Gati dy shekuj pasi Alexis de Tocqueville analizoi themelet e demokracisë amerikane, rikthimi i Donald Trumpit në Shtëpinë e Bardhë ka rihapur debatin mbi qëndrueshmërinë e institucioneve të SHBA-së. Përqendrimi i pushtetit presidencial, polarizimi politik dhe dobësimi i besimit te zgjedhjet ngrenë një pyetje: a mund ta humbasë demokracia amerikane frymën mbi të cilën u ndërtua?
Gati dy shekuj pasi Alexis de Tocqueville analizoi themelet e demokracisë amerikane, rikthimi i Donald Trumpit në Shtëpinë e Bardhë ka rihapur pyetjet mbi qëndrueshmërinë e sistemit politik të SHBA-së. Përqendrimi i pushtetit presidencial, polarizimi i shoqërisë, përplasjet institucionale dhe dobësimi i besimit te zgjedhjet po vënë në provë parimet që e kthyen Amerikën në një model të demokracisë liberale.
Çdo shoqëri mbart gjurmët e origjinës së saj, edhe pse brezat e rinj i rishikojnë vazhdimisht traditat dhe vlerat e trashëguara. Por deri ku mund të shkojë ky ndryshim pa cenuar frymën mbi të cilën është ndërtuar një shoqëri?
Kjo pyetje merr një rëndësi të veçantë kur rilexohet vepra e Alexis de Tocqueville, Demokracia në Amerikë, botuar në vitin 1835, në dritën e zhvillimeve politike që kanë shoqëruar rikthimin e Donald Trumpit në Shtëpinë e Bardhë.
Në vitin 1831, Tocqueville dhe Gustave de Beaumont udhëtuan drejt Shteteve të Bashkuara për të studiuar funksionimin e demokracisë amerikane. Ndryshe nga demokracitë europiane, të cilat kishin lindur nga përballja me rendin aristokratik, Shtetet e Bashkuara ishin ndërtuar mbi parime demokratike që në themelimin e tyre.
Sot, pothuajse dy shekuj më vonë, Amerika përballet me një pyetje që shkon përtej kufijve të saj: a mund të dobësohet demokracia nga vetë forcat politike dhe shoqërore që veprojnë brenda saj?
Zhvillimet amerikane pasqyrojnë një krizë më të gjerë të demokracive liberale. Në Europë, partitë e ekstremit të djathtë kanë zgjeruar ndikimin, ndërsa polarizimi politik dhe mosbesimi ndaj institucioneve po ndryshojnë mënyrën se si funksionojnë sistemet demokratike.
Një nga themelet e demokracisë amerikane është ndarja e pushteteve. Tocqueville, i ndikuar nga filozofia e Montesquieu, i kushtoi vëmendje të veçantë mekanizmave që kufizonin autoritetin e presidentit përmes Kongresit dhe gjyqësorit.
Montesquieu argumentonte se pushteti duhet të kufizojë pushtetin, në mënyrë që një republikë të ruajë lirinë e qytetarëve. Tocqueville vërente se në Amerikë ligji kishte një autoritet të jashtëzakonshëm, por zbatimi i tij ndahej mes institucioneve të ndryshme.
Megjithatë, gjatë dy shekujve e gjysmë, pushteti presidencial është zgjeruar ndjeshëm. Rikthimi i Trumpit ka nxjerrë sërish në qendër të debatit aftësinë e institucioneve amerikane për të kontrolluar vendimet e kreut të shtetit.
Kongresi, ku republikanët kanë shumicën, ka treguar pak gatishmëri për t’iu kundërvënë një sërë vendimesh të administratës. Autoriteti i Trumpit brenda Partisë Republikane është forcuar, ndërsa konservatorët tradicionalë që kanë sfiduar mbështetësit e tij kanë pësuar humbje elektorale.
Edhe opozita demokrate përballet me vështirësi. Ndarjet e brendshme, përfshirë përplasjet mes krahut tradicional dhe aktivistëve më radikalë, kanë dobësuar aftësinë e saj për të ndërtuar një qëndrim të përbashkët politik.
