VOAL

VOAL

Aforizma nga Dante Alighieri (Dante Aligieri, 1265 – 1321)

September 13, 2019
blank

Komentet

blank

Tri poezi të reja nga TAHIR BEZHANI

E TASH, ÇFARË BËJ…

E tani ç’të bëj në këto çaste të vona nate
Kur dhimbja shtrihet skutave të shpirtit
E lotët mbesin të hutuar bebëzave,
Lidhur kujtimeve nëpër kohë
Ëndrrave të natës u vjen era plagë
Pse ike në pa kthim
E kujtimet mbajnë lotët si në epruvetë
Për eksperiment flake deri në hi zjarri…

Udhëtoj gjurmëve të mbetura rrugëve tona
Hijet përqafohen kudo në ëndrrat e djegura
Dëgjoj ofshamat tua e dënesjet lotuese ndarjeve
Kuturisjet si rrjet merimange floknajës bardh e zi
Zjarrin e mbaj të ndezur si netëve të gjata të dimrit
Kudo që ishim përmendore ngritëm

I gjithë ky udhëtim në këtë natë pafund
Më kafshon si dhimbje pa ngushëllim
Pajtimi do ishte mrekulli
Sikur të ishim ndarë në përqafim
Para Zotit të pastër
U deshëm aq shumë…

Tani e di
Edhe loti ka mbetur i tretur thellësive
Rrugëtimet flasin pa frenim në etapash kohe
Për të fundit herë dëshiroj të vij
Tek varri në përqafim
Të ta puth atë lapidar dhe të rri
Vetëm pak sekonda sy me sy
Lot më lot

E pate thënë
Do takohemi atje diku përsëri
Pragun e derës e patëm dëshmi
Por koha na dogji në largësi
Kujtimet mbeten në vargje poezish-dëshmi
Dashuria nuk vdes as nuk varroset
Por ato takohen mes vete ëndrrave
Gjithmonë flakë e pasosur…

 

FRYMËZIM NATE ME HËNË

Në mesnatë
Në dritaren e dhomës së gjumit
Rrezet e hënës trokitën në vetullën time
Hap sytë
Buzëqeshje e ngrirë në dritare
Dritë hëne e zverdhur shpateve shikoja
Dallgë gëzimesh ndrydhnin ikjet e ditëve
Gurëzuar mes plasjeve shkëmbore
Freskia e natës miklonte poret e regjura
Ofshamat e helmuara lodrojnë shpateve
Melankolia tretet ecjeve të heshtura
Si shpuzë e hirit në harresë
Do vargje të urta përkundin ëndrrat e fjetura
E trembshëm zgjohen zogjtë e ngujimit
Në dritare sodis yjet si vallëzojnë
Pastaj rrëshqas thellësive të ditës së egër
Dhe dot nuk futem brenda
Pa thënë hëna-ik!…
Sa vështirë
Kërkoj gjilpërën në kashtën e djegur
Duarkryq rri në dritare
Si në lutje Hyjit në ditë festash
Kapërdij dhembjet e pritjeve të reja…

(Gjakovë, tetor 2022)

 

SIKUR TË ISHA

Sa do doja të isha thermi buke
Të ushqeja harabelat e uritur dimrave
Kur mërdhijnë nga netët e gjata me acar
Strehëve të plasaritura të çative
E mjaullimës së maces çfarë t’i bëja
Nuk humbet më shumë se thërrmijat
Nga sofër e fukarasë

Nuk di
A do u mjaftonte dhimbja ime të uriturve
Apo e dëshirojnë edhe lotin e tharë në sy
Psherëtimave për t’ua ndalë frymën
Edhe kur dënesja bëhet flakë

 

Gjakovë,dhjetor,2022

blank

Poezia e Ilirjan Zhupës, provë rezistence përballë rrjedhës së kohës- Nga Fatbardh Amursi (Rustemi)

Në kohën e bunkerëve, “kulla e fildisht”, shihej si vend heretikësh, vetëm se kurajozët eksperimentonin në laboratorin e tyre krijues, ndërkohë që nxitej novatorizmi dhe predikoheshin “shtigjet e reja”. (“Nëse shtegu përpara jush është i shtruar, me shumë mundësi je në rrugën e tjetrit.”, shkruan psikologu Junk. Ka shumë poetë, që ecin në rrugën e tjetrit duke kujtuar se e kanë hapur vetë. Ilirian Zhupa bën kujdes, që, të mos ia njoh vetes: rrugën e shtruar nga të tjerët. Në një poezi kushtuar miqëve, do shkruaj jo pa doza trishtimi: “Të gjithë ecin në udhë të vetë, duke më harruar mua.”) Të eksperimentoje në art ishte njësoj si të merreshe me magjira, edhe pse lejoheshin parcela eksperimentale në bujqësi apo i ashtuquajturi “revolucion teknik” me ustallarë. Sa absurde ta mendoje: atdheu yt i izoluar, me kufij të mbyllur hermetikisht dhe ti: akuzoheshe për mbyllje në kullën e firaunit?! Në fakt, “kulla e fildisht”, ishte një alibi për demonizimin e shkrimtarëve dhe artistëve, si me qenë një ndërtim pa leje apo “strofkë e armikut”. “Në stola ulen ata që dashurohen,/Mbi stola hipin ata që varen.”-shkruan Ilirian Zhupa në librin “Të gjallët dhe të vdekurit”, ardhur nga një kohë, ku flitej për të pavdekshmit. (Në stol u ul poeti Zhupa dhe mbi stol u var, Havzi Nelaj.) Në raport me stolin ndaheshin: problematikët dhe konformistët, shpirtërorët dhe të angazhuarit, novatorët dhe anakronikët, i anatemuari dhe i preferuari i regjimit. Edhe tek poezia e dashurisë ndahej: liriku me gaztorin. Ai që puthte me zjarr nga ai që lëpihej përulësisht.

Ilirian Zhupa është një poet mbushur me dilema, ku një kohë nuk i mjafton të çlirohet prej tyre, as dhe një regjim i dytë, ngaqë shpirti i mbetet njësoj i trazuar. “Libri ka moshën e tij, por kjo s`është shumë e rëndësishme.”-thotë poeti, që ka njësi të tjera matëse, nga ato: ku të tjerët përligjin veten a priori. Nëse brezat ikin dhe ti mbetesh, si përfaqësues i tyre, afërmendsh je i realizuar kundrejt të kompletuarëve, pasi nuk është e lehtë, që përmes teje të njihesh me bashkohësit. Të ndjekim dëshminë e tij shprehur në parathënien e librit “Mos më pyesni ku kam qenë”: “Unë hyj në atë grup poetësh që mbetet i etiketuar si “brezi i viteve ’80”, ose siç kanë qejf disa matrikullues të mëvonshëm ta etiketojnë: “Brezi i fundit i socrealizmit”. Pavarësisht se në atë sistem, unë kam kaluar vetëm 33 vjet, aq sa është koha e kryqëzimit të Krishtit. Ndryshe nga shumë bashkudhëtarë të letrave, unë besoj se jam përpjekur të mbrohem me sa kam mundur nga morsa e metodës socrealiste, ndërkohë që nuk kam dhënë asnjë kontribut në konsolidimin e metodës së re të realizmit demokratik.” Reflekton, duke mos marr protagonizëm letrar, në kohën e re, i bindur, se çka duhej bërë tek e tashmja e ka ushtruar tek e djeshmja, duke tentuar të ardhmen. Ai ndahet me të kaluarën, sikurse i ka hije një poeti. “Në gjyqin e gjatë që i kam bërë në heshtje shoqërisë letrare dhe vetes, mendoj se kur flasim për poezinë, metodat letrare janë ose si bizhutë rrezëllitëse që na rrisin artificialisht shkëlqimin, ose si këpucët e drunjta që na vrasin këmbët e na bëjnë të ecim duke shqepuar.” Nuk ankohet, por as dhe trimërohet me të shkuarën e tij. Tek e fundit: fatin e ka të lidhur me poezinë, e cila: nuk varet nga çfarë autori mendon për të, por, sa e aftë është krijimtaria të dalë para gjyqit të historisë, se “gjyqi i fundit” është muhabet tjetër. “Kur vendosa ta ribotoj këtë libër “të socrealizmit” (2016)… një botim totalisht të paprekur, riprodhim të botimit të parë në mënyrë integrale, me pikë e me presje, sikurse është botuar në vitin ’88.” Për librin janë thënë shumë konsiderata, por, Zhupa, nuk e shoqëron me citime, sepse në çdo rast përballet me lexuesin e sotëm, me të cilin ndërtohet një urë e re komunikimi, ku stolitë e së shkuarës nuk kanë efekte prapavepruese. Vetëm se është kurjos të dijë: se sa i ri duket një libër “i vjetër”? Kjo është sfida, që i bëhet shekullit të ri, me dëshmitë e së shkuarës, duke mos ia njohur vetes fatin e viktimës. E admiroj këtë përballje. “-Prisni të rritem!-dikur u kam thënë,/Barit në oborr dhe maces së larme,/Maces së larme dhe pjergullës së madhe,/Pjergullës së madhe dhe vajzës së rritur.” Pas shumë vitesh, përballë një bote të përmbysur, edhe vlerash, sikurse ndodh në atdheun tonë, a rrezikon t`i shkojë dëm rritja? “Të rritesha unë ata s’paskan pritur!/Bari është tharë dhe macja ka ngordhur,/Macja ka ngordhur dhe pjergulla është lodhur,/Pjergulla është lodhur dhe vajzat janë thinjur.” I gjendur midis dy kohëve: në atë të diktaturës, ku rritja jote i njihej si meritë dikujt tjetër dhe, në pluralizëm, ku poeti figuron i rritur, mos koha ka ecur më shpejt, ngaqë: bari është tharë, macja ka ngordhur, pjergulla është lodhur dhe vajzat janë thinjur? Duket, sikur i mungojnë motivet për të ecur më tej. Mos po i ndodh si Eseninit, kur shkruan si i dorëzuar para fatit: “Ç`të bësh, atdhe!/Këtu arriti puna./Kujtoja se me ty jam shkrirë përgjithnjë./Por, sot, s´u deshka arti im, as unë,/Me ç`po shikoj, tani s´u dashkam më.” Nuk e fsheh, që është mbajtur me “zairen” e poezive të socializmit, por, përkundër dështimit të sistemit dhe metodës së realizmit socialist, ai, ka kurajon të sfidojë kohën, jo si i mbjetuar, por, i tillë që: vjen tek e sotmja, si kontributor i së ardhmes.

Ilirian Zhupa është nga të paktët poet, në mos i vetmi, që, nuk e ofron prezencën e tij me sasinë e të shkruarit, por, me lëmimin e poezive, që, me zor të madh i lëshon nga vetja. (Nuk vuan nga mania për t`u dukur, por nga dëshira për të lënë gjurmë. Ja dhe shembulli: “-Mos më prek!,/-më ka thënë një mështeknë në rrugë,/-Kam lëkurë të hollë,/prekja jote lë gjurmë.”) Ta ndjekim dhe pak rrëfimin e tij, që shoqëron si parathënie librin me poezi: “Gjatë këtij çerek shekulli, libri ka ndenjur në sepete, (Aty ku vajzat mbanin pajën dhe gjyshet reliket e tyre. F.R) duke bërë provën e rezistencës përballë rrjedhës së kohës… Ky libër duhet të ishte botuar në vitin 1992, ose mbase në vitin 1993… Në libër janë futur fare pak poezi të reja.” (Është fjala për librin “Të gjallë dhe të vdekur”. Autori është i bindur që në sepete mbante poezi, të cilat nuk i vjetëron koha. Kjo nuk është e lehtë të ndodh, por, ai guxon.) Vetëdija krijuese monitorohet nga një karakter i fortë, ku dobësitë e veta nuk ia faturon kohës, sikurse dhe arritjet nuk ia njeh asaj për nder. “Ditës i rrimë përballë,/Më pak të vdekur, më shumë të gjallë./Natës përgjojmë të heshtur,/Më pak të gjallë, më shumë të vdekur./Vetëm muzgut që tretet dhe agut,/U tregojmë plagët.” Nga sepetja e monizmit për tek vitrinat e pluralizmit, plagët nuk kërkojnë dekorata dhe medalje, por, nëse shërohen: lënë shenjë. Po qe se bën një përllogaritje në kohë të poezive të të dy vëllimeve, ato datojnë thuajse në tërësinë e tyre para vitëve `90-të. Nëse kjo nuk do të shënohej, ti i lexon poezitë si të shkruara sot. Poeti këtë ka synuar: “se sa i ri duket një libër “i vjetër”. Dhe kjo nuk është pak, nëse sjelljet e poetit llogariten, si sfidë me kohën, e cila pas `90-ës, nuk po kursen askënd. Ai krenohet që është rritur në heshtje. “Në fund të historisë”, sikurse dhe Lea Ypi, por, me të tjera përjetime. “Dhe unë tashmë kam një strehë tjetër,/Dhe një mijë mënyra për të hyrë në zemër.” Rruga e mëndafshit është më e shkurtër nga rruga për të shkuar në zemrën e tjetrit, akoma dhe më shumë të lexuesit, që sa vjen dhe i largohet artit për të keqen e vetes. “Më thërret një pemë! Një zog i ka rënë nga degët,/Duhet të lë çdo punë dhe të shkoj ta ngre.”, duke i marr zogut cicërimën dhe jo fluturimin. Sepse Zhupa nuk është nga ata, që fluturon kollaj. “Shtegun që ende s`e shkela, e gjej tek balli.”, që i është bërë rrudhë. Vetëm me poetët mund të ndodh, që, tek e tashmja t`i gjejnë vendet e zëna dhe tek e ardhmja i ndesh në rastin më të parë. Ndryshe s`kish si të dilte një varg brilant si ky: “Të humbasësh tek zgavrat dhe të dalësh tek sythet.” I mësuar të jetojë përmes kontrastit; të gjallë e të vdekur, duke mos i dhënë llogari askujt se ku shkon, tërhequr nga intimitete që humbasin në vallen e dritave, duke mos patur fatin e fluturave, që përcëllohen në to. “Ti je një zjarr që më ngroh, e më thek e më djeg,/Sa herë që të shoh e sa herë që të prek./Fëshfërimë e hollë ajri që më flet, e më fton e më zbon,/Sa herë fikem shpejt dhe sa herë ndizem vonë.” Pasi jeton gjatë me të kundërtat, do mbes pengu i një dileme, një kurth ndoshta që ia sajon vetes: “Të gjallët janë njerëzit e mi, të vdekurit janë njerëzit e mi./Me kë të shkoj? Po rri pak sa të qetësoj të gjallët.” Pikërisht në kohën, kur duhet të mendosh më shumë për veten, përkushtimi shkon tek të tjerët. Edhe pse një i tillë po i rrallohet të sotmes. Heroi lirik i poezive vjen nga koha e socializmit dhe nuk është e lehtë të matesh me të, pavarësisht nevrisë ndaj “heroit pozitiv” të realizmit socialist.

Nisur nga shumë raste, më është forcuar bindja se perëndia i vë në provë poetët, duke u hedhur së pari sëmundjet, si: deliri, mitomania, megallomania dhe, kush i reziston joshjes së sirenave fiton të drejtën për t`iu drejtuar muzës, sa herë që e ndjen të nevojshme praninë e saj. Në një farë kuptimi përzjedhja e një shpirtërori, sikurse është poeti: bëhet lart. Si të thuash janë punët e qiellit. Ilirian Zhupës nuk i ka munguar mbështetja nga instancat e larta të së shkuarën, por ajo do t`i kthehej në bumerang, nëse ai nuk do të kishte një kuptim të qartë, se nga i buron fuqia poetit. “Pak e nga pak do shkoj atje i pafaj që gjërat nuk i bëra dot mirë.”-rrëfehet ai, duke iu drejtuar vetes, duke mos e njohur shfajsimin; jo diktatura, jo realizmi socialist, jo s`më lanë apo ma trëmbën frymëzimin?! Nëse ka ndonjë peng, është i kësaj natyre: “Im atë ka dalë kryejashtë nëpër erë,/Pa kapelen e premtuar që s’ia kam blerë.” Një qortim, ku gjithkush prej nesh gjen veten. Pengjet, kur ndodhin, askujt nuk i shkon në mend që, do kushtojnë aq shtrenjtë.

S`ka poet, që nuk tërhiqet nga motivet erotike. Ata kanë bindjen se femrën e parë që zoti zbriti në tokë, i ka takuar së pari atyre. Por, secili ka mënyrën e tij, sikurse dallohet dhe në këto vargje: “Dimër për dimër e vjeshtë për vjeshtë/Të kam kërkuar dhe më ke ikur,/Sa herë të gjeja s’di pse kam heshtur,/Sa herë më ikje s’di pse kam thirrur./Më shfaqeshe befas, vrapoja te ti/…Dhe gjeja dritëhijen e pemëve në muzg…/Përplaseshim rrugës dhe prapë e paprekshme.” Dashuritë të mbetura si kujtim, ku fati nuk merr përsipër rolin e ndërmjetësit, gjithsesi të shoqërojnë, sikurse delfinët ndjekin anijet. “Shpejtove të rriteshe! Ike dhe u bëre imazh.” Bën kujdes që malli, të mos i kthehet në nostalgji. Nuk i duhen relikat, sikurse rrobat e artistëve të mëdhenj që dalin në ankandë, por dëshiron të shkrihet në qënien e së dashurës, ende pa u kthyer në imazh. Imazhet në dashuritë pa fat, janë si mirazhet në shkretëtirë. “I them se vërtet të kam ndjekur e prapë s’të kam dashur,/Gjersa të humba një muzg e s’të thirra më kurrë./Ishe vajzë a hije, fanepsje a ngasje/Apo isha vetë i sëmurë?” Në këtë rast nuk dëshiron të bjerë në grackën e ndjenjave, që nuk premtojnë paqe në shpirt. Shtohen argumentet që provojnë natyrën e tij të matur.

Poetët e bregdetit i kënduan detit. Ata të Myzeqesë fushës. Të Tropojës Valbonës. Lasgushi i vetëm liqenit të Pogradecit. Poetët e Tepelenës Vjosës. Secili në mënyrën e tij i këndoi natyrës duke ngjallur dashurinë për vendlindjen. Naimi nga Stambolli i përvluar nga malli u këndoi të gjithave: me male e lëndina, duke ngjallur dashurinë për atdheun. Kush ishte larg shihte të tërën, kush ishte afër pjesëzën. Në socializëm i harruan lumenjtë dhe i kënduan dritës. Tek malet po shihnin taracat. Tek fushat bereqetin. Zhupa i kushton Vjosës një poemë, ndërkohë kur fati i saj rrezikohej. I shkroi me ëmbëlsi, kur duhej ruajtur egërsia e lumit. “Të akuzonin ty për shkatërrimin e urave dhe strehëve,/Të ngarkonin mbi shpinë gjithë ç’u vidhnin maleve,/Kufomat e dashurive, lindjeve, vdekjeve,/Meitet e talljeve./E ti përpëliteshe në shtratin tënd nga bregu në breg,/E ti bije përmbys, mbi fushat e tua të pakta, gjerë e gjatë,/Si në një kllapi të keqe, nga plaga e madhe, e thekshme,/Vuaje dhe flisje përçart.” Në poemë ai bashkon mbresat e dikurshme me ato të aktualitetit. Vjosa për të është një i dytë, që e ndjek qysh nga fëmijëria deri në ditët e sotme. I pëlqen të identifikohet me të. Ndoshta dhe prej faktit, që Vjosa mbeti e paprekur prej babëzisë, sikurse dhe poezitë që ai vetë nxori nga sepetja.

Në poezinë “Punëtorët e natës” kushtuar atyre të turnit të tretë, mos e harroni: janë poezi të shkruara në socializëm, por, jo nga një socrealist. “Dita e bardhë u lodh dhe ra të flerë”, nis poezia, duke krijuar një kontrast me të pagjumët. (Kish dhe të pagjumë të tjerë, që ua kishin helmuar qetësinë. I pagjumi ka për të qenë përherë një akuzë por regjimin dektatorial, sikurse dhe për tranzicionin e sotëm. Të pagjumët, edhe pse janë të përjashtuar nga ëndërrat, veç ëndrrat e tyre kanë duk.) “Bri lëmenjve të grurit dhe arave,/U ndezën zjarret e natës prej njerëzve që gdhihen përjashta/Si ca flakadanë të vegjël nga do të lindë dita e madhe,/Që dremit e zgjohet te flaka.” Lindja e “ditës së madhe”, “Që dremit dhe lind nga flaka”, është atribut i të pagjumëve, që mbajnë mbi supe hallet e mëdha të kombit. Të tillët mos i kërkoni zyrave, sikurse poeti do shprehet në vargjet e mëposhtme: “Përpara eprorëve u bë vartës i bindur,/Përpara vartësve monark e më shumë,/Çdo gjë iu bë lojë duke ëndërruar ngjitjen,/Madje dhe roli i burrit me gruan në gjumë./Po befas, veten e ndjeu të mjerë…/Bota s’kish më role të tjerë.” Mos u duket habi, që ka njerëz që jetojnë përgjithë jetën duke qenë në rol. Kur i duhet të shfaq neveri, poeti zbraset tek karakteret e dobëta, të cilët i gjen në radhët e aparatçikëve. Sikurse e thamë, poezitë janë shkruar në diktaturë. Nëse unë do të bëjë këtë koment, duke vënë në dukje kontrastin midis të pagjumëve, që sjellin “ditën e madhe”, e cila i njihej vetëm partisë dhe udhëheqësit, duke demaskuar burokratin, do e dëmtoja autorin. Ishte njësoj si ta denoncoja. Përjashto rastet, kur redaktorët angazhoheshin për të bërë ekspertiza me qëllim dënimin e autorëve, në përgjithësi redaktorët ishin më tolerantë nga keqbërësit, që vinin nga radhët e krijuesëve ziliqarë dhe kritikës së politizuar. Mbi ta binin të gjitha mallkimet, kur djalli flinte diku tjetër. “U deshën shumë vjet që ta kuptoja atdheun,/Gjerësinë e tij, njerëzit, gjuhën, këngët,/Udhën ku ecet, qëndresën, armiqtë,/Të gjallët dhe të rënët. E megjithëse mësova kaq gjëra, prapë në mendje më mbeti,/ “Atdheu i parë”, zëri i nënës, lojnat, përrallat e gjyshes.” Poeti duke shkruar për atdheun në një regjim tjetër, ti, që e lexon nuk sheh ndonjë dallim nga ky i sotmi, sepse atdheu është i zhveshur nga dekori socialist dhe, vjen tek e sotmja si vazhdimsi, si trashëgimi. Atdheu nuk matet me çka merr rrokullimën, por me ato që lartësohen.

