poetik të Ruzhdi Goles, por jo mani deri në skaj, sepse poezia e tij është e lirshme përmes sintaksës së vargut të saj të ngjeshur në mendim dhe të frymuar nga një ritëm i brendshëm.

Pas ciklit të parë “Ëndja kallëz zani” vjen cikli tjetër “Humbak hidhërimi”, një titull eliptik dhe me një inversion që pranohet si pozicion sintaksor vetëm në poezi. Poeti i kushtohet tërësisht frymës. Poezia me këtë motiv mbështetet kryesisht mbi një shprehje që shkon deri në përcaktime sintetizuese se çfarë është hidhërimi. Hidhërimi që shpesh vjen nga mungesa e lëndës, por edhe nga lënda-hidhërimi si gjendje, duket se mezi i kapërcen shtigjet e fjalës poetike të Ruzhdi Goles dhe mbetet aty. Duket se kësaj bote memece poeti kërkon t’ia çkyçë kodet dhe ta sjellë deri afër kuptimeve dhe të folurit, andaj, pamundësia e çkyçjes e çon atë në hidhërim: “Hidhërimi, përbisht, fajtor për brambullimat, shpesh të liga/për barnat e mykura e fjalorët e pastrehë, pagojë në theskeq e më keq gatuhet me prita e kukudhët shërbesë”.

Dhe kështu poeti vijon të përvijojë me vëzhgimin e tij metaforizues gjendjen e hidhësisë prej kësaj bote që lëkundet midis mundësisë dhe pamundësisë. Poezi të tilla, si: “Fletorja fidanishte”, “Matrikulla”, “Kacavjerrje dorashka”, “Grurë hidhërimi” etj, realizohen me tjerrjen e mendimit mbi këtë gjendje-poezi, të cilat supozojnë e konkretizojnë, shkojnë deri në caqet e njohura e të panjohura të vetëdijes e të pavetëdijes, sjellin kaosin e ndërdijes dhe rregullojnë njëfarë rendi të perceptimit.

Cikli tjetër “Zemrekë shiu e ftohmë” të krijon përfytyrimin e një bote të ujtë dhe të qullët. Zemreku i shiut, një metaforë me marrëdhënie të largët me kuptimin, që duket se e arrin atë me vështirësi, nuk është gjë tjetër veçse zemreku i kohës që ngec në ecjen e saj ose e shënon atë që duhej shënuar, me vonesë. Të shprehurit metaforik dhe shenjëzimi konceptual në kontekste, që duket sikur shtyjnë njëra-tjetrën për t’u çliruar sa më parë nga pesha e kuptimit, është një veçori interesante e stilit të këtij poeti dhe e mënyrës se si ai e ndërton strukturën e poezisë. poeti hyn me imagjinatën e tij në misterin e kësaj bote të ujtë: “Shiu për t’u lumturuar nga vetja/njeriun me thupër të butë/u bie ca çudive/sikur të jenë tastiera/fantazish të fshehta”. Dhe asnjëherë poeti nuk e harron peizazhin, natyrën, të cilën e sjell atë përmes visores, me detaje që ai i zgjedh në funksionalitet të shprehjes së gjendjeve..

“Gremina të hareshme” është një cikël tjetër në vijim, ku poeti thellësinë e quan një hare zbulimi-poeti nuk e do kurrë sipërfaqen e sendeve, të fjalëve, ai sondon e di të sondojë përmes imagjinatës së tij të pasur dhe leksikut po kështu të pasur, për të abstraguar mbi këtë botë në pamje të lodhur, por me dinamizmin e thellësisë së saj. Të tërheqin për këtë këndvështrim poezi të tilla, si: “Brof me cifla”, “Zbathje vreri” “Florë e kor”, “Nji fije argjend”, “Shtiza ajri” etj: “Te të gjitha punishtet hyj, picërrimë zvogëlue sytë/te të gjitha kudhrat më janë zvogëlue shkronjat”, (poezia “Zbathje vreri” f. 60).