Gjyqësori përbën një tjetër mekanizëm kontrolli ndaj pushtetit ekzekutiv. Por roli gjithnjë e më politik i Gjykatës së Lartë ka ngritur pikëpyetje mbi mënyrën se si interpretohen të drejtat kushtetuese dhe mbi kufijtë e ndërhyrjes së gjykatave në vendimmarrjen politike.
Vendimi i 29 prillit 2026, që u dha shteteve më shumë hapësirë për të rishikuar kufijtë elektoralë, ka shtuar shqetësimet për mbrojtjen e të drejtave të votimit. Ligji i vitit 1965 synonte të ndalonte diskriminimin racor në procesin zgjedhor, ndërsa kufizimi i mbikëqyrjes federale ngre pyetje për zbatimin e këtyre garancive.
Vendimet e mëparshme për të drejtat riprodhuese dhe kufizimi i politikave të diskriminimit pozitiv kanë ndryshuar gjithashtu drejtimin e politikave amerikane. Shumica konservatore në Gjykatën e Lartë ka luajtur një rol të rëndësishëm në këto zhvillime.
Por kriza e demokracisë amerikane nuk lidhet vetëm me të djathtën. Në universitete dhe në debatin publik, politikat identitare, kultura e anulimit dhe refuzimi i disa parimeve universaliste kanë thelluar ndarjet shoqërore. Këto zhvillime kanë dobësuar dialogun brenda kampit progresist dhe kanë ushqyer kundërreagime politike.
Demokracia, megjithatë, nuk mbështetet vetëm te institucionet. Ajo kërkon debat racional dhe pranimin e një baze të përbashkët faktesh, pa të cilën kundërshtarët politikë nuk mund të diskutojnë në mënyrë konstruktive.
Tocqueville vlerësonte frymën e kompromisit, e cila u mundësonte njerëzve me bindje të ndryshme të gjenin marrëveshje. Kjo kulturë politike është dobësuar ndjeshëm në Amerikën e sotme.
Një nga shqetësimet më të mëdha lidhet me përdorimin e pretendimeve të pavërtetuara dhe të ashtuquajturave të vërteta alternative në komunikimin politik.
Trump ka vazhduar të këmbëngulë se zgjedhjet presidenciale të vitit 2020 iu vodhën, pavarësisht se gjykatat nuk gjetën prova që të mbështesnin pretendimet për manipulim të gjerë të rezultatit.
Sulmi ndaj Kapitolit më 6 janar 2021 tregoi se sa larg mund të shkojë mospranimi i rezultatit zgjedhor. Mbështetës të Trumpit hynë me dhunë në ndërtesën e Kongresit, ndërsa ligjvënësit po përgatiteshin të certifikonin fitoren e Joe Bidenit.
Ngjarja përbënte një sulm ndaj procesit të kalimit paqësor të pushtetit, një prej parimeve themelore të demokracisë amerikane.
Pas rikthimit në Shtëpinë e Bardhë, Trump fali shumë prej personave të dënuar për pjesëmarrjen në ngjarjet e asaj dite. Vendimi rihapi debatin mbi përgjegjësinë për dhunën politike dhe respektimin e institucioneve.
Përhapja e teorive konspirative dhe e pretendimeve të pavërtetuara ka ndikuar edhe në mënyrën se si qytetarët i perceptojnë faktet. Kur secila palë politike ndërton një version të ndryshëm të realitetit, bëhet gjithnjë e më e vështirë të zhvillohet një debat i mbështetur te argumentet.
George Orwell, në romanin 1984, e përshkruante përmbysjen e kuptimit të fjalëve si një nga instrumentet e pushtetit totalitar. Paralajmërimi i tij mbetet aktual në një mjedis ku propaganda dhe dezinformimi mund të zëvendësojnë diskutimin racional.
Tradicionalisht, republikanët dhe demokratët kanë pasur mosmarrëveshje të thella, por kanë arritur të bashkëpunojnë për çështje që lidhen me interesin kombëtar. Sot, kompromisi politik është bërë gjithnjë e më i vështirë.
Polarizimi ka depërtuar edhe brenda vetë partive, ku grupimet më radikale ushtrojnë ndikim të konsiderueshëm mbi drejtimin politik.