Kumbar i titullit të librit “Mos më pyet ku kam qenë” paska qenë Xhevahir Spahiut. Një shembull ky se si dallohet identikiti i poetit. Sikurse ata, që, e njohin cilësinë e verës përmes ndijimeve, teknologjia mungon si aftësi cilësimi, Xhevahir Spahiu me nuhatje të lartë, falë shqisës së gjashtë, ka arritur ta identifikoj qenësinë poetike të Ilirian Zhupës, duke i sugjeruar atij titullin e librit. Pra, ti je ky që them unë dhe shfaqesh aty, ku të dalloj unë. Nëse një poeti i mungon kjo e veçantë, lodhesh kot me të: do i mbushësh sutjenat me pambukë, për të treguar se ka gjoks. “Vij pasditeve e muzgjeve, vij mesnatës e agut./Më pret e dashura ime, prindërit e mi apo shokët./Askush nuk e di ku kam qenë, ç’vise me vete kam marrë,/E prapë nuk më pyesin…Fytyra ime lexohet!” Se sa e lexueshme është fytyra e tij, shihni vargjet e mëposhtme, ku çdo koment i imi, do ishte aq i panevojshëm, sikur t`u sqaroja se xhami nuk është pasqyrë. “Sikur të kisha fjetur në rregull pas perëndimit të diellit,/Sikur të kisha ndenjur në vendlindje më afër qiellit;/Sikur të isha zgjuar nën dritën me vesë të agut,/Sikur të kisha ndjekur thirrjen e vjetër të gjakut;/Sikur mos të mbushja mushkritë me blozë miniere,/Sikur mos të ulja qafën nën telvig karriere;/Sikur mos të kisha bërë miq sekserë e politikanë,/Sikur mos të isha helmuar nga premtimet kallpe që dhanë;/Sikur mos të kisha pirë alkoolin në trishtime dhe dasma,/Sikur mos të isha tunduar nga dashuritë e gjasmëta;/Sikur mos t’i lodhja sytë me libra kaq shumë sa i lodha,/Sikur mos të isha djegur nga dhimbjet për ata që përcolla;/Sikur të nderoja pasurinë siç nderon gjethet pema,/Sikur të mbushja shtëpinë me paret e blerta, të allta, të verdha;/Sikur të çfarosja pyjet për të gëzuar qejfet më mirë,/Sikur të thosha është ditë edhe kur ish errësirë;/Sikur të kisha në shtëpi jo hartë Shqipërie, po vetëm sepete,/Sikur një copë lumi, deti e toke t’i vidhja për vete;/Sikur të mos tymosja duhanin kaq shumë nga trishtimi,/Sikur të isha apostull hileje, kurvërie, harbimi…/Mbase do kisha patur një fat të artë…/Po unë jam dhe do të jem gabimi/Edhe sikur të lindja prapë…” Kështu ndodh, kur ikin shpirtërat dhe mbeten sendet.

Ilirian Zhupa është një poet i kohës së diktaturës, ku s`ka përfituar asgjë nga liria e kohës së demokracisë në madhnimin e vetes, ku më së shumti ka heshtur, i bindur se ajo që ka krijuar dikur nuk do e turpërojë në kohën e re. Sfida me kohën do këllqe, karakter, por mbi të gjitha art, që atij nuk i mungon.

Marrë nga ExLibris

blank

Helenisti Gjon Shllaku, siç e kam njohur- Nga Xhahid Bushati

Shpesh kam menduar për ty…

Çuditërisht, kur vinte pranvera në qytetin tim. E kishte disa vite që ajo vinte me një lagështirë të bollshme e të mërzitshme. Të dukej se çdo gjë ishte prej uji: udhët, pemët, ajri, qielli dhe njeriu. Pra, një qytet i lagështirtë. I çuditshëm ky qytet! E çuditshme, por e vërtetë. Kjo që po ndodhte në Shkodrën time nuk ndodh në asnjë qytet tjetër në botë. E, kjo në Shkodër, se i thonë: Shkodër!

Lagështira e pakursimtë i humbte bukurinë stinës së luleve dhe të zogjve, vjollcave fshehurake dhe shermashekut andrrimtar. Sikur e “harronte” si pakuptuar dhe ‘pa jetuar’ stinën shpesh të ëndrrave, vinte papritur vera. Një verë e nxehtë që kërkonte shi e, që pranvera në ikjen e saj, çuditërisht nuk i kish falur asnjë pikë lagështirë.

Shpesh kam menduar për ty…

Çuditërisht, edhe kur vinte vjeshta. Binin gjethet, iknin zogjtë dhe ndjehej herë pas here murrlani drithërues. Ëndërroja një pyll si në poemthin e Zorbës. ‘Një shtëpi prej druri!’

Shpesh kam menduar për ty…

Çuditërisht, edhe kur vinte dimri. Një dimër, pakëz migjenian. Jetohet edhe në këtë dimër, kur hundën picrrake ta skuq era e duart t’i mardhë… Kur, edhe pema ndiehej e braktisur… Edhe ëndrra… Bardhësia e pafund e dëborës më kujtonte mbretërinë antike greke të “Iliadës”, teksa ti, i përkulur gjer në dhimbje, herë me lupë e herë jo, kërkoje nëpër errësirën e shekujve fjalët e çmuara gege. Të dritshmet fjalë! Të mermertat fjalë, për t’i vënë si monument në monumentin e epikës së lashtë, që verbëria e një poeti i fliste njerëzimit mbi luftën e njerëzve me njëri-tjetrin, mbi luftën e perëndive me njëra-tjetrën…

Shpesh kam menduar për ty!.. Kush je në të vërtetë Gjon Shllaku? Nuk ke dalë nga legjendat e mitet shqiptare? Nuk ke dalë as nga legjendat e mitet greke? Po pse kam menduar që je legjendë dhe mit (?!) Në të vërtetë je një legjendë dhe mit shkodran. Në të vërtetë je miku im! Po përtej..? E, mendoj që në letërsinë shqipe, avanguardistët keni qenë ju, përkthyesit. Gjeneratat e përkthyesve të mirë që u përulem me respekt. Keni qenë shqiptarë, por më parë keni qenë evropianë. Shijen, aromën, kulturën evropiane e keni ndjerë të parët. Më parë se të tjerët! Keni vazhduar të përktheni sa në heshtje sa në revoltë, sa në përndjekje sa në terror, sa në dhimbje sa në paditje për t’i treguar kulturës evropiane që shqipja e Buzukut, Budit, Bogdanit, Bardhit e Nolit e Hafiz Ali Korçës etj., ka aq margaritarë-fjalësh e termash, sinonime e shprehje frazeologjike, struktura e ndërtime të larme fjalish; sa është e aftë jo vetëm t’i shpërfaq  dinjitetshëm veprat e autorëve që kanë bërë epokë, por edhe t’i nderojë poaq sa gjuha e tyre e vendlindjes.

M’u kujtove ti, Gjon Shllaku… dhe mblodha ca shënime për ecjen e rrugës tënde jetësore e letrare (shqipëruese e përkthimore), rrugë me shtigje, me të papritura e humbëtira; rrugë me tallaze valë-deti e me tallaze shiu vrulltar, me netë pis të zeza ku yjet ishin mërguar, me ftohtësinë e thekshme të ditëve që të çmendin… Me…

M’u kujtove ti, Gjon Shllaku me një buzëqeshje si hënë e vonuar, kur netëve gjumin ia falje hënës…

M’u kujtove ti, Gjon Shllaku me fytyrën tënde si një gjethe e artë vjeshte që i bën karshillëk Diellit… Ajo gjethja që mbart aromë të artë!..

M’u kujtove ti, Gjon Shllaku me at’ kuqëlimin purpuror që të digjej përbrenda fytyrës dhe ti ngjaje si një perëndim dielli, si një përflakje! I tillë ishte kozmosi yt!

M’u kujtove ti, Gjon Shllaku…

Miku im, a kishte jeta jote thërrime drite? Apo…

Ashtu siç e thashë edhe më herët në këtë tekst, përsëri, pas 13 vitesh ikjeje, po mundohem të mbledh ca fjalë, ca shënime, ca gjurmë të botës së artit tënd, si shqipërues të kolosëve antikë e më gjerë për të ndërtuar sadopak “Iliadën” e jetës tënde…

Miku im, po kthehem vite e vite pas, në rininë tënde. Ndonëse ti kishte një rini tjetër, një rini që sytë i kishte tek raftet e librave të bibliotekës. Në njërën dorë mbaje librin, në dorën tjetër fjalorët e gjuhëve të huaja. E kuptuan, jo vetëm prindërit e tu të shtrenjtë, por edhe mësuesit e Seminarit Papnor të Shkodrës, që ti kishe prirje për gjuhë të huaja. Një botë ku nuk mund të shkelë kushdo. Por ti ecje me guxim, sepse zotëroje shumë mirë latinishten, greqishten e vjetër, frëngjishten dhe italishten. Në këtë kohë përktheve romanin “Ben Hur” të Wallasit. Profesorët të admiruan dhe të vlerësuan. Por… miku im, e paske pasur edhe një “POR…”, ndonëse ti ishe i pafajshëm, koha dhe rendi socialist të bënë të fajshëm. Nuk ishe më shumë se 23 vjeç, dhe ishte viti 1946. Vit famëkeq për ty. Ishe student në vitin e tretë të fakultetit Teologjik, kur të arrestuan. T’i prenë ëndrrat në mes. Shumë ëndrra! Ata që të arrestuan ishin më të zinj se nata. Të akuzuan si anëtar i organizatës “Bashkimi Shqiptar” dhe të dënuan me 101 vjet burgim. Të dënuan ty, që në vitin 1960 do të botoje “Iliadën” e famshme dhe ti duhej të ishe i famshëm, por egërsirat që janë pjesë e natës pis të zezë u munduan të mos i jepnin lavdi emrit tënd. Por harruan se Koha ta dha lavdinë. E meritoje, ndonëse pak me vonesë.

Tani miku im, do të punoje si i burgosur te fusha e aviacionit në Rinas, tek Ura Vajgurore, në miniera e tharje kënetash. Në burgun famëkeq të Burrelit ku jeta ishte a nuk ishte sa një rriskë qiell, ku hëna dhe yjet nuk lejoheshin të hynin në këtë burg ogurzi, ti miku im në errësirë  të plotë mësoje anglishten, gjermanishten, spanjishten dhe greqishten e re. Dhe në moshën 34-vjeçare del nga burgu. Ndoshta në historinë e një daljeje të tillë të burgulogjisë, zor se ka ndodhur në botë. Njeriu del i lodhur, i trumhasur, i leckosur, me një torbë varfanjake në dorë. Dikush të pret te porta, ose nuk të pret?! Ti dole ndryshe, dole me 18 gjuhë të mësuara. Me diej gjuhësh nga bota. Ti mbaje në shpirt shumë botë. Botë nga bota. Këtë s’mund ta kuptonte askush. Jo, jo askush. Dhe ti miku im, pa pretendime, ishe modest, shumë modest sa s’mund të thuhet; po filloje një “jetë të re” në atë dhomën e vogël ku jetoje bashkë me prindërit, atë të nisjes së një rruge të gjatë, të vështirë por fisnike të përkthimit. Po përktheje kolosët e letërsisë botërore. E çuditshme, po aq dhe e habitshme. Ti “bisedoje” me këto kolosë nga që edhe ti ishe një kolos i tillë, ndërsa në të vërtetë, në fillim ishe punëtor e më pas si normist në ndërmarrjen e Zukth-Kashtës në Shkodër. Ndryshe nga të tjerët ti kishe një orë tjetër, në mund ta quaj “Orë Përkthimi”. Jo shumë kush e ka. Kjo ishte ekzistenca e kohës tënde. Me këtë orë e matje kohën. Kështu ‘jetonte’ koha jote: brenda në shtëpi, ‘vetëm’ (në të vërtetë jo vetëm) duke përkthyer deri në mesnatë. Pas kësaj punë të mundimshme, filluan të vinin buzëqeshjet e para. Me ndihmën e poetit Llazar Siliqi e të poetit e kritikut Drago Siliqi, i cili ishte Drejtor i Shtëpisë botuese “Naim Frashëri”, të botohet kryevepra “Iliada” e Homerit. Shumë do të kisha pasur dëshirë ta shihja dhe ta jetoja atë çast fatlum. E marr me mend, nga që të njoha, miku im. E marr me mend… Qielli i dashurisë tënde rrallë gjendet. Dhe ky qiell ishte “pronë” e shpirtit tënd të dlirë. “Iliadën” ta mirëpritën. Të përgëzuan, edhe pse e kishe shkruar gegënisht. “Iliada” u ribotua më 1997-ën në standartin letrar, po të përkthyer nga ti miku im. Më pas u botua edhe dy herë në Kosovë, më 1971 dhe 2000.

Po bëjmë edhe pak historik të jetës tënde, për të zbuluar margaritarë të tjerë rrezatues. Më 1966 të botohet “Historia e Skënderbeut” e Sansovinos, përkthyer nga origjinali në italisht. Por një vit më pas, nuk do të botojnë asnjë përkthim. Edhe ndaj teje ka filluar përsëri kryqëzata famëkeqe e luftës së klasave. Sa mallkim aq dhe dramë, më saktë tragjedi për shumë njerëz. Edhe për ty, miku im! Por e kishin të kotë. Titanët nuk mund të ndalohen. Po ashtu rrjedha e fuqishme e lumit. Ti vazhdon të përkthesh si më parë. Shkruan dhe vetë dhe ndoshta pret vitin 1990. Përkthimet e kolosëve të antikitetit do të botohen në Shqipëri, Greqi, Itali, Francë, Amerikë. Një ambasador i vërtetë! Ashtu, përsëri i heshtur, e lavdiplotë, do të botojnë një prej veprave të tua të fundit të përkthyera nga dora e mendja jote e artë, “Kënga e Rolandit”. Botimi u bë i mundur nga Ministria e Kulturës Rinisë dhe Sporteve. Ti atëhere festoje 80-vjetorin e lindjes. 80-vjeç ahere ishe ti, miku im. “Kënga…”, kjo vepër e eposit francez u përkthye dhe u botua për herë të parë në Shqipëri.

Ti, tashmë, Profesor ishe 80 vjeç!

Ti, tashmë, Mjeshtër ishe 80 vjeç!

I bëre të flasin shqip: Homerin, Eskilin, Sofokliun, Euripidin, Virgjilin, Ovidin, Shatobrianin, Shekspirin, Hygonë, Rasinin, Aldred De Mysenë e deri Papa Gjon Pali.

Por Mjeshtër, të përkthesh për 63 vjet nuk është një fjalë goje. Është një rrugë e gjatë, e mundimshme, e stërmundishme. Lodhje. Dhe ti, miku im ia arrite qëllimit. Kalove nga njëri epos në tjetrin dhe u ktheve, vetë, në EPOS. Janë të rrallë njerëzit që panteonin e tyre kanë EPOSIN.

Tani, të ishte lodhur zemra…

Zemra!..

Tik-tak-et e saj u shuan një nga një pa e jetuar edhe përfundimin e Fjalorit me 65 mijë fjalë, latinisht-shqip. Ishte puna jote e fundit.

E fundit, por ndryshe nga herët e tjera po e shihje me sytë e zemrës. Në amëshim.

Nderim, Mjeshtër!

Gjon Shllakun, bashkëqytetarin tim shkodran e bashkëkohës, e njoha në fillim të viteve ’90. Jetonte në një hyrje modeste pallati, në lagjen “Qafardhi”. E kujtoj edhe tani atë pasdite, kur vjeshta ishte në të hyrë. Ndihej freskia e shiut të lehtë që sapo kishte pushuar. Muret e lagështitura të asaj fasade gri të murrëtyer që pashë, sikur e plaknin më shumë pallatin. Ca rreze të diellit në ikje që u shfaqën papritur, fokusuan një tendë nazike hardhie, ku ca degëza ishin zgjatur, kërkonin hapësirë dhe në mënyrë tinëzare kishin mbështjellur ca antena televizive e s’i lëshonin dot. Kjo ‘performancë’ nuk ishte një instalacion, as dhe një subjekt përralle, por një realitet tragjiko-lirik, qiellor, me një shpërthim e harlisje gjelbërimi.

Ngjita shkallët, ca shkallë të rënë suvaje. Trokita dhe prita. Nga mënyra se si u hap dera dhe sytë e trembur të gruas që u shfaqën në të, kuptova menjëherë se nuk kishte trokitur ndonjë gazetar, aq më shumë siç isha unë, i Radio Shkodrës, i Shkodrës, vendlindjes sonë. Por më tej kuptova, teksa hyja brenda, se isha gazetari i parë që, përmes trokitjes sime kisha trazuar ‘qetësinë’ e asaj shtëpie, ku jetonin të patrazuar e donin të jetonin ashtu: në një botë pleqërie a si në një baladë, një burrë e një grua. Veçanërisht burri donte të jetonte larg zhurmave trembëse, të bërtiturave tronditëse e fjalëve të kota, që dëgjoheshin parreshtur pranë e rreth e rreth pallatit të vjetër, të asaj lagjeje pakëz në periferi. Jo se e trembnin, por ky burrë kishte një ‘botë’ të tijën, që e kishte krijuar që kur kishte qenë 17 vjeç; atëhere kur kishte nisur udhën e vështirë, por fisnike të përkthimit me romanin “Ben Hur” të Wallasit dhe zotëronte gjuhët: Latinisht, Greqishte të vjetër, Frëngjisht e Italisht. E nuk do të pushonte së përkthyeri… 63 vjet! – e nuk është një fjalë goje, por përpjekje titanike për të njohur të panjohurat e gjuhëve dhe dalje faqebardhë para tyre. Mburrja, pazotësia, dëshpërimi, paaftësia dhe koritja ishin ‘të jashtëligjshme’ e nuk kishin ‘tapi’ në mbretërinë ndershmërisht të tij përkthimore. Heshtja, fjalëpakësia, modestia ishin miqtëbashkudhëtarë të përkthyesit të madh.

Më vonë, kur fillova të shpeshtoja vizitat si një mik në shtëpinë e tyre, kuptova se ajo grua (ishte gruaja e dytë e përkthyesit, se e para i kishte vdekur shumë kohë parë), ndonëse kishte qenë mësuese e fliste ngadalë si ato mësueset e dala në pension, sikur nuk e kuptonte plotësisht botën që kishte krijuar i shoqi. Ai jetonte gjithnjë me një të kaluar të largët, shumë të largët që vetëm ai e njihte dhe e njihte në çdo ind të saj.  Ajo e kaluar pikënisjen dhe lidhjen e kishte me Homerin dhe Iliadën. Ky burrë gegë, me talentin e tij të pashoq, i kishte dhënë shpirtin e tij si përkthyes, për t’i dhënë Eposit grek pavdekësinë edhe nëpërmjet Gjuhës Shqipe. E, ata, jetonin në sajë të dimensionit dituror të patriarkut Gjon Shllaku, sa fisnik aq dhe klasik.

Kishte muaj që vizitat i shpeshtoja, ashtu siç kishte muaj që vizitat i rralloja në shtëpinë e Gjon Shllakut. Për mos t’u bërë të largët me njëri-tjetrin, shpesh flisnim në telefon. Nuk ndryshonte zëri i tij. Mirësi e dritë kishte ai zë. Më bëhej sikur fliste Dielli.

Teksa bisedonim, veçanërisht për veprën e tij të fundit, për Fjalorin diakronik latinisht – shqip me 65 000 fjalë e, që kishte 16 vjet që nuk lodhej, por kërrusej para makinës së shkrimit; me atë zërin e tij të vogël, të pafajshëm fëmijëror më tregonte se dosjes së trashë iu shtua edhe një faqe e re… Në fakt, ato nuk ishin faqe, por enciklopedi, ku një burrë i zoti dhe i palodhur, i pagjumë dhe vlertar linte shenja diturie një enciklopedie të re. Ia ndieja gëzimin e brendshëm që i lodronte në kopshtin e shpirtit të tij. Mendoja: “O udhëtar, që nuk di se ç’është pushimi, edhe sa rrugë ke për të bërë… Këndo, o muzë, këndo..!”

Teksa bisedonim në telefon, gjithherë më fanitej ai burrë, që kur përmendte dashurinë e parë nuk përmbahej e ngashërehej në vaj, që pranonte ngrohtësinë e kapuçit të zi në kokë: i menduar e shpresëbesim, udhëtar që e vonuan në kohë e megjithatë e kapi diellin e mëngjesit, bard që këngën desh ia ngrinë në buzë por s’arritën, që shumë ditë nga jeta e tij ia trishtuan dhe ia pikëlluan… Por, ngaqë e njihja mirë, gjatë bisedës, shpesh i dridhej zëri, dhe unë e kuptoja dhe besoja që ai ishte skuqur në fytyrë. Skuqej në pafajësinë e vet… Dhe se e ndiqte ende dashuria e nënës (edhe pse kishte ndërruar jetë) si “çati e botës…” – siç thoshte liriku i shquar i letrave shqipe Frederik Rreshpja.

Një ditë prej ditësh më tregoi se, sapo ishte kthyer nga Shiroka. E kishte ftuar kompozitori Zef Çoba për një kafe. Tregonte, dhe portreti i tij ishte tjetër… Kishte një lumturi të brendshme e një vrull djaloshar që së pari i “përkthehej” te sytë, që i qeshnin parreshtur… Ndaj dhe dita ishte një realitet tjetër për të… Pastaj, në fund me keqardhje dhe hidhërim më tregoi se mungonte era e sherbelës dhe se Taraboshit i kishte humbur gjelbërimi.

E mendoj gjatë këtë bisedë. Kisha një hamendësim. Qoftë i gabuar ky: ndoshta ishte hera e parë që shkonte në Shirokë, ai që aq mirë njihte Eposin grek.

Një ditë prej ditësh, gjithashtu më tregoi se, i kishin premtuar drejtuesit vendorë ta zgjeronin me shtëpi. Unë e dija, ai donte një dhomë më shumë, ku të ‘strehoheshin’ biblioteka, dosjet dhe të kishte një studio të punës. Por… ah… vite kaluan dhe drejtuesit që i premtuan e zhgënjyen, e lavdëruan dhe e rrejtën, s’e kujtuan dhe e harruan…

Një ditë prej ditësh më tregoi se, kishte tri ditë që ishte kthyer nga Greqia. Ishte kthyer me trofe. Ishte fitues i ‘Diskut të Argjendtë’ dhënë nga qeveria greke, si një ndër përkthyesit më të shquar të letërsisë antike greke.

Po citoj nga shënimet e mia, që kam vite që i ruaj dhe i kam nxjerrë nga shiriti i magnetofonit: “Nuk e merr dot me mend, i dashur mik, se çdo të thotë të marrësh ftesë nga Homeri. Atë natë nuk vura gjumë në sy. Më silleshin nëpërmend vargje pa mbarim që disa i thoja me zë të brendshëm, skena, personazhe, beteja dhe netët e pafund dhe të vështira të përkthimit, që shpesh i thoja vetes: “O Zot, a do t’ia dal?..” Dhe tani ftesa… drejt… Po a do të më njohin vallë? Po a do t’i njoh vallë? Me të drejtën e Zotit, nuk kisha nevojë për përkthyes, për historian, për ciceron, për rrëfimtar… I njihja malet, ndonëse kurrë s’i kisha parë, i njihja vendet, ndonëse nuk i kisha parë, njihja e njihja… Se, mor i dashur mik, ato i kisha njohur në “Iliadë”. Se “Iliada”, o mik është pjesë e zemrës sime, është zemra ime, jeta ime! – dhe i shpëtuan ca rrëkeza lotësh mbi faqet e fishkura si shenja mbarësie të një bereqeti të lavdishëm…

Nuk më shqitet nga mendja takimi me Gjon Shllakun, i cili sapo ishte nderuar me Urdhrin “Naim Frashëri i artë”. Isha caktuar nga Radioja për t’i bërë intervistën, që do ta jepnim si speciale pas edicionit të lajmeve. Pyetjet ia dhashë një natë më parë në telefon. I mirëpriti, por e kuptova që diçka nuk shkonte… Para intervistës e mësova se ai nuk kishte dëshirë të fliste për veten. E mundonte “uni”… I artikulonte fjalët me vështirësi. U detyrova ta ndërprisja dialogun, të këmbëngulja “pakëz me forcë” dhe çdo gjë shkoi për mrekulli. Ai, përsëri, në bisedë bëri një kthesë të papritur… Nisi të flasë për Homerin dhe Iliadën, Eskilin dhe Prometeun e lidhur, Sofokliun dhe 7 tragjeditë e tij, Euripidin dhe 4 tragjeditë e tij, Virgjilin dhe Gjeorgjikat (përkthim nga latinishtja), Virgjilin dhe Eneidën (përkthim, pjesë të zgjedhura), Ovidin dhe Metamorfozat, Lukrecin dhe De Renum natura, Shekspirin dhe 7 tragjeditë e tij, Shatobrianin dhe Martirët, Kornejn dhe Sidin, Fjalorin Helenik (Greqishte e vjetër – Shqip, 20 000 fjalë), Fjalorin diakronik (Latinisht – Shqip, 65 000 fjalë). Në çast, m’u kujtua një përgjigje e Sigmund Freud-it, ndaj një pyetësori mbi leximin dhe mbi librat e mirë: “Ju më keni kërkuar t’ju këshilloj “dhjetë libra të mirë”, pa dhënë shpjegim. Kështu që më lini jo vetëm zgjedhjen e librave, por edhe interpretimin e kërkesës suaj. Duke qenë i mësuar t’u kushtoj vëmendje shenjave të vogla, atëher` duhet t’i besoj formulimit me të cilin ju keni shprehur kërkesën tuaj enigmatike. Ju nuk thatë: “Dhjetë veprat më të bukura (të letërsisë botërore); në këtë rast do të isha i detyruar t’ju përgjigjesha midis të tjerave: Homeri, Tragjeditë e Sofokliut, Fausti i Gëtes, Hamleti dhe Makbethi të Shekspirit etj.”[1]

Çuditërisht, edhe pse larg njëri-tjetrit, edhe pse lindjet i ndanin prej 67 vjetësh e vdekjet i ndanin prej 64 vjetësh, edhe pse vinin nga dy shtete të ndryshme por me status evropian, ata po më flisnin më të njëjtën gjuhë të universit dhe të pavdekësisë letrare, po më flisnin për një bibliotekë me përmasa dhe rrezatim botëror, ku njëri pas tjetrit librat ngjanin si gurë të xhevahirtë.