Metafora shumë e gjetur e helikës së mallit, që emërton titullin tjetër, të krijon ndjesinë sikur kjo helikë e ngre poetin në fluturim për ta çuar atë hapësirave të mallit. Titujt e metaforizuar dhe herë të çuditshëm e krejt të pangjashëm të këtij cikli, si dhe malli i palëndët të yshtin gjithnjë të rendësh shkarkesave të buta emotive të një shpirti të butë, që shkrihet edhe më, në ozonin e një malli, të cilit nuk i mbaron kurrë ajri, edhe pse ai ndonjëherë helmatiset nga largësia apo zhgënjimi i ndarjes. Poezi të tilla si: “Syri curril”, “E pakryer”, “Parrokshëm”, dhe shumë të tjera krijime të realizuara me një shprehje të mençur vargu, mbushur me gjendje e situata paradoksesh, të bëjnë t’i lexosh me kujdes jo vetëm një herë për t’u kapur pulsin dhe dinamikën e brendshme të kuptimit dhe për t’i vendosur jo në një raport kuptimor me botën, por me shumë raporte, sepse, poezia e Goles nëpërmjet prosedeut krijues të tij, ta dikton këtë lloj perceptimi dhe ndijimi të një bote të thellë artistike e estetike.

Nga uji marrim freskinë dhe tejpashmërinë, por edhe dëshirën e ecjes dhe të këmbënguljes për të çarë e për të gjetur një shteg tjetër kur ai pengohet, e kjo ide të vjen ndërmend teksa lexon ciklin poetik “Zell i ujërave”. Është një cikël udhëtimi në një tjetër vend, në Itali, dhe mjaft emra vendesh, duket sikur zënë vend rastësisht, sepse i gjithë cikli i kushtohet përtëritjes së natyrës në paralelizëm me përtëritjen e shpirtit. Vëllimi mbyllet me ciklin “Bletari maji”. “Maji në banjë, trup palarë./Ushtar i vrarë maji në fyt/maji me re, mbathur shtarë,/arnat arte e hise të gurtë/sytë e akujve po i groposen thellë/majit askund kush sytë s’ia gjen”.

I gjithë libri poetik me poezi “Ajër plot kallëza” me të shtatë ciklet me poezi të organizuara e të vendosura sipas një prirjeje motivore –mendimore, krijon gjendje dhe afeksione të drejtpeshuara përmes natyrës hermetike të vargut, ky minimum i fjalëve ngjiz e shpërthen kuptime të shumëfishta përmes simbolesh, konvencionesh e mbi të gjitha, përmes një gjuhe të pasur, së cilës autori i kushton kujdesin e natyrshëm në sendërtimin artistik të saj.

Poezia e frymës lexohet e shijohet edhe në vëllimin “Pylli me zemrekë në gisht”, një vëllim po kaq i bukur sa tjetri dhe në vazhdën e natyrës së këngëtimit të këtij poeti. Edhe ky libër është i ndarë në cikle, por ciklet në vëllimet poetike të Ruzhdi Goles nuk kanë ndonjë diferencë të madhe në grupmotivet e tyre, ato duket se janë në vijimësi të njëri-tjetrit, duke zgjeruar vetëm kuptimet dhe ndjesitë dhe duke e përthyer relievin e fjalëve e duke sjellë kontrapunkte interesante.

Edhe në këtë vëllim, poeti dallohet për përndritjen e një fantazie të begatë, për gjuhën e pasur, të figurshme, një nga cilësitë e veçanta të stilit të tij. Uni i tij lirik -meditativ duket sikur përbëhet nga një labirint dhe poeti kërkon të gjejë fillin e arsyes, duke e ndjekur kthesave të pafundme të këtij labirinti për të dalë te drita e kuptimit: “Maji ku më duhet të thërras ca pendesa/krahë shtërgu e shenjti, habi vedrash/me sytë baritje në yll qepallat egjëra/ngjallën zbulimet prej flore e faune” –shkruan poeti në nisje të poezisë “Hoka zane” f. 13.