Megjithatë, rreziku për demokracinë nuk qëndron vetëm te përplasjet institucionale apo te gjuha politike. Ai lidhet edhe me dobësimin e zakoneve demokratike që i mbajnë institucionet funksionale.
Tocqueville shkruante se shoqëritë politike nuk formohen vetëm nga ligjet, por edhe nga ndjenjat, bindjet, idetë dhe zakonet e qytetarëve.
Këto elemente krijojnë kulturën demokratike. Ajo kërkon që kundërshtarët politikë të trajtohen si rivalë legjitimë, jo si armiq që duhen përjashtuar nga jeta publike.
Kërkon gjithashtu vetëpërmbajtje nga drejtuesit politikë, respektim të rregullave të pashkruara dhe gatishmëri për të pranuar kufizimet që vendos sistemi institucional.
Kur këto norma dobësohen, edhe institucionet që vazhdojnë të funksionojnë formalisht mund të humbasin një pjesë të aftësisë së tyre për të mbrojtur demokracinë.
Një tjetër shqetësim lidhet me kufirin mes interesave private dhe atyre shtetërore.
Shteti modern u ndërtua mbi ndarjen e pasurisë së drejtuesve politikë nga financat dhe interesat e institucioneve publike. Përzierja e këtyre dy sferave krijon rrezik për konflikt interesi dhe cenon besimin e qytetarëve.
Lidhjet mes interesave ekonomike të familjes Trump dhe vendimmarrjes politike kanë nxitur diskutime të vazhdueshme. Propozimet për zhvillimin ekonomik të Gazës dhe perspektivat e marrëveshjeve ekonomike që lidhen me Ukrainën kanë shtuar pyetjet mbi marrëdhënien mes diplomacisë dhe interesave private.
Megjithatë, e ardhmja e demokracisë amerikane nuk është e paracaktuar.
Disa republikanë kanë nisur të distancohen nga qëndrime të presidentit, ndërsa demokratët po përpiqen të rimarrin iniciativën politike. Kongresi ka kërkuar më shumë llogaridhënie nga administrata, veçanërisht për çështjet që lidhen me luftën kundër Iranit.
Edhe brenda Partisë Demokratike janë shfaqur përpjekje për të rishikuar qëndrimet më radikale dhe për të zgjeruar mbështetjen elektorale. Ndërkohë, pakënaqësia qytetare është shprehur përmes protestave, sondazheve dhe debatit publik.
Zgjedhjet e mesmandatit përbëjnë një provë të rëndësishme për raportin e forcave në Uashington. Një ndryshim i shumicës në Kongres mund të ndikojë drejtpërdrejt në aftësinë e ligjvënësve për të kontrolluar pushtetin presidencial.
Edhe Gjykata e Lartë vazhdon të tregojë se nuk vepron gjithmonë në përputhje me interesat e administratës.
Vendimi i 17 korrikut 2026, që mbrojti të drejtën e shtetësisë për fëmijët e lindur në territorin amerikan nga prindër pa status të rregullt emigracioni, dëshmoi rëndësinë e garancive kushtetuese dhe të kontrollit gjyqësor.
Demokracia amerikane përballet kështu me një provë që prek jo vetëm institucionet, por edhe kulturën politike të vendit.
Përqendrimi i pushtetit, refuzimi i kompromisit, përhapja e dezinformimit dhe radikalizimi ideologjik mund të dobësojnë gradualisht një sistem që për shumë dekada ka shërbyer si pikë referimi për demokracitë liberale.
Por rreziku nuk vjen vetëm nga një drejtim politik. Teprimet e autoritetit presidencial dhe radikalizimi i debatit publik, si në të djathtë ashtu edhe në të majtë, mund të dëmtojnë parimet mbi të cilat mbështetet rendi demokratik.
Tocqueville e shihte moderimin, dialogun dhe aftësinë për të kontrolluar pasionet politike përmes arsyes si kushte thelbësore të demokracisë.
Gati dy shekuj pas udhëtimit të tij në Amerikë, këto parime mbeten po aq të rëndësishme. Pyetja nuk është vetëm nëse institucionet amerikane do t’i mbijetojnë një periudhe polarizimi të thellë, por nëse shoqëria do të arrijë të ruajë frymën demokratike që u jep atyre kuptim. /Përshtatur nga “Le Monde”