Në fund profesor Shllaku psherëtiu thellë. Desh të fliste, por nuk foli… Buza iu dridh e një lot i ndriti në faqe.

Realisht, ngaqë ia njihja jetën, ia njoha dhe psherëtimën. Dhe tani po vazhdoj unë: “Po të ktheheshin librat e përkthyer, gjuhët e huaja, vitet e burgut dhe vitet e mundishme hekakeqe[2] në dosje, unë nuk e di se si do të bashkëjetonin… E, pra, ata kanë ‘bashkëjetuar’ në jetën e një përkthyesi të madh, që në një ditë gushti u nda nga kjo botë, kur ende bashkëkohësve dhe gjeneratave donte t’u fliste përmes Fjalorit, që mjerisht, mbeti i pa përfunduar.”

“Ja u ktheva përsëri në Shkodrën e mbretërve

Ngritur gurë-gurë

Mbi supet lakuriq të një gruaje,

Nga vëllezërit tradhtarë.

Mbi degët e shirave këndojnë zogjtë.

Nën pemën e madhe të mesditës,

Gjethe të verdha bien mbi shpirtin tim.

………………………..
Shfaqen në muzg

Trëndafilat e thurur me diell;

Ah, tani edhe trëndafilat na kujtojnë kamionët me djemtë e vrarë:

Sa të bukur dhe të rinj ishin, o Zot!

Mirupafshim o djem në një planet pa diktaturë.”[3]

Ndërrimi i sistemit nga diktaturë në demokraci, helenistin Gjon Shllaku e gjeti më të plakur, më me shumë rrudha në fytyrë dhe në shpirt, me një lëvizje më të pakët të dorës mbi tastierën e makinës së shkrimit, me një shëtitje më të zvogëluar, me një bardhësi fytyre që vinte duke iu shtuar dita-ditës  e, që ngjante si një hënë më e vetmuar dhe më e pikëlluar.

Shpesh e shfletoj “Iliadën”. E bëj se nuk dua të kujtoj verbërinë e Homerit dhe të humbas diturinë e një miku të çmueshëm siç ishte Gjon Shllaku.

“Iliada” jeton dhe u flet kohërave… Do të ishte e pafat, po të mos njihte helenistin e shquar, klasikun e fundit të shkollës letrare në fushë të përkthimit, njërin nga personalitetet e kulturës shqiptare, Gjon Shllaku. Ai “Iliadës” bëri Iliadë, kjo falë edhe leksikut të begatë të gegënishtes që edhe Eposet e famëshme botërore, i këndon me madhështinë e saj.


[1]  Freud, Sigmund: Psikanaliza e artit dhe e letërsisë, Dituria, Tiranë, 2000; shkrimi: Përgjigje ndaj një pyetësori mbi leximin dhe mbi librat e mirë (1907), f.15. Titulli i origjinalit: “Antwort auf eine Rundfrage vom Lesen und von guten Buchern”.

[2] plot vuajtje

[3] Reshpja, Frederik: Në vetmi (poezi të zgjedhura), Arbëria, Tiranë, 2004; poezia: Kthim  në vendlindje, f. 144-145.

Marrë nga ExLibris

blank

“Broduej i Tiranës” krijim me vlera artistike dhe historike Nga BUJAR QESJA Mjeshtër i Madh

blank

Mbarova së lexuari, ndoshta një roman për vete dhe për shokët, siç thotë autori. Ky libër nuk është shkruar nga Heminguej, as nga Tolstoi dhe Turgenievi, as nga Xhek London dhe Serevantesi, as nga Remarku dhe Stendali, as nga Hygoi dhe Mopasami, as, as…… As më shumë dhe as më pak, përfundova së lexuari ditët e fundit, një libër të një miku,, të një tiranasi, por edhe të një njeriu që e quan Durrësin – “Durrësi im, porta e Shqipërisë”. Libri titullohet : “Broduej i Tiranës” i autorit tiranas Bedri Alimehmeti. Vërtet nuk lexova veprat e kolosove të letërsisë botërore, por shpejtësia dhe interesimi në rritje për atë çka shkruhej tek “Broduej i Tiranës”, ishte në përmasat e autorëve të famshëm.

Libri qe kishte si titulli tregimiin eshkrimtarit të njohur amerikan Xhon Rid “Një natë në Broduej”, u shit me një shpejtësi marramendase. Ishte etja e madhe e rinisë së fillimit të viteve 60-të, për të mësuar diçka më shumë për atdheun e Elvis Preslit, Frenk Sinatrës, Merilin Monrosë, Marlon Brando, Bill Halej, Otis Redit, Çobi Çikerit etj.

“Na mbytën këto emra rusë, foli dikush shkruan ndër të tjera Alimehmeti. Ngado që të ecësh, e ngado që të kthesh kokën, vetëm ato ndesh: pastiçeri “Moska”, bar “Krimea”, hotel restorant “Odesa”, pastiçeri “Vollga Don” etj. Do të ishte vërtet bukur, sikur rruga e jonë, që vërtet nuk është rrugë teatrosh, por ama me këtë ngushtësinë e saj karakteristike, dëndurinë e dyqaneve, me kalimtarët e shumtë, me pijetoret aq tërheqëse, ta kishte emrin “Broduej”. Dhe kur u ndamë se kush tha: “Nesër prap këtu në Broduej”.

“Broduej i Tiranës”. Një libër fantastik, pasi brenda një rruge 100 metra e gjatë, thuret filozofia e rinisë së viteve 60-të, e një rinie privuar të jetë e lirë nga diktaturë, por jo më pak ëndërruese se çdo rini e botës. Aftësia e autorit është përgjithësimi. Rinia e jonë vjen e ulet këmbëkryq, në atë memorie që nuk zbehet në jetë të jetëve, duke u përpjekur të thithë nga bota e zhvilluar më të mirën, më të bukurën, atë që e joshte dhe zbaviste. Autori duke qenë pjesë e familjeve autoktone tiranase, i përcakton pikat kryesore të rrugës Broduej, sipas zanatçijve të njohur të këtij qyteti. Ajo rrugë ishte frymëzim, ishte bota vetë, ishte ëndërr, ishte e ardhmja, ishte rinia e artë e viteve 60-të, ishte qendra ku mblidheshin të rinjtë dhe diskutonin me shumë kujdes, se mos ndonjë fjalë fluturonte ashtu pa dashur në tavolinat e punës së sigurimit të shtetit, të atij sigurimi që ta priste jetën si me thikë.

Të rinjtë takoheshin, duke u mbështetur në parvazet e mermerta të vitrinave të farmacisë Nr. 3 ose tek dyqani i luleve (sot lulishtja para hotel “Tirana Internacional”), ose tek rrugica pranë karrikes së Pac Llustraxhiut, ku mblidheshin futbollisët e Tironës, tek bomboneria “Odeon” përballë nëntëkatëshit, në krahun e Poliklinikë[email protected] Në periudhën e dimrit rrinim brenda në Mapo, aty pranë ariut polar prej alabastre, gjithnjë stoik mbi banakun e repartit të bizhuterive. Kur gjendeshim me lekë shkonim e pinim nga një krikëll birrë tek”Tymi” i xha Andonit dhe perifrazonim Majakovskin. Dhe teksa mendohej të gjenim një emër të veçantë, që ta kënaqte rininë, me influenca të shijeve të kohës, del libri me tregime nga letërsia e huaj “Një natë në Broduej”. Dhe menjëherë emërtohet rruga më popullore, me një influencë të fuqishme masive, me një emër aq të dashur nga rinia tiranase e pjesës nga ish hotel Vjosa, duke iu ofruar zonës së Selvisë ngjitur me pazarin e vjetër, duke u tërhequr disi pranë kinema “17 Nëntorit”, e duke zotëruar një pjesë të rrugës së Dibrës. Dhe këtë rruge rinia e kohës, e quajti Broduej i Tiranës, ashtu sikundër një rruge në Nju Jork rruga “Broduej”. Një paralele me theks opozicioni ndaj regjimit, por me një fuqi të jashtëzakonshme shpirtërore në atë rini, që sot janë gjyshërit e denjë të një rinie vërtetë europiane.

Lamtumirë Bashkimi Sovjetik, fryn erë perendimore

Kam qenë 9 vjeç në vitin 1960, ndërsa Bedri Alimehmeti, ndër miqtë e betuar të mi në Tiranë, ishte 15 vjeç. E ndërsa fundi i viteve 60-të na shtoi edhe 10 vite secili prej nesh, duke rritur shkallën e përfaqësimit të bindjeve dhe dëshirave, të një rinie të ndërgjegjësuar për ecurinë aktuale të vëndit.

Prishja me Bashkimin Sovjektik, autori i këtij libri historik, i detyruar të mbetet “peng” i bibliotekave, nxiti botimet me theks perendimor. Është për ti ngritur përmendore përkthyesve tanë të jashtëzakonshëm Vedat Kokona, Dhimitër Pasko (Mitrush Kuteli), Eqerem Biba, Halit Selfa, Bujar Doko, Pashko Gjeçi, Jorgo Bllaci, Lasgush Poradeci, Gjon Shllaku, Nasho Jorgaqi, Sotir Caci, Hamit Kokalari, Merkur Alimerko etj, që përkthyen Stendalin, Viktor Hygonë, Prosper Merime, Teodor Drajzer, Anatol Franc, Gi dë Mopasam, Honore de Balzak, Dante Aligeri, Moravia, Lion Fojthvanger, Xhon Golsuorthi, Arçibald Xhon Kronin, Homeri, Tomas Man etj. Të gjithë këto janë autorë të kryeveprave botërore, romaneve “E kuqja dhe e zeza”, “Manastiri i Parmës”, “Viti 93”, “Karmen”, “Krimi i Silvester Bonerit”, “Perënditë kanë etje”, “Një jetë”, “Shtëpia misterioze”, “Zherminal”, “Paraja”, “Tre shokë”, “Të kesh e të mos kesh”, Plaku dhe deti”, “Lamtumirë armë”, ‘Çifutja e Toledos”, “Çoçarja”, “Saga e Forsajtve”, “Lulet e mollës”, “Dhe yjet rrinë e vështrojnë”, “Çitadela”, “Budenbrokët”, “Ushtarin e mirë Shvejk”, “Komedia Hyjnore” , “Iliada”, “Dhe yjet rrinë e vështrojnë”, “Njeriu që qesh” , “Etër e bij”, “Evgjeni Grande”, “Një jetë”, “Mont Orjol”, “Vanini Vanina”, “Gjeniu”, etj. Të gjithë këto krijime, fond i artë i bibliografisë botërore, lexoheshin me ëndje nga rinia e kohës dhe ndër to edhe nga autori i këtyre rradhëve.

Krahas letërsisë, vëndin e filmave sovjetikë e zunë filmat francezë, ku spikatnin interpretimet e papërsëritshme të Zhan Maresë, Zhan Gabenit, Bernard Biës, Zhan Pol Belmondo, Moris Rones etj. Dhe autori i Broduejt kujton edhe filmat e shumtë të neorealizmit italian me artistë kalibri si Ralf Valone, Renato Salvatore, Klaudia Kardinale, Marçelo Mastrojani, Sofia Loren, Xhina Lolobrixhida, Antonela Lualdi etj.

Ku-kë-si qyteti i tre pyetjeve

-Doktori italian Massimo Inardi bëri surprizën historike

Është një befasi që vjen dimri i vitit 1961, në emisionin e famshëm italian “Rischiatutto” që drejtohej nga moderatori i jashtëzakonshëm Majk Bongiorno. I ftuar doktori Massimo Inardi. Rreziko duke luajtur, kjo ishte në esencë pjesmarrja në emision. Dhe Inardi fitoi atë mbrëmje 48 milion lireta. “Rruga” Broduej e ndiqte e tëra këtë emision shumë popullor. Kuptohej në mënyrë kladestine. Alimehmeti e sjell të freskët këtë Inardin, sikur emisioni të ketë ndodhur tani vonë. Majk Bonxhorno e pyet Inardin:

-Ekziston një qytet në Europë, emri i të cilit përbëhet nga tri pyetje. Ku gjëndet dhe cili është emri i tij?

Përgjigjen po e japim italisht, për të ruajtur fuqinë dhe befasinë e reagimit të Inardit.

“La citta esiste e si trova in Albania, si chiama Kukësi. Ku in albanese significa dove in italiano, Kë in albanese significa chi in italiano e si in albanesse significa come in italiano”. Surpriza vazhdoi të begasojë dhe trondisë shikuesit dhe drejtuesin e emisionit.

Bonxhorno formulon pyetjen e dytë.

-Ekziston një krahinë në Shqipëri, e cila mban për emër mbiemrin tim. Më thuaj si quhet ajo?

-Mirdita, ishte përgjigja e menjëhershme e doktor Inardit.

Kjo ishte lënda e parë, që u diskutua të nesërmen në mbrëmje nga djemtë dhe vajzat e Broduejit. Çdo shqiptar ndjeu krenari për përgjigjet e doktorit të paharruar italian Massimo Inardi.

Durrësi dhe durrsakët kapitull i rëndësishëm i librit

Në një anë kam të drejtë të ekzaltohem për botimin e këtij libri. Alimehmeti një kapitull ia kushton, vendlindjes time, Durrësit të mallit dhe sentimentit tim. Ky kapitull titullohet: “Durrësi im, porta e Shqipërisë”. Kam të drejtë ti jem mirnjohës Alimehmeti, që nuk e ndaj Durrësin nga Tirana dhe durrsakët nga tiranasit. Shkruan me mall, me emocion dhe letra e librit më duket sikur është lagur nga lotët e tij. Një 75 vjeçari, vitet 60 i duken më të ëmbël se mjalta, pasi është rinia e tij, një rini me ëndërra dhe dëshira, ku të rinjtë e rrugës Broduej, ishin shumë të organizuar, shumë të lidhur njëri me tjetrin dhe e donin Shqipërinë njëlloj si bota e qytetaruar e rinisë së vëndeve të zhvilluara.
Ja çfarë shkruan Alimehmeti në “Broduejin e Tiranës”:

-Sapo kalonim tunelin e Rrashbullit, deti çfaqej përpara befasisht. Gjithë ajo hapsirë ujore më krijonte një ndjesi të çuditshme në shpirt dhe në ato çaste me dkej vetja krejtësisht në kraharorin e ngrohtë të Durrësit tim. Nuk besoj që pas kësaj që thashë, të më paragjykoj kush. Edhe pse lindur e rritur në Tiranë në një familje autoktone brez pas brezi, përqëndrimi i së cilës daton me themelimin e qytetit, fakrtikisht Durrësin jo vetëm se kam ndarë nga Tirana, por këto dy qytete si ka menduar kurrë të shkëputur nga njëri tjetri. Kështu i kam konceptuar gjithnjë dhe cilido le të thotë ç’të dojë. Për mua si Tirana ashtu edhe Durrësi, kanë qenë dhe vazhdojnë të jenë ende sot e kësaj dite një i vetëm. Veçmas kësaj natyrisht jam i ndërgjegjshëm dhe nuk mund ta mohoj kurrsesi faktin, që një pjesë e kësaj dashurie e ka zanafillën në fëmijërinë e hershme. Ndaj kur të rritej, nuk do të nguronte të thurte disa vargje për qytetin e lashtë në brigjet e detit, nxitur më shumë ndofta edhe ngaqë më vonë pasi lexoi Heminguejin i qe fiksuar shprehja : “Në këtë botë vendi i fundit i lirë është deti”.

Ndjehesh i prekur dhe i privilegjuar si durrsak, ku shpirti dhe pena e Alimehmetit, ndalen nga traditat e hershme të lidhjes së Durrësit me Tiranën. Tiranasit që herët kanë bërë tregti me durrsakët, ku kujton famljet e famshme Shijaku, Dovana, Manushi, Myshketa etj. Gjatë luftës kur Durrësi u zbraz, durrsakët gjetën strehim në Tiranë. Aty bënë krushqi dhe vazhduan shkollat. Durrësi ashtuj si Tirana, kishin shumë emërtime të përbashkëta si kinema “Republika”, lulishtja “1 Maji”, hotel “Vollga”, pastiçeri “Tirana” etj. Vetëm Broduej nuk kishin durrsakët. Por inflencat perendimore në Durrës janë të hershme, ku edhe regjimi i rreptë komujnist nuk i ndali.

Durrësi mbeti për Tiranën portë hyrëse e perendimit. Marinarët durrsakët, me kulturë dhe aftësi profesionale sillnin revista ku flitej për kulurë dhe sport, ndanin sapu palmolive apo çimçakiza, sillnin rrobe ku shpreheshin shijet e modës nga vendet ku blihej malli, syzet e dellit dhe rrobat e banjos. Vajzat dhe djemtë durrsakë visheshin me shije dhe rroba të veçanta, falë këtyre marinarëve që shkelnin në shujmë porte të vëndeve të zhvilluara.

Alimehmeti kujton famën e djaloshit durrsak Tim Turra, që me intuitën dhe inteligjencën e tij arrinte ti përdorte sipas dëshirës marinarët e huaj. Madje në Durrës erdhi enkas një gazetar i huaj për të shkruar për Tim Turrën dhe është mahnitur nga shkalla sipërore e njohjes së disa gjuhëve të huaja. Botimi i shkrimit u shpërnda edhe në Durrës.
Pastaj në libër Bedri Alimehmeti flet për të rinjtë e basketbollit, siç quheshin Harlemat e Dhimtraq Gogës, për Niko Dovanën, për boksjerët durrsakë Sharra, Çeta, Allushi, Reçi, Bardheti, për atletët Rruf Kazazi, Pian Dhamo, Daut Falli, për volejbollistin Napolon Llalla, Lluka Prifti, Met Kthupi, për basketbollistët Dhimitraq Goga, Niko Hercek, Spiro Urumin, për notarët Bon Kadiu, Niko Kurani, Kastriot Karamuço, Hysen Haxhinë etj.
Ai ndalet edhe tek arti e kultura e njohur durrsake duke kujtuar Nikolin Xhojën dhe Spoiro Urumin, Vangjel Hebën, Donika Barçin, Teodor Rupin, Haxhi Ramën, Kadri Pirron, regjisorin Panajot Kolo, estradën e Durrësit me regjisor Gjergj Vlashi, aktorët Spiro Strati, Aleksandër Pepa, Enver Likmeta, Aishe Stari, Elibeti Tirana, xhezbanistin virtuoz Bebekun (Qendro Koçi), trompistin Enver Mara, instrumentistët Petraq Dhamo dhe Skënder Myshketa, këngëtarët Qemal Kërtusha, Sofokli Afezolli, Besnik Taraneshi, Liljana Gila etj.
Ndër të tjera shkrimtari i njohur Bedri Alimehmeti, i tërhequr drejt magjisë së Durrësit, kujton:

-Nuk ishin vetëm kaq, saktësisht duhet thënë se ndjesitë që na dhuronte ne djemve të “Broduejit”, Durrësi i viteve 60-të ishin të pafundme si deti Adriatik. Kënaqësi tejet të veçantë ishte për ne, po qe se na rastësiste, atë mbrëmje në xhiron e Durrësit, idenm si ajo që kryhej në bulevardin e Tiranës të shihnim Vera Bejën, që në sezonin veror eklipsonte një plazh të tërë me përsosmërinë e bukurisë. Pak ishte ta krahasoje me figurën e vajzës në mozaikun “Bukuroshja e Durrësit”, i sapo zbuluar në ato vite nga arkeologu i njohur durrsak Vangjel Toçi.

Vera Beja një vajzë e përkryer durrsake, meteor vezullues në qiellin shqiptar të viteve 60-të, veçmas bukurisë fizike mbi të gjithë kishte dhunti të veçanta shpirtërore. Me sjelljen, edukatën e kulturën të impononte respekt e admirim, por që fatkeqësisht ishte e privuar nga diktatura si dhe shumë të tjerë për të vazhduar studimet e larta, meqë ishte e bija e të pushkatuarit me grupin e deputetëve Shefqet Beja.

Të gjitha në një

Libri i Bedri Alimehmetit “Bridueji i Tiranës” ka ngjarje jetësore të mrekullueshme, që të ngjallin një mijë herë respekt dhe nderim, për një brez të artë, që ani që nuk kishin kushte dhe nuk mbështeteshin në idealet e tyre të lirë, në kultin e besimit dhe hpasirën e mendimit, bënë një opozicion mjeshtëror duke i thënë brenda familjes së madhe që quhej djemtë dhe vajzat e rrugës “Broduej”, atë çka ndjenin dhe ajo që duhej të ekzistonte në fakt.

Regjimi shumë i fuqishëm diktatorial, nuk ia mundësonte daljen hapur të tezave dhe bindjeve të tyre, pasi pasojat ishin të tmerrshme, por ato gjenin forma dhe mundësi reagimi, duke ironizuar me shumë mjeshtri monopartitizmin e sëmurë, kultin e individit dhe bllokimin e zërit dhe mendimit ndryshe. Muzika e huaj, këngëtarët e famshëm italianë të brezit të viteve 60-të që janë me qindra, programet aq të ndjekura si festivali i San Remos, kanconisima etj. diskutoheshin gjërësisht në “Broduejin e Tiranës”. Autori i këtij librij të rrallë dhe të veçantë në llojin e tij, ka meritën që i sjell aq të gjalla dukuritë interesante të atij brezi, por falë edhe një memorie fantastike, jep shembuj e fakte që të rrënqethin mishtë, e të rrisin në doza maksimale dashurinë dhe nderimin të brezit të rrugës Broduej të viteve 60-të.

Bedri Alimehmeti, me ndjesinë e një shkrimtari profesionist, por edhe të një patrioti, të një djali tiranas që e don sa vetja qytetin e lindjes Tiranën dhe qytetarët e saj, ka hedhur në letër bukuritë e rralla shpirtërore të atyre djemve e vajzave, që flitnin pa frikë brenda gjirit të tyre, duke iu ruajtur provokimeve dhe agjentëve të shumtë të sigurimit të shtetit.