Në vëllimin poetik të Ruzhdi Goles “Pylli me zemrekë në gisht”, gjejmë ngjyrat e stinëve, objekte e fragmente peizazhesh që përthithen nga ndjesitë e autorit dhe ai është në gjendje t’i rikonfigurojë e t’i përçojë përmes një mendimi të abstraguar. Ai kap sekuenca të shfaqjes së çasteve dhe i mishëron shpejt në imazhe, ndërton plotërinë e imazhit dhe nuk ngurron ta përcjellë në shumëfishim te streha e një imazhi tjetër, krijon gjithmonë mundësinë dhe hapësirën për të menduar më tej e përtej, tipare të modernitetit dhe të mendimit të ftohtë e racional, me një luksozitet të ndjenjës që gjithsesi është ndjenjë që jehon në hapsirat estetike të bukura. Ai ia njeh çdo shenjëzim natyrës dhe është gati ta shndërrojë atë në poezi- e ta transmetojë përmes mundësive që jep forca gjeneruese e fjalës, gjithnjë brenda natyrës së tij poetike ai fjalën e shndërron në vizion dhe vizionin e shtrin brenda kufijve të fuqisë së fjalës së tij poetike, duke përcjellë imazhe e perceptime të gjera.

Poezia e Ruzhdi Goles është poezi e kërkimit të ideve dhe të qasjeve ndaj tyre, duke u thelluar në mundësinë e thellësisë që ato paraqesin e parashtrojnë si joshje. Ai i kushton mjaft rëndësi formës dhe abstragimit të fjalës, duke shenjëzuar e definuar kuptime të largëta. Paralelizmat që përdor edhe kontekstet e gjera e të mistershme që u jep situatave poetike në përpjekjen e gjetjes së mënyrave të shprehjes plot paradokse, e bëjnë poezinë e tij interesante dhe e sjellin portretin e këtij poeti në letërsinë tonë të modernitetit, si një poet që spikat me gjithë heshtjen e tij modeste.

Gjithnjë vargu i tij lexohet si një zbulim, si kënaqësi që të jep kontrasti, por edhe aliteracionet e shumta apo shprehja e kulturuar dhe me sens. Vlera mendimore e poezisë së tij shpesh të kujton një thënie të mençur, një përvojë filozofike, gjithnjë i nisur nga natyra dhe njeriu si bir i saj, i cili nuk ngopet me bukuritë e natyrës dhe kërkon të gjejë e të shpjegojë bukuritë e mistershme të saj, në hapsirat e pamata të kohës dhe njeriut.

Vlorë-Tiranë tetor 2025.

Sa më ra në dorë libri “Lufta për Vlorën – 1920” i autorit Zeno Jahaj, e lexova me ëndje dhe vëmendje, sepse, veç të tjerash, më interesonte të informohesha për ç’ka shkruan autori mbi një temë që e kam si të shtëpisë në studimtarinë time të thjeshtë.

Nuk do të merrem me përmbajtjen e librit, se ç’kuptim ka, por vlen të kujtoj sadopak se për këtë ngjarje të madhe historike dhe në rrafsh kombëtar kanë shkruar së pari ata që e bënë këtë luftë, si Halim Xhelo Tërbaçi, Avdurrahman Çiraku, Ago Agaj, Gani Ilias Habazaj, janë bërë botime serioze, të nivelit akaddemik, të Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, se kanë shkruar historianë, qysh nga Sali Hallkokondi (1923), Tajar Zavalani, Sejfi Vllamasi, R. Zeqiraj, prof. Muin Çami, akad. Aleks Buda, akad. Kristo Frashëri, prof. Shahin Leka, prof.as.dr. Bernard Zotaj, prof.as.dr. Aleks Trushaj, Eduard Demo etj., madje janë bërë edhe botime nga studiues të huaj si Nikolas J. Costas, Nikola Guy, Serge Mètais etj.

Po ashtu, janë bërë botime të rëndësishme në rrafshin e folkloristikës nga studiues të fushës, si Qemal Haxhihasani, prof. Agron Xhagolli, prof. Bardhosh Gaçe etj. Edhe autori i këtij kumtimi të shkurtër (A. H) ka botuar dhe ribotuar një monografi mbi raportin sesi e trajton historia këtë ngjarje historike (historianët shqiptarë dhe studiuesit e huaj) dhe si e përjetëson folklori (Epika historike: Neraida; 2016, Maluka; 2020). Pra, kemi një vështrim krahasimtar në optikën e këtyre dy fushave, që shënon të parin punim shkencor i këtij lloji.