Prishja me Bashkimin Sovjetik, vizita e Çu En Lait në Tiranë dhe afrimi me kinezët, xhaketa me një mode tërheqëse e Skënder Hykës blerë në Amsterdam kur Tiranë luajti me Ajaksin në vitin 1970, gruaja ruse e Dritëro Agollit, kalimet nëpër Broduej të shkrimtarit të njohur Ismail Kadare e gruas së tij, shkrimtares nga Elbasani Helena Gusho, kalimet si sfilatë mode të vajzave të ambasadës polake në Tiranë, për dyqanin e luleve dhe miset e Broduej, duke përshkruar me penelata tërheqëse bukuritë dhe nurin mahnitës të vajzave tiranase, lulëzimin e artit figurativ dhe muzikës shqiptare, festivalin e 11-të të këngës, krijimtarinë e fuqishme muzikore dhe letraro artistike në Shqipëri, plenumin e katërt famëkeq, që solli kasapanën dhe duke bërë “gjakderdhjen” më të pashembullt shpirtërore të një kombi, çensurën e librave që botoheshin dhe filmave që çfaqeshin, për talentin e letërsisë shqiptare Mustafa Greblleshi dhe romanin e tij, themel i krijimtarisë së mirfilltë letrare “Gremina e dashunisë”,por që u burgos nga regjimi së bashku me shkrimtarët Petro Marko dhe Andrea Varfi, për Bitëllsat e Pogradecit me historinë tragjike të vëllezërve Darova, që ngritën në këmbë artëdashësit shqiptarë, për estradën e ushtarit dhe shpërthimin e Vaçe Zelës, për parkun “Rinia” e Tajvanin e soçëm, për artistët e estradës së shtetit dhe teatrit popullor, hoteli i famshëm popullor në plazhin e Durrësit “Breshka”, për pastiçeri “Tiranën”, Ferdinand Dedën dhe birrari “Partizani”, për “Vollgën” e Tiranës, për muzikën dhe ndjesitë e shpirtërave tanë, për frenimin e Ajaksit të madh nga bardheblutë e Tiranës, për flokëgjatin nga Belfasti Xhorxhi Best, koshi i artë i Oransodës nga Besnik Pëllumbi (Keçi), nga batutat e profesor Lymit, nga mbrëmjet emocionuese të dëfrimit ku këndoheshin këngët e Bitëllsave, të Adriano Çelentanos, të këngëtarëve me emër të muzikës së lehtë italiane dhe të asaj botërore dhe që ruheshin si në ilegalitet nga vetë të rinjtë se mos spiunoheshin dhe survejoheshin, futbolli i Tiranës dhe figura emblematike i kolosit të skenës Kujtim Spahivogli etj. etj.
“Brodueji i Tiranës” simbollizon çdo rrugë apo rrugicë në çdo qytet të Shqipërisë, ku kërkohej liri dhe demokraci në forma të ndryshme të reagimit popullor, por që sistemi i kohës i vrojtonte me kujdes, për t’i ndëshkuar me ashpërsinë dhe rreptësinë më të madhe.

Sentimenti i Bedri Alimehmetit është në përmasa drithëruese, duke nxitur të jem vetë i pari, e më pas secili prej jush për të bërë atë homazh të merituar, ndaj këtyre djemve e vajzave, që patën kurajon të sfidojnë diktaturën e të themelojnë rrugën historike, aq të dashur me emrin “Broduej” që Bedri Alimehmeti e kthen në himn nëpërmjet librit “Brodueji i Tiranës.

 

blank

blank

Pasqyrëza dhe trëndafili- Tregim nga FERIDE PAPLEKA

“Trëndafili nuk ka përse
Ai lulëzon sepse lulëzon.”
Angelus Silesius

Po ta shihje me vëmendje, pasqyra jonë e madhe, e kthjellët si pika e lotit, llamburiste nga shkëlqimi i dritës në fytyrat tona. Ajri i rimtë që e qarkonte, mrekullohej nga harmonia e përsosur që mbretëronte në atë hapësirë të lëmuar. Aty barisnin këmbëzbathur, krejt të trëndafiluara ëndrra, lot, melankoli, si dhe një varg i vetëm poetik që shpaloste ndjesitë më të ëmbla dhe përbetimet më tragjike të botës. Pasqyra herë merrte ngjyrën e emocioneve tona, të ngjashme me ato zhumbricat që shpërthejnë pranverave buzë lumenjve dhe herë tjetër gurgullonte nga të qeshurat tona, të kthjellëta si zëri kristalor i një fëmije që për herë të parë thërret: “mëmë!” Symbyllazi ne pastaj mbanim vesh si tingëllonin kambanëzat magjike të përrallave e gjëzave të fëmijërisë dhe sesi ia behnin kujtimet tona njësoj me ato rrezet bredharake mbi ujë. Kështu qielli i jetëve tona popullohej me diej e hëna imcake që lindnin e nuk perëndonin. Lemerisht e hirshme bëhej pasqyra kur në mënyrë të befasishme përftonte trajtën e fjalëve që i murmurisnim ne njëri-tjetrit kur ishim në prag të dashurisë.

Ndërkaq mua më vjen ndër mend që kur shihje pasqyrën ti ishe i ngazëlluar dhe shqiptoje në mënyrë të ngadalshme: “Është ag që kridhet, pemishte që lulëzon në çdo stinë, vogëlushe që shermasheku ia ka lidhur kurorë mbi leshra gjethnajën e vet”. Duke dashur të imitoja ty, unë përkëdhelja njëherë dorën tënde si të ishte pëllumbth që hap krahët për fluturim dhe shtoja: “Është kohë plot brengë, hënë mëngjesore që rrëshqet si trishtim, maskë e vdekjes me qerpik të gjallë.” Pas kësaj, shpirti ynë transformohej në diçka që nuk shprehet me fjalë, gëzim i përzier me hidhërim, roman i zemrës, iluzion, e vetmja e vërtetë e jetës. Ti bëheshe shigjetë, unë mjegull që e shtyn era. Dhe shfaqeshin mes nesh fantazma pothuajse shekullore që kuvendonin. Ishte një gjendje marrëzie ku dëgjohej fjala e parë e botës. Doemos ishte edhe shenjtërim.

Në gjirin e saj të mermertë pasqyra ruante ca reflekse alle që kishin të bënin me dashurinë tonë dhe që ishin të kuptueshme vetëm për sytë tanë. Bie fjala: klithjet tona të dëlira (tamam të marrosura për atë që na shihte), ndërsa ecnim nën një shi maji që rigonte dhe nderej në hapësirë si pluhur i argjendtë apo si avull i praruar; ecjen tonë romantike kur u ngjitëm në një majë të lartë dhe kundronim sa të veckël dukeshin njerëzit dhe sendet poshtë [Demokriti në Antikitet pati hipur në kodrat e Athinës që ndodhet jo larg nesh dhe qe shqyer së qeshuri me vogëlsinë e njerëzve që nxitonin për kotësira dhe ata (njerëzit), si ta miratonin pa e ditur cilësimin që u bëhej, thoshin se kish shkalluar Demokriti]; ëndërritjet e një dite me borë kur ngarendnin nëpër pyll si dy hyjni të dehura, ngaqë kishim pirë shumë bardhësi; kërkimin tonë të paepur, gati të mynxyrshëm për një kopsht të fshehtë si ai i Hesperideve, pa shtigje (në mos më gënjeftë zemra ne donim të vendosnim aty lumturinë tonë, se me siguri kishim ndonjë parandjenjë të ligë); heshtjen tonë të mrekulluar përfund një muzgu plot yj, plot këngë bulkthi e ndriçime xixëllonjash. Ne ishim të harruar si dy objekte të universit, pa jashtësi, por me brendësi korali e të transfiguruar në Venera dhe Adonisi…

Ana e majtë e pasqyrës ishte mbushur me kujtime puthjesh të ndërprera, me keqkuptime, zënka, mëri, me ëndrra të grisura që i patëm arnuar përsosmërisht, me iluzione të copëtuara që megjithëse kishim bërë përpjekje për t’i ngjitur, drita i vinte në dukje. Dhe po të qëndroje në atë krah, në mënyrë fantazmagorike ajo shfaqte edhe gjurmët e përqafimeve të stuhishme që vinin pas ca çasteve të brishta e trazuese, shoqëruar me ankthin e tmerrshëm se mos e humbnim njëri-tjetrin. Herë pas here aty zgjoheshin si nga një gjumë i rëndë edhe ca grimca kohe të ngjizura me profeci pavdekësie. Jo rrallë nga këndi me dritëhije dhe paksa ierrët i saj, se kjo gjë varej prej pozicionit, ndihej një zhurmërimë tepër melodike e fletëve të një fjalori eterik që e përdornim të dy njëkohësisht. Në kësi rastesh nuk e di se çfarë i dritësonte zemrat tona, sepse një gëzim qiellor na ngrinte lart si dy engjëj e na përkundte ëmbëlsisht, gjersa arratiseshim në ca meditime të holla e shumë të ndërlikuara për qenien dhe mosqenien, për arsyen dhe mosarsyen, për realitetin dhe mbirealitetin, për dashurinë dhe mosdashurinë e shumë e shumë të tjera si këto. Gjithsesi nga sytë tanë derdhej një lloj brishtësie që na bënte më të mençur e na zbriste në brigjet e një të ardhmeje që gjithnjë vjen me të papritura.

Në të djathtë ajo ruante ca sende që ylli i Fatit i pajis vazhdimisht me rini si: Fragmente nga Herakliti, Komedia hyjnore nga Dante, Ëndrra e një nate vere, nga Shekspir, hija e dy kokave gjeometrike të pikturës Dueti nga Georges Braque; ca tinguj orkestralë të operës Orfeu dhe Euridika nga Glück; dritësimi i një fotoje të skulpturës Puthja nga Rodin, e riprodhuar pastër, si një gjeth i larë; një çift nudo në mermer, i zvogëluar sa madhësia e dorës, skulpturë e një artisti shqiptar që s’është më e që bëjnë sikur e harrojnë; një profil i pikturës Mosha e pafajësisë nga Yoshua Reynolds, që ti thoshe se kur qeshë e vogël (më kishe parë në një foto), unë ngjaja si djallushkë me atë çupëzën që qëndron e guximshme në mes të natyrës kërcënuese, poshtë një qielli sterrë të zi, gati për furtunë (në të vërtetë është pafajësia e saj që duket si guxim). Ti shtoje se kureshtia dhe hutimi i saj bukuranë, lënë shkas për të shpjeguar se njeriu është edhe preja, por ai është domosdo lulja më e vyer e gjithësisë.

Nuk mungonte aty edhe pasqyrimi i një faqeje të bardhë, ku shquheshin me shkronja të blerta, të stilizuara, titujt e disa librave që na u deshën kur hartuam një pyetësor, si: Ngjitja në Parajsë, nga poema “Mahabharata” në sanskritisht; Thesaret e mistereve, në gjuhën avestike, ku ilustrohet edhe ideja e legjendave të moçme kelte dhe arabe se dashuria e vërtetë realizohet me vdekje; Gazele, në persishten e lashtë, kur nuk ishte e përzier me arabizma; Le roman de la Rose, tekst alegorik në një frëngjishte mesjetare, filluar më 1236 dhe mbaruar më 1280 me dy autorësi, si rrjedhojë edhe me dykuptimësi: pjesa e parë flet për artin e të dashuruarit në stilin ovidian dhe pjesa e dytë, e cila ka edhe ngjyrime antifeministe, flet për artin e të mosdashuruarit, se arsyeja dhe natyra i kundërvihen dashurisë.

Me kalimin e kohës pasqyra kishte zhvilluar edhe një pamje filmike të disa çasteve të dashurisë sonë. Ishte tamam si mirazh në një qiell pranveror ku shkëlqente pareshtur Bota e Ideve të Platonit. Në muzgun e majit ne shpesh ndiqnim me sy yllthin që vraponte drejt Veriut e derdhte aq kaltri, sa pangjyrësia s’mund të gjente kurrë vend mbi tokë. Dhe ngjarje të tilla pasqyroheshin si vegim. Hovet e shpirtit tonë vinin të spërkatura me galdim si të ishin perandori diellore që shndritnin errësirën. Intuita e çastit e vishte botën me metafizikë.Nuk mungonte aty parafytyrimi ynë për sferatqiellore që muzikonin netët kozmike. Pamja filmike na kujtonte edhe rastin kur njëherë ne shkuam larg, shumë larg, jashtë qytetit dhe mrekullisht dalluam konstelacionin Orion, me rrjetën e ndritshme, të quajtur shpata e Orionit, formuar nga tre yj njëri pas tjetrit që lëshonin një dritë ngjyrëmjaltë si të ishin kredhur në një ëndërr të përjetshme. Duke u kthyer, na patën rënë mbi supe ca lule jargavani që kushedi nga i kishte prurë flladi i mbrëmjes. Me aromën e tyre të këndshme mbi supe patëm ecur edhe pak, se mos dëgjonim nimfën Eko, e cila humbi zërin në male…

Në krye të pasqyrës ruhej edhe një hartëz e moçme dhe një çast yni kur ngjyrosnim territoret ku kish jetuar fisi Alban. Mbaj mend se ne e ndërtonim në imagjinatë të madhërishëm si Jeruzalemi qiellor i shën Gjonit, qytetin e Albanëve apo siç quhej Albanopolis. Një gravurë jepte Jasonin dhe Bashkën e artë. Një tjetërjepteSfinksin egjiptian dhe perënditë e tmerrshme nordike. Legjenda për themelimin e Romës nga Romuli recitohej dhe përsëritej. Edhe parafytyrimi ynë për Olimpin dhe luftën e perëndive greke për mospajtimet ndaj kthimit të Odiseut në Itakë ishin aty. Aty ishte edhe një episod i Odiseut që kthehej në Itakë duke mposhtur stuhitë e detit, por perëndesha Athina që e ndihmonte nuk dukej. Të gjitha këto ishin në gravura të njëpasnjëshme, disi të vogla. Kurse një gravurë mesatare jepte shën Jeronimin duke përkthyer Biblën. Ndërkohë që një gravurë e madhe tregonte princin Gjergj mbi kalë ose Skënderbeun, ashtu si quhet në analet e shekullit XV. Po ashtu në gravurë ishin edhe tre vëllezërit Frashëri, krenarë, të menduar, të pikëlluar…Ishte Ismail Qemali me një buzëqeshje të dykuptimtë. Pastaj ishte Harta e cunguar e Shqipërisë. Flamuri…

Pasqyra na dhuronte vegime dhe mendime për gjithçka që është e padukshme. Prandaj, ne shihnim mendimin që mendon, siç thotë Gaston Bachelard-i, sepse njeriu për të është zjarr, simbol i formësimit të dëshirës. Kohëve të fundit na akullonte poetika tragjike e ngjyrave të pasqyrës, që shpërndante nëpër horizont jehonën e kobshme sarvam duhkham, që do të thotë: gjithçka është dhimbje.

Natyrisht, pasqyra e madhe kërciste nga pesha e mallit, dashurisë dhe brengave që nxinte brenda, por nuk thyhej, ishte e lumtur. Dhe, e pabesueshme, ajo kishte sajuar sipas substancës së saj pasqyrishte një këngë të panjohur, të paimitueshme. Kur ti deshe të futje aty edhe refleksin e një pasqyrëze që më përkiste veç mua e që e mbaja me vete ngado që shkoja përplot me siluetën tënde si dhe me një trëndafil – trëndafil shprese që ma pate dhuruar dikur – atë çast pasqyra e madhe plasi dhe u bë copë e thërrime. Nga ciflat e saj argjendore u çlirua një frymë aq e trishtuar, sa zemrat tona pikuan gjak dhe shpirtrat tanë duke u lëkundur fort, u vithisën poshtë, në humnerë, si dy qenie mitike pa jetë. Në thellësi të dashurisë sonë nisi të frynte tufani i rëndë i vdekjes.

2001

blank

Heshtja nuk është letërsi…- Nga Visar Zhiti

Si sot, në 28 janar, vite më parë, unë u lirova nga burgu dhe u ktheva në Lushnjë, pranë familjarëve të mi…

E kam treguar dhe në librin tim “Ferri i çarë”. Isha dënuar për poezi, por poezi shkruajta dhe në burg fshehurazi.

Në Lushnjë nuk më flisnin më poetët dhe shkrimtarët, se edhe Lushnja kishte të tillë si i gjithë vendi, përveçse poetit dhe libretistit të Estradës së qytetit, Bujar Xhaferi. S’kisha të drejta më, as të profesionit, siç thuhej, megjithëse kisha qenë mësues, punoja punëtor krahu në fabrikën e tullave, atje njoha dhe njerëz të mrekullueshëm, nuk kisha as të drejtën elektorale, pra as nuk mund të zgjidhja e as të zgjidhesha. Ndërkaq unë do të bëhesha deputet i Lushnjës…

E them këtë jo se më duhej mua e as e kërkova, asgjë s’kam kërkuar, por se si jeta luan me ne, ajo ka më fantazi se dhe fantazia më e çthurur, sipas Dostojevskit, se dhe diktaturat bien, etj, mbetet vetëm dashuria njerëzore, miqësia, nëse jemi të aftë ta japim…

Mësomë të dua! – thoshte Shenjtja Nënë Tereza…

Së fundmi dolën për herë të parë të plota të gjitha poezitë e mia të burgut, i botoi “Onufri” anastatikisht në një libër të madh dhe juria e konkursit kombëtar të letërsisë në fund të vitit që shkoi, u dha çmimin e parë për poezinë.

E kam treguar se ato dolën nga dheu, ku ishin fshehur, nga terri në dritë, por dua të theksoj tjetër gjë, jo për vete, unë e di, se ne qëndruam në ferr dhe me poezinë tonë, kurajo morëm dhe prej jush, i mbrojtëm të tjerët, shokët siç dhe na mbrojtën dhe… dhe… dua që përndjekjen tonë ta shikoni dhe si histori dhe përvojë që duhet, mbase, por i shërben njohjes, të vërtetës, por dhe të ardhmes; edhe librat tanë shikoheni si dëshmi artistike, se heshtja, të mos shkruarit, nuk janë letërsi dhe s’ka pse të mburren… Dostojevskin, e kujtoj prapë, libri i tij i burgut “Shënime nga shtëpia e të vdekurve” nuk e pakëson, përkundrazi, madje pasuron gjithë letërsinë botërore. Edhe Dante s’do ishte më siperan dhe më me rrëzëllim pa “Ferrin” e tij… pra më mirë që shkruajtëm dhe dhe në ferr, kur nuk na lejohej, dhe mbi tokë, ju, të gjithë bashkë, bëjmë letërsi shqipe, se heshtja nuk është letërsi, e përsëris.

Një kritik i njohur, studiues i letrave shqipe, Dr. Luan Topçiu, shkruan se do të ishte anomali mosvlerësimi i “Dorëshkrimeve të fshehta të burgut”, edhe në letërsi, sipas tij, ka etikë dhe qëndrime morale…

I thashë këto sot në ditën e lirimit tim, se liria, jo urrejtja dhe ambicjet makbethiane, por dashuria dhe vlerësimi, pra liria e kujdo qoftë, sa më pranë, e birit, e bijês, e vëllait, e motrês, e mikut, e shokut, e fqinjit, e të panjohurve, na bën të gjithëve më të lirë, edhe më të mirë. Edhe atë që shkruajmë…

blank

Papafingo e thesareve Nga Aida Meti

Kujtime të ëmbla
të varrosura në pluhur,
trungje të mbushura
me rroba të vjetra
libra të grumbulluar,
qoshet plot me merimanga
Një tokë, e harruar,
ndoshta nuk
është punuar
një album me foto
bileta udhetimi
Lart e posht
Per te shijuar qytetet e botes
Punime të vogla
me urime për festat
Fraza të ëmbla
kushtuar dashurise
Urime per festen e
mamasë dhe babit,
një poezi për gjyshërit
një foto e zbehur
shumë kohë më parë.
Shikoj detajet e motit
mes copëzave
të gazetave
era e fortë
e veres së trashëguar
të bën të mendosh
se çfarë do të thotë familje.
Për ata që nuk kanë një të tillë
Unë e jap këtë kujtim
atyre që e kishin
dhe e lanë
Dhe ju te tjereve qe e keni lene
të ktheheni
e atyre qe nuk e kan me

sepse edhe ajo që ka mbetur jeton.

Aida Meti

 

 

blank

NË 87-VJETORIN E I. KADARESË- Nga Thanas L. Gjika

                                        
    Shkrimtari i talentuar Ismail Kadare mbushi 87 vjet. Ky krijues i vecante dhe jetegjate do te mbetet si figura me e rendesishme e letersise dhe artit shqiptar te viteve te diktatures komuniste. Persa i perket dobesive te tij njerezore, ato do te harrohen shpejt a vone, kurse vlerat artistike, gjuhesore dhe letrare te vepres se tij do te vleresohen gjithnje e me shume. Vepra e Ismail Kadarese ka vlera te medha per kulturen shqiptare. Gjuha shqipe perjetoi ne veprat e tij nje rritje cilesore dhe pasurim te papare. Figurat letrare qe ai krijoi shkunden mentalitetin e krijuesve dhe te ne lexuesve. Thene thjesht vepra e tij letrare na ndihmoi te beheshim bashkekohore, bashkeqytetare cilesore te Europes Lindore. Kjo veper u perkthye me sukses ne gjuhet europiane dhe u prit mire nga lexuesi boteror. Letersia shqipe u be e njohur ne bote me shume se kurdohere.
    Fatkeqesisht disa vepra te tij, ku ai shpalosi sherbimin e tij ndaj pushtetit te kohes, per te perfituar ose per te shpetuar nga kerbaci i partise-shtet, luajten rol negativ ne formimin tone botekuptimor. Duke qene me nivel te larte artistik demi i tyre ishte shume i madh, sepse e sheqerosnin helmin ideologjik me artin e tyre te fuqishem. Pas nderrimit te regjimit, kur u hodhen ne qarkullim vepra cilesore te te perndjekurve te ndergjegjes, sidomos veprat e Visar Zhitit, Frederik Reshpjes, Faruk Myrtos, Jozef Radit, etj Ismail Kadareja nuk tregoi qendrim vleresues ndaj tyre. Ky qendrim ndikoi ne zbehjen e vlerave te tij si krijues dhe si njeri.
    Si lexues dhe studiues i letersise shqipe, i uroj I. Kadarese te rroje sa me gjate dhe te gjeje forca per evoluimin e tij, dhe te na jape shembullin qe nuk e dhane dot koleget e tij: te denoje krimin qe ka kryer me veprat e tij te realizmit socialist ne formimin e rinise shqiptare te viteve te diktatures!
blank

PROKURORI Tregim nga SHKËLQIM HAJNO

 

1.
– Përshëndetje!
– ?!
Tjetri bëri sikur nuk dëgjoi dhe hodhi shikimin tej nga Gryka e Shedenikut, ku shtëllungat e reve të murme gjigande sikur çukisnin njëra-tjetrën.
– Përshëndetje barba!- në shenjë respekti për të moshuarin, tha më i riu që shkelte për herë të parë në ato anë.
Tjetri, si hodhi një vështrim të vetëtimtë dhe tangent ndaj njeriut të panjohur, rregulloi kapelën qytetëse, një borselinë ngjyrëhiri të zbardhëlyer që e bënte edhe më shumë të habitshme dhe groteske praninë e tij si prej një alieni në këtë mjedis rural në qafëmali. Pas një heshtimi, iu kthye kalimtarit:
– Përshëndetje!
– -Më falni, a kalon ndojnë kamion kësaj ane? ….Më falni, kush jeni ju ? C’bëni këtu në këtë lëndinë? …Edhe i vetëm.!
Njeriu me borselinë dhe xhaketë kostumi të viteve ‘60 heshti pak, por ndjeu një si shtysë të brendshme për të dhënë një përgjigje.
– Ju zotni, me moshë afër një mesoburri, jeni gjë hetues në këtë qafë mali dhe në mes të xhades që lidh fshatrat këtej? Po bëni hetime për ndonjë kallëzim apo vepër penale? Nuk e shikon që nuk jam vetëm!?- dhe bëri me dorë për të treguar gjashtë dele që kullosnin aty pranë.
Njeriu i ardhur bëri një “aha!”, duke i dhënë të kuptojë se u morën vesh.
Mungesë takti, i tha vetes. Idiot! Ç’punë ke ti që kërkon qiqra në hell me burrin e botës! Të kanë caktur mësues në shkollën e mesme të Sajmolit edhe kaq. Në fund të dynjasë. Dhe kaq! Tani prit ndonjë kamion kooperative të hipësh në karroceri edhe ik, o njeri!
Por një kërshëri e brendshme, si majë thike, e mundonte tek shikonte këtë tip qytetari, ulur tani në një lëndinë, që ruante delet në një fshat kaq të largët dhe kaq malor. Papritur, iu kthye vetes tek u ul mbi një gur gjithë myshk.Gjynah! Mundet të ketë ikur mendsh… Dhe bënte ç’bënte, i hidhte sytë vjedhurazi nga njeriu me borselinë dhe kostum të strëngur, dhjetë hapa më tej.
Pastaj, si për të shtyrë akrepat e orës, që dukeshin se kishin mbetur në vend, nisi të mendojë. Me kostum dhe borselinë qytetari në këtë qafë mali. Burri i panjohur iu përhit si një personazh filmi, shumë-shumë si një figurë e dalë befas ngadonjë libër, prerë me kujdes nga faqet e ndonjë romani dhe i animizuar tani, si një fanitje.
I gjatë. I dobët.Nofullkërcyer. I thinjur. Me kurriz. Me sy që të zhbironin fort tek t’i ngulte si dy shigjeta, lëshuar me forcë nga një guvë e thellë mendimi e dyshimi. Gati hipnotizues.
Njeriu me borselinë e ftoi rishtarin, që sa të priste në këmbë ndonjë makinë për qytet, le të ulej se mund të kalojë ndonjë kamion kooperative.Kamionet po prisheshin një nga një asaj ane, siç fikeshin qirinjtë , në një meshë përshpirtjeje. Përshpirtje e një agonie gjysmëshekullore të regjimit që sundoi me dorë të hekurt.
– Ulu, or njeri! Për një e shumta dy orë, këtej edhe kalon ndonjë kamion. Ndoshta ke fat.
– Më falni, kush jeni ju?- u ngut sërish i riu, tani me një ton miqësor.
– Kaq shumë të mundon kjo pyetje? Të ha përbrenda, siç e ha ndryshku metalin nga lagështira? Hee?!
Tjetri pohoi me kokë, por nuk bëri zë. Nga një paketë DS e kohës nxori një cigare. Ia zgjati të faniturit pranë, por ky e refuzoi prerë me dorë. Por pastaj e mori një. Ia ndezi njeriut me borselinë, pastaj edhe vetes. Ia kishte lexuar mendimin. U ul mbi një gur në atë lëndinë të pjerrët plot bar e lule të sapoçelura pranvere. E sqaroi se ishte një mësues i sapoemëruar në fshatin e Sajmolit aty pranë. Pastaj i nguli sytë nga borselina.
– Unë jam ai që kam bërë trembëdhjetë vite në burg dhe trembëdhjetë të tjera në internim.
I riu luajti pak vendit nga guri ku ishte ulur.
– Aaa?! Po si kështu? Përse i ke bërë kaq shumë? Edhe internim, edhe burg?
Tjetri rregulloi kapelen qytetëse. E hoqi. E vuri sërish në kokë dhe e ktheu pakëz anash nga e majta.
– Do ta dish vërtet?
– Nuk thashë gjë. Kot pyeta.
– Po ta them, para se të kesh ikur me merakun e enigmës sime. Ta them, që ta marrësh me vete sipër, në kamionin që do të vijë, në karroceri.
– ?!

2.

Tjetri e pa me keqardhje dhe habi. Që ka shkarë, ka shkarë i shkreti, tha me vete. Kjo nuk do shumë mend për t’u kuptuar. Pak shkasin tani nga ledhi, domethënë nga mendja? Një më shumë nuk është asgjë fare.
Dhe iu kujtua polic Cacja në qytetin e lindjes. Me biografi të mirë për kohën. Qelibar. I besuar i regjimit. Por qëkurse e kishin zhveshur, se e patën zënë një herë në gjumë në orar të shërbimit në lulishten para komitetit të Partisë e, më pas, e pati lënë edhe gruaja, një shitëse në mapon e fruta-perimeve, befas kish nisur e mbante ‘fjalime’. Po po! Fjalime. Me intonacion si të Udhëheqësit të dikurshëm!
Por të gjitha me partishmëri. “Rroftë Komiteti Qendror i Partisë, me në krye shokun Enver Hoo…!”
Kaq thoshte i ngrati Cace, se ia kishin zënë gojën në fillim me forcë ca të Frontit të lagjes dhe ca kolegë të tij me uniformë. Tani e thoshte falinë e parullës së përhershme pa pjesën fundore. Jo në çdo kohë, me vend e pa vend. Por si ilaçet. Me orar. Priste të binte muzgu i parë. Të bëhej qetësi. Dilte në ballkon. Shikonte njerëzit që bënin shëtitje dhe sidomos çiftet e reja dhe ia niste: “Rroftë Komiteti Qendror me në krye shokun Enver Hooo…!”. Pastaj vijonte një pauzë. “Shokë edhe shoqe! Novatorë edhe novatorje duararta, lulja e lules së Partisë, gonxhet e gonxheve të Partisë! Partia jonë me forë! Partia jonë e Punës, me në krye shokun Enver Hooo… i ka dhënë dërrmën imperializmit amerikan dhe revizionizmit sovjetik! Ashtu de!”
I ngrati Cace, paqësor në hallin e tij, nuk ngacmonte njeri. Nuk trazonte askënd. As lulet në park dhe asnjë mizë, siç i thonë.
Fëmijët ishin mësuar me të dhe nuk e ngisnin. Tepër rrallë, ndonjë çamarrok, kur kalonte me shokët për në shkollë, hidhte ndonjë pjesë nga parullat e Caces. “Rroftë Komiteti…”. Por aty për aty gjendej ndonjë i rritur që ndërhynte. “More pelivan, je edhe djalë shkolle, ti! Do t’i bëj veshët opinga, po të kapa!” Tjetri nxitonte hapat ose ia mbathte.
Por Cacja ruante qetësinë e tij proverbiale. Nuk merrte ‘çentil’ nga kalimtarët e rastit. Priste muzgun e tij olimpik. Muzgun e qetësisë. Mbretërinë e tij të paqes. I miri Cace, priste atë orën e përafërt të muzgut, që askush në qytet nuk e dinte saktësisht kur ishte, që të dilte në ballkonin e tij. Ndoshta i dukej si tribunë nga ato të udhëheqjes, që e pati ruajtur pothuaj një jetë të tërë me sytë bërë katër me vigjilencë revolucionare.

Me sytë e mendjes, i riu në ato anë vështroi borselinon qetësisht, si një mik, me të cilin tani kishte ndarë edhe duhanin.
– Jo, jo. Kot pyeta,- tha mësuesi i transferuar në Sajmol. Puna juaj.-shtoi si për ta ngjitur bisedën aty ku u këput, siç këputet shiriti i një magnetofoni.

Borselinoja shtoi me gjysmëfjali:
– Trembëdhjetë vite burg. Plus trembëdhjetë internim? Baraz njëzet e gjashtë! Në rregull?
Tjetri pohoi me kokë.
– Nëse mund ta di dhe nuk ju lëndoj, të më ndjeni… pse e keni vuajtur dënimin? Dhe më pas, edhe internimin?.
– Atë, ma thuaj ti, përse?- e hoqi borselinën. Tani e mbante në duar njeriu i thinjur, me nofullat e kërcyera vendit. Pastaj e vuri ngadalë mbi kokë, si për të formuluar përgjigjen më tej.

– Sepse jam spiun i grekut! Ja! Kjo qe! E kuptove tani? I grekut! I Greqisë.
Pastaj heshti një grimë dhe rregulloi sërish borselinën mbi kokë, si për të gjetur fjalitë pasardhëse dhe shtoi:
– Kaq e thjeshtë është, apo jo?
Tjetri u step.
– Jo!- ia ktheu nëpër dhëmbë.- Nuk kuptova gjë prej gjëje! Dhe as e thjeshtë nuk më duket gjithë sa më the deri tani.
– E shikon?As ti nuk e beson! Nuk të besohet? S’ka sesi! Dhe tani, që njerëzit po arratisen dhe ikin me grupe nga malet, drejt kufirit, drejt Greqisë, nga luginat, nga shpatet nëpër hone e nëpër borë, kush e kush t’ia mbathë nga ky kopshti ynë i lulëzuar i socializmit; nga kalaja shkëmbgraniti, fenerndriçuese buzë Adriatikut; unë, spiuni grek, po rri këtu! Po qëndroj këtu. Tani, kur kalaja e pamposhtur po bie, ra, po shembet pak nga pak ose kollotumba… unë tani rri këtu, që të ruaj gjashtë dele! Hehee! Më kupton?
– Të më falësh, por nuk të kuptova asnjë fjalë, zotëri!
– Po s’ka sesi të më kuptosh, ore njeriu i ri! Nuk ka! Një mendje normale nuk mund të kuptojë kaq ‘thellë’. I falur je. Që nuk kupton.
– Po cila është historia jote dhe ç’bën këtu me këto dele, se ti dukesh që nuk je fshatar nga këto anë. Je një qytetar. Kjo nuk kërkon shumë mend dhe lexohet që përtej. Por këto delet më ngatërrojnë. Unë jam mësues i transferuar kësaj ane, siç të thashë. Po me se je marrë në jetë?
– Delet i ruaj se këto kam gjënë e gjallë të shtëpisë së babait dhe nënës, që më kanë vdekur të dy. Po mos u ngut!

3.

Unë kam qenë partizan. Si dhjetëra e qindra të tjerë. Isha i ri. Pas luftës vazhdoja të kisha uri më tepër për shkollën se për bukën. Isha plagosur dy herë në luftë. Por fati më ndihmoi. Më pas, domethënë pas lufte, më nisën në shkollë, në Bashkimin Sovjetik, si shumë të tjerë. Mësova si i uritur. Dola prokuror. Imitoja Vishinskin e madh të asaj kohe. Dija dhe di, për fat të keq, pjesë nga pretencat e tij si prokuror. Në rusisht, po se po, por edhe në shqip. Si një bibël. Pas ca punëve nëpër dikastere në Tiranë, më caktuan prokuror në rrethin tim. Aso kohe, fshati im ishte dy orë e ca me makinë. Isha shumë i rreptë në detyrë. Ata lart, në Tiranë, më vlerësonin. Sidomos, në fillimet e punës edhe kur më caktuan në dy rrethe të tjerë me postin e lartë të prokurorit.
Gati pa mendje, nisi të vizatonte me një shkop që mbante në dorë një rreth mbi tërfilin e lëndinës pranë këmbëve. Pastaj dukej se donte ta ngulte në tokë.
– Ata poshtë, domethënë Partia dhe zyrat e pushtetit, nisën të thoshin se P. M. “është më katolik se Papa!” Kishte abuzime plot. Po edhe varfëri të madhe, sidomos pas kooperativave që u bënë me dhunë. Siç thuhej aso kohe, ‘me iniciativë nga poshtë dhe me direktivë nga lart’. Domethënë nga Partia, s’do mend.
I nguli sytë diku në lëndinën e blertë, si për të parë me vetulla të ngrysura diçka që i kishte humbur kohë më parë.
– Unë procedoja për çështje të ndryshme penale. Kishte shumë vjedhje. Po kishte, siç të thashë edhe varfëri të madhe. Këto shkonin paralel. Si vijat e hekurta të një hekurudhe. Edhe për agjitacion e propagandë nisën të shtoheshin çështjet. Edhe për tentim arratisje. Po varfëria po i zhvishte pak nga pak të tërë, lakuriq. Në qytet po se po, pa le më në fshat! Njerëzit po i fusnin me forcë e detyrim nëpër kooperativa. Kush kundërshtonte, shpallej kulak. Njerëzit po ndaheshin në dy grupe. Domethënë edhe ne, si organ i akuzës, kështu po e ndiqnim këtë vijë zjarri: njerëz të bardhë që ishin me partinë, frontin, kooperativat, domethënë me regjimin dhe të tjerë, në të zinj. Kundërshtarë. Kamp armik. Unë hyja te të bardhët, kuptohet. Ai që kishte vëllanë, xhaxhanë, dajon, kunatin e të tjerë me ata të Ballit në luftë, ose ai që nuk pranonte të hynte në kooperativë, hynte menjëherë në rrethin e të zinjve.
E mendova gjatë kur isha në burg këtë punën e ndarjes në të bardhë dhe në të zinj. Jo më parë. Mendja ime prej Vishinski nuk e lexonte atëherë kështu, si tani. Ishte që nga lufta e dytë kjo e ndarjes me sopatë, pas dyzet e katrës. Në burg, atje ku çoja të tjerët, e kuptova se ndarja më dysh e shqiptarëve kishte nisur që nga lufta. Por tepër vonë e kuptova këtë, se isha nga më të zjarrtët e vijës së parë. Fanatik. E kuptova kur kisha shkelur te syri i ciklopit.
Për herë të parë u kthye. Pasi vuri re se tjetri po e ndiqte me vëmendje, tha:
– Më the se je mësues.
– Po. E respektoj vuajtjen tuaj,- shtova.
– E pashë këtë, ndaj e ngava muhabetin më tej. Se gjeta një njeri që duket më kupton. Kupton një njeri të pakuptueshëm, si të thuash.
Mori një cigare, që ia zgjati mësuesi.
– E di se prokurori i Stalinit, Vishinski, hodhi idenë që të krijoheshin disa spitale psikiatrike ku të futeshin krijues dhe shkencëtarë që mendonin ndryshe nga Stalini dhe rendi socialist sovjetik? E di si i quanin këto spitale?
– Jo.
– Këto spitale psikiatrike quheshin nga rusët psihushka, psihushka.
– Po tek ne?
– Ta them unë. Ne ishim të gjithë në një spital psihushka. Atje ndihmova edhe unë si prokuror, edhe si pacient. Psihushka. Unë isha, si të thuash, një nga qindra doktorët e psihushkas.

Papritur iu përhumb vështrimi në një pikë të largët të pacaktuar.

4.

– Një ditë në zyrën time të prokurorit të rrethit më sjellin një kallëzim për vjedhje. Në fshatin tim të origjinës, pikërisht, dikush kishte vjedhur ullinj. Një trastë gjë, por thuhej se kjo ishte e përsëritur prej kohësh dhe, me gjasë, mund të ishin bërë edhe kuintalë. Por askush nuk kishte prova të qarta. Në kallëzimin e radhës thuhej e zeza mbi të bardhë se njeriu që kishte vjedhur ishte, as më shumë e as më pak por ajo që më kishte bërë mua kokën: nëna ime! E gjora plakë! Vonë e kuptova se i kishin varur qëllimisht në samar të gomarit një trastë me ullinj tek kthehej në darkë nga puna në shtëpi, me gomarin ngarkuar me shkarpa. Dhe, sapo hyri i ngrati gomar me nënën në oborrin e shtëpisë, hyjnë edhe vigjilentët.
“Ç’e ke këtë që ke varur në samar të gomarit, moj shoqja Parashqevi?” Parashqevija, ishte mëma ime. Kaq ishte puna. Vjedhje e pasurisë socialiste. Çështjen e gjykova vetë. Të gjithë me sy e veshë nëpër zyrat e komiteteve dhe të organeve të drejtësisisë, policisë, sigurimit, organizatave të masave etj. Prisnin vetëm përgjigjen e një pyetjeje: si do të vepronte prokurori i ashpër i rrethit! Do ta zhvishte shpatën si ngaherë apo, do ta fuste në mill dhe do të tregohej si një lepur ose pulë e lagur para nënës që i ka bërë kokën?! Dhe e di ç’bëra? Nuk e di?
– Jo,- ia priti tjetri.
– E dënova me katër muaj e gjysmë burg nënën time. Me heqje lirie, kupton?!
Mësuesi i çakërdisur po dëgjonte sy e veshë.
– E vërtetë?!
– Po. Siç është e vërtetë që ne të dy tani jemi përballë njëri-tjetrit. Dhe ata të nomenklaturës së rrethit duket menduan se do t’u vinte radha një ditë për vjedhje apo xudhira të tjera, se i bënin që çke me të dhe ne, si prokurori, i dinim. Pas kësaj, nuk shkoi më shumë se një vit, kur zyra ime u hap me forcë pa trokitur dhe ia behën menjëherë katër vetë. Tre me pistoleta dhe njëri me aparat fotografik.
“Mos lëviz!- më thanë.- Të erdhi fundi, o spiun i grekut! Duart lart!”
– ?!
– Më hodhën prangat si çdo të arrestuari nga ne dikur, për vepra penale, me urdhrat e mia si prokuror. Duhej edhe një armik prokuror. Mokra komuniste prej vitesh kishte nisur të hante njerëzit e vet një e nga një, dy e nga dy. Dhe, sapo ndiente se po i mbarohej zahireja e vjetër me familjet e të arratisurve, mokra nuk mund të punonte në boshllëk. Ndaj duhej “bereqet i ri” që ajo të mokërzonte, të punonte, të bluante pa pushim, natë e ditë jetën e njerëzve të pafajshëm.
– Dhe i bëre trembëdhjetë vite burg?
– Edhe trembëdhjetë të tjera internim në Myzeqe, në një fshat ku kunupi ishte sa një bletë.
Pasoi një heshtje e rëndë për të dy.
– Siç e shikon, spiun jam. Të tjerë po ikin kësaj rruge për në kufi. Kalojnë në Greqi edhe nëpër borën që ka ngrirë në lugje e hone. Ndërsa unë, siç të thashë, tani ruaj këto dele.- Si heshti pak, ia nisi si për të vëndosur një pikë në dramën e tij:
– Dhe ndez nga një qiri për manën, nënën time, Parashqevinë!
Dhe i lutem zotit të më falë mëkatin e madh dhe mëkate të tjera që mund të kem bërë në punën time dikur.

_ oOo_

blank

HEBREU I FUNDIT Tregim nga SHKËLQIM HAJNO

 

Një ditë më parë, në qytetlimanin e vogël buzë detit, ia behën autokolonat e para me gjermanët që vinin nga Greqia. Atë vjeshtë të dytë, qyteti sikur ngriu prej një akulli siberian. Varkat me kupi, që niseshin çdo ditë për peshk deri tej, në Kanalin e Korfuzit, nuk lëvizën. Qetësia dhe zhurmat e zakonshme të ditënetëve u prishën nga tollovia e makinave dhe triçiklave të ushtarëve me helmeta dhe armë në duar. Thirrjet në gjuhën gjermane, si komanda vjekjeje, gërvishnin si në metal veshët dhe zemrat e banorëve paqësorë.
Një hije frike, si një cohë e zezë, u nder cep më cep në krejt rrugët dhe shkallaret e gurta, hyri në çdo skutë, dyqan me qepena mbyllur, uzeri dhe ato pak hotele në vijën buzë detit. Të nesërmen e pllakosjes së qytetit me gjermanë, përveç dy furrave të bukës, askush tjetër nuk shkoi në punët e përditshme.
Një shi i ftohtë vjeshte nisi të rigojë në rrugën me shkallare që ende mbante pllakën “Via Konti Ciano” dhe niste vertikalisht nga Limani drejt qytetit. Në uzerinë e Dhosit, me tri tryeza jashtë dhe pak të tjera brenda, binin në sy vetëm dy klientë të moshuar. Ata dalloheshin prej së largu, pasi njëri ishte i veshur krejt në të zeza dhe me mjekër të bardhë, ndërsa tjetri, i moshuar gjithaq, kishte veshur një palë qillota dhe një pallto me një cohë angleze. Të dyja të blera në dyqanin me emër të Qirkove, në rrugën e kishës.
Tek flisnin nën zë me njëri-tjetrin dhe me kafet e zakonshme përpara, siç bënin çdo ditë në të njëjtën orë, dy të moshuarit vunë re se Pirro, korrieri i bashkisë, u avit te oborri i uzerisë dhe u drejtua nga ata. Merrte frymë me zor si pas një vrapi.
– Shyqyr që ju gjeta, zotni!- iu drejtua më parë ai myftiut të qytetit, Tanush Omeri.
Pastaj, u kthye nga njeriu me të zeza dhe me mjekër, duke thënë pothuaj të njëjtën fjali:
– Shyqyr që ju gjeta, papa Leksi!
– Qetësohu, rob i perëndisë,- ia pat Tanush Omeri.- Qetësohu njëherë!
– Si është puna, more njeri?- i tha papai i kishës së Shën Gjergjit në qytet.
Tjetri, i tmerruar, nisi të rrëfejë me gulçima lajmporosinë.
– Vij nga ata, nga gjermanët. Nga vetë ai, komandanti i madh, majori, siç më tha terxhumëni*) i tyre. Po nuk i gjete, më thanë, mos e sill kokën!
– Çfarë porosie ke?
– Ju kërkon të dyve komandanti gjerman.
– Ku? Ku?- pyetën me një gojë të dy klerikët.
– Ku na kërkon, more njeri,- e ndau llafin myftiu, me filxhanin e kafes në dorë.
– Atje ku vendosën komandën e tyre sot, në pallatin e beut, zotit Syrja, në katin e dytë, te ballkoni. Atje më priti më i madhi i tyre. Më dha afat gjysmë ore. O perëndi e madhe! Shyqyr që ju gjeta. Dje kishin vrarë shtatë njerëz në të hyrë të qytetit.
– Mirë, mirë,- u dëgjuan të thoshin dy klerikët, që e pinin kafen gjithmonë në këtë orë te uzeria e Dhosit.
– Dhosi! Bëji një kafe Pirros, edhe një uzo nga ne.
Pirroja shikonte me sy të shqyer, si nga një botë tjetër.

***

Në javën e dytë të shtatorit 1943, në murin e fasadës së godinës së Syrja bej Zabërzanit ishte shkruar: “BEFEHLE, komanda”. Dy flamujt e kuq me kryqin e zi të thyer të svestikas në fushë të bardhë ishin vendosur në shtiza të pjerrëta në dy cepat e ballkonit të katit të dytë.
Dy klerikët iu afruan godinës.
– Halt! Halt!- thirri roja me automatik në fund të shkallëve të jashtme. Dikush zbriti dhe komunikoi me rojen.
– Jeni klerikët? Kaloni sipër! Ju pret komandanti,- tha njeriu që foli shqip.
Sapo shkelën edhe shkallën e fundit me pllaka të dekoruara të katit të dytë, në krye të sheshqëndrimit i priste një ushtarak, që dukej nga shenjat se ishte më i madhi i të ardhurve në qytet. I gjatë, me kapelë me ballinë të kthyer përpjetë, komandanti iu drejtua të sapombërriturve:
– Gut. Sehr gut!
Përkthyesi në krah të tij bënte shpjegimet:
– Mirë! Shumë mirë. Tani nga ju zotërinj të nderuar, që jeni dy udhëheqësit e këtij qyteti të vogël, unë kërkoj të njoftoni menjëherë çifutët që banojnë këtu. Të paraqiten para kësaj godine. Të gjithë pa përjashtim! Aq sa janë. Sot! Menjëherë sot! Dhe jo nesër! Kuptuat?!
Ai e ndërpreu fjalën e tij si me thikë dhe u hodhi një vështrim të thukët nga sipër.
– Kuptuat?
– Kuptuam, zotëri,- tha me zë të ulët myftiu Tanush Omeri.
– Po ti me mjekër, kuptove?- iu drejtua gjermani papa Leksit.
– Po zotni, kuptova mirë, shumë mirë,- tha njeriu me raso të zezë.
– Tani duhet të kuptoni edhe një gjë tjetër, të dy. Keni vetëm dy orë kohë,- tha komandanti.- Dy orë për t’i sjellë këtu përpara, me këmbët e tyre,- dhe bëri me kokë nga sheshi që ndodhej përpara godinës së komandës.
Të dy klerikët u larguan të heshtur. Vështrimi zhbirues i oficerit gjerman i shoqëroi nga ballkoni deri sa humbën në kthesën e parë të rrugës.