Ndërkaq, pasi e lexova librin “Lufta për Vlorën – 1920” e kolonel Zeno Jahaj, përjetova tri ndjesi:

Së pari, ndihem më i pasur në dije në fushën që më intereson, siç është Lufta Kombëtare e Vlorës/ Njëzeta, siç e quan populli;

Së dyti, ndihem mirë në miqësinë me dinastinë diturore – atdhetare dhe kulturore – letrare Jahajt e Mesaplikut;

Së treti, jam krenar për bashkëpunimin e shëndetshëm dhe të dobishëm të autorit me një figurë po aq të shëndetshme, të guximshme dhe vërtetësore, me të cilin më bashkon rrënja e Tërbaçit. E kam fjalën për miqësinë shembullore që ka eksperti ushtarak dhe i diplomacisë ndërkombëtare, kolonel Zeno Sali Jahaj me zëvendëskomandantin për Shkencën e Shkollës së Lartë të Bashkuar të Oficerëve [Akademia e Forcave Tokësore], Tiranë (1987-1992), Agron Hysni Berdaj. Nuk kam dëshirë t’i krahasoj para të tjerëve me vëllezërit siamezë, por si miqësinë e dëlirë të Zenos me Agronin, të cilën gjykoj se vlen ta kemi si standardin më të lartë të miqësisë intelektuale dhe atdhetare.

Libri “Lufta për Vlorën – 1920” është shkruar me një gjuhë të rrjedhshme, të qartë dhe të kuptueshme nga të gjitha shtresat e lexuesit të kulturuar (ç’ka tregon se autori është po aq mjeshtër i komunikimit me njerëzit). Në këtë libër është përdorur terminologjia korrekte, që e zotëron më së miri ushtaraku i lartë Zeno Jahaj, i cili tregon profesionalizëm ushtarak, si një ndër më të mirët ekspertë të shkencës dhe artit ushtarak, po aq dhe të fushës së diplomacisë. Libri është një shikim i kthjellët, me tjetër këndvështrim, me përmasa tej atyre që është parë shpesh nga historiografia shqiptare, i pari këtij lloji në studimtarinë serioze. Autori ka përdorur një term tjetër ndryshe nga deri më sot “Lufta për Vlorën -1920”, në një tjetër pamje, që patjetër do të ketë dhe diskutime, interpretime, mospranime, por ai këmbëngul, logjikon, argumenton.

Jahaj na jep shumë njohuri, por ka edhe kurajën e guximin të debatojë qetësisht e mbushmendshëm dhe kështu u bën leksion disa historianëve tanë, se pse lufta është së pari politikë; përse lufta është interes; përse lufta është edhe diplomaci, përse lufta është ekonomi dhe financë, sidomos ekonomi dhe financë.

Është e vërtetë që Lufta I Botërore u kthye në një lojë të madhe, në të cilën kushdo që do të ngrinte “duart lart” do të përballej me shkatërrrim total. Kjo ishte arsyeja pse kjo luftë u bë aq gjakatare. Sikurse me të tjerat fuqi të mëdha, që u ndanë në dy blloqe (Aleanca e Fuqive Qendrore me Gjermaninë, Austro – Hungarinë, Perandorinë Osmane dhe Bullgarinë, si dhe Blloku i Antantës me Francën, Britaninë e Madhe, Perandorinë Ruse dhe SHBA – në), autori na njeh Italinë fatkeqe dhe famëkeqe të asaj kohe (jemi në vitet 1915), që për interesat e saj të ngushta, u hodh e u përdrodh hu më hu, siç thotë populli dhe nuk llogariti as Vlorën, as Shqipërinë, as parimin e vetëvendosjes së popujve që orientoi idealisti i madh, ëndërrimtari universal  Woodrow Wilson dhe as frymën morale.