***

Kishin kaluar ndoshta dyqind metra nga godina me flamujt e kuq dhe kryqin e zi, kur mbajtën këmbët.
– Po tani?!- foli i pari papa Leksi, duke parë në panik mikun e tij. Myftiu pa nga deti, sikur aty të gjente formulën e kësaj koklavitje të madhe që u ra mbi krye dhe që kërkonte kokë njeriu.
– Ç’do t’i themi, zoti Tanush? E kupton ç’gur të madh kemi në kurriz tani?
Tjetri nuk foli menjëherë.
– E kuptoj,- tha trishtueshëm.- E kuptoj, vëlla, e kuptoj. Po ato tri familje që kanë mbetur ende pa ikur, ne nuk do t’i japim! Apo jo? Do të flasim me besalitë tanë, do t’i veshim si gjyshet, si gratë e vashat tona, si ne…
– Dhe, me ndihmën e Zotit të madh,- tha papai.
– Me ndihmën e Zotit të madh,- tha myfti Tanushi.- Pastaj shtoi:
– Me ndihmën e Zotit të madh që është në qiell, mbase e heqim këtë ndiliksje*) të madhe nga qafa jonë dhe e qytetit.
Pas këtij çasti, si me komandë, vështruan secili orët me qostek dhe u dhanë këmbëve, duke u tretur të dy nëpër oborret e shtëpive me frangofiq e borzilok mbi det.

***

Kishin mbetur vetëm pesë minuta nga skadimi i afati të kobshëm të caktuar nga oficeri gjerman. Të dy klerikët, myftiu dhe pas tij papai, u dhanë para komandës. Që sipër, mbi ballkonin e katit të dytë, triumfues dhe me një kamzhik që rrihte herë pas here çizmet e zeza, komandanti i pa me një padurim që lexohej menjëherë në fytyrën e tij eshtake.
– Më thoni menjëherë të rejat që dua, zotërinj klerikë!- tha komandanti.
– I nderuar zotëri, ju betohemi për atë Zot,- dhe pa nga qielli,- ne e dinim që kishin ikur pak ditë më parë. Por, për siguri dhe respektin tuaj, u interesuam përsëri. Mësuam se të gjithë kanë ikur në ishull, në Korfuz, tri ditë më parë, me varka.
Heshti pak.
– Sepse e dinin, siç mësuam sot, që do të vinit ju,- tha i pari me një gjendje hutimi myftiu që kishte çarë akullin.
Oficeri e vështroi ngultas me sy dyshues prej dhelpre.
– Ashtuuu?!
– Po, zotëri oficer. I fundit hebre është largur një ditë më parë, bashkë me familjen, po në Korfuz. Me varkë.
Komandanti u kthye befas nga kleriku tjetër.
– Po ti, njeriu i zotit me mjekër, po këtë mendim ke?
– Si urdhëron, zotëri! I fundit ka ikur tri ditë më parë, gjithmonë me varkë. Me kupi.
Pas kësaj, papa Leksi bëri kryqin dhe tha si me pëshpërimë: “O Zot, mos na tradhto!”
Oficeri iu kthye me zë të çjerrë përkthyesit:
– E dinë këta të rrjedhur se ç’do të thotë kjo?
Tjetri ua përcolli të dyve pyetjen fatale.
– Si urdhëron, zotëri!- thanë pothuaj me një gojë, duke e parë në sy njeriun me uniformë ushtarake, i cili nisi t’i binte tani çizmes së djathtë më fort me kamzhik.
– M’u hiqni sysh! Tani! Menjëherë! Dhe, po doli ndryshe, e dini se ku do t’u var?
Klerikët nuk folën, ndërsa tjetri shtoi:
– Që të dy tek cepat e këtij ballkoni. Njërin majtas dhe tjetrin djathtas!
Papa Leksi si përgjigje bëri kryqin disa herë, duke nomatisur me vete.

Pas pak, të dy të thirrurit po zbrisnin shkallët e ndërtesës së komandës për të dalë në rrugë. Papai bënte kryqin në mënyrë të përsëritur dhe që të dy pëshpërisnin si në një rrëfim me të plotfuqishmin: “O Zot, ndihmoi robt e tu, mos na tradhto!”.

__oOo__

blank

SKËNDERBEU I TRAGJEDISË SË HAXHIADEMIT, NJË TJETËR PAVDEKËSI, POR E PLAGOSUR… Nga Visar Zhiti

…dua të marr ndër duar tragjedinë “Skënderbeu” të Etëhem Haxhiademit, ta shfletoj sërish e sërish, sidomos sot…
Vit Skënderbejan, 555 vjet pavdekësi… Prisja një si të kremte të madhe, mbarëkombëtare, me pjesëmarrje nga Europa, të cilën e mbrojti heroikisht, nga bota, historisë së cilës i përket… një Krujë tjetër, sheshe e shtatore të tjera, panteon të tij, mesha, ishte dhe Atlet i Krishtit, akademi, teatër, të ngjitej në skenë Skënderbeu i Haxhiademit, opera, ekspozita, konkurse e konferenca, kolanë botimesh skënderbejane, homazhe dhe fishekzjarre në qiellin e tij sot.
555 vjetët pavdekësi e madhërishme si një tronditje në heshtje e tokës, 5-5-5 si një trini heroike përkrenaresh, edhe e shenjtë…
Por unë i besoj letërsisë shumë. Skënderbeun na e lanë plot shkëlqim Barleti dhe Frang Bardhi, etj, e ringjallën De Rada dhe Naimi e At’ Fishta, etj. Është e madhe biblioteka skënderbejane dhe shumë gjuhëshe.
Po unë thashë, do marr një libër në gjuhën e Gjergj Kastriotit, tragjedinë e Etëhem Haxhiademit si për të gjitha këto…
Është një çudi e letrave tona, kam thënë, ka sjellë të paarritshmen nga askush më parë e as më pas. Ka botë dhe kohë, bashkon antikitetin greko-romak dhe klasiken e Rilindjes Europiane, iluminizmin, shekspirizmin me rilindjen shqiptarë duke ringritur ato që shëmbën shekujt e errësirës, Pallatin Mbretëror Skënderbejan dhe Katedralen e shpirtit të Kombit.
Na ka sjellë një Skënderbe sa kompleks dhe të qartë si statujat e tij, mbret dhe luftëtar, udhëheqës dhe njeri, i mençur, zemërmadh dhe dinak, i pamëshirshëm dhe falës, i kërcënuar nga jashtë nga armiku i madh, por i kërcënuar dhe nga brenda, edhe nga tirania e vet e mundëshme. Në krah ka Donikën mbretëreshë, dinjitoze, mbështetëse, rrezëllitëse si ikonë.
Shpirti i tragjedisë, vetë tragjedia është një grua tjetër, Zanfina, bashkëshortja e gjeneralit të Skënderbeut, e Moisi Golemit, që tradhtoi dhe u kthye prapë, një përzierje e ambicjes shtetërore me qëndresën ndaj sindromave të tiranisë, misionar i detyrës dhe kundërdetyrës dhe detyrës prapë, etj. Po është Zanfina më në qëndër, që frymëzon dhe nxit, që guxon dhe flet. Kur burri i saj tradhton atdheun, ajo guxon dhe zgjedh të mbajë anën e burrit, është e tij, e betuar dhe kur burri kthehet i penduar, ajo e qortim që nuk e çoi deri në fund punën e nisur. Mbase e çon më tej Hamzai, nipi i Skënderbeut… Tragjedia është e gruas, ajo vret veten. Por dhe e kombit… aty është thelbi universal i vetes, i njeriut.
Tragjedia nuk e ka mbushur ende shekullin, që nga kur është shkruar, në 1935, kur autori ishte 33 vjeç, në moshën e Krishtit, në Gjirokastër, ku kishte lindur dhe bridhte antikrishti, djalli i kuq, që do të sundonte Shqipërinë për një gjysmë shekulli. Me të mbaruar Lufta II Botërore, fitimtarët do ta burgosnin tragjedianin e parë, Etëhem Haxhiademin me akuzën se ishte nacionalist, me Ballin e Kombit, pra, skënderbejan. Mbi supe i vunë kryqin e rëndë të dënimit me vdekje. Ai nuk doli gjallë nga burgu…
7 tragjeditë e tij (aq ka dhe Eskili) u ndaluan. Emri i tij u mallkua. U braktis ajo fryma e tij në letrat shqipe, u fut urrejtja dhe përçarja.
Nëse do të ishin lënë, qoftë dhe vetëm vepra “Skënderbeu” e Haxhiademit të lexohej, të njihej nëpër shkolla, edhe At’ Fishta, edhe Konica, edhe Nënë Tereza, më ndryshe do të ishte edukata kombëtare, besoj, duke u rritur do të silleshim më mirë si popull me njeri-tjetrin, do të kuptonin absurdin e luftës së klasave, dhembshurinë, do ta dinim se cili ishte armiku, sundimtarët dhe shtetin, etj.
Tragjedi tjetër është tani dhe mosnjohja e tragjedive të tragjedianit të parë dhe të vetëm shqiptar, Etëhem Haxhiademit, lënia ende në “Burrelin e harresës”, moslejimi i asaj fryme njerëzore deri në shenjteri. Altaret e Kombit po duan t’i mbushin serish me urrejtjen që la trashëgim enveri, me antipsalmet e tij dhe për të, që i ndjejnë si poezi të djallit, në bibliotekë pëlqejnë librat me stalin, era e këtij dimri u nëpërmend mjekrrën e Marksit, kjo u duket epos. Asnjë fjalë për Haxhiademin, asnje falje, konvertim i frikshëm për të mbrojtur mashtrueshëm atë që ishin, socrealizmin e emrave…
Kur ktheva faqen e fundit të tragjedisë “Skënderbeu”, fjalëve të tij si amanet:
“Barbarit të tërbuëm sa të jem gjallë,
Do t’i vërsulem rreptësisht me pallë
Dhe gjak i im bregoret do t’i lajë,
Që t’rroj Shqipnija dhe flamur’ i sajë!”
U shtova këto dy vargje në stilin haxhiademjan:
Dhe i vdekur armiqtë do t’i luftoj
Dhe me vdekjen time Atdheu do të rrojë.
Chicago, Roselle, 17 janar 2023

blank

MIQËSIA IME ME BASHKËTHEMELUESIN E SURREALIZMIT PHILIPPE SOUPAUL- «PO PSE JE KAQ HUMAN, NË NJË BOTË TË PAMËSHIRSHME?» nga Skënder SHERIFI

Kur më rikujtohet sot miku im i dikurshëm, por i përjetshëm Philippe Soupault, të cilin publiku i gjerë nuk e njeh fare, edhe pse ka qenë figura themelore, pionieri i Surrealizmit, bashkë me liderin shumë më karismatik, por mjaft autoritar, z. André Breton ( i cili njihet shumë më mirë, si autor dhe intelektual, ndërsa Filipi ka ndejtur padrejtësisht tepër diskret dhe nën hijen e tij. ) Nëse flitet për atë lëvizje madhore të shekullit 20, e cila ka dominuar të gjitha fushat krijuese planetare, bile për 6 dekada, në minimum, duhet t’i kemi disa nocione paraprake në kujtesë. Simbolikisht dhe si referencë evidente historike, mund t’i përmendim në Teorinë e Surrealizmit, këto dy vepra kryesore bazë, që janë së pari : «Fushat Magnetike” – botuar nga të dy autorët së bashku Breton-Soupault, që në vitin 1919-20, dhe pak më vonë, ai “Manifesti fiozofik” i asaj shkolle filozofiko-artistike fantastike, botuar në vitin 1924, – pra, çka është surrealizmi, ku mbështetet, çka propozon, ku e ka vijën drejtuese, dhe cilat janë objektivet e tij ?»

Ajo rrymë lind nga vitet 1920, me Dadaizmin, të cilin e kanë imponuar gradualisht disa artistë dhe filozofë, më tepër gjermanikë, që në fillimet e tij ( Austri, Zvivër dhe Gjermani ). Pastaj është zhvilluar, konsoliduar dhe teorizuar me Surrealizmin, të cilin e kanë analizuar, dekoduar, shpjeguar dhe teorizuar pikërisht ky duet letrarë, që janë André Bretoni me Philippe Soupault-në ! Dhe prapë sot, në vitin 2022, një shekull pas, ajo shkollë, e cila për mua është një revolucion kulturor dhe artistik madhor, e ka ruajtur të njejtën fuqi imagjinative dhe ngelet prapë aktuale apo në modë, për çdo Publik evropian ose amerikan. Nëse keni ndonjë dyshim: provojeni ju vet ! Le të hapet kudo, në Metropolet emblematike planetare, një ekspozitë profesionale e kompletuar e Salvador Dali-t, e Max Ernst-it, apo e René Magritte-it, dhe do jetë automatikisht një sukses publik i paparë dhe i garantuar, me firmën time. Sepse, surrealizmi, e ka një fuqi atraktive dhe një magnetizëm në vete, ka diçka të thellë, që të tërheq automatikisht, që të thret, ti prekë dikund telat e shpirtit tënd sekret. Kam tentuar për ta kuptuar sepse ? Sepse, i adresohet surprizës, të papriturës, ëndrrës, botës paralele misterioze dhe të fshehtë, subkoshiencës, pjesës tjetër të trurit dhe të shpirtit të njeriut, icebergut të tij të panjohur … dhe është ajo gjë, e cila na tërheq. Mua, prapë, pas 100 vitesh, e di që do më mahnitë përsëri bota e Salvador Dalit, apo e Magritt-it, apo një film i Bunuelit. Kurse ka shumë pak shance, për të më fasinuar apo befasuar për mirë, një pseudo abstraksion apo instalacion i sotit, një kloun mediatik alla Jeff Koons ( përpos ndonjë eksepcion artistik tepër i rrallë ! )

Ua kam thënë që e ka bazën e saj frymëzueze tek psikoanaliza e FREUD-it … pra, të gjitha ato që na i ka sqaruar, Gjyshi jonë Sigmund nga sallonet e Viennës, duke i mashtruar dhe abuzuar me famën dhe me mjeshtërinë e tij manipuluese, por mbi disa të vërteta shkencore, të padiskutueshme, e jo çdoherë, mbi një hiç, si tek neve te Shqiptarët, të gjitha borgjeze të Austrisë tradicionale dhe katolike. E natyrisht, kjo gjetje e surrealizmit ka qenë gjeniale, e pasur dhe e pa demodueshme, gjithmonë aktuale, ngaqë, subkoshienca do jetë çdoherë pjesë e errët e jona, diçka misterioze, e cila do na përcjell përjetësisht mbi këtë tokë ( pra, si me e përdorur dhe aplikuar botën Freudiane në art, në krijimtari dhe me teorizuar në aspektin filozofik dhe pedagogjik nëpër Odat e Malësisë evropianë ? ) … Ta thrasim Bretonin me Soupault !Ndërsa pjesa tjetër frymëzuese, do me thënë ana më politike e revolucioneve të majta komuniste, si ai i tetorit 1917 në Rusi, gjithë ajo pjesë bolshevike, marksiste, leniniste, apo trotskiste … është për mua, pak më e diskutueshme, dhe aty i kam disa rezerva të forta ndaj miqëve të mi surrealistë. Pos me Philippe Soupault-në, kam qenë mik edhe me piktorin tepër magjik dhe të famshëm belg, zotin Paul Delvaux, i cili më ka pritur edhe tek shtëpia e tij private në Furnes (Deurne) të Flandrës, çka ishte një privilegj i rrallë. Bile e ka edhe Muzeumin e tij pak më larg në Saint-Idesbald Por, e ka botën e tij të veçantë, ka qenë surrealisti më i famshëm i Belgjikës bashkë me René Magritte. Mirëpo, gjatë bisedave tona të shumta, edhe ai ishte dakort me mua, për ta kundërshtuar seriozisht atë pjesën politike komuniste, të asaj shkolle, ( për mua nuk kishte shumë vlerë, pos për ta huazuar vetëm idenë e revolucionit, por si koncept teorik, për ta vendosur pastaj në praktikë në fushat artistike, por me kusht, për t’iu larguar sa më parë, të gjitha pozicionimëve të tjera politike ) ngaqë, sipas meje, politizimi i tepruar, e dëmtonte dhe e kufizonte më tepër atë lëvizje fantastike surrealiste … pra, ja reduktonte atë anën e saj provokuese, imagjinative të pakufi, atë lirinë e lirë. Tani, a ka sens për një shkollë artistike, aq origjinale, e pasur, dhe e fuqishme, për t’u shndërruar në një lëvizje militante politike ? Për mua, JO !

Me Philippe Soupault-në, na ka lidhur një miqësi e fortë afektive, diçka e rrallë, nuk e di pse ? Na ka kaluar energjia së bashku … I kam tri ose katër kujtime pikante me të, që edhe sot më bëjnë për të qeshur me shumë mallëngjim dhe nostalgji humane.

I pari, ka qenë kur më tha, që gjatë disa udhëtimëve të tij nëpër Europën e lindjes apo ballkanike, ka qenë në ato vitet 1930, në kalim e sipër, në Shqipërinë e kohës së Zogut, ha, ha, ha … kam qeshur deri në lot, kur ma tregoi atë ngajrje, sepse, nuk mund ta imagjinoja Babain e surrealizmit në Albaninë e orientalizuar, të varfër dhe e shndërruar në një No Man’s Land mjedis evropës greko-italianë, që ngelet si shenjë apo si djep civilizimi, ndërsa neve nuk kishim dalur akoma nga një narkozë e thellë post-traumatike. Dhe unë e pyeta spontanisht: » po mirë, i dashuri Filip, a ishe për aventurë surrealiste atje, apo për një bredhje ekzistenciale absurde, si në filmat e Antonionit apo të Kaurismakit në natën finlandeze ? Dhe çka të ka pas bërë më tepër përshtypje në Shqipëri, gjatë atij kalimi tënd të shpejt andej, duke e përfunduar një sahan me kryelanë ? »

Dhe m’u përgjigj : » trotuarët 1 metra të lartë nëpër kryeqytetin e juaj Tiranë, ku vinin Femrat e mbuluara, hipur mbi një Gomarë dhe zbrisnin në anën e trotuarit, për të mos e thyer këmbën. » Prapë, qesha me gaz, se m’u dukë gati një hajgare, ose një skeç provokativ dadaist … dhe i tash vetës, a mos është duke më testuar apo duke luajtur me mua ? Hezitova një moment, me ju thënë të drejtën, sepse e doja, por në anën tjetër, e kisha atë krenarinë e Malësorit, atë shpirtin e Kaubojve spagetti alla Tropojë … dhe për pak isha duke i thënë – « He, të raftë murtaja, zoti Soupault, se na ke turpëruar Kombin, a e dinë që i kemi 3000 vite Histori dhe që jemi Nipat fisnik të Skenderbegut dhe të Frashërlinjve, dhe ti na flet për trotuare dhe për femra mbi një gomarë ! Na ke ofenduar miku im … të presim për një duel me pushkë në sheshin kryesorë, nesër herët në mëngjes, kur të lind dielli. » Mirëpo, e kam edhe nje pjesë timën budiste, pak më të urtë, e cila më tha, pranoje vlerësimin e tij dhe çoje deri në fund … Dije që gjërat janë të shkruara dhe që jeta funksionon me cikla. Sot je në këtë epizodë të ekzistencës tënde të mjerë, por dje ke qenë dikush tjetër dhe nesër do jesh prapë dikush tjetër. Dhe na duhen disa etapa për t’u plotësuar, për ta përfunduar ciklin e plotë jetësorë dhe për ta mbrri urtësinë, Nirvanën. Tani, ti djalë, pop e rock, i droguar, shikoje sesa është autentik dhe i sinqertë zoti Soupault ? Dhe e pyeta përsëri me muzikën hipnotizuese e Ravi Shankarit : « po çuditem, Filip, miku im i nderuar, por asgjë tjetër nuk të ka bërë ndonjë përshtypje në Shqipëri, pos atyre trotuarëve të mutit ? Si është e mundur ? A e dinë që jemi një Popull shumë i vjetër, që nuk humbem, as nuk tretem, kemi ndikuar në Egjipt, Turqi, këndej dhe andej … a është normale ?

E pau që isha pak i irrituar por i përmbajtur dhe më tha: « po të kuptoj, i dashur Skënder, dhe më fal, nëse të kam ofenduar me këtë reagim banal, por nëse e pranon vërtetësinë time shpirtërore ashtu siç është, vetëm ajo skenë më ka pas bërë mua personalisht përshtypje, dhe asgjë tjetër … fatkeqësisht ! Nuk kam parë diçka marramendëse, vetëm pluhur, lluç, varfëri, mizerabilitet, mjerim, lypsa, shkretim, si në botën e tretë miku im. Dhe e kam ruajtur imazhin e atyre trotuarëve në kokë. Sepse, nuk kam pa diçka të tillë në shtetet e tjera të këtij Kontinenti. » Okay, i dashur Filip, e pranoj pa problem, është e drejta e jote, nuk mund të diskutohet fare. Pra, a po e sheh, që dikund kemi qenë surrealista intuitivisht, por pa e ditur se çka jemi ?

Dhe ashtu, u përmirësuar përsëri atmosfera, duke e vazdhuar me humor reciprok.

Disa dekada pas, bile edhe sivjet në muajin Nëntor 2022, që e kalova në Tiranë, duke shëtitur me kusheririn tim ISA dhe me mikun tim shqiptaro-anglofon Rudolf Markun, më bënë edhe mua nëpër disa lagje të kryeqytetit tonë, përshtypje ato trotuare aq të larta ( bile shkonin lehtësisht deri në 70 centim, ndoshta jo tamam 1 metër siç më thoshte Filipi … por nuk kam pa as vetë, aso lloj trotuarësh kudo që kam lëvizur në Europë ) kështu, që m’u deshte për të qenë mjaft i kujdesshëm për të mos e thyer pahir këmbën, në një mënyrë krejt absurde. Dhe m’u rikujtua Philippe Soupault-ja ! Por nuk më kishte bërë ajo punë përshtypje mua personalisht gjatë 30 vitëve. Por tani vonë, PO ! Ah, bullshit ! A nuk kemi diçka më serioze dhe me vlerë për ta bindur Botën ? Me të ardhur keq dhe inati realisht … Ejani ta pimë një birrë së bashku !
Rasti tjetër, ishte krejt i ngjajshëm me atë të mikut tim filozof Jacques Derrida, sepse erdhi një ditë i ftuar nga shoqja ime Monika Dorsel, drejtoresha e Teatrit të Poezisë në Bruksel, zoti Philippe Soupault, personalitet gjigant i kulturës frankofone por edhe botërore, të cilin do ua prezantoj në aspektin më profesionalë, pak më vonë, pasi që t’i shijoj disa meze. Dhe më thirri Monika duke më thënë: » eja shpejt nesër Skender, nga ora 20, se na vjen miku yt Philippe Soupault për një prezantim letrarë në teatrin tonë dhe thirri dy-tre personalitete ! « Po, patjetër : Ramazan Hajrullahun, Hajredin Maksutin, dhe Avdullah Llafazanin … nga Dibra, Luma dhe Hasi … po mirë Monikë, a ke lajmëruar gjithë dynjanë, ti zonjë, se nuk është kushdo zoti Soupault, duhet ta kemi për nder që po na vjen së pari ! A i ke lajmëruar të gjitha Mediat, Shoqatat, Fiset e Belgjikës, të Flandrës dhe të Valonisë, kafet e emigrantave, restorantet, Bajraktarët e Shqipërisë dhe të Kosovës ? Mos të korritemi kot, dhe thirrë kënd të mundesh, se po të hanë dreqi ! » – Jo, jo, cool i dashur, se kryesorja është që të ketë ndodhur aktiviteti dhe ti e dinë, që unë nuk dua rrëmujë dhe mundim të tepërt, dhe mirë se na vijnë subvencionimet nga institucionet e shtetit. « Po mirë, kur të mbaron seanca pas orës 22, po themi, a ja ke propozuar një natë në Bruksel ? » – Jo, se do e merr trenin e fundit në ora 23, Gare de Midi … e çoj me makinë, ose e merr taksin !