Libri nis me një përnjohje serioze, ku lexuesi vlerëson situatën e asaj kohe të paqartë ngarkuar me dyshime, konkurencë të heshtur, hile e paqëndrueshmëri. Pasi është është bërë rikonicioni gjeopolitik, diplomatik, strategjik, politik (kemi parasysh Kongresin e Lushnjës, i cili u mblodh më 21 janar 1920, pikërisht ditën e përfundimit të Konferencës së Parisit. Kujtojmë që Kongresi i Lushnjës bëri Tiranën kryeqytet, ndërkohë kemi parasysh mbështetjen e qeverisë së Sulejman Delvinës që i dha luftës dhe Komitetit të Mbrojtjes Kombëtare me Osman Haxhiun kryetar). Libri nis me një parathënie të Agron Berdajt dhe ka 9 kre, ku qysh në fillim trajton çështjen pse “Lufta për Vlorën” dhe jo “Lufta e Vlorës”, vijon me dinamikat gjeopolitike të Luftës I Botërore, me diplomacinë, me dinamikat strategjike: Ballkani, Shqipëria, Vlora, me politikën: Kongresin e Lushnjës, me pozitën gjeostrategjike të Vlorës si kryeurë, artin e luftës për Vlorën, “kartën” e ishullit të Sazanit, si dhe vlerësime dhe përfundime për këtë luftë, që nuk e quan as nënvlerësim italian, as mit shqiptar. Nëpërmjet pyetjes retorike, është shumë i qartë në shqyrtimin e objektit në lufta për Vlorën ishte humbje italiane, fitore shqiptare apo rikthim i sovranitetit kombëtar. Trajton dhe argumenton fuqinë dhe forcën, tezat armëpushim, dorëzim apo kapitullim, si dhe ku u vendos fati i luftës për Vlorën. Çdo kre përbëhet nga nënkre përkatës dhe, gjatë gjithë tekstit, autori bën një zbërthim të artit ushtarak si eksperti më i mirë i fushës.

Lufta për Vlorën lindi dhe u zhvillua në një terren gjeopolitik e strategjik, jo thjesht në një territor lokal, sepse vetë lufta nuk është asnjëherë zonale, as lokale. Ishte një përballje lufte direkte kundër forcave ushtrake italiane që kishin pushtuar jo vetëm qytetin symbol të SHiqprisë, por edhe një pjesë të Shqipërisë Jugperëndimore. Vërtet raporti i forcave ishte 5:1 për armikun (20000 forca ushtarake të armatosura ata, 4000 luftëtarë vullnetarë ne, veçse fatin e luftrave nuk e vendosin forcat, por fuqitë. Është këndvështrimi i duhur i studiuesit serioz për Ultimatumin e Komitetit të Mbrojtjes Kombëtare, që iu dorëzua komandës së pushtimit në Vlorë nga kalorësi shqiponjë Mehmet Selimi në emër të kombit shqiptar dhe të qeverisë së tij që i jep këtij dokumenti vlerat reale si deklaratë lufte dhe ka vlerë diplomatike. Po sa vlerë merr Ultimatumi si kod i nderit në ndeshje luftarake! Prishja e këtij kodi lufte nënkuptonte turp dhe diskreditim moral.

Vlen të mos harrojmë pazaret që bëri Ministri i Jashtëm i Italisë Tommaso Tittoni me kryeministrin grek Eleftherios Venizelos në marrëveshjen e fshehtë të Parisit, më 29 Korrik 1919, që përveç fajesh të tjera, pa pikë morali e turpi, e mendonin Shqipërinë si një plaçkë tregu, që vlente sipas tyre për këmbim malli, jo vetëm nga fakti historik se vendi ynë ishte një territor në skaje perandorish, siç pohon dhe autori. Akti i pasardhësit të Tittonit italian, Carlo Sforza, që më 20 Korrik 1920 u shpreh se Italia nuk e mbështeste ndarjen e Shqipërisë mes Italisë dhe Greqisë, se Italia respektonte integritetin territorial të Shqipërisë dhe se që dëshironte të kishte marrëdhënie të mira me të, tregoi se ai e konsideronte të pavlefshme marrëveshjen e zezë Titoni – Venizellos, pasi kishte humbur shumë terren e forca të konsiderueshme në Shqipëri.