Dhe nëse do me qendruar një natë këtu, vendose ti te ndonjë mik shqiptarë, i cili e ka një Hotel dhe merruni me të … nuk mungojnë Njerëzit e gjindshëm tek ju !

I tash në humor : për qejf, ju kisha dërguar unë vetë, ty dhe disa institucionalë të kornizuar të Belgjikës, për një stazh 3 mujorë në Minat e krypës në Siberi, sa për t’i rikujtuar disa vlera njerëzore të vërteta dhe disa norma shoqërore edukative. Por nuk e kam fatkeqësisht atë mundësi. Filozofia e juaj është sikurse e jona në thelb : qysh me përfituar, me zhgryer, me zhvatur, me kalkuluar, pa u lodhur fare, pa u munduar dhe me një lehtësi maksimale në aspektin e përgjegjësive. It’ okay Baby … Let’s go !

Dhe na erdhi sikurse filozofi, Philippe Soupault-ja, në Teatrin e Poezisë, me një libër të ri me poezi, dhe përballë 10 vetave në skenë, duke më hequr mua dhe Monikën me nga një shoqërues, maksimum 6 spektatorë autentik që kishin paguar një hyrje. Më erdhi patjetër turp dhe e pava qehren e Filipit, i cili filloj për t’u luhatur në mend … Dikur më tha : « Sherif, çka është kjo punë ? A nuk ka më shumë Njerëz ? A nuk e keni lajmëruar siç duhet profesionalisht këtë ngarje kulturore në media dhe në publik ? Mos është një kurth kjo seancë ?

Ja shpjegova imtësisht funksionimin personal të Monikës, drejtoresha e Teatrit dhe i thash: që pos për ta lajmëruar automatikisht në broshurën apo revistën e saj të brendshme të Teatrit, e cila i ka 1000 të abonuar dhe ju vjen me postë tek shtëpia e tyre, nuk ka reklamim tjetër. Krye atë seancë, o burrë, merre si skeç surrealist e dadaist, për Portokallinë, Fare Fiks, apo Al Pazar … Cool Men, me grupin Cool and the Gang, mos u formalizon fare, se do rrimë së bashku, për qejfin tonë. E sprovojmë ndonjë birrë apo verë. Të marrë unë përsipri deri nesër pasdite me Mërgatën e Qyqëve. Dhe shkuam në një kafe të Shen Gjillit, lagje popullore dhe plot me emigranta të 100 kombësive të ndryshme në Bruksel. Pak pasi u ulem na erdhi një magrebian tek tavolina me ca objekte.

Skender, më tha Filipi, kush është ky tip, çka ka me né dhe pse po na pengon ?

— Po na i propozon disa materiale të vjedhura, të ramë nga mahuna ? Më thuaj, ke nevojë për diçka, se po bëjmë pazar ? Ndonjë orë, parfum, telefon ? Ha … ha … ha …. me vdekë së qeshuri… por edhe ai, e mori pozitivisht !

Me siguri, do i ketë thënë vetës: « ky qenka edhe më i çmendur sesa unë … «
Kaloj edhe kjo punë horash në kryeqytetin evropianë, pa pikën e kulturës, i ngopur me pensionista, me emigracion dhe me klasa katundareske të pasura, apo komplet të dështuara… mes të cilave, kultura dhe arti vlejnë sa një pako Pom Frita të skuqura me një salcë andaluzë. Ky është realiteti i mjerë, o Miq, nuk kam se çka me bërë ! …

Të nesërmën kisha për të vajtur në varrimin e një miku të babait tim në Skarbeg, ku Ibrahim Kodra, kubisti i parë shqiptarë, na ka lënë si kujtim në një shesh të shkretë, statujen e Skenderbegut, e cila i përgjante më tepër Shën Kollit që ju shpërndante bombona dhe çokollata fëmijëve çdo 6 dhjetorë, ose një Plaku të shkretë pensionist, i abonuar në domino dhe çaj kamomili, sesa një Luftëtari historik dhe emblematik. I thash vetës: « ky është Heroi i jonë, Trimi i madh kombëtarë, dy pllëmbë mbi tokë dhe me një kosto maksimale ! » Pra, edhe aty, në celebrimin zyrtarë të një figure gjigante shqiptare, në Bruksel, ka mbretëruar korrupsioni i gjithë anëshëm. Dhe kur e varrosem në komunën e Skarbegut atë bashkatdhetarë, na erdhi zoti Nezir Spahia, i afërt i mbretit Zog dhe i djalit të tij, Leka i parë, nga periferia e Parisit, Créteil, një udhëtim prej 3 orësh rrugë … dhe na tha të gjithëve mbarë, larë e palarë : » shikoni, o vellezër dhe miq, kjo është hera e tretë, që po ju vi nga Franca, për ta varrosur një mik timin shqiptarë në Belgjikë, dhe është pak mundim, me 6 orë rrugë për mua.

Tani, mundësisht, a ua merr mendja, për të vdekur me nga 5 apo 6 veta për një herë, që të më lehtësoni punë edhe mua në pleqëri dhe do vi për t’iu përcillur me qejf të gjithëve menjëherë. Se dijeni që një nga një, sot, nesër, dhe pas një jave … sinqerisht nuk më përshtatet. Pra, përpiquni pak, gruponu, dhe gjithë ata që kanë për të vdekur, le të merren vesh së bashku për të na shkuar në të njejtin afat të caktuar. »

Na bëri për të qeshur ! Pastaj, kujtimi tjetër që kam me Philippe Soupault-në, është fakti që e kam vizituar rregullisht, gjer në fundin e jetës së tij në fakt. Por dikur ishte mjaft i lodhur dhe i pafuqishëm, dhe mos harroni, që ka pas jetuar mbi moshën 90 vjeçare. Kësthu, që me psikologjinë e Europës Përendimore : « sa je, je … dhe kur nuk je, nuk je ! Do të thotë, që sa të jesh aktiv dhe dinamik, pranohesh, të takojnë, ke lëvizje këndej dhe andej, vizita, propozime, e gëzon një interesim real dhe praktik, por kur të thuash apo të bëjsh për të kuptuar … – JO, se tani jam i lodhur, i kufizuar, i kam lënë aktivitetet e mia, jam tërhequr nga pleqëria, dhe po rri tek shtëpia ime, apo në domin e pleqëve … Sinqerisht, të nderuarit miq, nuk do pyet askush për ty dhe nuk të vjen askush për ta kaluar një orë për qejf apo respekt pranë teje.
Në Paris, Londër, New-York, etjera Metropole mbretëron individualiteti, Rinia, funksionimi praktik, aktiviteti, egocentrizmi maksimal, kalkulimi dhe interesa, prodhimi, konsumimi, dhe nuk ka shumë vend për Humanitet, për gjëra falas, për anën e ngrohtë shoqërore apo afektive, për shprehjen e dashurisë apo të miqësisë.
Dhe do harrohesh, do lihesh anash, nuk do merret askush me ty realisht.

E ke krye procesin tënd të punës, të funksionimit dhe tani ke dalur jashtë përdorimit, si një makinë tepër e vjetruar. E hudhin në varrezat e makinave ! Bile më duket, që miku im hispano-francez, autor dhe regjisor, specialist i shahut, Fernando Arrabal, e ka pas shkruar një vepër provokative, pikërisht mbi këtë temë. Filozofia është shumë e thjeshtë dhe pragmatike. Duhet vetëm për ta pritur qetësisht fundin tënd dhe për të vdekur, duke i lënë të tjerët rehat. Kjo është përafërsisht logjika apo psikologjia përendimore. Nuk do vjen askush me të argëtuar apo kashagitur … Janë institucionet publike të paguara për atë punë ! Pra, do plakesh dhe do vdesish në shtëpinë tënde, nëse ke fat, apo shpeshherë në një Dom anonim, si numër dosje, ose në një spital, të ftohtë dhe kafkaian. Lamtumirë, humanitet … !

Mirëpo unë, me edukatën që kisha, kanunore, mesdhetare, jugore, intuitive, poetike, shpirtërore dhe pos asaj, duke qenë mësuar me SEGHERS-in, për 15 vite, vetëm në shkëmbime afektive, duke u përqafuar dhe puthur së paku 3 herë në ditë dhe duke më thirrur – Djalë – për çdo moment ! Pra, isha i abonuar në HUMANIZËM dhe në kodet kanunore të respektit ndaj Pleqëve, të cilët konsiderohen si të urtë dhe me përvojë, edhe nëse nganjëherë, mund të jenë injoranta patetik, por e kanë mund të thuash, me të drejtë, privilegjin e moshën, e cila do na imponon një respekt normal.

Dhe tani unë vija për ta vizituar Philippe Soupault-në, edhe kur ishte tepër i lodhur, apo jashtë përdorimit … çka e befasonte deri në ekstrem. Më thoshte mua, me një çudi të rrallë, pak nostalgji dhe mallëngjim: – » Po, i dashur Sherif, pse vjen për të më pa, tani kur nuk i duhem askujt për asgjë ? Pse je aq tepër human, se këtu në Paris, nuk bën … nuk e ke idenë se çka të pret, ngaqë, do auto- shkatërrohesh dhe biesh gradualisht në depresion, nga zhgenjimet e shumta, që do i pësosh me njerëzit në jetë. Parisi është një qytet super atraktiv, por tepër i pamëshirshëm … nuk e duron heshtjen, meditimin e thellë, imobilizmin dhe mos aktivitetin … duhet me qenë mjaft aktiv si bleta, dhe kur tërhiqesh, të lënë forcat nga defektet e moshës, e ke gati për dëtyrë morale, për t’u zhdukur ti vet dikund dhe për ta pritur qetësisht fundin tënd. Tamam siç bëjnë Kafshet, miku im … Luani, Tigri, Elefanti, shkojnë në një vend të qetë dhe të izoluar për të vdekur, pa i penguar të tjerët. Se këtu, askush nuk merret me ty, kur të shohin të paaftë për asgjë dhe komplet jashtë ritmit dhe gjithë lëvizjeve parisiane. Ka mbaruar filmi yt dhe tani je para fjalës « The End « dhe pikë ! Kështu, që mos hajde më, miku im Sherif dhe vazhdoji aktivitetet e tua lirisht. Është këshilli im ! Mos humb kohë, kot me mua, se më dhimbesh …

E futa këngën mitike të Jim Morrisonit « The End « diçka magjike dhe apokaliptike. E pava fundin e Botës, zhdukjën e Dinauzorit të fundit, qeshjet femërore, fëminore të fundosura nga ujërat dhe lavat vullkanike. « This is the End, my only Friend ! »

Më preken ato fjalë, i kuptova në thelb, se e njoh mirë logjikën evropiane. E mora Filipin, e shtrëngova si babëgjysh dhe e përqafova, duke e mbajtur bile dy minuta rreth krahëve të mi … Filloj për t’u emocionuar dhe për të qajtur si fëmijë … dhe unë nuk mujta për t’u përmbajtur … notova në lotët e mia … Motherfucker : çka na gjet ?

Na u mbyll cikli … babëgjyshi e ritakoj fëminë që ka qenë dikur mbi këtë Tokë !

Pasi që e rimora vetën, i thash spontanisht: « shiko, miku im i dashur Filip … sa ta kam një fije humaniteti në shpirt, një miligram edukatë malësore, sa të jam pjesë e racës njerëzore tamam, e jo e klounave virtual egocentrik gjer në ekstrem … ti do jesh miku im dhe do vi për të takuar, për qejfin tim dhe për respekt ndaj teje, ndaj veprimtarisë tënde madhore … A je babai i Surrealizmit, o Burrë ! Pse, a mos duhet me të hudhur në koshin e plehrave, pse je i plakur dhe i llodhur ? Jo, miku im … Ta kemi me borxh respektin, ndihmen, asistencën, dhe me ta ndërtuar një monument.
Në këtë pikë precize: dije që jam komplet anti-francez dhe anti-përendimorë ! Për mua, pleqët dëgjohen, ndihmohen dhe respektohen deri në fund … e kjo quhet edukata humane. Po pse, miku im Filip: gjithë kjo traditë aq e pasur humaniste dhe gjithë kjo trashëgimi e Rilindjeve … a na është propozuar për të mbrri deri në këtë shkallë egoizmi, indiference dhe mos humaniteti ? Unë, nuk mund ta besoj !

 

Pra, do i mbaj kanunet e mia, o Filip, kundër gjithë Parisit dhe New-Yorkut, okay ?

Ah, Sherif, je madhështor dhe unik, por për këtë shoqëri, tepër marsian. Je për t’u admiruar me vlerat që ke … por të këshilloj sinqerisht për t’u përforcuar në maksimumin e mundshëm, nëse nuk dëshiron për të përjetuar surpriza mjaft të hidhura. Këtu, nuk ka gjenerozitet spontan, miqësi dhe të pa kalkuluar … ta dish mirë ! Po nga të vjen ty personalisht gjithë ky humanitet ?

Zor me t’u përgjigjur o Filip … nga natyra, ngaqë jam i lidhur dikund, i kam ruajtur disa kode, rite, trashëgimi, kujtesa kolektive, i kam disa luhatje dhe antena, e perceptoj sensin dhe vlerën e çdo elementi jetësorë, ua di rëndësinë gjërave dhe marrëdhënieve njerëzore, e kam sensin e besnikërisë … Kaq !

Të gjitha këto të nderojnë natyrisht, i dashur mik, porse këtu në Paris, nuk funksionon shoqëria ashtu.

Dakort, e kuptoj, porse unë e kam ruajtur esencën time primitive dhe burimore, intuicionin e pikënisjeve, sensin e lidhjeve … nuk jam i fshirë komplet nga memoria tokësore dhe humane, nga trashëgimitë e të parëve, dhe nuk jam mbi këtë Glob të rrumbullakët, për të prodhuar vetëm debilitet, absurditet, trullografi, show dhe amnezi … por mundësisht, për ta lënë një gjurmë konstruktive, me pak sens shpirtërorë dhe pak humanitet !

Eja e të përqafoj dhe ta pimë një gotë … Se nuk i luan askush këto fjalë !

E ke me të drejtë: ti je i populluar me shumë kujtesa … je një shpirt super i lashtë, antik, i perzier me diçka tepër moderne, dhe gati avanguardiste. Je i përbërë nga një koktel unik dhe shumë i rrallë … duhet me qenë Nobelist i Kimisë, për me ta deshifruar siç duhet gjer në imtësi, gjithë alkiminë tënde. Supozoj që e ndien vetën super të vetmuar dhe të pakuptuar, çka është logjike.

— Po, e vërtetë, por jam i gëzuar që ti i dashur Filip, ma ke kuptuar esencën !

Po ua përshkruaj tani edhe një kujtim tjetër, ngaqë, po më sillet që sa kohë, si një satelit amerikan Apollo nëpër kokë … Një herë, më ka pas propozuar zoti Soupault, për të shkuar në një seancë letrare, ku u aplikonte ajo teknike speciale, e cila quhej dikur « shkrimi automatik » dhe mbrrimë tek një sallë, në një Kafe-Restorant të kryeqytetit francez, ku i gjetem rreth 8 Persona me një Hipnotizues, i cili ishte miku i njërit prej tyre. Dhe u ulën rreth një tavoline, po ashtu edhe unë me ta, dikush kërkoj për ta hipnotizuar, çka funksionoj me gjysmën prej tyre, ndërsa të tjerët mirrnin droga, kërpurdha, substanca hallucinogjene, dhe kur më pyeten mua : – po ti, çka dëshiron, Monsieur Sherifi … ju thash : » një shishe verë Bordeau me 4 vite vjetërsi, me pak djathë të Cantal-it dhe të Pireneve.

Po pse, a nuk doni drogë, apo hipnozë, zotëri ?

Jo, jo, faleminderit, por nuk ka nevojë, ngaqë për nga vet natyra, jam shumë më i droguar sesa ju, por pa drogë … sepse, ma prodhon trurin im drogën që më nevojitet. Tani, mund të më harroni, për ta vazhduar seancën tuaj lirisht.

Dhe i filluan deliriumet e tyre, por me një strukturë precize, ngaqë ishte një lider, si një lloj animatori për t’i drejtuar dhe një sekretarë, i cili shënonte gjithçka në një fletore. Dhe ideja ishte, gati si në Odat Malësore, që me rrallë çdokush prej tyre, ta shprehë spontanisht dhe pa kufizim fare, me një liri totale, atë çka i vjen, pra, çka ja dikton subkoshienca e tij ( dikush nën hipnozë, dikush nën drogë ) dhe filloj njëri prej tyre si Poet dadaist, me një frazë të kotë absurde, por komike, dhe ashtu me rrallë.

Tani, kur u mblidhnin të gjitha këto materiale bruto : kishe aty-këtu disa fraza mjaft befasuese dhe estetikisht të bukura, interesante si efekt surrealist special, porse, e kishin së paku, një fuqi poetike dhe imagjinative … pastaj, kishe mjaft fraza banale në formë, dhe pos asaj pa pikë sensi, të cilat përfundonin në kosh apo në kaftorr.

Pas një seance prej 2 orësh mesatarisht : të gjithë së bashku kolektivisht diskutonim mbi materialin tonë letrarë brut, dhe mbi seleksionimin e frazave apo të vargjeve, të cilat kishin një sens poetik, apo diçka interesante në formë, apo në sfond ? Më në fund, na ngelnin pas një seance shkrimi automatik, mes 10 deri në 20 fraza, të cilat i ruanim, me idenë që kishin një vlerë potenciale letrare. E falënderova mikun tim Philippe Soupault, sepse ishte një leksion praktik mjaft interesant për mua, sa për ta ditur në esencë, se çka do me thënë dadaizmi apo shkrimi automatik ? Nuk është si me ta thënë për borxh formalisht një Profesorë gjimnazi apo universiteti në një klasë si diçka krejt abstrakte dhe teorike. Dhe më pyeti : – Sherif, si t’u dukë ky përjetim dhe çka mendon mbi këtë teknikë poetike origjinale ? Ma thuaj pa rezerva …

Shiko, miku im Filip, është padyshim diçka interesante dhe inovuese në thelb, sepse nuk është sprovuar më parë … dhe në etapën e parë, të dytë, të dhjetë, pra në fillim, mund të jetë diçka atraktive dhe origjinale, sepse e prodhon patjetër një efekt tek lexuesi. Liri totale, perzierje zhanresh, imazhesh, absurditetesh, ngaqe, shprehet pa limit subkoshienca njerëzore, por jashtë kontrollit, me droga, hipnoza, dhe në një mënyre automatike, të pamenduar, të pastrukturuar. Kështu që dalin një seri tekstesh poetike të mira, për nga ana poetike dhe estetike, pra formale … okay ? Mirëpo, i nderuar Filip, pas disa kohe, për mua nuk qëndron ajo punë dhe kalon në ciklin e absurdit total, pra, del më në fund krejt bosh dhe e pa vlefshme, sepse, do shtjerret ai procesus komplet mekanik, nuk do rinovohet, do sillet rreth boshtit të tij, pikë së koti, si tek Miti i Siziphit, i cili nuk jep më në fund asnjë rezultat pozitiv praktik.

Po dua me thënë, që shkrimi automatik, si teknikë dadaiste, e ka jetën mjaft të shkurtër, është modë kalimtare dhe do harrohet shumë shpejt sipas meje.

Sepse, miku im, POEZIA për mua e donë një sens, një përmbajtje, një mesazh, një gjurmë njerëzore, një porosi, do thotë diçka, do na transmeton një idé …

Dhe tani, për të lexuar Tekste poetike, të cilat mund ta kenë një efekt poetik formalisht interesant dhe të çuditshëm … okay, do funksionon në fillim për disa herë, por dikur do merzitesh me atë përsëritje puro mekanike, e cila ty nuk do të transmeton asgjë. Pastaj, mos e harron një gjë elementare, Filip :
Poezia është e ndërtuar me fjalë … okay ? Fjala e përbën fjalorin francez, anglez, gjerman, etjerë, dhe çdo fjalë e ka një sens preciz, një domethënie ?

Kur e propozon një POET një tekst të tij me disa fjalë, fraza apo vargje, me logjikë FJLALA apo FRAZA të dikton dikund një sens, një domethënie, një idé, ta komandon atë gjë … nuk mund të jetë diçka boshe, e kotë dhe pa asnjë sens sepse atëherë, nuk ka sesi funksionon me kohën, se nuk e mban distancën kohore dhe nevojen që ka Njeriu për një sens, sidomos kur komunikon Artisti me instrumentin e fjalës. Kjo për mua, është evidente … ! Eventualisht, si Piktor, kur je Salvador Dali për shembull, do funksionon pa problem, ana mekanike, absurde, surpriza permanente, kolazhi dhe kaosi, intuicioni i lirë, etjera … ajo çka vjen pa na pyetur fare ? Ngaqë, aty të propozohet si mjet komunikimi IMAZHI – dhe ai imazh, që është Tabloja e filanit apo fistekut, ty si shikues, si individ, të len komplet të lirë për ta interpretuar siç të duash ti, për ta komentuar, analizuar lirisht, ose për të mos e analizuar fare. E ke atë liri veprimi, sepse, imazhi nuk të dikton dëtyrimisht një interpretim të caktuar.

Prandaj, unë i dua surrealistat, dadaistat si Francis Picabia, në pikturë apo në skulpturë, sepse ma respektojnë edhe mua lirinë imagjinative dhe intelektuale dhe imazhi dominon si imazh, nuk e ka një definicion të kufizuar dhe të caktuar paraprakisht nga IKS Fjalorë enciklopedik. Ndërsa, për mua Fjala nuk mund të propozohet shumë gjatë, pa asnjë sens apo domethënie. Kështu, që Poezia, duhet të na transmetojnë diçka … Natyrisht, si Poet anarshist, ti e kupton mirë, zotëri Filip, që unë nuk po flas këtu, për porosi, apo mesazh në aspektin kolektiv, të diktuar nga Shteti, Regjimi politik, nga institucionet, nga akademitë … nuk jemi në diktatet letrare propagandistike apo në misionet edukative dhe pedagogjike të paramenduara … sepse, jam i pari që i refuzoj kategorikisht. Nuk e dua letërsinë me porosi sociale, politike dhe nën diktate.

Por e dua, një vepër letrare, ose poetike të një individi IKS, i cili na propozon me lirinë e tij të pakufi botën e tij, por ajo botë e ka një domethënie, pra, do na transmeton neve një porosi, një dëshmi, një sensacion, një sens dikund.