Vërejmë interesat e tyre që përputhen, kur Italia ishte e vendosur që Perandoria Austriake të mos zbriste nëpër Adriatik, sepse kështu do të takohej diku me Greqinë dhe, ose njëra, ose tjetra do të zotëronin Vlorën. Shkrimtari Ruggero Fauro Timeus, idhtar i irredentizmit gjatë Luftës I Botërore dhe eksponenti më emblematik i nacionalizmit italian, ndër të tjera shkruante: “…të zotërosh Vlorën,për atë luftë do të thotë jo vetën të kesh një bazë ushtarake, por edhe të kesh një bazë politike për atë politikë ballkanike që ne e konsiderojmë të dodosdoshme për të përgatiturt, shoqëruar dhe zgjidhur luftën kundër Austrisë”. Sidoqoftë – shkruan autori – Italia dhe Austria pajtoheshin në qëndrimin ndaj Serbisë: ishin të vendosura ta mbanin larg nga aksesi në bregdetin Adriatik, prë të parandaluar që të bëhej bazë për flotat ruse. Pra këta ekspansionistë të mëdhenj i shikonin trojet dhe tokat e të vegjëlve, që ishin në shtëpi të tyre, që kur pat lindur jeta, sikur ti kishin tokat e gjyshërve a baballarëve ardhacakë dhe i trajtonin banorët me qesëndi e papërfillshëm. Por, “u hasi sharra në gozhdë, se këtu kishte çeçua biçak”

Kemi një vështrim të thellë të faktorit të brendshëm aq të telendisur e leqendisur, pa kokë, pa shtet, pa bankë, si mos më keq dhe patjetër shfrytëzimin e këtyre rrethanave nga faktori i jashtëm (7 ushtri të huaja vërshuan drejt Shqipërizës sonë të dashur, të bukur e hallemadhe: grekë e serbë, malazezë e bullgarë, francezë e italianë, pa harruar austro – hungarezët). Sidomos mbas Katërmbëdhjetës, me largimin e princ Wilhelm Wied, vendi ynë u kthye në Zulundan, ku fiset, klanet e krerët fetarë (dumbabistët haxhiqamilistë etj.) gjetën shesh e bënë përshesh vendin. Përvoja e mençurisë popullore e ka shprehur qartë këtë të vërtetë të hidhur: “O balo, të hëngërt tënja, e ke të keqen brënda”. Nuk e di pse m’u kujtuan ca vargje të Dritëroit tek “Nëna Shqipëri”, që fqinjët tanë, makutër e barbarë donin ta shqyenin midis vedit “një copë, një copë, një çikë, një çikë”. Mobilizimi mbarëpopullor, bujaria dhe atdhedashuria e njerëzve me emër e kapital, gjendja morale e lartë e luftëtarëve shqiptarë, mbështetja e fuqishme nga populli italian, sidomos nga nënat italiane, që nuk donin t’i humbisnin djemtë e tyre në një luftë pushtuese të padrejtë, mbështetja politike nga qeveria e Sulejman Delvinës, furnizimi me armatim, kafshë transporti, ushqim e veshje nga populli dhe përkrahja nga qeveria, solidariteti kombëtar dhe jehona ndërkombëtare e të tjerë faktorë të brendshëm dhe të jashtëm, shpunë në zgjdhjen diplomatike të kësaj drame që u nis rëndë e u luajt në kurriz të popullit shqiptar, i cili,  me luftë trimërore e me gjak, e fitoi Vlorën, e fitoi Shqipërinë, e cila, edhe pse qe jashtë tryezës së Konferencës së Paqes së Parisit, 1919, luftoi me heroizëm dhe dashuri për atdheun, që Shqipëria të mos trajtohej më si “shprehje gjeografike”, por si komb më vete, si shtet sovran, i lirë dhe i pavarur.

Lufta bëhet me dy palë, por shpesh jepet dinamika e njërës palë, zakonisht asaj fituese, ndërsa Jahaj në këtë libër na paraqet në raport të drejtë të dy palët ndërluftuese (edhe fituesit, edhe humbësit) me objektivitet shkencor, duke mbajtur qëndrim të paanshëm.

Njeriu, terreni, arma janë faktorët që të sjellin fitoren në front, kur dëgjohet, vlerësohet dhe ka përparësi mbi çdo faktor tjetër udhëheqja ushtarake e luftimeve, patjetër drejtimi politik dhe karakteri masiv, fuqia popullore me një gjendje morale e lartë, logjistika/ prapavija jetike, dhe fatmirësisht jehona që bëri kjo luftë falë përparimit në beteja e luftime të trupave mbrojtëse shqiptare, të organizuar në formacione të rregullta vullnetare të luftëtarëve shqiptarë jo vetëm nga Vlora, Tepelena, Himara, por nga mbarë vendi, që nga Mallakastra, Skrapari, Tirana, Durrësi, Berati, Gjirokastra, Korça, Elbasani, Kruja, Shkodra, Kosova dhe Çamëria, vllehët e të tjerë banorë të etnive të ndryshme të ngulur tash sa kohë në vendin tonë. Peshën kryesore Vlora e pati, anëtarët e Komitetit të Mbrojtjes Kombëtare ishin vlonjatë, fshatrat u organizuan në çeta, ku çdo shtëpi do të kishte një pushkë në luftë. Në luftë morën pjesë dhe grate, në front e në prapavijë e në shëndetsi për shërimin e plagëve të luftëtarëve të plagosur. Kishte klerikë të krishterë dhe myslimanë, katolikë, ortodoksë, muslimanë dhe bektashinj që morën pjesë në këtë luftë, e cila pati ndikim pozitiv për ngritjen e moralit të luftëtarëve shqiptarë në Koplik dhe në Dibër. Kishte edhe ushtarë italianë që erdhën si pushtues dhe u radhitën me forcat shqiptare, që zhvillonin një luftë të drejtëm, se mbronin vendin e tyre. Madje, Luftës Kombëtare të Vlorës iu bashkua edhe një grup shqiptarësh të Amerikës, pjesëtarë të orkestrës frymore “Vatra” të Bostonin me në krye profesorin e muzikës simfonike Thoma Nassi, i cili ishte  kompozitori i këngës “Vlora – Vlora” me tekst të Ali Asllanit të Madh, që u bë himni i kësaj epopeje termopiliane dhe frymëzimtare e luftëtarëve të lirisë, që hodhën në det Perandorinë Apenine. Edhe nga Egjipti Rumania, Italia e nga vende të tjera të botës, ku ndihej fryma e rrënjëve nga mërgata shqiptare, erdhën ndihma financiare dhe materiale.

Një gjë vlen ta kemi të kthjellët, se pa motivimin tërësor të shqiptarëve për të mbrojtur trojet e tyre, zjarrin e ndezur në vatër dhe nderin e familjes, pa gjendjen e tyre morale të lartë, pa pjesëmarrjen e fisnikëve dhe udhëheqjen e tyre bujare, pa Kongresin e Lushnjës,  pa gatismërinë dhe pjesëmarrjen  masive të popullit në luftë (karakteri popullor i luftës), pa vënë paria e fshatrave dhe krahinës kapitalin në shërbim të luftës, pa furnizimin me forca, mjete, armë, municion, veshmbathje e ushqime të krahiniva të tjera shqiptare, pa përkrahjen morale, politike, diplomatike, ushtarake dhe ekonomike të Qeverisë së Tiranës, pa solidaritetin e nënave italiane, të popullit italian, të forcës politike të majtë italiane, pa vëmendjen dhe opinionin europian, patjetër pa mbështetjen e padiskutueshme e të fuqishme amerikane do të ishte e diskutueshme  apo nuk do të ishte fare në hartën e botës.

Lufta për Vlorën, thekson autori konfirmoi postulatin e famshëm taktik të “fait accompli” (faktit të kryer në terren përpara se sa të nisen negociatat diplomatike) një faktor që i shërbeu qeverisë së dalë nga Kongresi i Lushnjës për të mbështetur presionin diplomatik ndaj Italisë. Kjo ishte një arritje madhore, sepse asnjëherë më përpara shqiptarët nuk kishin shkuar në negociata diplomatike mbi bazën e praktikës së fatit ushtarak të kryer në terren.

Më vjen mirë që autori i mëshon stilit aristokratik të diplomacisë dhe rolit të saj në luftë, si dhe faktit që i referohet kryediplomatit botëror Henry Kissinger.

Lufta Mbarëshqiptare për Vlorën që nisi atë qershor 1920 nuk mund t’i shmangej aksiomës klasike të gjeneralit prusian Carl von Clausewitz: “Lufta është vazhdim i politikës me mjete të tjera”.