Kur e lexon Rembonë, Bodlerin, Whitmanin, e ke një propozim, nuk janë tekste komplet boshe dhe të pa sens, të cilat nuk përmbajnë asgjë. Nëse je një Poet i vërtetë, ti do e kesh botën tënde intime, poetike, emocionale, intelektuale, etjera … dhe do jesh pjesë e Njerëzimit dhe e Shoqërisë ku po jeton … kështu, që përmes tekstëve të tua, do e ndajsh atë eksperiencë personale me neve si lexues, dhe dëtyrimisht do na transmetosh diçka …

Sepse, me rreshtuar fjalë dhe fraza të kota, absurde dhe të pa sens, vetëm për ta befasuar dhe destabilizuar Lexuesin, e supozuar qenie logjike … funksionon disa herë në fillim, nga efekti poetik i ri që mund të krijon, por pastaj, mbaron ai muhabet dhe del ajo punë komplet e pavlerë, me distancën kohore. Sepse, fjala të lidh dëtyrimisht me sensin … a u morem vesh siç duhet miku im ?
Këto ishin ato kujtimet e mia kryesore me Philippe Soupault-në, të cilat nuk do mend, që më kanë pasuruar për së tepërmi. Pos asaj, ka qenë tip i dashur dhe mjaft komunikativ, e jo komplet i milimetruar dhe i auto-kontrolluar si zoti Lévi-Strauss.

Me këtë Personalitet të jashtëzakonshëm, e kam ndier vetën relativisht të lirë dhe pa shumë ojne apo protokolle, çka më konvenonte edhe mua. Mirëpo, mjeshtëria supreme është për t’iu adaptuar çdokujt, por duke qendruar vetvetja në thelb.

Tani, më lejoni për t’ua prezantuar pak më në detaje, se kush ka qenë realisht zoti Philippe Soupault dhe cili ka qenë saktësisht kontributi i tij në artin dhe kulturën franceze dhe botërore ? Se jam i bindur, që pak kush prej Bashkatdhetarëve tanë, e njeh siç duhet, dhe aq më pak, e kanë lexuar.

Filipi lind në gusht 1897 në Chaville, që nuk e di as unë se ku gjendet në Francë. Po në atë muaj mbrri familja ime, e zotit Shpend Sherifi dhe e nënës Xhevahire Sadria, me 1 gusht 1956 në Belgjikë, si emigranta politik, të ikur nga regjimi stalinian i shokut Hoxha ( a mos e kishte Babain hoxhë, dhe ka pas harruar me bë shehadet ? ) dhe tani, i thonë zyrtarët belg, oficerit të Mbretit Zog, dhe shefit të odave të Brukselit në Mërgatën e Qyqeve, – « do e pastroni fermën IKS, në një fshat të Valonisë, do i dlirni Stalat e thinjëve dhe të lopëve dhe do qëndroni këtu, për një rifillim të karierës tuaj belge. Dhe ky i përgjigjet përmes përkthyesit shqiptarë: – u thua këtyre horave, që ju vras juve dhe fermierët belg, për shkejle nderi, në bazë të kanunit, se nuk ndodh as në ëndërr që Shpend Sherifi, burrë i njohur në krejt Malësinë e Gjakovës, ta kap këtu tek ju fsheshen, për të pastruar mutësihanët e Belgjikës. Ha … ha … ha … Dhe pastaj funksionari i Belgjikës frankofone i përgjigjet : » okay, zotëri Sherifi, e kuptova dhe na falni për ofendim, por neve jemi Popull pragmatik, e jo kanunorë … mirëpo tani, këtu në Belgjikë, neve nuk mund të bëjmë Ministër, as Gjeneral, besoj që e kuptoni ! Nga ana tjetër, do punoni diçka, apo jo … më thoni, ku dëshironi për të punuar, zotëri ? »

Dhe i përgjigjet atij përkthyesit, më duket ka qenë Gjin Mirakaj, nëse nuk gaboj, i cili e zotëronte deri dikund frëngjishtën: » thuaju këtyre idiotave, që e dua një punë, në një zyre, ku mund të shkoj përditë i larë dhe i hekurosur, me kravatë, kostum dhe këmishë të bardhë, si filozofi hebrej francez Bernard Henri-Lévy, dhe me një laps në dorë, tamam si zotëri … një punë me dinjitet për rangun tim, ose do i han dreqi, se askush në botën shqiptare, nuk do kishte guxuar për të ma bërë atë propozim aq të ultë, pa u nda keq me mua ! Po këta pisa, nuk po e dijëshin fare, se çka do me thënë fytyra dhe nderi tek Shqiptari dhe qenkan të fshirë nga truri ! I marroftë Zoti !»

Dhe kështu, ja gjeten më në fund një punë në një Magazinë të madhe, e quajtur : « les Galeries Anspach « në kryeqytetin belg, ku ishte në një zyre siç donte, për t’i regjistruar të gjitha mallërat që vinin.

Ndërsa, Philippe Soupault-ja, i kishte zgjidhur të gjitha problemet e tia praktike dhe financiare me kohë, gati që nga lindja e tij, sepse vinte nga një familje e pasur në të dy anët, me prona të mëdha nëpër Francë. Babai i tij Maurice ishte mjek, kurse nëna e tij Cécile Dancongnée, ishte vajza e një avokati të famshëm pranë Këshillit të Shtetit ( le Conseil d’État ). I ka dy vajza ( Nicole dhe Christine ) me dy shoqet e tij, që quhen Suzane Pillard dhe Marie-Louise Le Borgne (Soupault ), dhe kjo vajza e dytë Kristina, do martohet me arkitektin e njohur francez Paul Chemetov ( i cili ka imagjinuar dhe realizuar shumë projekte në Francë, si Ministria e Financave në Bercy të Parisit, disa mediateka, kisha, sinagoga, qendra sportive, banesa private, pallate…)

Natyrisht, merr pjesë aktive me miqët e tij André Breton-in, dhe Louis Aragon-in, në lëvizjen apo më mirë me thënë, aventurën letraro-poetike DADA ( pra, dadaizmi ), të cilën, e konsideron si diçka të nevojshme ( tabula rasa … me fshijë gjithçka që ka pas ekzistuar më parë, për të tentuar diçka komplet të ré ), duke e ditur shumë mirë, bile e kishim debatuar edhe së bashku disa herë, që ishte një shkollë provizore mjaft e përkohëshme, e cila do kalonte bukur shpejt, për arsyet që ua kam shpjeguar më sipër … dhe ka mbrri më vonë me logjikë të shëndoshtë tek surrealizmi ( i cili ka qenë shumë më solid dhe i strukturuar ) lëvizje po ashtu e ré, e cila ka dominuar një pjesë të madhe të shekullit 20 dhe bile është akoma prezente mes nesh edhe tani … sepse, ka lënë gjurma dhe referenca të pashlyeshme në kujtesat tona ( përkundër dadaizmit mekanik dhe provokativ, pak më adoleshent i vonuar ) mirëpo, siç ua kam thënë që në fillim: SOUPAULT-ja, vet me BRETON-in, kanë qenë themeluesit intelektualë të asaj rryme artistike, pra ata që e kanë teorizuar dhe shpjeguar me argumente serioze vijën drejtuese apo filozofinë surrealiste. Hapi i parë, ka qenë botimi i librit të tyre: « Fushat Magnetike » i botuar në vitin 1919-1920 … e cila konsiderohet si vepra e parë surrealiste në realitet. Kurse pastaj, do vjen « Manifesti – më teorik « për ta konsoliduar filozofinë e asaj shkolle të ré dhe për ta imponuar në meset artistike dhe intelektuale parisiane që në vitin 1924. Në një farë mënyre, burimet frymëzuese ose ikonat emblematike të tyre, kanë qenë që në fillim : Freudi, me psikoanalizën, dhe Lenini, e Trotsky me idenë e revolucionit. Tani, a po na sillni një Pulë të pjekur ?

Por, për ato rezervat, të cilat ua kam pas shprehur unë më sipër, në vitin 1926, pra shumë shpejt, edhe pse ka qenë themeluesi i kësaj lëvizje, do e përjashtojnë Philippe Soupault-në, që në vitin 1926 nga Surrealizmi, me pretekst që është tepër letrarë, dhe jo aq i angazhuar në kauzen e revolucionit komunist ( do me thënë: pse po rrinë si një intelektualë borgjez në art dhe në poezi dhe nuk po militon për përhapjen e frymës komuniste nëpër botë ? ) Me 7 nentor 1933, gjatë festës madhore kushtuar revolucionit, në Ambasadën ruse sovietike, ku vjen gjithë elita e Parisit intelektualë dhe artistik, dashurohet në një grua gjermane Ré Richter, e cila ti plasë të gjitha ndjenjat, kur mbrri në shkallën 7 Richter … emri i vërtetë i saj, sipas KGB-së, është Meta Erna Niemeyer dhe do martohen në vitin 1937. Është femër super interesante, sepse është e lidhur miqësisht dhe artistikisht me disa grupe krijuese me reputacion në kryeqytetin hekzagonal galez. Takon rregullisht Man Ray, Fernand Léger, Elsa Triolet ( ish dashnoren e Maiakovkit, shoqja e Aragon-it, e shkrimtare ruso-franceze ) Max Ernst, Kiki de Montparnasse, etjerë … dhe duke qenë studente e shkolles gjermane Bauhaus, dhe mikeshë e ngushtë e dadaistave të Berlinit ( qytet super interesant gjerman, sepse emblematik i disa rrymave artistike avanguardiste dhe nëntokësore, të quajtura underground ) pra, është ajo që i lidh francezët me atë shkollën e Bauhaus-it, të cilin natyrisht nuk e njihnin. ( e themeluar në Weimar, në vitin 1919, nga Walter Gropius – i cili e shpjegon filozofinë e saj në një Manifest )

Pra, huazon shumë elemente nga funksionimi i botës industriale, ose grafike, siç ka vepruar edhe Andy Warholi me Pop Artin, ka diçka gjeometrike, është pak asetike, minimaliste, në një stil shumë dezajn, lidhet me arkitekturën e mbrendshëm dekorative dhe përdorë materiale ekzistuese. Aq sa është lëvizje puro artistike për nga ana krijuese, aq është edhe artizanale, si zanat, sepse e favorizon gati njëlloj punën apo mjeshtërinë e dorës. Nuk e celebron kultin krijues të Artistit si individ !

Nga fundi i vitëve 1920, Philippe Soupault punon si gazetarë dhe fiton një emër me kredibilitet pranë disa gazetave dhe revistave franceze ( si për shembull Vu – ose Excelsior – L’intransigeant ) dhe i propozon shoqës së tij, për t’ia ilustruar shkrimet apo reportazhet. Pas vitit 1934, do udhëton nëpër botë: Gjermani, Angli, Suedi, Amerikë, duke shkruar dhe shoqja e tij Ré, duke fotografuar. Bile e thotë vet në Radion « France Culture », si anekdotë komike … që një ditë rastësisht, do gjendet bashkë me Adolf Hitlerin dhe shoqëruesin e tij, në të njejtin ashencor, dhe merzitet që nuk e kishte në atë moment preciz, një revole në xhep ( se mund të kishte ndryshuar komplet faqja e historisë planetare ). Po ashtu thoshte, që e ka pas takuar një ditë edhe Jozef Stalinin, i cili, i ka pas bërë përshtypje me egërsinë e fytyrës së tij.

Atë ditë, sipas Filipit, i ka pas pirë 24 vodka në një recepsion zyrtarë. Pas vitit 1935, do e vazhdon rrugen e tij nëpër Skandinavi, Ballkan, në Shtetet e Lindjes të Europës orientale, dhe nga Magrebi. Dikur, zoti Léon Blum – një figurë madhore e socializmit francez, i cili në atë kohë, nga viti 1936 është Presidenti i Këshillit të Frontit Popullor ( Président du Conseil du Front Populaire ) emër ikonik, bashkë me Jean Jaurès, të cilit, ja ka kënduar Jacques Brel-i, një këngë fantastike, e ngarkon Philippe Soupault-në, për ta hapur një radio antifashiste, e cila do quhet « Radio TUNIS », dhe do e drejton gjatë 3 vitëve ( 1937-1940 ) Duke pasur dëshirë ta takon lirisht popullin, kudo që të jetë, me një bicikletë të ndryshkur, dhe për t’u ballafaquar direkt me realitetin objektiv, do ndiqet edhe nga pala franceze bashkëpunëtore e regjimit Vishist ( pro Pétain ) dhe nga nazistat gjerman të vendosur në Tunizi. Dikur, e arrestojnë dhe do e burgosin për 6 muaj, mirëpo, për fat, do e gjen një mundësi për t’u larguar nga Tunizia, në nëntor 1942, pak para pushtimit komplet të kryeqytetit Tunis, nga forcat e Mareshalit të njohur Rommel. Do kalon përmes Algjerisë së korruptuar dhe do mbrri dikur në USA ( Amerikë ) me muzikën « Born in USA » të Bruce Springsteen.

Për të qenë Rocky Balboa apo Rambo-ja, nuk ishte aq në formë sportive. E kështu, gjatë vitit 1943, e ngarkon qeveria e De Gaulle-it, me disa misione nëpër Amerikën veriore dhe të jugut, për të rikrijuar Agjenci Shtypi, pra disa kanale mediatike për informacion. Në New-York, i takon disa nga miqët e Parisit, si Man Ray, Léger, Ernst, Kurt Weil ( kompozitor i famshëm gjerman ), Marcel Breuer ( arkistekt prestigjioz që ka ndërtuar Muzeumin në Manhattan « Withney Art » dhe Unesco-në, në Paris ), Herbert Bayer ( Fotograf, desajner, piktor, arkitekt autro-amerikanë ), Gisèle Freund ( sociologe dhe fotografe e njohur gjermano-franceze, e cila ka vdekur në Paris në vitin 2000 ), dhe Victoria Ocampo në Argjentinë ( shkrimtare, botuese, mecene, e cila ka jetuar shumë kohë nëpës meset kulturore të Parisit ). Shumë më interesant, sesa me i takuar getotë zezake dhe arabe të Belgjikës, apo indiano-pakistaneze të Londrës ( me përjashtimin e regjiserëve Ken Loach apo Mike Leigh ). Tani, Filipi shkonë me shoqën e tij Ré, në gjithë Amerikën Latine, gjatë vitin 44, nëpër Bolivie, Meksikë, Colombie, Brazil, Guatemala … kalojnë nëpër Haiti dhe Kuba, kërkon për ta pi një rhum dhe një cigare made in Havana, me Fidel Castron dhe Che Guevarën, por ishin të zanun në Santa Clara, në një sulm revolucionarë, kundër regjimit të bixhozit dhe të prostitucionit amerikanë, alla Batista. Tani, mirë se vini, në GULAG-LAND !

Më mirë, ta marrim anijën e parë, për Amerikë, e dashur … si thua ? Po, Filip, do të ndjek kudo, gjer në zhytjen e Titanikut, nën zërin magjik të Céline DION-it.

Ja propozojnë Soupault-së, një post Profesori në një Universitet të Pensilvanisë ( USA ) … më mirë sesa barman ose shitës hamburgerash në Mac Donald.

Në vitin 1945, pas çlirimit të Europës nga Nazizmi gjerman, dhe jazzi në bodrumet e njohura të Shen Gjermen des Prés ( lagja 6, e famshme e Parisit ) do çlirohet edhe ai, nga shoqja e tij Ré, pa e ditur as vet sepse … ( hajde, e të provoj diçka të ré ! )

Duhet ta dini që miku im Philippe Soupault, i ka botuar mbi 20 libra me Poezi, ndër të cilat mund t’ua citoj :
Les Champs magnétiques ( Fushat Magnetike ) 1919-20, në Paris ( au sans Pareil )
Westwego – poezi – botuar në Paris në 2022 – Libraria SIX – Titulli përfaqëson një vend gjeografik të Luizianës ( Louisiane ) në Amerikë, dhe është një bredhje poetike në rrugen WEST nën erën, atmosferën, peizhazhet dhe takimet që do i bën andej …
Këto dy libra, jam kam lexuar unë që në atë kohë dhe më kanë pas pëlqyer, pa asnjë dyshim. Pastaj, do keni veprat …
Il y a un Océan ( ka një Oqean ) botuar te Guy Lévis Mano – në 1936
Odes – botuar nga miku im Pierre Seghers në vitin 1946 ( edhe këtë e kam lexuar )
Poèmes et Poésies – Grasset ( tek boton Bernard Henri-Lévy ) Paris, në 1973 e 1987
Pastaj i ka botuar edhe rreth 15 vepra me romane dhe tregime, mes të cilave:
Le bon Apôtre – Apostulli i mirë – botuar në vitin 1923
Les Frère Durandeau – Vëllezërit Durandeau – Grasset – Paris 1924
Le Bar de l’Amour – éditions du Sagittaire – viti 1925
Le Coeur d’Or – Zemra e artë – Grasset – Paris 1927
Le Nègre – Zezaku – éditions du Sagittaire – viti 1927
Les dernières nuits de Paris – Netët e fundit të Paris-it, botuar në 1928, Calman Lévy
dhe ribotuar në vitin 1997 tek Gallimard – në koleksionin : L’imaginaire.
Le grand Homme – Paris – Kra – viti 1929
Ka botuar po ashtu 5 libra në fushën e Teatrit francez :
Vous m’oublierez – Do më harroni – 1920 – dramë me 3 akte
Tous ensemble autour du Monde – Gjithë së bashku rreth Botës : 1943
Rendez-vous ( Takim )- viti 1972
A vous de jouer – E keni ju topin e lojës – libër me 5 drama – Lyon – 1980

Ka botuar rreth 25 shkrime të thella, analiza, ose ese, mbi autorët, nëpër disa antologji të prozës dhe të poezisë, ose mbi disa individualitete më emblematike, sikurse William Blake, Guillaume Apollinaire, Charles Baudelaire, Eugène Labiche, Lautréamont, Arthur Rimbaud, Alfred de Musset, James Joyce, mbi disa Piktorë si Paolo Uccello, le douanier Henri Rousseau, mbi filmin me Charlie Chaplin dhe disa libra më të plota kushtuar zhanrit si për shembull : écrits de cinéma, 1918-1931, ose një seri shkrimesh me karakter puro kinematografik. Ose e keni : shkrimet mbi Pikturën : botuar në Paris 1980 , tek Lachenal dhe Ritter. Pastaj, keni : shkrimet mbi artin e shekullit 20 – botuar tek Cercle d’Art në vitin 1994. « Ninullat franceze « botuar në një antologji speciale tek Seghersi në vitin 1961.
Pastaj, i keni bile 10 vepra biografike apo monografike, që i janë kushtuar direkt Philippe Soupault-së, nga disa autorë sikurse Myriam Boucharenc, Sylvie Cassayre, Henri-Jacques Dupuy, Serge Fauchereau ( të cilin e kam pas njohur në Paris ), ka pas botuar veprën, « Philippe Soupault – voyageur magnétique » Cercle d’Art – 1989, Lydie Lachenal, Claude Leroy, Bernard Morlino, dhe Beatrice Mousli.

Philippe Soupault, ka vdekur në moshën 92 vjeçare në Paris dhe është varrosur në Montmartre. Ka pas banuar sikurse Claude Lévi-Strauss-i, në Paris, tek ajo lagja 16, ku e ke një qetësi dhe një rregullsi absolute. Ka qenë fans absolut i Apolinerit, të cilin ma citonte për mendsh. Franca e ka celebruar përmes disa çmimeve interesante :
Grand Prix de la Littérature SGDL ( société des gens de lettres, krijuar në 1947 ) 1973
Prix Saint-Simon në vitin 1981
Grand Prix de la Poésie de l’Académie française – në vitin 1974
Grand Prix National des Lettres – i krijuar në vitin 1950 – nga Ministria e Kulturës. Filipi e merr atë çmim në vitin 1977.

Pra, ky ishte miku im surrealist francez Philippe Soupault, dhe më bën mjaft përshtypje, siç ua thash që në fillim, fakti që me këtë të kaluar aq prestigjioze, kur shihet shumë qartë, që e ka luajtur një rol madhorë në historinë e artit dhe të kulturës franceze të shekullit 20, dhe në dialog direkt me biografinë e tij të jashtë zakonshme ( kariera e tij si gazetarë, si misionarë i Leon Blumit dhe i De Gaulle-it, nëpër botë, pa folur për gjithë ato vepra letrare që na i ka lënë në trashëgimi, mbi 60 apo 70 … të cilat pak kush i njeh në imtësi, pos disa specialista, analista, kritikë, apo studenta të letërsisë në Sorbonë ) dhe megjithatë, është një Personalitet që ka ngelur tepër nën hijen e André Breton-it, dhe akoma i panjohur nga Publiku i gjërë.

Por unë kam kaluar momente të bukura dhe të pasura me atë Njeri, dhe kam kujtime tepër të prekshme për nga ana humane. Me një fjalë, jemi kuptuar perfekt. E kishim të njejtën diagnozë mbi dadaizmin dhe mbi surrealizmin. Kemi qeshur dhe lotuar së bashku disa herë … Tani, sa herë që do shëtisi nepër të gjitha lagjet e Tiranës, do më shkon mendja për t’i pa me kujdes trotuarët, duke menduar për mikun tim të dashur.

Unë vet, sipas rregullit që ma kishte imponuar me plot të drejtë babai im shpirtërorë Pierre Seghers-i, ( ti djalë, ke për t’i lexuar dëtyrimisht 5 vepra të çdo autori, a more vesh, dhe minimumi do jetë 3 … ose mos shkon fare për t’i takuar, se do e turpërosh vetën dhe mua në të njejtën kohë … nuk je turist para figurave gjigante të shekullit, okay ! Ngulite mirë në kokë ! ) Faleminderit, se shumë mirë e ke pasur, Pierre !

Por tani Philippe Soupault-së, ja kam lexuar vetëm 3 vepra, që më kanë pas bindur dhe interesuar … natyrisht, nuk mjaftonte, por e kam lërë me kaq, sepse më kanë pas pasuruar po aq, edhe aventurat e shumta jetësore, shkëmbimet fantastike me të dhe e ndieja vetën të plotësuar, të kënaqur. Të përqafoj atje ku je, o miku im, i nderuar, dhe do qeshim prapë së bashku me disa përralla surrealiste dhe dadaiste.

Të abonuar në lirinë poetike dhe në improvizimin permanent, besoj që jemi tani të vaksinuar kundër idiotësisë së përditshme, të gjitha pastrimet e trurit të mundshme dhe banalitetit të auto-programuar. Unë, personalisht, po se po ! Por tani, a është edhe Populli im shqiptarë në Prishtinë dhe në Tiranë ? Nuk jam aspak i sigurt, dhe do kisha paguar shtrenjtë, për t’ua çelur sytë në maksimum. Lëvizni, reagoni, o miq dhe mikesha … se flitet për jetën dhe për ardhmërinë e juaj, në trojet e vendlindjes !

Nuk jeni turista të huaj, dhe kalimtarë me një aparat fotografik në dorë, në mes të vendit tuaj, aty ku keni lindur, ku jeni shkolluar dhe edukuar, ku prindërisht dhe gjyshërat e juaj, do ua kenë lënë një amanet, një porosi, një mësim minimal.

Besoj, që ka ardhur koha me vepruar me vetëdije dhe pjekuri të plotë, tamam si atdhetarë pozitiv, dhe si qytetarë … se nuk do vjen askush për t’ua rregulluar punët dhe problemet e juaja shqiptaro-shqiptare, nga jashtë, në vendin tuaj !

Çdokush prej nesh, e ka një ditë për mision të dëtyrueshëm për ta bërë, herët apo vonë bilancin e tij njerëzorë : « po çka kam bërë dhe çka kam lërë UNË, si gjurmë, si shembull, ose si kujtim konkret mbi këtë Tokë ? »

Asnjë gjë, nuk do ju ofrohet falas nga askush, por duhet që ta kërkoni dhe ta fitoni … Kalofshi mirë dhe qëndroni sa më dinjitoz mbi këtë tokë, dhe mos u dorëzoni !

Me 18 janar 2022 në Bruksel

 


Send this to a friend